Арарат

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікіпедыя</sitename>
    <dbname>bewiki</dbname>
    <base>https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мультымедыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Адмысловае</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Размовы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Размовы з удзельнікам</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікіпедыя</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Размовы пра Вікіпедыю</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Размовы пра файл</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Размовы пра MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Размовы пра шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Даведка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Размовы пра даведку</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Размовы пра катэгорыю</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Партал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Размовы пра партал</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Размовы пра модуль</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Арарат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1342</id>
    <revision>
      <id>5204590</id>
      <parentid>4828799</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5204590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2428" sha1="247sd4t2k5fsk1auf1f49c2dyibveje" xml:space="preserve">{{Вулкан
 |Назва =Арарат
  |Нацыянальная назва = tr/Ağrı Dağı
 |Выява = Ararat view from plane under Naxicivan Sharur.jpg
  |Подпіс =Гара Арарат (від з боку Арменіі)
  |lat_dir =
  |lon_dir =
  |CoordScale =
 |Горная сістэма = Армянскае нагор’е
  |Хрыбет ці масіў =
  |Форма вулкана =
  |Апошняе вывяржэнне = 
  |Вышыня =5137
  |Адносная вышыня =4365
  |Крыніца вышыні =
  |Першае ўзыходжанне =27 верасня [[1829]]&lt;br /&gt;[[Іаган Фрыдрых Парат]] &lt;br /&gt;[[Хачатур Абавян]] &lt;br /&gt;[[Аляксей Здаравенка]] &lt;br /&gt;[[Мацвей Чалпанаў]] &lt;br /&gt;[[Ованес Айвазян]] &lt;br /&gt;[[Мурад Пагасян]]&lt;ref name=&quot;mountain&quot;&gt;[http://www.mountain.ru/article/article_display1.php?article_id=2465 Арарат: гісторыя ўзыходжанняў]&lt;/ref&gt;
 |Пазіцыйная карта = Турцыя
 |Пазіцыйная карта 1 = 
 |Краіна =
 |Катэгорыя на Вікісховішчы =
}}
'''Вялікі Арарат''' — гара ў горнай сістэме [[Армянскае нагор’е|Армянскага нагор’я]]. Вышыня 5165 м. Патухлы [[вулкан]] з вяршыняй, пакрытай снегам і леднікамі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{commons|Mount Ararat}}
* [http://www.ararattrek.com/photos/araratphotos/ Mt. Ararat Photos] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090427170118/http://www.ararattrek.com/photos/araratphotos/ |date=27 красавіка 2009 }}
* [http://araratmount.com/ Фатаграфіі гары Арарат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111006090040/http://araratmount.com/ |date=6 кастрычніка 2011 }}

{{Дапісаць}}
{{Сімвалы Арменіі}}
{{Ной}}
{{ВС}}

[[Катэгорыя:Горы Турцыі]]
[[Катэгорыя:Вулканы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Патухлыя вулканы]]
[[Катэгорыя:Стратавулканы]]
[[Катэгорыя:Вулканы Турцыі]]
[[Катэгорыя:Культура Арменіі]]
[[Катэгорыя:Свяшчэнныя горы]]</text>
      <sha1>247sd4t2k5fsk1auf1f49c2dyibveje</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маладзечна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10007</id>
    <revision>
      <id>5204628</id>
      <parentid>5202214</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:13:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Finalbestination</username>
        <id>128431</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5204628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108508" sha1="4kawb6s03qlnjgi0fk5uvv3u9a4p0ez" xml:space="preserve">{{значэнні|2=Маладзечна}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Горад
 |беларуская назва        = Маладзечна
 |краіна                  = Беларусь
 |вобласць                = Мінская
 |раён                    = Маладзечанскі
 |статус з                = 1929
}}
'''Маладзе́чна'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Maladziečna}}) — горад у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] на [[Уша (прыток Віліі)|рацэ Уша]], адміністрацыйны цэнтр [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]. За 73 км на паўночны захад ад [[Мінск]]а. Насельніцтва — {{num|88290|чал.}} (2025)&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|title=Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=Белстат|access-date=1 красавіка 2025|archive-date=28 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250328084902/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]] і [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], назва Маладзечна ўтварылася ад слова «маладзец» у значэнні — «дзяцюк, ваяр княжацкай дружыны»&lt;ref name=&quot;KTSB&quot; /&gt;&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалев. Географические названия в калейдоскопе времен. Гомель, 2011. С. 150.&lt;/ref&gt;.

Паводле сайта Маладзечанскага райвыканкама, назву горад атрымаў, хутчэй усяго, ад назвы невялікай рэчкі Маладачанкі, пры ўпадзенні якой у раку [[Уша (прыток Віліі)|Уша]] быў пабудаваны замак&lt;ref&gt;[https://molodechno.gov.by/region/istoriya/ molodechno.gov.by]&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя Маладзечна}}

У раёне Маладзечна ў бронзавым веку (XI тысячагоддзе да н. э. — VII стагоддзе да н. э.) жылі плямёны [[Культура шнуравой керамікі|культуры шнуравой керамікі]].

Насельнікі займаліся жывёлагадоўляй і земляробствам, хоць больш старадаўнія заняткі — паляванне, рыбалоўства і збіральніцтва — таксама займалі значнае месца у іх гаспадарчай дзейнасці.

Наступная стадыя ў развіцці насельніцтва рэгіёна — [[культура штрыхаванай керамікі]]. Жыллём для насельнікаў служылі хаты слупавой канструкцыі&lt;ref&gt;Каханоўскі Г. А. Маладзечна: Гіст.-экан. нарыс.— Мн.: Полымя, 1988.— 120 с.: іл.— (Гарады Беларусі). ISBN 5-345-000787-6&lt;/ref&gt;.

На захадзе ад Маладзечна ў пачатку II тысячагоддзя спынілася ўмоўная мяжа паміж старалітоўскай племянной тэрыторыяй і тэрыторыяй, якую ў выніку экспансіі (імаверна пры [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыславе]]) кантралявалі крывічы&lt;ref&gt;Е. Ахманскі. Літоўская этнічная племянная мяжа на ўсходзе ад племянной эпохі да XVI стагоддзя // Arche. № 2. 2016. С. 91.&lt;/ref&gt;. Пра гэта сведчаць тапонімы каля Маладзечна тыпу [[Палачаны]], [[Гарадзілава (Маладзечанскі раён)|Гарадзілава]] (ад імя тыпу *Гарадзіла). {{няма АК 2|Пазней адбылася літоўская палітычная (і часткова дэмаграфічная, у выглядзе перасялення літоўскага баярства) экспансія ў адваротным кірунку, пра гэта сведчыць суцэльная прастора тапонімаў, вытворных ад балцка-літоўскіх імёнаў, ажно да Менску (непасрэдна ля Маладзечна — [[Цівідаўка]] і [[Насілава]], ад імёнаў тыпу ''Ti-vydas, Nasilà'').|4|09|2026}}

Першы пісьмовы ўспамін Маладзечна ў прысяжным лісце князя ноўгарад-северскага [[Дзмітрый Альгердавіч|Дзмітрыя Альгердавіча]] &lt;!-- Не Карыбут, ён прысягнуў яшчэ ў 1386 годзе ў Луцку і не быў ноўгарад-северскім князем, а княжыў у Навагрудку. --&gt;каралю [[Ягайла|Ягайлу]] і датуецца 16 снежня 1388 года{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}&lt;ref&gt;Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии / Изд. А. Сапунова и кн. В. Друцкого-Любецкого. — Витебск: Губернская типо-литография, 1896. — [2], 264, 144 с., 33 л. ил., карт.: ил. — С. 221.&lt;/ref&gt;. З 1413 года мясцовасць у складзе [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]].

У XV ст. каля сутокаў Маладачанкі і Ушы (на яе правым забалочаным беразе) пабудавалі [[Маладзечанскі замак|драўляны замак]], які неаднаразова цярпеў ад пажараў (у 1519 двойчы, у 1533 годзе) і быў зруйнаваны ў XVIII ст.

Цэнтр намесніцтва, у 1500 годзе згадваецца намеснік маладзечанскі [[Іван Кошка]], акольнічы смаленскі. Паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў, Маладзечна ўвайшло ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. У 1567 годзе тут праходзілі папярэднія перамовы прадстаўнікоў Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага датычна ўмоў [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У канцы XVI ст. Маладзечна сярод 20 найбуйнейшых гарадоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У розныя часы мясцовасць знаходзілася ва ўладанні [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх-Мсціслаўскіх]], [[Сангушкі|Сангушкаў]], [[Агінскія|Агінскіх]] і інш.

У [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] (1700—1721) у 1708 годзе Маладзечна пэўны час займалі шведскія войскі. У 1757 годзе [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Аўгуст Сас]] надаў мястэчку прывілей на гандаль. У 1758 годзе ўладальнік паселішча [[Міхал Казімір Агінскі]] збудаваў тут касцёл [[Святы Казімір|Св. Казіміра]], пры якім з 1762 года дзейнічаў кляштар трынітарыяў (скасаваны расійскімі ўладамі ў 1831)&lt;ref name=&quot;KChB&quot; /&gt;.

У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793) Маладзечна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1847 [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] 4 снежня каля мястэчка расійскія войскі разбілі ар’ергард французскай арміі маршала Віктора.

Падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|вызваленчага паўстання 1830—1831 гадоў]], 14 красавіка 1831 года атрад [[Міхал Ходзька|Міхала Ходзькі]] пры падтрымцы местачкоўцаў выбіў расійскі гарнізон з Маладзечна. Аднак ужо 22 красавіка 1831 года царскія карнікі занялі паселішча, пачалі дзейнічаць ваенна-палявыя суды над паўстанцамі. У 1864 годзе для [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі краю]] расійскія ўлады адкрылі [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|настаўніцкую семінарыю]], выкладанне ў ёй вялося рускай мовай пад наглядам [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]. У 1873 годзе будова [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]] спрыяла пераўтварэнню невялікага мястэчка ў чыгуначны вузел.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120&quot; caption=&quot;Старыя выявы Маладзечна&quot;&gt;
Файл:Maładečna. Маладэчна (D. Strukov, XIX).jpg|Грэка-каталіцкая царква
Файл:Maładečna, Zamkavaja. Маладэчна, Замкавая (1887).jpg|Панарама мястэчка
Файл:Maładečanskaja synagoga. Маладэчанская сынагога (1887).jpg|Сінагога
Файл:Maładečna. Маладэчна (XIX, II).jpg|Царква-[[Мураўёўкі|мураўёўка]] [[Маскоўскі патрыярхат|МП]]
&lt;/gallery&gt;

У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Маладзечна з восені 1915 года апынулася ў прыфрантавой паласе. Тут дыслацыраваліся часці расійскай 10-й арміі Заходняга фронту, размяшчаўся яе штаб, пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года выдавалася армейская газета «Бюллетень военно-революционного комитета 10-й армии». У сакавіку 1917 года быў створаны Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. З 23 сакавіка па 13 красавіка 1917 года тут праходзіў 1-ы з’езд 10-й арміі. У гарнізоннай пякарні, дзе працавала 60 салдат і 140 вольнанаёмных рабочых, у ліпені 1917 года створана першая бальшавіцкая арганізацыя.

Савецкая ўлада ўстаноўлена 7 (20) лістапада 1917 года. З 18 лютага 1918 года Маладзечна акупіравана германскімі войскамі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 18 снежня 1918 года адноўлена савецкая ўлада, 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай I з’езда КП(б)Б горад у складзе [[ССРБ|БССР]], з 27 лютага 1919 года — у [[ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 года да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года Маладзечна занята польскімі войскамі.

Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) Маладзечна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе было самастойнай гмінай Вілейскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1927 года — цэнтр [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]], а 26 красавіка 1929 года атрымала статус [[горад]]а&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.belaerogis.by/projects/molodechensk/ |title=Архіўная копія |access-date=18 кастрычніка 2019 |archive-date=18 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018222350/https://www.belaerogis.by/projects/molodechensk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190924190336/http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon |date=24 верасня 2019 }}&lt;/ref&gt;. З 1922 па 1939 гады на тэрыторыі фальварка Гелянова (з 1929 года ў складзе горада) размяшчаўся [[Гарнізон у Гелянове|гарнізон]] 86-га пяхотнага палка [[Войска Польскае|Войска Польскага]].

У 1939 годзе Маладзечна ўвайшло ў [[БССР]], у 1940 годзе горад стаў цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Імёны людзей, звязаных з Маладзечнам, ёсць у спісах ахвяр [[Катынскі расстрэл|катынскага расстрэла]], так, былі забіты падпаручнік Стэфан Чапурно&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Убиты в Катыни книга памяти, Москва, Общество «Мемориал» — Издательство «Звенья» 2015 ISBN 978-5-78700-123-5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 92&lt;/ref&gt;, лекар 12-га дывізіёна 19-га палка ў Маладзечна, падпаручнік запасу Тадэвуш Ставіньскі&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595&lt;/ref&gt;, чыноўнік падатковага ведамства ў Маладзечне, паручнік пяхоты Антоні Дэрвіньскі, які нарадзіўся ў Маладзечне&lt;ref&gt;Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595&lt;/ref&gt;, паручнік Вацлаў Лужынскі, выпускнік мясцовай гімназіі&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Загінулі таксама вайскоўцы ды паліцыянты, якія ў розныя часы служылі ў Маладзечне, напрыклад капітан пяхоты Чэслаў Жэшатарскі&lt;ref&gt;Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2003, s. 466&lt;/ref&gt;.

У 1940 годзе ў Маладзечне адкрылася педагагічнае вучылішча, таксама на гэты час у горадзе працавалі 2 клубы, бібліятэка, бальніца, 2 аптэкі. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з 25 чэрвеня 1941 года да 5 ліпеня 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй.

З 20 верасня 1944 года горад стаў адміністрацыйным цэнтрам [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 20 студзеня 1960 года пасля скасавання Маладзечанскай вобласці ўвайшоў у склад [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://news.tut.by/society/669362.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200126143547/https://news.tut.by/society/669362.html |date=26 студзеня 2020 }}&lt;/ref&gt;

28 чэрвеня 1958 года створана Маладзечанскае музычнае вучылішча, якое 1 верасня 2011 года перайменавана ва УА «[[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага]]».

[[Файл:Maladechna Emblems.jpg|alt=Maladechna_Emblems.jpg|centre|thumb|Гербы Маладзечна]]
[[Файл:Coat of arms of Maladzechna 1988-1999, Belarus (MQ).jpg|alt=Coat_of_arms_of_Maladzechna_1988-1999|міні|Герб Маладзечна 1988—1999]]

17 сакавіка 1988 года зацверджаны першы герб Маладзечна&lt;ref&gt;Рашэнне № 38 выканкама Маладзечанскага гарадскога Савета народных дэпутатаў&lt;/ref&gt;. Аўтары герба: доктар гістарычных навук, краязнаўца, археолаг, дырэктар краязнаўчага музея [[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Генадзь Каханоўскі]] (1936—1994) і мастак Юрый Герасіменка-Жызнеўскі (1948—1997).

У пачатку 1990-х гадоў старшыня Маладзечанскага гарвыканкама [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] правеў самую буйную кампанію па дэсаветызацыі тапанімікі ў Рэспубліцы Беларусь.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Так, 25 красавіка 1993 года на цэнтральнай плошчы Маладзечна ў прысутнасці некалькіх тысяч гараджан адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка «Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі». Раней па ініцыятыве настаўніка Лявона Цімохіна і дырэктара завода жалезабетонных вырабаў Мікалая Івашкевіча з [[Салавецкія астравы|Салаўкоў]] прывезлі камень, які стаў асновай для помніка. Пасля пры падрыхтоўцы да «[[Дажынкі|Дажынак]]» помнік перанеслі ў Зялёны Гарадок — гістарычны раён горада побач з гарадскім паркам, затым далей у парк.&lt;ref name=&quot;Пакутнікам&quot; /&gt;

3 мая 1991 года першым намеснікам старшыні Маладзечанскага гарвыканкама прызначаны [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]].

18 сакавіка 1997 года ў горадзе адбылася ўрачыстая кансекрацыя новага касцёла Св. Іосіфа&lt;ref name=&quot;catholic&quot; /&gt;.

21 снежня 1999 года зацверджаны новы герб Маладзечна (аўтары герба: А. А. Шпунт і мастак І. А. Шпунт)&lt;ref&gt;Рашэнне № 23 Маладзечанскага гарадскога Савета дэпутатаў, новы герб занесены ў Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь 10 лютага 2000 пад № 39&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot; caption=&quot;Горад на старых фотаздымках&quot;&gt;
Файл:Maładečna, Zamkavaja, Trynitarski. Маладэчна, Замкавая, Трынітарскі (1930).jpg|[[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]]
Файл:Maładečna, Hielanova, Mienskaja brama. Маладэчна, Гелянова, Менская брама (1937) (2).jpg|[[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Трыўмфальная брама]], знішчаная пасля вайны
Файл:Maładečna, Vilenskaja. Маладэчна, Віленская (1930).jpg|Капліца
Файл:Maładečna, Stancyja.jpg|Чыгуначная станцыя
&lt;/gallery&gt;

17 кастрычніка 2002 года адкрыты Палац культуры (ДУ «Палац культуры г. Маладзечна»).

31 мая 2005 года адбылося аб’яднанне Маладзечанскага раёна і горада Маладзечна ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — Маладзечанскі раён з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Маладзечна&lt;ref&gt;[https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2005-88/2005-88(004-005).pdf&amp;oldDocPage=2 Указ Президента Республики Беларусь от 31 мая 2005 года № 248 «Об объединении Молодечненского района и города Молодечно в одну административно-территориальную единицу»]&lt;/ref&gt;.

У 2011 годзе ў горадзе прайшоў фестываль «[[Дажынкі]]-2011».

21 кастрычніка 2011 года адкрыты Лядовы палац з аквапаркам (Спартыўна-забаўляльны цэнтр ДУ «Мінская абласная комплексная дзіцяча-юнацкая спартыўная школа „Алімпік-2011“»).

У 2013 годзе ў межы горада ўключаныя некаторыя вуліцы вёскі Рагазы, частка тэрыторыі Цюрлёўскага сельсавета&lt;ref name=&quot;сельсавет&quot; /&gt;.

10 сакавіка 2017 года адбылася акцыя пратэсту (каля 1000 чалавек) названая як «Марш недармаедаў» ці «Марш раззлаваных беларусаў». Людзі сабраліся на цэнтральнай плошчы і пасля мітынгу прайшлі маршам да будынка падатковай інспекцыі. Пратэставалі супраць так званага «дэкрэта аб дармаедстве» і «падатку на беспрацоўных» ([[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэта прэзідэнта № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»]]) і іншых дзеянняў уладаў. Гучалі лозунгі: «Нет декрету № 3 — [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашенко]] уходи», «Баста», «Ганьба», «[[Жыве Беларусь!|Жыве Беларусь]]» і іншыя.&lt;ref&gt;https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180616103953/https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ |date=16 чэрвеня 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=13 кастрычніка 2017 |archive-date=16 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616130242/https://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://belsat.eu/ru/news/protest-protiv-dekreta-3-planiruetsya-10-marta-v-molodechno-onlajn/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://news.tut.by/economics/534762.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190729193919/https://news.tut.by/economics/534762.html |date=29 ліпеня 2019 }}&lt;/ref&gt;

13 ліпеня 2019 года адбылося адкрыццё «Вуліцы стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска») на міні-рынку па вул. Ф. Скарыны. На дзень адкрыцця працавалі 12 павільёнаў ежы, прастора для выстаў і вулічных выступаў. Лічыцца мясцовай славутасцю.&lt;ref&gt;https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ |date=21 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/pesni-tantsi-i-eda-v-molodechno-otkrilas-pervaya-v-belarusi-ulitsa-strit-fuda |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021184248/https://kraj.by/news/sobitiya/pesni-tantsi-i-eda-v-molodechno-otkrilas-pervaya-v-belarusi-ulitsa-strit-fuda |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.sb.by/articles/ulitsa-na-udivlenie.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.belmir.by/2019/07/14/кот-франциско-и-48-граффити-в-молодечно/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182702/https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda |date=21 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;

15 красавіка 2020 года блогер і аўтар YouTube-канала «Краіна для жыцця» [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]] правёў вулічную сустрэчу і стрым з жыхарамі Маладзечна. Гэтая сустрэча стала адной з першых у яго перадвыбарчым туры па гарадах [[Беларусь|Беларусі]], які папярэднічаў старту прэзідэнцкай кампаніі 2020 года. Гэты стрым стаў важным пунктам мабілізацыі пратэстнага настрою ў рэгіёне. Амаль усе ўдзельнікі сустрэчы былі падвергнутыя палітычнаму пераследу і рэпрэсіям. Праз паўтара месяца, 29 мая 2020 года, [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]] быў затрыманы ў [[Гродна|Гродне]] і пасля прысуджаны да працяглага турэмнага зняволення. Ён выйшаў на волю ў чэрвені 2025 года ў межах абмену/вызвалення групы палітвязняў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/97035|title=Фота і інтэрв'ю — гэта пікет. Як прайшлі суды ў Вілейцы, Маладзечне і Мінску|website=spring96.org|access-date=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/97560|title=Аркадзя Жызнеўскага з Маладзечна аштрафавалі|website=spring96.org|access-date=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2025/06/21/belorusskiy-oppozitsioner-sergey-tihanovskiy-vyshel-na-svobodu-v-vilnyuse-ego-vstretila-zhena-i-lider-oppozitsii-svetlana-tihanovskaya|title=Белорусский оппозиционер Сергей Тихановский освобожден. В Вильнюсе его встретила жена и лидер оппозиции Светлана Тихановская. Это произошло в день визита спецпосланника Трампа в Минск|website=Meduza|access-date=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;

19 мая 2020 года адменены Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2020» у сувязі з пагрозай распаўсюджвання каранавіруснай інфекцыі [[COVID-19]]. Фестываль у Маладзечне ў 1993 годзе заснаваны па ініцыятыве [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка|Генадзя Карпенкі]]. З 1993 па 1996 праводзіўся штогод, пасля раз у два гады. З 2011 года зноў праводзіўся штогод, ажно да 2020.&lt;ref&gt;https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200527121718/https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ |date=27 мая 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |title=Архіўная копія |access-date=20 мая 2020 |archive-date=5 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205224713/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

31 ліпеня 2020 года кандыдат у прэзідэнты Рэспублікі Беларусь [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]] разам з [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Веранікай Цапкала]] і [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыяй Калеснікавай]] падчас перадвыбарчага мітынгу на гарадскім стадыёне сабралі па розных ацэнках ад 3 да 5 тысяч жыхароў.&lt;ref&gt;https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301231542/https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ |date=1 сакавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://nn.by/?c=ar&amp;i=256298&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815040957/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 |date=15 жніўня 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://news.tut.by/society/694890.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201130203539/https://news.tut.by/society/694890.html |date=30 лістапада 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |title=Архіўная копія |access-date=30 студзеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808180216/https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |archivedate=8 жніўня 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://belsat.eu/news/mityng-svyatlany-tsihanouskaj-u-maladzechne-strym/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://charter97.org/be/news/2020/7/31/387735/&lt;/ref&gt;

9—11 жніўня 2020 года на цэнтральнай плошчы сабралася да 2 тысяч жыхароў, якія [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэставалі]] супраць фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], што сканчалася жорсткімі сілавымі разгонамі і затрыманнямі (арыштамі) да 80-90 чалавек штодня, часта з збіццём і катаваннямі пасля і суправаджалася поўным адключэннем інтэрнэту ўсімі правайдэрамі каля трох сутак. 13-22 жніўня прысутнасць супрацоўнікаў сілавых структур у горадзе практычна не назіралася. 16 жніўня адбылася найбольш масавая за ўсю гісторыю пратэстная акцыя на цэнтральнай плошчы горада — па розных ацэнках ад 5 да 7 тысяч жыхароў. З 23 жніўня сілавікі пачалі з’яўляцца падчас акцый [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэсту]] на цэнтральнай плошчы і ў іншых раёнах горада, затрымліваць пратэстуючых супраць гвалту і фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — распачаліся масавыя [[палітычныя рэпрэсіі]].

17 снежня 2020 года начальнік Маладзечанскага РАУС палкоўнік міліцыі [[Вадзім Сяргеевіч Прыгара]] дададзены ў санкцыйны спіс [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] з-за ўдзелу ў арганізацыі масавых [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]] і падрыву дэмакратыі ў [[Беларусь|Беларусі]].&lt;ref&gt;https://euroradio.fm/pad-sankcyi-es-trapili-dana-holdyngz-kiraunictva-spravami-prezidenta-agat&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://charter97.org/ru/news/2020/12/18/404495/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://belsat.eu/ru/news/evrosoyuz-utverdil-novyj-paket-sanktsij-protiv-vlastej-belarusi&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=12 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212143708/https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.currenttime.tv/a/eu-belarus-sanctions/31005607.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.opensanctions.org/entities/NK-H27cy8t25f98NpuCoipXTt/|title=Vadzim Siarhejevich PRYGARA|website=OpenSanctions.org|date=1980-10-31|access-date=2023-07-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr/Gels/RegistreDetail?idRegistre=3395|title=Détail du registre - Gels des Avoirs - Direction Générale Du Trésor|website=gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr|access-date=2023-07-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vm.ee/en/sanctions-government-republic-view-situation-belarus#top|title=The sanctions of the Government of the Republic in view of the situation in Belarus {{!}} Välisministeerium|website=vm.ee|access-date=2023-07-20}}&lt;/ref&gt;

19 ліпеня 2021 года сілавікі прыйшлі з ператрусам у рэдакцыю маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]», была канфіскавана тэхніка. Ператрус прайшоў і ў галоўрэда выдання Аляксандра Манцэвіча, пасля яго з жонкай павезлі на допыт, пасля чаго адпусцілі&lt;ref&gt;https://euroradio.fm/peratrus-u-regiyanalnay-gazece-u-maladzechne&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027181639/https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ |date=27 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mail.ru/incident/47179010/ |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211027181453/https://news.mail.ru/incident/47179010/ |archivedate=27 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.currenttime.tv/a/belarus-smi/31366760.html&lt;/ref&gt;. 22 ліпеня 2021 года «Рэгіянальная газета» спыніла выпуск друкаванай версіі выдання па незалежных ад рэдакцыі прычынах&lt;ref&gt;https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027133705/https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ |date=27 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.instagram.com/p/CRo0Rp7ITMY/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archive-date=23 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723082032/https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, а 20 студзеня 2022 года інфармацыйную прадукцыю сайта і тэлеграм-канала «Рэгіянальнай газеты» суд Маладзечанскага раёна прызнаў экстрэмісцкімі матэрыяламі.

15 кастрычніка 2021 года судом ліквідавана Рэспубліканскае маладзёжнае грамадскае аб’яднанне «NSNL» (РМГА «Некст Стоп — Нью Лайф»), дзякуючы якому ў Маладзечне з’явілася «Вуліца стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска»). Арганізацыя была заснавана ў 1989 годзе, а ў Маладзечне пачала дзейнічаць ад 2019 года. Сябры NSNL займаліся актывізмам-урбанізмам, праблемамі інклюзіі, правоў чалавека, гендара. Ліквідацыя найбольш імаверна адбылася ў рамках «зачысткі» [[КДБ Беларусі]] грамадскіх арганізацый, якія фармавалі грамадзянскую супольнасць Беларусі.&lt;ref&gt;https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ |date=21 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://t.me/rh_by/9442&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://reform.by/265536-garadskaja-prastora-nas-gjeta-kazarma-v-belarusi-likvidirovany-urbanisticheskie-organizacii&lt;/ref&gt;

15 сакавіка 2022 года аднавіла працу Маладзечанская цэнтральная бібліятэка імя М. Багдановіча&lt;!-- Тут трэба вікіфікаваць не Багдановіча, а бібліятэку, калі пра яе можа быць артыкул. --&gt; пасля васьмігадовага рамонту.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=20 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920163617/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

У верасні 2022 года закрыты рэчавы рынак, які працаваў больш за 20 гадоў з канца 1990-х (ТАА «Маладзечанскі кірмаш», дырэктар Святлана Пузянкова на момант закрыцця).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=28 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028164650/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

5 ліпеня 2022 пасля рэканструкцыі адкрыты футбольны комплекс «Дзіцяча-юнацкай спартыўнай школы № 4 горада Маладзечна».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05072022/v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-futbolnyj-kompleks/|title=В Молодечно торжественно открыли футбольный комплекс|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2022-07-05|access-date=2023-10-30|last2=Войтова|first2=Ольга|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

15 сакавіка 2023 года затрымалі 64-гадовага заснавальніка і галоўнага рэдактара «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» Аляксандра Манцэвіча, завялі крымінальную справу, пасля перавялі ў следчы ізалятар, відавочна ў межах [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]], скіраваных супраць незалежных СМІ ў Беларусі. Праваабарончыя арганізацыі прызналі яго [[Палітычныя зняволеныя|палітычным вязнем]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230606225157/https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |archivedate=6 чэрвеня 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://nashaniva.com/312744&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.svaboda.org/a/32330967.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323225942/https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |archivedate=23 сакавіка 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://belsat.eu/in-focus/23-03-2023-masavyya-represii-pratsyagvayutstsa&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://euroradio.fm/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-raspachali-kryminalnuyu-spravu&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/313849|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» прызналі палітвязнем|website=Наша Ніва|access-date=2023-11-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/111344|title=Заява аб прызнанні Аляксандра Манцэвіча палітычным зняволеным|website=spring96.org|date=2023-04-06|access-date=2023-11-07}}&lt;/ref&gt;

9-10 чэрвеня 2023 адбыўся ХХII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2023».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|title=НАЦЫЯНАЛЬНЫ ФЕСТЫВАЛЬ БЕЛАРУСКАЙ ПЕСНІ І ПАЭЗІІ “МАЛАДЗЕЧНА - 2023” - июнь, 2023 - Дворец культуры г.Молодечно|website=mdk.by|access-date=2023-10-26|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150219/https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html|title=Гала-канцэрт закрыцця «Любімыя песні. Спяваем разам» ХХII Нацыянальнага фестывалю беларускай песні і паэзіі “Маладзечна – 2023” - Навіны - Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі “МАЛАДЗЕЧНА”|website=festyval.by|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150221/https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/ru/node/281662|title=Урачыста завяршыўся XXII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна — 2023»|website=zviazda.by|date=2023-06-11|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026154726/https://zviazda.by/ru/node/281662}}&lt;/ref&gt;

15 ліпеня 2023 адбылося ўрачыстае адкрыццё новага будынка ЗАГСа ў цэнтры Маладзечна з удзелам міністра юстыцыі Сяргея Хаменкі і старшыні Мінскага аблвыканкама Аляксандра Турчына. У будынку ЗАГСа размясцілася таксама служба «Адно акно».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://minjust.gov.by/be/press/news/_notaries_zags/_15072023/|title=У Маладзечне ўрачыста адкрылі новы ЗАГС|website=Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|date=15.07.2023}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/nastoyashchiy-dvorets-v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-novyy-zags.html|title=Настоящий дворец – в Молодечно торжественно открыли новый ЗАГС|first=Андрей|last=ЗАХАРОВ|website=www.sb.by|date=2023-07-15|access-date=2023-10-26}}&lt;/ref&gt;

4-14 жніўня 2023 года ў Маладзечне праведзены гульні па пляжным валейболе ў рамках II [[Гульні краін СНД 2023|Гульняў краін СНД 2023]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sport/molodechnency-na-igrah-stran-sng-besilis-s-kraskami-eli-soldatskuju-kashu-a-v-gosti-priehali-premer-ministr-i-zampredsedatelja-minoblispolkoma/|title=Молодечненцы на Играх стран СНГ бесились с красками, ели солдатскую кашу, а в гости приехали Премьер-министр и зампредседателя Миноблисполкома|website=KRAJ.BY - Спорт|access-date=2023-10-26|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150222/https://kraj.by/news/sport/molodechnency-na-igrah-stran-sng-besilis-s-kraskami-eli-soldatskuju-kashu-a-v-gosti-priehali-premer-ministr-i-zampredsedatelja-minoblispolkoma/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.belta.by/sport/view/uchastnikov-ii-igr-stran-sng-vstrechajut-v-gostinitse-molodechno-580350-2023/|title=Участников II Игр стран СНГ встречают в гостинице &quot;Молодечно&quot;|website=www.belta.by|date=2023-08-04|access-date=2023-10-26}}&lt;/ref&gt; Гульні мелі вельмі нізкую папулярнасць сярод жыхароў Беларусі, нягледзячы на магчымасць бясплатнага наведвання і прымус бюджэтнікаў як гледачоў.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/Belarus_Files/948|title=Беларусский расследовательский центр|website=Telegram|access-date=2023-10-26}}&lt;/ref&gt;

25 верасня 2023 года старшыню Маладзечанскага райвыканкама [[Юрый Мікалаевіч Горлаў|Горлава Юрыя Мікалаевіча]] вызваліў ад пасады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] і прызначыў сваім памочнікам — інспектарам па Гомельскай вобласці.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|lang=by-BY|url=https://blr.belta.by/president/view/juryj-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-belarusi-inspektaram-pa-gomelskaj-voblastsi-132850-2023/|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта Беларусі - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Навіны Беларусі {{!}} Беларускія навіны {{!}} Беларусь - афіцыйныя навіны {{!}} Мінск {{!}} БелТА|website=blr.belta.by|date=2023-09-25|access-date=2023-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/novosti-aprb/yuryy-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-inspektaram-pa-gomelskay-voblasci|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2023-10-26}}&lt;/ref&gt;

3 лістапада 2023 года вынесены прысуд галоўнаму рэдактару «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» і палітвязню [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандру Манцэвічу]] — 4 гады калоніі і штраф у памеры 400 [[Базавая велічыня|базавых велічынь]], што складае 14 800 [[Беларускі рубель|рублёў]] (~4500 [[Долар ЗША|USD]]). Журналіста абвінавацілі ў дыскрэдытацыі Рэспублікі Беларусь паводле арт. 369-1 Крымінальнага кодэкса. Крымінальную справу вёў суддзя Аляксей Іршын, дзяржабвінавачанне падтрымліваў памочнік пракурора Аляксандр Марцінчык.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/113227|title=“Сваёй віны не прызнаю”: вынесены прысуд рэдактару “Рэгіянальнай газеты” Аляксандру Манцэвічу|website=spring96.org|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/53115.html|title=Главреда «Рэгіянальнай газеты» приговорили к четырем годам колонии за «дискредитацию Беларуси»|website=Зеркало|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/belarus-mantsevich/32668741.html|title=В Беларуси главного редактора &quot;Региональной газеты&quot; Александра Манцевича приговорили к четырем годам колонии|website=Настоящее Время|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/03-11-2023-galouny-redaktar-regiyanalnaj-gazety-alyaksandr-mantsevich-asudzhany-na-4-gady|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» Аляксандра Манцэвіча засудзілі на 4 гады|author=Раман Шавель|website=Belsat TV|date=03.11.2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/redaktar-regiyanalnay-gazety-alyaksandr-mancevich-asudzhdany-na-4-gady-kalonii|title=Рэдактар &quot;Рэгіянальнай газеты&quot; Аляксандр Манцэвіч асуджаны на 4 гады калоніі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;

4 студзеня 2024 года старшынёй Маладзечанскага райвыканкама стаў Павел Валянцінавіч Губко, упершыню за многія гады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] прызначыў на гэту пасаду ўраджэнца [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]].&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

5 жніўня 2024 года — у дачыненні да суддзі і намесніка старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольгі Анатольеўны за вынясенне палітычна матываваных прысудаў, падрыў вяршэнства закона, рэпрэсіі супраць грамадзянскай супольнасці і дэмакратычнай апазіцыі, у ліку чарговых 28 асоб за іх ролю ў працяглых унутраных рэпрэсіях і парушэннях правоў чалавека у Беларусі, напярэдадні чацвёртай гадавіны сфальсіфікаваных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у жніўні 2020 года ў Беларусі]], [[Савет Еўрапейскага саюза]] прыняў рашэнне аб увядзенні санкцый.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348588|title=Стаў вядомы поўны спіс сілавікоў і прапагандыстаў, супраць якіх ЕС сёння абвясціў санкцыі|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348583|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2024/2113/oj|title=Implementing regulation - EU - 2024/2113 - EN - EUR-Lex|website=eur-lex.europa.eu|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/99147/|title=У новы санкцыйны спіс ЕС уключаны суддзя, які вынес прыгавор па “справе БелаПАН”|website=Pozirk|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zerkalo.io/route/lang/bel/?l=https%3A%2F%2Fnews.zerkalo.io%2Feconomics%2F75026.html|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Zerkalo.io|date=5 жнiўня 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/es-vvel-sankcii-protiv-28-belarusskih-silovikiov-i-propagandistov|title=ЕС ввел санкции против 28 беларусских силовиков и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://malanka.media/news/48761|title=Евросоюз ввел новые санкции против пропагандистов и судей в Беларуси|website=Маланка Медиа|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2024/8/5/605532/|title=Новые санкции ЕС против белорусских силовиков и пропагандистов: опубликован полный список|website=charter97.org|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/08/05/belarus-eu-lists-further-28-individuals-for-participation-in-internal-repression/|title=Belarus: EU lists further 28 individuals for participation in internal repression|website=Consilium|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://euneighbourseast.eu/be/news/latest-news/belarus-es-dadae-%D1%9E-sankczyjny-spis-yashche-28-asoba%D1%9E-za-%D1%9Edzel-u-represiyah-unutry-krainy/|title=Беларусь: ЕС дадае ў санкцыйны спіс яшчэ 28 асобаў за ўдзел у рэпрэсіях унутры краіны|first=Militsa|last=Eggert|website=EU NEIGHBOURS east|date=2024-08-07|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://europeanbelarus.org/2024/08/05/313145.html|title=Евросоюз ввел санкции против белорусских силовиков и пропагандистов|website=Еўрапейская Беларусь|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://motolko.help/by-news/es-uvyoy-novyya-sankczyi-supracz-rezhymu-y-belarusi/|title=ЕС увёў новыя санкцыі супраць рэжыму ў Беларусі|last=МатолькаДапамажы|website=МатолькаДапамажы|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/viasna96/27065|title=Вясна / Правы чалавека ў Беларусі|website=Telegram|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://unn.ua/ru/news/yes-vvel-sanktsii-protiv-yeshche-28-belorusskikh-chinovnikov-za-repressii|title=ЕС ввел санкции против еще 28 белорусских чиновников за репрессии {{!}} УНН|last=https://www.facebook.com/UNNews|website=unn.ua|date=2024-12-24|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/es-vvel-sanktsii-protiv-gendirektora-belta-i-rjada-zhurnalistov-652355-2024/|title=ЕС ввел санкции против гендиректора БЕЛТА и ряда журналистов|website=belta.by|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21530743|title=ЕС расширил санкции против Белоруссии|website=TACC|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luka.zone/person/e3adae14-e9e7-4a40-ab56-c4a06e5cfeb0|title=Ольга Анатольевна Дубовик|author=Дело E3ADAE14|website=luka.zone}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://telegra.ph/Dubovik-Olga-Anatolevna-09-03|title=Дубовик Ольга Анатольевна|first=Дзiкае|last=Паляванне|website=Telegraph|date=2024-09-03|access-date=2024-12-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://zubr.cc/judge/877/|title=Судья Дубовик Ольга Анатольевна|website=zubr.cc|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;

14 жніўня 2024 года — суддзя і намесніца старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольга Анатольеўна ўключана ў санкцыйны спіс [[Швейцарыя|Швейцарыі]] за ўдзел у правядзенні [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычных рэпрэсій]] у Беларусі, вынясенне неправасудных палітычна матываваных прысудаў і іншыя злачынствы.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/100755/|title=Швейцарыя пашырыла беларускі санкцыйны спіс на 27 імёнаў|website=Pozirk|access-date=2024-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://charter97.org/be/news/2024/8/15/606935/|title=Швэйцарыя ўнесла ў санкцыйны спіс 27 грамадзянаў Беларусі|website=charter97.org|access-date=2024-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/82344698/shvejcariya-rasshirila-sankcii-protiv-belarusskih-chinovnikov-v-spisok-voshli-27-chelovek-prichastnyh-k-repressiyam|title=Швейцария расширила санкции против беларусских чиновников: в список вошли 27 человек, причастных к репрессиям|first=Telewizja Polska|last=S.A|website=ru.belsat.eu|access-date=2024-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belarus-nau.org/post/%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83|title=Швейцария ударила по диктатору|website=The NAM info|date=2024-08-19|access-date=2024-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/shvejcarija-vvela-sankcii-protiv-belarusskih-sudej-i-propagandistov|title=Швейцария ввела санкции против беларусских судей и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-15|access-date=2024-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|title=Ordinance on measures against Belarus|website=www.seco.admin.ch|access-date=2024-12-28|archive-date=28 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228104229/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

11 верасня 2025 года — галоўны рэдактар ​​маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандр Манцэвіч]] меркавана (дакументы не выдаваліся) быў фармальна памілаваны ў ліку 52-х [[Палітычныя зняволеныя|палітычных зняволеных]], дастаўлены пад канвоем на мяжу і ў ліку 51-га палітычнага зняволенага фактычна дэпартаваны (выдвараны) з [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Літва|Літву]], у рамках здзелкі адміністрацыі прэзідэнта [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] (праз спецпасланніка Джона Коўла) з [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнкам А. Г.]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376772|title=Журналіст Манцэвіч, блогеры Казлоў і Вінаградаў, палітык Кучук. паплечнікі Аўтуховіча і Статкевіча. Хто яшчэ з палітвязняў вызваліўся сёння?|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/12-zhurnalistau-i-blogerau-vyjshli-na-volju/|title=12 журналістаў і блогераў выйшлі на волю|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-09-12|access-date=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/3578597,%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%86%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B5-%D0%B2%D1%8B%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%B4%D1%8D%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F-%D0%B7-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96|title=Святлана Ціханоўская: Гэта не вызваленне, гэта дэпартацыя з Беларусі - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/52-palitvjaznja-vyjszli-na-volju|title=52 палітвязня выйшлі на волю! Поўны спіс вызваленых (абноўлена)|last=НЧ|website=Новы Час|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376738|title=Вызваленыя з дэпартацыяй 52 палітвязні. Статкевіч адмовіўся пакінуць Беларусь і вярнуўся|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;

== Кіраўнікі горада ==
;Маладзечанскі гарвыканкам
* [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] (1991—1994), першы намеснік [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]] (1991—1994).
* [[Мікалай Усцімавіч Чурсін]] (1995—2005), першы намеснік Яфім Аронавіч Ідэльчык (1995—200?).

;Маладзечанскі райвыканкам (з 2005 года аб’яднаны з гарвыканкамам)
* Сямён Міхайлавіч Касабуцкі (2005—2009).
* Генадзь Мечыслававіч Кучко (2009—2010).
* [[Фёдар Аляксандравіч Дамаценка]] (верасень 2010&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/president/view/prezident-belarusi-prinjal-kadrovye-reshenija-135807-2010 Президент Беларуси принял кадровые решения]&lt;/ref&gt; — 2013).
* Аляксандр Дзмітрыевіч Яхнавец (5 сакавіка 2013 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|title=Молодечненский районный исполнительный комитет {{!}} РУКОВОДСТВО РЕГИОНА {{!}} Молодеченский район{{!}}Молодечно{{!}}Молодеченский райисполком{{!}}Новости Молодеченского района|website=web.archive.org|date=2015-10-05|access-date=2023-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005114404/http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|archivedate=5 кастрычніка 2015|url-status=}}&lt;/ref&gt; — жнівень 2018).
* [[Юрый Мікалаевіч Горлаў]] (31 жніўня 2018&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |title=https://kraj.by/news/sobitiya/u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel |access-date=18 верасня 2018 |archive-date=18 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918194104/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; — 25 верасня 2023&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;).
* Павел Валянцінавіч Губко (з 4 студзеня 2024 года&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1704370190|title=Разгляд кадравых пытанняў {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2024-01-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|title=Александр Турчин новому председателю Молодечненского райисполкома: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|website=KRAJ.BY - События|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105114348/https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05012024/turchin-novomu-predsedatelyu-molodechnenskogo-rajona-glavnaya-zadacha-povyshenie-blagosostoyaniya-lyudej/|title=Турчин новому руководителю Молодечненского района: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2024-01-05|access-date=2024-01-05|last2=Лапицкая|first2=Екатерина}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|title=Молодечненская газета - Александр Турчин представил председателя Молодечненского райисполкома|website=mgazeta.by|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105154310/https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;).

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;{{Graph:Chart|width=450|height=250|type=line|x=1501,1623,1850,1897,1921,1931,1939,1941,1944,1959,1970,1972,1973,1978,1991,1995,2004,2006,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020, 2021, 2022|y=882,1000,1330,2393,1997,5964,6600,9500,4750,26300,50000,56100,58000,68000,93500,98100,98384,98400,95012,94195,93885,93736,93802,94155,94686,94922,95233,95011,92136,91171,91063,90136}}&lt;/div&gt;
* 1501 год — 882 чал.;
* 1623 год — 1000 чал.;
* 1850 год — 1330 чал.;
* 1861 год — 746 чал.;
* 1897 год — 2393 чал.;
* 1921 год — 1997 чал.;
* 1929 год — 5991 чал.;
* 1931 год — 5964 чал.;
* 1939 год — 6600 чал.;
* 1941 год — 9500 чал.;
* 1944 год — 4750 чал.;
* 1959 год — 28 384 чал.;
* 1970 год — 50 413 чал.;
* 1972 год — 56 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}};
* 1978 год — 58 000 чал.;
* 1978 год — 68 000 чал.;
* 1979 год — 72 612 чал.;
* 1989 год — 91 726 чал.;
* 1991 год — 93 500 чал.;
* 1995 год — 98 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}};
* 1996 год — 96 600 чал.;
* 2004 год — 98 384 чал.;
* 2006 год — 98 514 чал.;
* 2007 год — 98 432 чал.;
* 2008 год — 98 415 чал.;
* 2009 год — 94 282 чал.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|title=Перепись населения Республики Беларусь 2009 года|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=belstat.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|archive-date=2010-10-30}}&lt;/ref&gt;;
* 2010 год — 94 195 чал.&lt;ref name=&quot;2011-Estimate&quot; /&gt;;
* 2011 год — 93 885 чал.&lt;ref name=&quot;2011-Estimate&quot; /&gt;;
* 2012 год — 93 736 чал.&lt;ref name=&quot;2012-Estimate&quot; /&gt;;
* 2013 год — 93 802 чал.&lt;ref name=&quot;2013-Estimate&quot; /&gt;;
* 2014 год — 94 155 чал.&lt;ref name=&quot;2014-Estimate&quot; /&gt;;
* 2015 год — 94 686 чал.&lt;ref name=&quot;2015-Estimate&quot; /&gt;;
* 2016 год — 94 922 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot; /&gt;;
* 2017 год — 95 233 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot; /&gt;;
* 2018 год — 95 011 чал.;
* 2019 год — 92 136 чал.;
* 2020 год — 91 719 чал.;
* 2021 год — 91 063 чал.;
* 2022 год — 90 136 чал.;
* 2023 год — 89 268 чал.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |title=Архіўная копія |access-date=13 чэрвеня 2023 |archive-date=17 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417144537/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;;
* 2024 год — 89 068 чал.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|author=web.archive.org|access-date=27 кастрычніка 2024|archive-date=28 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328174010/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
* 2025 год — 88 290 чал.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:960 height:650
PlotArea = left:80 right:40 top:40 bottom:40
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:100000
ScaleMajor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey
PlotData =
  color:cobar width:10 align:left
  bar:1501 from:0 till:882
  bar:1623 from:0 till:1000
  bar:1850 from:0 till:1330
  bar:1861 from:0 till:746
  bar:1897 from:0 till:2393
  bar:1921 from:0 till:1997
  bar:1929 from:0 till:5991
  bar:1931 from:0 till:5964
  bar:1939 from:0 till:6600
  bar:1941 from:0 till:9500
  bar:1944 from:0 till:4750
  bar:1959 from:0 till:28384
  bar:1970 from:0 till:50413
  bar:1972 from:0 till:56100
  bar:1973 from:0 till:58000
  bar:1978 from:0 till:68000
  bar:1979 from:0 till:72612
  bar:1989 from:0 till:91726
  bar:1991 from:0 till:93500
  bar:1995 from:0 till:98100
  bar:1999 from:0 till:96600
  bar:2004 from:0 till:98384
  bar:2006 from:0 till:98514
  bar:2007 from:0 till:98432
  bar:2008 from:0 till:98415
  bar:2009 from:0 till:94282
  bar:2010 from:0 till:94195
  bar:2011 from:0 till:93885
  bar:2012 from:0 till:93736
  bar:2013 from:0 till:93802
  bar:2014 from:0 till:94155
  bar:2015 from:0 till:94686
  bar:2016 from:0 till:94922
  bar:2017 from:0 till:95233
  bar:2018 from:0 till:95011
  bar:2019 from:0 till:92136
  bar:2020 from:0 till:91719
  bar:2021 from:0 till:91063
  bar:2022 from:0 till:90136
  bar:2023 from:0 till:89268
  bar:2024 from:0 till:89068
  bar:2025 from:0 till:88290
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1501 at: 882 text: 882 shift:(7)
  bar:1623 at: 1000 text: 1000 shift:(7)
  bar:1850 at: 1330 text: 1330 shift:(7)
  bar:1861 at: 746 text: 746 shift:(7)
  bar:1897 at: 2393 text: 2393 shift:(7)
  bar:1921 at: 1997 text: 1997 shift:(7)
  bar:1929 at: 5991 text: 5991 shift:(7)
  bar:1931 at: 5964 text: 5964 shift:(7)
  bar:1939 at: 6600 text: 6600 shift:(7)
  bar:1941 at: 9500 text: 9500 shift:(7)
  bar:1944 at: 4750 text: 4750 shift:(7)
  bar:1959 at: 28384 text: 28384 shift:(7)
  bar:1970 at: 50413 text: 50413 shift:(7)
  bar:1972 at: 56100 text: 56100 shift:(7)
  bar:1973 at: 58000 text: 58000 shift:(7)
  bar:1978 at: 68000 text: 68000 shift:(7)
  bar:1979 at: 72612 text: 72612 shift:(7)
  bar:1989 at: 91726 text: 91726 shift:(7)
  bar:1991 at: 93500 text: 93500 shift:(7)
  bar:1995 at: 98100 text: 98100 shift:(7)
  bar:1999 at: 96600 text: 96600 shift:(7)
  bar:2004 at: 98384 text: 98384 shift:(7)
  bar:2006 at: 98514 text: 98514 shift:(7)
  bar:2007 at: 98432 text: 98432 shift:(7)
  bar:2008 at: 98415 text: 98415 shift:(7)
  bar:2009 at: 94282 text: 94282 shift:(7)
  bar:2010 at: 94195 text: 94195 shift:(7)
  bar:2011 at: 93885 text: 93885 shift:(7)
  bar:2012 at: 93736 text: 93736 shift:(7)
  bar:2013 at: 93802 text: 93802 shift:(7)
  bar:2014 at: 94155 text: 94155 shift:(7)
  bar:2015 at: 94686 text: 94686 shift:(7)
  bar:2016 at: 94922 text: 94922 shift:(7)
  bar:2017 at: 95233 text: 95233 shift:(7)
  bar:2018 at: 95011 text: 95011 shift:(7)
  bar:2019 at: 92136 text: 92136 shift:(7)
  bar:2020 at: 91719 text: 91719 shift:(7)
  bar:2021 at: 91063 text: 91063 shift:(7)
  bar:2022 at: 90136 text: 90136 shift:(7)
  bar:2023 at: 89268 text: 89268 shift:(7)
  bar:2024 at: 89068 text: 89068 shift:(7)
  bar:2025 at: 89068 text: 88290 shift:(7)
&lt;/timeline&gt;

== Геаграфія ==
У Маладзечне вылучаюцца мікрараёны: Залінейны, Старое Месца, Парашкі (ЗПМ), 11-ы, 10-ы, 6-ы, 1-ы, 2-і, 3-і, 4-ы, Цэнтральны, Гелянова, Здземелева, Паўднёвы (Рагазы).

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі, лёгкай, харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў.

Вузел чыгунак на [[Мінск]], [[Полацк]], [[Вільня|Вільню]], [[Ліда|Ліду]] і аўтадарог на Мінск, Вільню, курортны пасёлак [[Нарач (курортны пасёлак)|Нарач]].

Гасцініца «Маладзечна», знаходзіцца побач цэнтральнай плошчы, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага вакзала і аўтавакзала.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://molodechnohotel.by/about-hotel/|title=Аб гатэлі &quot;Маладзечна&quot;}}&lt;/ref&gt;.

У 1970 годзе пачаў працу завод сілавых паўправадніковых вентыляў (з 1994 года — ААТ «Электрамодуль»)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://elmodul.by/about|title=Аб кампаніі ААТ &quot;Электрамодуль&quot;|website=elmodul.by|access-date=2024-11-02}}&lt;/ref&gt;.

У 1984 годзе пачаў працу завод парашковай металургіі (з 1991 года ВРУП «[[Маладзечанскі завод парашковай металургіі]]»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://molzpm.by/|title=ВРУП &quot;Маладзечанскі завод парашковай металургіі&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc7d337b6871c5c3172f8|title=ПРУП &quot;Мол ЗПМ&quot;, УНП 600066447. Проверка предприятия.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}&lt;/ref&gt;.

У 1980 годзе арганізаваны Маладзечанскі завод лёгкіх металаканструкцый праз зліццё двух заводаў: металаканструкцый і лёгкіх металаканструкцый. Першы ўведзены ў эксплуатацыю ў 1968 годзе, другі — у 1978 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mzmk.by/about|title=Аб Заводзе {{!}} Маладзечанскі ЗМК ААТ|website=mzmk.by|access-date=2024-11-02|archive-date=22 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222090236/https://mzmk.by/about|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 1989 годзе створана беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства «Мiнскi мэблевы цэнтр» (СП «ММЦ» ТАА) — мэблевая фабрыка па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spmmz.com/material/about|title=Аб прадпрыемстве|website=Мэблевая фабрыка Беларусі па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc8f737b6871c5c32bfc3|title=СП &quot;ММЦ&quot; ТАА, УНП 600003222. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02|quote=Беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства &quot;Мiнскi Мэблевы Цэнтр&quot; таварыства з абмежаванай адказнасцю}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-600003222|title=СП &quot;ММЦ&quot; ООО, УНП 600003222 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}&lt;/ref&gt;.

У 2006 годзе адбылося поўнае спыненне вытворчай дзейнасці і пачаўся працэс ліквідацыі (банкруцтва) РУП «Маладзечанская фабрыка музычных інструментаў»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bankrot.by/news-1680|title=Беларусы застануцца без сваіх піяніна і баянаў|author=Міхась Радкевіч|website=bankrot.by|date=13.09.2009|publisher=Беларуская штодзённая інтэрнэт-газета &quot;Штодзённік&quot;|access-date=2024-11-02|archive-date=21 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421084254/https://www.bankrot.by/news-1680|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 2012 годзе пачаў працу завод вагавымяральнага абсталявання (ЗАТ «ЗВА»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zvo.by/about/|title=Аб заводзе|website=ЗАТ &quot;Завод вагавымяральнага абсталявання&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc74237b6871c5c310b03|title=ЗАТ &quot;ЗВА&quot;, УНП 691357099. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-691357099|title=ЗАО &quot;ЗВО&quot;, УНП 691357099 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}&lt;/ref&gt;.

== Адукацыя ==
У Маладзечне 14 сярэдніх школ, мастацкая школа, 6 вучылішч, у т.л. медыцынскае і [[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага|музычнае]], політэхнічны каледж, [[Маладзечанскі гандлёва-эканамічны каледж Белкаапсаюза|гандлёва-эканамічны каледж]], 4 публічныя бібліятэкі.

=== СШ № 8 ===
Сярэдняя навучальная ўстанова па адрасе [[Вуліца Касманаўтаў (Маладзечна)|вуліца Касманаўтаў]]-3. Упершыню пра будаўніцтва школы згадана на жнівеньскай нарадзе настаўнікаў Маладзечна ў 1963/1964 навучальным годзе. Школа будавалася на новай вуліцы з сакавіка 1965 года, за красавік узведзены 2-гі паверх, у маі — трэці, пачалося будаўніцтва майстэрняў, актавай і спартыўнай залаў. Адкрыццё школы адбылося 1 верасня 1965 года&lt;ref name=&quot;ІШ&quot;&gt;[https://school8molod.ucoz.ru/index/o_nas/0-8 История школы] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, установа атрымала ганаровае імя Юрыя Гагарына. Першы дырэктар — Уладзімір Цітавіч Каралькоў, першыя намеснікі дырэктара — Ілья Раманавіч Салавейчык, Пётр Пятровіч Валынец і Уладзімір Іосіфавіч Нічыпаровіч.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |title=История школы и выпускники |access-date=21 лістапада 2022 |archive-date=21 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121075329/https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Сярод выпускнікоў школы: [[Андрэй Віталевіч Гендрых]] — намеснік начальніка Службы спецыяльнай сувязі [[Федэральная служба аховы Расіі|ФСА Расіі]]; {{нп3|Генадзь Яўгенавіч Тур||d|Q115165197}} — беларускі ўрач-анколаг; [[Алег Багданавіч Нячаеў]] — беларускі ўрач-анестэзіёлаг; [[Юрый Касабуцкі|Юрый Казіміравіч Касабуцкі]] — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі; [[Людміла Багданаўна Церах]] — дацэнт кафедры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларускай акадэміі мастацтваў; [[Аляксандр Іванавіч Асіповіч]] — беларускі гісторык; [[Анатоль Анатолевіч Лабінскі]] — беларускі ўрач-анколаг-хірург; [[Васіль Генрыхавіч Богдан]] — беларускі ўрач-хірург; {{нп3|Ігар Анатолевіч Франчук||uk|Франчук Ігор Анатолійович}} — украінскі прадпрымальнік, народны дэпутат Украіны II, III і IV скліканняў.

== Культура ==
[[Файл:Palace of Culture in Maladzechna.JPG|thumb|Палац культуры]]
У горадзе знаходзяцца [[Мінскі абласны краязнаўчы музей]], [[Мінскі абласны драматычны тэатр]], [[Мінскі абласны тэатр лялек «Батлейка»]]. У горадзе штогод праводзіцца больш 30 культурных мерапрыемстваў, у т.л. рэспубліканскі тэатральны фестываль «[[Маладзечанская сакавіца]]» і [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі]] (з 1993).

У 2006 і 2013 гадах горад стаў месцам правядзення фестывалю «[[Адна зямля]]»&lt;ref name=&quot;РГ_2006&quot;/&gt;.

У Маладзечне працуюць [[рэп]] і хіп-хоп гурты ([[Usplёsk]], [[Буркіна Фасо (гурт)|Буркіна Фасо]], [[ХЗКН]], [[Stickoxydal]] і іншыя).

[[Файл:Молодечно.jpg|thumb|справа|Дзяржаўны політэхнічны каледж]]

Выпускаецца гісторыка-краязнаўчы і літаратурна-мастацкі альманах «[[Куфэрак Віленшчыны (2000)|Куфэрак Віленшчыны]]»

== Транспарт ==

=== Аўтамабільны транспарт ===
Праз Маладзечна праходзяць рэспубліканскія аўтамабільныя дарогі {{Таблічка-by|Р|28}} (Мінск-Маладзечна-Нарач), {{Таблічка-by|Р|56}} (Маладзечна-Валожын), {{Таблічка-by|Р|106}} (Маладзечна-Смаргонь).
{|class=toccolours style=&quot;text-align:center&quot; align=&quot;center&quot;
!colspan=10|Адлегласць ад Маладзечна(аўтамабільнымі шляхамі)
|-
||||||| [[Вільня]] ~ 145 км&lt;br /&gt;[[Осла]] ~ 2206 км&lt;br /&gt;[[Гданьск]] ~ 710 км || [[Талін]] ~ 706 км&lt;br /&gt;[[Хельсінкі]] ~ 793 км&lt;br /&gt;[[Рыга]] ~ 401 км || [[Полацк]] ~ 222 км&lt;br /&gt;[[Санкт-Пецярбург]] ~ 783 км&lt;br /&gt;[[Мурманск]] ~ 2101 км || ||||
|-
||||||| [[Гродна]] ~ 266 км&lt;br /&gt;[[Варшава]] ~ 609 км&lt;br /&gt;[[Берлін]] ~ 1176 км |||[[Файл:Compass Rose North.svg|150px|center|Ружа вятроў|альт=Ружа вятроў]]|| [[Магілёў]] ~ 285 км&lt;br /&gt;[[Смаленск]] ~ 387 км&lt;br /&gt;[[Казань]] ~ 1600 км ||||||
|-
||||||| [[Брэст]] ~ 421 км&lt;br /&gt;[[Кракаў]] ~ 838 км&lt;br /&gt;[[Барселона]] ~ 3008 км || [[Львоў]] ~ 683 км&lt;br /&gt;[[Адэса]] ~ 1082 км&lt;br /&gt;[[Стамбул]] ~ 1905 км || [[Мінск]] ~ 77 км&lt;br /&gt;[[Ерэван]] ~ 2650 км&lt;br /&gt;[[Доха]] ~ 5221 км ||||||
|}

=== Чыгуначны транспарт ===
Будаўніцтва Лібава-Роменскай чыгункі (1870-я) спрыяла ператварэнню мястэчка ў чыгуначны вузел. У пачатку XX стагоддзя праз Маладзечна прайшла яшчэ адна чыгунка — Балагое-Сядлецкая, якая злучыла важныя рэгіёны Расійскай імперыі. Маладзечна стаў чыгуначным вузлом. У 1907 годзе ўзведзены будынак вакзала ў стылі «мадэрн», які захаваўся да цяперашняга часу.

Маладзечна — чыгуначны вузел з кірункамі на [[Мінск]], [[Вільня|Вільню]], [[Ліда|Ліду]] і [[Полацк]]. Пасажырскімі цягнікамі звязаны з [[Масква|Масквой]], [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецербургам]], [[Рыга]]й, [[Калінінград]]ам, [[Гродна]], [[Віцебск]]ам і іншымі.

=== Гарадскі транспарт ===
Пасажырскія перавозкі па горадзе ажыццяўляюцца толькі аўтобусамі. Грузавыя і пасажырскія перавозкі ў горадзе ажыццяўляе філіял «Аўтобусны парк № 4» ААТ «Мінаблаўтатранс». У будучыні плануецца замяніць аўтобусы на [[электробус]]ы.

== СМІ ==
* «Маладзечанская газета». Орган раённай улады.
* «[[Рэгіянальная газета]]». Недзяржаўнае выданне. Уваходзіць у склад [[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі»]]
* Маладзечанскае кабельнае тэлебачанне «МКТВ»
* Радыё «Маладзечна».

== Грамадскае жыццё ==

==== Дарослыя ====
* Прадстаўніцтва партыі [[Партыя БНФ|БНФ]]
* Аддзяленне праваабарончай арганізацыі [[Беларускі Хельсінкскі камітэт]]

==== Моладзь ====
* [[Беларуская асацыяцыя клубаў ЮНЭСКА|Клубы ЮНЭСКА]] «[[Планета (клуб ЮНЭСКА)|Планета]]» і «[[Касіапея (клуб ЮНЭСКА)|Касіапея]]»
* [[Скаўцкі рух|Скаўцкая дружына]] «[[Маладэчына (cкаўцкая дружына)|Маладэчына]]».
* Аддзел [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|БРСМ]]

== Рэлігійнае жыццё ==
У горадзе зарэгістравана 5 [[Рэлігійная суполка|рэлігійных суполак]].

== Турыстычная інфармацыя ==
Маладзечна ўваходзіць у турыстычны маршрут «У краі Нарачанскім»&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

Гатэль «Маладзечна» знаходзіцца побач з цэнтральнай плошчай, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага і аўтобуснага вакзалаў. У горадзе працуе краязнаўчы музей.

== Славутасці ==
* [[Касцёл Святога Айца Піо (Маладзечна)|Касцёл Святога Айца Піо]]
* [[Касцёл Святога Юзафа (Маладзечна)|Касцёл Святога Юзафа]]
* [[Маладзечанскі замак|Гарадзішча]] (XV—XVII стст.) — {{ГККРБ 4|613В000295}}
* Гістарычная забудова горада (XIX — пач. XX стст.)
* [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]] (XVIII ст.) — {{ГККРБ 4|612Г000294}}
[[Файл:Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі.jpg|міні|Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі]]
[[Файл:Stalag 342.JPG|thumb|Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]]
* [[Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]]
* [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Настаўніцкая семінарыя]] (1762)
* Сінагога (XIX—XX стст.)
* [[Свята-Пакроўская царква (Маладзечна)|Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы]] (1867—1871)
* Чыгуначная станцыя (1907)

'''Страчаная спадчына'''
* [[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Брама Трыўмфальная]] (1920-я)
* Уніяцкая царква Святых Казьмы і Дзям’яна (XVIII ст.)
* Касцёл (1-я пал. XX ст.)
* [[Палац Агінскіх, Маладзечна|Палац Агінскіх]] (XVIII ст.)
* Царква (XVI ст.)

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot; caption=&quot;Краявіды Маладзечна&quot;&gt;
Maładečna - Vialiki Haściniec.jpg|&lt;small&gt;Вуліца Вялікі Гасцінец — галоўная вуліца горада&lt;/small&gt;
Файл:New church in Maladziečna - panoramio.jpg|&lt;small&gt;Касцёл Святога Айца Піо&lt;/small&gt;
Файл:Eastern Orthodox Church in Maladzechna, Belarus.JPG|&lt;small&gt;Царква Покрыва Прасв. Багародзіцы&lt;/small&gt;
MaladzetšnaStation Minsk Region1.jpg|&lt;small&gt;[[Маладзечна (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]&lt;/small&gt;
Maładečna - Broadway.jpg|&lt;small&gt;«Брадвей» — пешаходная частка вуліцы Прытыцкага, папулярнае сярод моладзі месца сустрэч&lt;/small&gt;
Amfiteatr-molo.jpeg|&lt;small&gt;Амфітэатр, узведзены да Дажынак-2011&lt;/small&gt;
Файл:Belarus-Maladzechna-Steam Locomotive-1.jpg|&lt;small&gt;Помнік-паравоз&lt;/small&gt;
Файл:Statue near Maladzechna train station.jpeg|&lt;small&gt;Помнік вандроўніцы з коткай&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Вядомыя асобы ==
{{main|Вядомыя асобы Маладзечна}}
* [[Юрый Антонаў]] (нар. 1945) — савецкі і расійскі кампазітар і спявак.
* [[Меер Аксельрод]] (1902—1970) — савецкі мастак.
* [[Зэлік Аксельрод]] (1904—1941) — яўрэйскі савецкі паэт і перакладчык.
* [[Валянцін Анатолевіч Борзды]] (нар. 1968) — беларускі скульптар.
* [[Уладзімір Боська]] (нар. 1984) — пісьменнік, драматург, музыка.
* [[Аляксандр Арсенавіч Варанецкі]] (нар. 1951) — акцёр цырка, клоўн.
* [[Сяржук Вітушка]] (1965—2012) — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]]. Кіраўнік мінскага таварыства «[[Талака (таварыства)|Талака]]».
* [[Алег Груздзіловіч]] (нар. 1958) — беларускі журналіст.
* [[Фёдар Фёдаравіч Гулевіч]] (нар. 1952) — беларускі акцёр цырка, клоўн.
* [[Ігар Дзедусенка]] (нар. 1990) — беларускі класічны гітарыст.
* [[Юрый Касабуцкі]] (нар. 1970) — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі.
* [[Мікалай Міхайлавіч Кірычэнка]] (1946—2018) — беларускі акцёр тэатра і кіно.
* [[Дзмітрый Феафанавіч Матусевіч]] (нар. 1978) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Ян Станіслаў Сапега]] (1589—1635) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч.
* [[Вадзім Іванавіч Сіняўскі]] (нар. 1970) — генерал-маёр, міністр па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь (з 2021).
* [[Уладзімір Іванавіч Сытчанка]] (1951—2021) — беларускі мастак.
* [[Кандрат Зігмундавіч Церах]] (нар. 1935) — апошні [[Міністэрства гандлю СССР|міністр гандлю]] [[СССР]] (1986—1991). У 1963—1965 гадах — дырэктар Маладзечанскага гархарчпрамгандлю.

== Гарады-пабрацімы ==
* {{Сцяг|Балгарыя}} [[Велінград]], [[Балгарыя]]
* {{Сцяг|Латвія}} [[Елгава]], [[Латвія]]
* {{Сцяг|Украіна}} [[Ірпінь]], [[Украіна]]
* {{Сцяг|Расія}} [[Каломна]], [[Расія]]
* {{Сцяг|Літва}} [[Панявежыс]], [[Літва]]
* {{Сцяг|Польшча}} [[Пётркаў Трыбунальскі]], [[Польшча]]
* {{Сцяг|Польшча}} [[Сакулка]], [[Польшча]]
* {{Сцяг|Расія}} [[Светлы (Калінінградская вобласць)|Светлы]], [[Расія]]&lt;ref name=&quot;Светлы&quot;/&gt;
* {{Сцяг|Малдова}} [[Фларэшць]], [[Малдова]]
* {{Сцяг|Расія}} Фрунзенскі раён, [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]&lt;ref name=&quot;rh&quot;/&gt;
* {{Сцяг|Расія}} [[Чарапавец]], [[Расія]]
* {{Сцяг|Германія}} [[Эслінген-на-Некары]], [[Германія]]

== Іншае ==
На думку А. Ванагаса, назвы рэк Maldenis і Mald-upis у Літве хутчэй за ўсё звязаныя з літ. maldas &quot;чарот&quot;&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Маладзечна]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KTSB&quot;&gt;{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 240.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KChB&quot;&gt;{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі, 2008}} С. 215.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Пакутнікам&quot;&gt;[http://rh.by/by/124/50/3205/ Помнік мучанікам устанавілі ў Зялёным Гарадку. Публікацыя ў «Рэгіянальнай газеце»]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;catholic&quot;&gt;[http://catholic.by/port/news/belarus/2-3/2007-03-18.htm 10-годдзе кансекрацыі касцёла Св. Юзафа ў Маладзечне] // «[[Catholic.by]]», 20 сакавіка 2007&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;сельсавет&quot;&gt;[http://www.rh.by/by/231/50/6955/ Маладзечанскі раён. Маладзечна прырасло Рагазамі. На 2 сельсаветы меней. Падрабязнасці] // [[Рэгіянальная газета]]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2011-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2011}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2012-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2012}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2013-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2013}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2014-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2014}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2015-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;РГ_2006&quot;&gt;«Адна зямля» ў Маладзечне //«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]», 21 ліпеня 2006 г., № 29 (583)&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Молодечно}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Светлы&quot;&gt;[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Маладзечна ўстанавіла партнёрскія адносіны з горадам Светлым Калінінградскай вобласці Расіі] // [[Рэгіянальная газета]]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;rh&quot;&gt;[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Развитие и расширение международных связей в Санкт-Петербурге на примере Фрунзенского района] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 31. Акты о литовских татарах. — Вильна, 1906. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/025/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilene.%20Tom%2031%20f1906zxruge628sg.pdf С.108, 138—139, 161—162, 193, 196—197, 222—228, 255—256.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120315103732/http://runivers.ru/upload/iblock/025/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilene.%20Tom%2031%20f1906zxruge628sg.pdf |date=15 сакавіка 2012 }}
* Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 39. Документы и материалы, относящиеся к истории Отечественной войны 1812 года. — Вильна, 1912. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/452/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilnne.%20Tom%2037%20c1912vvrupr611so.pdf С. 270, 259, 260, 299, 406—407, 465, 470.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130922105644/http://www.runivers.ru/upload/iblock/452/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilnne.%20Tom%2037%20c1912vvrupr611so.pdf |date=22 верасня 2013 }}
* {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Молодечно}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|5}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=263|артыкул=Маладзечна|аўтар=[[Генадзь Каханоўскі|Каханоўскі Г.]]}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6|647—648|Mołodeczno}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Маладзе́чна|458—459}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
{{OSM relation|6722552|Маладзечна}}
* {{radzima2|maladzechna|Маладзечна}}
* [http://www.rh.by «Рэгіянальная газета» анлайн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130518232246/http://www.rh.by/ |date=18 мая 2013 }}
* [http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm Агульныя звесткі пра Занальны дзяржаўны архіў г. Маладзечна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061214025144/http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm |date=14 снежня 2006 }}
* [http://bhcmld.bizland.com/ Маладзечанскае аддзяленне РАА «БХК»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050210023415/http://bhcmld.bizland.com/ |date=10 лютага 2005 }}
* Надвор’е ў горадзе [https://www.gismeteo.by/weather-molodechno-11818/ Маладзечна]

{{Маладзечанскі раён}}
{{Гарады Мінскай вобласці}}
{{Культурная сталіца Беларусі}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Маладзечна| ]]</text>
      <sha1>4kawb6s03qlnjgi0fk5uvv3u9a4p0ez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204633</id>
      <parentid>5204628</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:19:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Finalbestination</username>
        <id>128431</id>
      </contributor>
      <comment>/* Насельніцтва */ дапаўненне</comment>
      <origin>5204633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108706" sha1="l44jk87epc7s3gt9hvfyll5csy2kqfz" xml:space="preserve">{{значэнні|2=Маладзечна}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Горад
 |беларуская назва        = Маладзечна
 |краіна                  = Беларусь
 |вобласць                = Мінская
 |раён                    = Маладзечанскі
 |статус з                = 1929
}}
'''Маладзе́чна'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Maladziečna}}) — горад у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] на [[Уша (прыток Віліі)|рацэ Уша]], адміністрацыйны цэнтр [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]. За 73 км на паўночны захад ад [[Мінск]]а. Насельніцтва — {{num|88290|чал.}} (2025)&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|title=Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=Белстат|access-date=1 красавіка 2025|archive-date=28 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250328084902/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]] і [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], назва Маладзечна ўтварылася ад слова «маладзец» у значэнні — «дзяцюк, ваяр княжацкай дружыны»&lt;ref name=&quot;KTSB&quot; /&gt;&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалев. Географические названия в калейдоскопе времен. Гомель, 2011. С. 150.&lt;/ref&gt;.

Паводле сайта Маладзечанскага райвыканкама, назву горад атрымаў, хутчэй усяго, ад назвы невялікай рэчкі Маладачанкі, пры ўпадзенні якой у раку [[Уша (прыток Віліі)|Уша]] быў пабудаваны замак&lt;ref&gt;[https://molodechno.gov.by/region/istoriya/ molodechno.gov.by]&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя Маладзечна}}

У раёне Маладзечна ў бронзавым веку (XI тысячагоддзе да н. э. — VII стагоддзе да н. э.) жылі плямёны [[Культура шнуравой керамікі|культуры шнуравой керамікі]].

Насельнікі займаліся жывёлагадоўляй і земляробствам, хоць больш старадаўнія заняткі — паляванне, рыбалоўства і збіральніцтва — таксама займалі значнае месца у іх гаспадарчай дзейнасці.

Наступная стадыя ў развіцці насельніцтва рэгіёна — [[культура штрыхаванай керамікі]]. Жыллём для насельнікаў служылі хаты слупавой канструкцыі&lt;ref&gt;Каханоўскі Г. А. Маладзечна: Гіст.-экан. нарыс.— Мн.: Полымя, 1988.— 120 с.: іл.— (Гарады Беларусі). ISBN 5-345-000787-6&lt;/ref&gt;.

На захадзе ад Маладзечна ў пачатку II тысячагоддзя спынілася ўмоўная мяжа паміж старалітоўскай племянной тэрыторыяй і тэрыторыяй, якую ў выніку экспансіі (імаверна пры [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыславе]]) кантралявалі крывічы&lt;ref&gt;Е. Ахманскі. Літоўская этнічная племянная мяжа на ўсходзе ад племянной эпохі да XVI стагоддзя // Arche. № 2. 2016. С. 91.&lt;/ref&gt;. Пра гэта сведчаць тапонімы каля Маладзечна тыпу [[Палачаны]], [[Гарадзілава (Маладзечанскі раён)|Гарадзілава]] (ад імя тыпу *Гарадзіла). {{няма АК 2|Пазней адбылася літоўская палітычная (і часткова дэмаграфічная, у выглядзе перасялення літоўскага баярства) экспансія ў адваротным кірунку, пра гэта сведчыць суцэльная прастора тапонімаў, вытворных ад балцка-літоўскіх імёнаў, ажно да Менску (непасрэдна ля Маладзечна — [[Цівідаўка]] і [[Насілава]], ад імёнаў тыпу ''Ti-vydas, Nasilà'').|4|09|2026}}

Першы пісьмовы ўспамін Маладзечна ў прысяжным лісце князя ноўгарад-северскага [[Дзмітрый Альгердавіч|Дзмітрыя Альгердавіча]] &lt;!-- Не Карыбут, ён прысягнуў яшчэ ў 1386 годзе ў Луцку і не быў ноўгарад-северскім князем, а княжыў у Навагрудку. --&gt;каралю [[Ягайла|Ягайлу]] і датуецца 16 снежня 1388 года{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}&lt;ref&gt;Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии / Изд. А. Сапунова и кн. В. Друцкого-Любецкого. — Витебск: Губернская типо-литография, 1896. — [2], 264, 144 с., 33 л. ил., карт.: ил. — С. 221.&lt;/ref&gt;. З 1413 года мясцовасць у складзе [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]].

У XV ст. каля сутокаў Маладачанкі і Ушы (на яе правым забалочаным беразе) пабудавалі [[Маладзечанскі замак|драўляны замак]], які неаднаразова цярпеў ад пажараў (у 1519 двойчы, у 1533 годзе) і быў зруйнаваны ў XVIII ст.

Цэнтр намесніцтва, у 1500 годзе згадваецца намеснік маладзечанскі [[Іван Кошка]], акольнічы смаленскі. Паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў, Маладзечна ўвайшло ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. У 1567 годзе тут праходзілі папярэднія перамовы прадстаўнікоў Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага датычна ўмоў [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У канцы XVI ст. Маладзечна сярод 20 найбуйнейшых гарадоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У розныя часы мясцовасць знаходзілася ва ўладанні [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх-Мсціслаўскіх]], [[Сангушкі|Сангушкаў]], [[Агінскія|Агінскіх]] і інш.

У [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] (1700—1721) у 1708 годзе Маладзечна пэўны час займалі шведскія войскі. У 1757 годзе [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Аўгуст Сас]] надаў мястэчку прывілей на гандаль. У 1758 годзе ўладальнік паселішча [[Міхал Казімір Агінскі]] збудаваў тут касцёл [[Святы Казімір|Св. Казіміра]], пры якім з 1762 года дзейнічаў кляштар трынітарыяў (скасаваны расійскімі ўладамі ў 1831)&lt;ref name=&quot;KChB&quot; /&gt;.

У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793) Маладзечна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1847 [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] 4 снежня каля мястэчка расійскія войскі разбілі ар’ергард французскай арміі маршала Віктора.

Падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|вызваленчага паўстання 1830—1831 гадоў]], 14 красавіка 1831 года атрад [[Міхал Ходзька|Міхала Ходзькі]] пры падтрымцы местачкоўцаў выбіў расійскі гарнізон з Маладзечна. Аднак ужо 22 красавіка 1831 года царскія карнікі занялі паселішча, пачалі дзейнічаць ваенна-палявыя суды над паўстанцамі. У 1864 годзе для [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі краю]] расійскія ўлады адкрылі [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|настаўніцкую семінарыю]], выкладанне ў ёй вялося рускай мовай пад наглядам [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]. У 1873 годзе будова [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]] спрыяла пераўтварэнню невялікага мястэчка ў чыгуначны вузел.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120&quot; caption=&quot;Старыя выявы Маладзечна&quot;&gt;
Файл:Maładečna. Маладэчна (D. Strukov, XIX).jpg|Грэка-каталіцкая царква
Файл:Maładečna, Zamkavaja. Маладэчна, Замкавая (1887).jpg|Панарама мястэчка
Файл:Maładečanskaja synagoga. Маладэчанская сынагога (1887).jpg|Сінагога
Файл:Maładečna. Маладэчна (XIX, II).jpg|Царква-[[Мураўёўкі|мураўёўка]] [[Маскоўскі патрыярхат|МП]]
&lt;/gallery&gt;

У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Маладзечна з восені 1915 года апынулася ў прыфрантавой паласе. Тут дыслацыраваліся часці расійскай 10-й арміі Заходняга фронту, размяшчаўся яе штаб, пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года выдавалася армейская газета «Бюллетень военно-революционного комитета 10-й армии». У сакавіку 1917 года быў створаны Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. З 23 сакавіка па 13 красавіка 1917 года тут праходзіў 1-ы з’езд 10-й арміі. У гарнізоннай пякарні, дзе працавала 60 салдат і 140 вольнанаёмных рабочых, у ліпені 1917 года створана першая бальшавіцкая арганізацыя.

Савецкая ўлада ўстаноўлена 7 (20) лістапада 1917 года. З 18 лютага 1918 года Маладзечна акупіравана германскімі войскамі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 18 снежня 1918 года адноўлена савецкая ўлада, 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай I з’езда КП(б)Б горад у складзе [[ССРБ|БССР]], з 27 лютага 1919 года — у [[ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 года да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года Маладзечна занята польскімі войскамі.

Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) Маладзечна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе было самастойнай гмінай Вілейскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1927 года — цэнтр [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]], а 26 красавіка 1929 года атрымала статус [[горад]]а&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.belaerogis.by/projects/molodechensk/ |title=Архіўная копія |access-date=18 кастрычніка 2019 |archive-date=18 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018222350/https://www.belaerogis.by/projects/molodechensk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190924190336/http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon |date=24 верасня 2019 }}&lt;/ref&gt;. З 1922 па 1939 гады на тэрыторыі фальварка Гелянова (з 1929 года ў складзе горада) размяшчаўся [[Гарнізон у Гелянове|гарнізон]] 86-га пяхотнага палка [[Войска Польскае|Войска Польскага]].

У 1939 годзе Маладзечна ўвайшло ў [[БССР]], у 1940 годзе горад стаў цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Імёны людзей, звязаных з Маладзечнам, ёсць у спісах ахвяр [[Катынскі расстрэл|катынскага расстрэла]], так, былі забіты падпаручнік Стэфан Чапурно&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Убиты в Катыни книга памяти, Москва, Общество «Мемориал» — Издательство «Звенья» 2015 ISBN 978-5-78700-123-5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 92&lt;/ref&gt;, лекар 12-га дывізіёна 19-га палка ў Маладзечна, падпаручнік запасу Тадэвуш Ставіньскі&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595&lt;/ref&gt;, чыноўнік падатковага ведамства ў Маладзечне, паручнік пяхоты Антоні Дэрвіньскі, які нарадзіўся ў Маладзечне&lt;ref&gt;Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595&lt;/ref&gt;, паручнік Вацлаў Лужынскі, выпускнік мясцовай гімназіі&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Загінулі таксама вайскоўцы ды паліцыянты, якія ў розныя часы служылі ў Маладзечне, напрыклад капітан пяхоты Чэслаў Жэшатарскі&lt;ref&gt;Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2003, s. 466&lt;/ref&gt;.

У 1940 годзе ў Маладзечне адкрылася педагагічнае вучылішча, таксама на гэты час у горадзе працавалі 2 клубы, бібліятэка, бальніца, 2 аптэкі. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з 25 чэрвеня 1941 года да 5 ліпеня 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй.

З 20 верасня 1944 года горад стаў адміністрацыйным цэнтрам [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 20 студзеня 1960 года пасля скасавання Маладзечанскай вобласці ўвайшоў у склад [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://news.tut.by/society/669362.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200126143547/https://news.tut.by/society/669362.html |date=26 студзеня 2020 }}&lt;/ref&gt;

28 чэрвеня 1958 года створана Маладзечанскае музычнае вучылішча, якое 1 верасня 2011 года перайменавана ва УА «[[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага]]».

[[Файл:Maladechna Emblems.jpg|alt=Maladechna_Emblems.jpg|centre|thumb|Гербы Маладзечна]]
[[Файл:Coat of arms of Maladzechna 1988-1999, Belarus (MQ).jpg|alt=Coat_of_arms_of_Maladzechna_1988-1999|міні|Герб Маладзечна 1988—1999]]

17 сакавіка 1988 года зацверджаны першы герб Маладзечна&lt;ref&gt;Рашэнне № 38 выканкама Маладзечанскага гарадскога Савета народных дэпутатаў&lt;/ref&gt;. Аўтары герба: доктар гістарычных навук, краязнаўца, археолаг, дырэктар краязнаўчага музея [[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Генадзь Каханоўскі]] (1936—1994) і мастак Юрый Герасіменка-Жызнеўскі (1948—1997).

У пачатку 1990-х гадоў старшыня Маладзечанскага гарвыканкама [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] правеў самую буйную кампанію па дэсаветызацыі тапанімікі ў Рэспубліцы Беларусь.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Так, 25 красавіка 1993 года на цэнтральнай плошчы Маладзечна ў прысутнасці некалькіх тысяч гараджан адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка «Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі». Раней па ініцыятыве настаўніка Лявона Цімохіна і дырэктара завода жалезабетонных вырабаў Мікалая Івашкевіча з [[Салавецкія астравы|Салаўкоў]] прывезлі камень, які стаў асновай для помніка. Пасля пры падрыхтоўцы да «[[Дажынкі|Дажынак]]» помнік перанеслі ў Зялёны Гарадок — гістарычны раён горада побач з гарадскім паркам, затым далей у парк.&lt;ref name=&quot;Пакутнікам&quot; /&gt;

3 мая 1991 года першым намеснікам старшыні Маладзечанскага гарвыканкама прызначаны [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]].

18 сакавіка 1997 года ў горадзе адбылася ўрачыстая кансекрацыя новага касцёла Св. Іосіфа&lt;ref name=&quot;catholic&quot; /&gt;.

21 снежня 1999 года зацверджаны новы герб Маладзечна (аўтары герба: А. А. Шпунт і мастак І. А. Шпунт)&lt;ref&gt;Рашэнне № 23 Маладзечанскага гарадскога Савета дэпутатаў, новы герб занесены ў Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь 10 лютага 2000 пад № 39&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot; caption=&quot;Горад на старых фотаздымках&quot;&gt;
Файл:Maładečna, Zamkavaja, Trynitarski. Маладэчна, Замкавая, Трынітарскі (1930).jpg|[[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]]
Файл:Maładečna, Hielanova, Mienskaja brama. Маладэчна, Гелянова, Менская брама (1937) (2).jpg|[[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Трыўмфальная брама]], знішчаная пасля вайны
Файл:Maładečna, Vilenskaja. Маладэчна, Віленская (1930).jpg|Капліца
Файл:Maładečna, Stancyja.jpg|Чыгуначная станцыя
&lt;/gallery&gt;

17 кастрычніка 2002 года адкрыты Палац культуры (ДУ «Палац культуры г. Маладзечна»).

31 мая 2005 года адбылося аб’яднанне Маладзечанскага раёна і горада Маладзечна ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — Маладзечанскі раён з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Маладзечна&lt;ref&gt;[https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2005-88/2005-88(004-005).pdf&amp;oldDocPage=2 Указ Президента Республики Беларусь от 31 мая 2005 года № 248 «Об объединении Молодечненского района и города Молодечно в одну административно-территориальную единицу»]&lt;/ref&gt;.

У 2011 годзе ў горадзе прайшоў фестываль «[[Дажынкі]]-2011».

21 кастрычніка 2011 года адкрыты Лядовы палац з аквапаркам (Спартыўна-забаўляльны цэнтр ДУ «Мінская абласная комплексная дзіцяча-юнацкая спартыўная школа „Алімпік-2011“»).

У 2013 годзе ў межы горада ўключаныя некаторыя вуліцы вёскі Рагазы, частка тэрыторыі Цюрлёўскага сельсавета&lt;ref name=&quot;сельсавет&quot; /&gt;.

10 сакавіка 2017 года адбылася акцыя пратэсту (каля 1000 чалавек) названая як «Марш недармаедаў» ці «Марш раззлаваных беларусаў». Людзі сабраліся на цэнтральнай плошчы і пасля мітынгу прайшлі маршам да будынка падатковай інспекцыі. Пратэставалі супраць так званага «дэкрэта аб дармаедстве» і «падатку на беспрацоўных» ([[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэта прэзідэнта № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»]]) і іншых дзеянняў уладаў. Гучалі лозунгі: «Нет декрету № 3 — [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашенко]] уходи», «Баста», «Ганьба», «[[Жыве Беларусь!|Жыве Беларусь]]» і іншыя.&lt;ref&gt;https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180616103953/https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ |date=16 чэрвеня 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=13 кастрычніка 2017 |archive-date=16 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616130242/https://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://belsat.eu/ru/news/protest-protiv-dekreta-3-planiruetsya-10-marta-v-molodechno-onlajn/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://news.tut.by/economics/534762.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190729193919/https://news.tut.by/economics/534762.html |date=29 ліпеня 2019 }}&lt;/ref&gt;

13 ліпеня 2019 года адбылося адкрыццё «Вуліцы стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска») на міні-рынку па вул. Ф. Скарыны. На дзень адкрыцця працавалі 12 павільёнаў ежы, прастора для выстаў і вулічных выступаў. Лічыцца мясцовай славутасцю.&lt;ref&gt;https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ |date=21 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/pesni-tantsi-i-eda-v-molodechno-otkrilas-pervaya-v-belarusi-ulitsa-strit-fuda |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021184248/https://kraj.by/news/sobitiya/pesni-tantsi-i-eda-v-molodechno-otkrilas-pervaya-v-belarusi-ulitsa-strit-fuda |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.sb.by/articles/ulitsa-na-udivlenie.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.belmir.by/2019/07/14/кот-франциско-и-48-граффити-в-молодечно/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182702/https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda |date=21 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;

15 красавіка 2020 года блогер і аўтар YouTube-канала «Краіна для жыцця» [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]] правёў вулічную сустрэчу і стрым з жыхарамі Маладзечна. Гэтая сустрэча стала адной з першых у яго перадвыбарчым туры па гарадах [[Беларусь|Беларусі]], які папярэднічаў старту прэзідэнцкай кампаніі 2020 года. Гэты стрым стаў важным пунктам мабілізацыі пратэстнага настрою ў рэгіёне. Амаль усе ўдзельнікі сустрэчы былі падвергнутыя палітычнаму пераследу і рэпрэсіям. Праз паўтара месяца, 29 мая 2020 года, [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]] быў затрыманы ў [[Гродна|Гродне]] і пасля прысуджаны да працяглага турэмнага зняволення. Ён выйшаў на волю ў чэрвені 2025 года ў межах абмену/вызвалення групы палітвязняў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/97035|title=Фота і інтэрв'ю — гэта пікет. Як прайшлі суды ў Вілейцы, Маладзечне і Мінску|website=spring96.org|access-date=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/97560|title=Аркадзя Жызнеўскага з Маладзечна аштрафавалі|website=spring96.org|access-date=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2025/06/21/belorusskiy-oppozitsioner-sergey-tihanovskiy-vyshel-na-svobodu-v-vilnyuse-ego-vstretila-zhena-i-lider-oppozitsii-svetlana-tihanovskaya|title=Белорусский оппозиционер Сергей Тихановский освобожден. В Вильнюсе его встретила жена и лидер оппозиции Светлана Тихановская. Это произошло в день визита спецпосланника Трампа в Минск|website=Meduza|access-date=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;

19 мая 2020 года адменены Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2020» у сувязі з пагрозай распаўсюджвання каранавіруснай інфекцыі [[COVID-19]]. Фестываль у Маладзечне ў 1993 годзе заснаваны па ініцыятыве [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка|Генадзя Карпенкі]]. З 1993 па 1996 праводзіўся штогод, пасля раз у два гады. З 2011 года зноў праводзіўся штогод, ажно да 2020.&lt;ref&gt;https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200527121718/https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ |date=27 мая 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |title=Архіўная копія |access-date=20 мая 2020 |archive-date=5 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205224713/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

31 ліпеня 2020 года кандыдат у прэзідэнты Рэспублікі Беларусь [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]] разам з [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Веранікай Цапкала]] і [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыяй Калеснікавай]] падчас перадвыбарчага мітынгу на гарадскім стадыёне сабралі па розных ацэнках ад 3 да 5 тысяч жыхароў.&lt;ref&gt;https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301231542/https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ |date=1 сакавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://nn.by/?c=ar&amp;i=256298&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815040957/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 |date=15 жніўня 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://news.tut.by/society/694890.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201130203539/https://news.tut.by/society/694890.html |date=30 лістапада 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |title=Архіўная копія |access-date=30 студзеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808180216/https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |archivedate=8 жніўня 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://belsat.eu/news/mityng-svyatlany-tsihanouskaj-u-maladzechne-strym/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://charter97.org/be/news/2020/7/31/387735/&lt;/ref&gt;

9—11 жніўня 2020 года на цэнтральнай плошчы сабралася да 2 тысяч жыхароў, якія [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэставалі]] супраць фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], што сканчалася жорсткімі сілавымі разгонамі і затрыманнямі (арыштамі) да 80-90 чалавек штодня, часта з збіццём і катаваннямі пасля і суправаджалася поўным адключэннем інтэрнэту ўсімі правайдэрамі каля трох сутак. 13-22 жніўня прысутнасць супрацоўнікаў сілавых структур у горадзе практычна не назіралася. 16 жніўня адбылася найбольш масавая за ўсю гісторыю пратэстная акцыя на цэнтральнай плошчы горада — па розных ацэнках ад 5 да 7 тысяч жыхароў. З 23 жніўня сілавікі пачалі з’яўляцца падчас акцый [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэсту]] на цэнтральнай плошчы і ў іншых раёнах горада, затрымліваць пратэстуючых супраць гвалту і фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — распачаліся масавыя [[палітычныя рэпрэсіі]].

17 снежня 2020 года начальнік Маладзечанскага РАУС палкоўнік міліцыі [[Вадзім Сяргеевіч Прыгара]] дададзены ў санкцыйны спіс [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] з-за ўдзелу ў арганізацыі масавых [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]] і падрыву дэмакратыі ў [[Беларусь|Беларусі]].&lt;ref&gt;https://euroradio.fm/pad-sankcyi-es-trapili-dana-holdyngz-kiraunictva-spravami-prezidenta-agat&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://charter97.org/ru/news/2020/12/18/404495/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://belsat.eu/ru/news/evrosoyuz-utverdil-novyj-paket-sanktsij-protiv-vlastej-belarusi&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=12 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212143708/https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.currenttime.tv/a/eu-belarus-sanctions/31005607.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.opensanctions.org/entities/NK-H27cy8t25f98NpuCoipXTt/|title=Vadzim Siarhejevich PRYGARA|website=OpenSanctions.org|date=1980-10-31|access-date=2023-07-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr/Gels/RegistreDetail?idRegistre=3395|title=Détail du registre - Gels des Avoirs - Direction Générale Du Trésor|website=gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr|access-date=2023-07-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vm.ee/en/sanctions-government-republic-view-situation-belarus#top|title=The sanctions of the Government of the Republic in view of the situation in Belarus {{!}} Välisministeerium|website=vm.ee|access-date=2023-07-20}}&lt;/ref&gt;

19 ліпеня 2021 года сілавікі прыйшлі з ператрусам у рэдакцыю маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]», была канфіскавана тэхніка. Ператрус прайшоў і ў галоўрэда выдання Аляксандра Манцэвіча, пасля яго з жонкай павезлі на допыт, пасля чаго адпусцілі&lt;ref&gt;https://euroradio.fm/peratrus-u-regiyanalnay-gazece-u-maladzechne&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027181639/https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ |date=27 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mail.ru/incident/47179010/ |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211027181453/https://news.mail.ru/incident/47179010/ |archivedate=27 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.currenttime.tv/a/belarus-smi/31366760.html&lt;/ref&gt;. 22 ліпеня 2021 года «Рэгіянальная газета» спыніла выпуск друкаванай версіі выдання па незалежных ад рэдакцыі прычынах&lt;ref&gt;https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027133705/https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ |date=27 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.instagram.com/p/CRo0Rp7ITMY/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archive-date=23 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723082032/https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, а 20 студзеня 2022 года інфармацыйную прадукцыю сайта і тэлеграм-канала «Рэгіянальнай газеты» суд Маладзечанскага раёна прызнаў экстрэмісцкімі матэрыяламі.

15 кастрычніка 2021 года судом ліквідавана Рэспубліканскае маладзёжнае грамадскае аб’яднанне «NSNL» (РМГА «Некст Стоп — Нью Лайф»), дзякуючы якому ў Маладзечне з’явілася «Вуліца стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска»). Арганізацыя была заснавана ў 1989 годзе, а ў Маладзечне пачала дзейнічаць ад 2019 года. Сябры NSNL займаліся актывізмам-урбанізмам, праблемамі інклюзіі, правоў чалавека, гендара. Ліквідацыя найбольш імаверна адбылася ў рамках «зачысткі» [[КДБ Беларусі]] грамадскіх арганізацый, якія фармавалі грамадзянскую супольнасць Беларусі.&lt;ref&gt;https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ |date=21 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://t.me/rh_by/9442&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://reform.by/265536-garadskaja-prastora-nas-gjeta-kazarma-v-belarusi-likvidirovany-urbanisticheskie-organizacii&lt;/ref&gt;

15 сакавіка 2022 года аднавіла працу Маладзечанская цэнтральная бібліятэка імя М. Багдановіча&lt;!-- Тут трэба вікіфікаваць не Багдановіча, а бібліятэку, калі пра яе можа быць артыкул. --&gt; пасля васьмігадовага рамонту.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=20 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920163617/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

У верасні 2022 года закрыты рэчавы рынак, які працаваў больш за 20 гадоў з канца 1990-х (ТАА «Маладзечанскі кірмаш», дырэктар Святлана Пузянкова на момант закрыцця).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=28 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028164650/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

5 ліпеня 2022 пасля рэканструкцыі адкрыты футбольны комплекс «Дзіцяча-юнацкай спартыўнай школы № 4 горада Маладзечна».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05072022/v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-futbolnyj-kompleks/|title=В Молодечно торжественно открыли футбольный комплекс|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2022-07-05|access-date=2023-10-30|last2=Войтова|first2=Ольга|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

15 сакавіка 2023 года затрымалі 64-гадовага заснавальніка і галоўнага рэдактара «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» Аляксандра Манцэвіча, завялі крымінальную справу, пасля перавялі ў следчы ізалятар, відавочна ў межах [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]], скіраваных супраць незалежных СМІ ў Беларусі. Праваабарончыя арганізацыі прызналі яго [[Палітычныя зняволеныя|палітычным вязнем]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230606225157/https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |archivedate=6 чэрвеня 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://nashaniva.com/312744&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.svaboda.org/a/32330967.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323225942/https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |archivedate=23 сакавіка 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://belsat.eu/in-focus/23-03-2023-masavyya-represii-pratsyagvayutstsa&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://euroradio.fm/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-raspachali-kryminalnuyu-spravu&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/313849|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» прызналі палітвязнем|website=Наша Ніва|access-date=2023-11-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/111344|title=Заява аб прызнанні Аляксандра Манцэвіча палітычным зняволеным|website=spring96.org|date=2023-04-06|access-date=2023-11-07}}&lt;/ref&gt;

9-10 чэрвеня 2023 адбыўся ХХII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2023».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|title=НАЦЫЯНАЛЬНЫ ФЕСТЫВАЛЬ БЕЛАРУСКАЙ ПЕСНІ І ПАЭЗІІ “МАЛАДЗЕЧНА - 2023” - июнь, 2023 - Дворец культуры г.Молодечно|website=mdk.by|access-date=2023-10-26|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150219/https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html|title=Гала-канцэрт закрыцця «Любімыя песні. Спяваем разам» ХХII Нацыянальнага фестывалю беларускай песні і паэзіі “Маладзечна – 2023” - Навіны - Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі “МАЛАДЗЕЧНА”|website=festyval.by|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150221/https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/ru/node/281662|title=Урачыста завяршыўся XXII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна — 2023»|website=zviazda.by|date=2023-06-11|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026154726/https://zviazda.by/ru/node/281662}}&lt;/ref&gt;

15 ліпеня 2023 адбылося ўрачыстае адкрыццё новага будынка ЗАГСа ў цэнтры Маладзечна з удзелам міністра юстыцыі Сяргея Хаменкі і старшыні Мінскага аблвыканкама Аляксандра Турчына. У будынку ЗАГСа размясцілася таксама служба «Адно акно».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://minjust.gov.by/be/press/news/_notaries_zags/_15072023/|title=У Маладзечне ўрачыста адкрылі новы ЗАГС|website=Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|date=15.07.2023}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/nastoyashchiy-dvorets-v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-novyy-zags.html|title=Настоящий дворец – в Молодечно торжественно открыли новый ЗАГС|first=Андрей|last=ЗАХАРОВ|website=www.sb.by|date=2023-07-15|access-date=2023-10-26}}&lt;/ref&gt;

4-14 жніўня 2023 года ў Маладзечне праведзены гульні па пляжным валейболе ў рамках II [[Гульні краін СНД 2023|Гульняў краін СНД 2023]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sport/molodechnency-na-igrah-stran-sng-besilis-s-kraskami-eli-soldatskuju-kashu-a-v-gosti-priehali-premer-ministr-i-zampredsedatelja-minoblispolkoma/|title=Молодечненцы на Играх стран СНГ бесились с красками, ели солдатскую кашу, а в гости приехали Премьер-министр и зампредседателя Миноблисполкома|website=KRAJ.BY - Спорт|access-date=2023-10-26|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150222/https://kraj.by/news/sport/molodechnency-na-igrah-stran-sng-besilis-s-kraskami-eli-soldatskuju-kashu-a-v-gosti-priehali-premer-ministr-i-zampredsedatelja-minoblispolkoma/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.belta.by/sport/view/uchastnikov-ii-igr-stran-sng-vstrechajut-v-gostinitse-molodechno-580350-2023/|title=Участников II Игр стран СНГ встречают в гостинице &quot;Молодечно&quot;|website=www.belta.by|date=2023-08-04|access-date=2023-10-26}}&lt;/ref&gt; Гульні мелі вельмі нізкую папулярнасць сярод жыхароў Беларусі, нягледзячы на магчымасць бясплатнага наведвання і прымус бюджэтнікаў як гледачоў.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/Belarus_Files/948|title=Беларусский расследовательский центр|website=Telegram|access-date=2023-10-26}}&lt;/ref&gt;

25 верасня 2023 года старшыню Маладзечанскага райвыканкама [[Юрый Мікалаевіч Горлаў|Горлава Юрыя Мікалаевіча]] вызваліў ад пасады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] і прызначыў сваім памочнікам — інспектарам па Гомельскай вобласці.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|lang=by-BY|url=https://blr.belta.by/president/view/juryj-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-belarusi-inspektaram-pa-gomelskaj-voblastsi-132850-2023/|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта Беларусі - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Навіны Беларусі {{!}} Беларускія навіны {{!}} Беларусь - афіцыйныя навіны {{!}} Мінск {{!}} БелТА|website=blr.belta.by|date=2023-09-25|access-date=2023-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/novosti-aprb/yuryy-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-inspektaram-pa-gomelskay-voblasci|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2023-10-26}}&lt;/ref&gt;

3 лістапада 2023 года вынесены прысуд галоўнаму рэдактару «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» і палітвязню [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандру Манцэвічу]] — 4 гады калоніі і штраф у памеры 400 [[Базавая велічыня|базавых велічынь]], што складае 14 800 [[Беларускі рубель|рублёў]] (~4500 [[Долар ЗША|USD]]). Журналіста абвінавацілі ў дыскрэдытацыі Рэспублікі Беларусь паводле арт. 369-1 Крымінальнага кодэкса. Крымінальную справу вёў суддзя Аляксей Іршын, дзяржабвінавачанне падтрымліваў памочнік пракурора Аляксандр Марцінчык.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/113227|title=“Сваёй віны не прызнаю”: вынесены прысуд рэдактару “Рэгіянальнай газеты” Аляксандру Манцэвічу|website=spring96.org|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/53115.html|title=Главреда «Рэгіянальнай газеты» приговорили к четырем годам колонии за «дискредитацию Беларуси»|website=Зеркало|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/belarus-mantsevich/32668741.html|title=В Беларуси главного редактора &quot;Региональной газеты&quot; Александра Манцевича приговорили к четырем годам колонии|website=Настоящее Время|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/03-11-2023-galouny-redaktar-regiyanalnaj-gazety-alyaksandr-mantsevich-asudzhany-na-4-gady|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» Аляксандра Манцэвіча засудзілі на 4 гады|author=Раман Шавель|website=Belsat TV|date=03.11.2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/redaktar-regiyanalnay-gazety-alyaksandr-mancevich-asudzhdany-na-4-gady-kalonii|title=Рэдактар &quot;Рэгіянальнай газеты&quot; Аляксандр Манцэвіч асуджаны на 4 гады калоніі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;

4 студзеня 2024 года старшынёй Маладзечанскага райвыканкама стаў Павел Валянцінавіч Губко, упершыню за многія гады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] прызначыў на гэту пасаду ўраджэнца [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]].&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

5 жніўня 2024 года — у дачыненні да суддзі і намесніка старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольгі Анатольеўны за вынясенне палітычна матываваных прысудаў, падрыў вяршэнства закона, рэпрэсіі супраць грамадзянскай супольнасці і дэмакратычнай апазіцыі, у ліку чарговых 28 асоб за іх ролю ў працяглых унутраных рэпрэсіях і парушэннях правоў чалавека у Беларусі, напярэдадні чацвёртай гадавіны сфальсіфікаваных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у жніўні 2020 года ў Беларусі]], [[Савет Еўрапейскага саюза]] прыняў рашэнне аб увядзенні санкцый.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348588|title=Стаў вядомы поўны спіс сілавікоў і прапагандыстаў, супраць якіх ЕС сёння абвясціў санкцыі|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348583|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2024/2113/oj|title=Implementing regulation - EU - 2024/2113 - EN - EUR-Lex|website=eur-lex.europa.eu|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/99147/|title=У новы санкцыйны спіс ЕС уключаны суддзя, які вынес прыгавор па “справе БелаПАН”|website=Pozirk|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zerkalo.io/route/lang/bel/?l=https%3A%2F%2Fnews.zerkalo.io%2Feconomics%2F75026.html|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Zerkalo.io|date=5 жнiўня 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/es-vvel-sankcii-protiv-28-belarusskih-silovikiov-i-propagandistov|title=ЕС ввел санкции против 28 беларусских силовиков и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://malanka.media/news/48761|title=Евросоюз ввел новые санкции против пропагандистов и судей в Беларуси|website=Маланка Медиа|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2024/8/5/605532/|title=Новые санкции ЕС против белорусских силовиков и пропагандистов: опубликован полный список|website=charter97.org|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/08/05/belarus-eu-lists-further-28-individuals-for-participation-in-internal-repression/|title=Belarus: EU lists further 28 individuals for participation in internal repression|website=Consilium|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://euneighbourseast.eu/be/news/latest-news/belarus-es-dadae-%D1%9E-sankczyjny-spis-yashche-28-asoba%D1%9E-za-%D1%9Edzel-u-represiyah-unutry-krainy/|title=Беларусь: ЕС дадае ў санкцыйны спіс яшчэ 28 асобаў за ўдзел у рэпрэсіях унутры краіны|first=Militsa|last=Eggert|website=EU NEIGHBOURS east|date=2024-08-07|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://europeanbelarus.org/2024/08/05/313145.html|title=Евросоюз ввел санкции против белорусских силовиков и пропагандистов|website=Еўрапейская Беларусь|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://motolko.help/by-news/es-uvyoy-novyya-sankczyi-supracz-rezhymu-y-belarusi/|title=ЕС увёў новыя санкцыі супраць рэжыму ў Беларусі|last=МатолькаДапамажы|website=МатолькаДапамажы|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/viasna96/27065|title=Вясна / Правы чалавека ў Беларусі|website=Telegram|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://unn.ua/ru/news/yes-vvel-sanktsii-protiv-yeshche-28-belorusskikh-chinovnikov-za-repressii|title=ЕС ввел санкции против еще 28 белорусских чиновников за репрессии {{!}} УНН|last=https://www.facebook.com/UNNews|website=unn.ua|date=2024-12-24|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/es-vvel-sanktsii-protiv-gendirektora-belta-i-rjada-zhurnalistov-652355-2024/|title=ЕС ввел санкции против гендиректора БЕЛТА и ряда журналистов|website=belta.by|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21530743|title=ЕС расширил санкции против Белоруссии|website=TACC|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luka.zone/person/e3adae14-e9e7-4a40-ab56-c4a06e5cfeb0|title=Ольга Анатольевна Дубовик|author=Дело E3ADAE14|website=luka.zone}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://telegra.ph/Dubovik-Olga-Anatolevna-09-03|title=Дубовик Ольга Анатольевна|first=Дзiкае|last=Паляванне|website=Telegraph|date=2024-09-03|access-date=2024-12-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://zubr.cc/judge/877/|title=Судья Дубовик Ольга Анатольевна|website=zubr.cc|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;

14 жніўня 2024 года — суддзя і намесніца старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольга Анатольеўна ўключана ў санкцыйны спіс [[Швейцарыя|Швейцарыі]] за ўдзел у правядзенні [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычных рэпрэсій]] у Беларусі, вынясенне неправасудных палітычна матываваных прысудаў і іншыя злачынствы.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/100755/|title=Швейцарыя пашырыла беларускі санкцыйны спіс на 27 імёнаў|website=Pozirk|access-date=2024-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://charter97.org/be/news/2024/8/15/606935/|title=Швэйцарыя ўнесла ў санкцыйны спіс 27 грамадзянаў Беларусі|website=charter97.org|access-date=2024-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/82344698/shvejcariya-rasshirila-sankcii-protiv-belarusskih-chinovnikov-v-spisok-voshli-27-chelovek-prichastnyh-k-repressiyam|title=Швейцария расширила санкции против беларусских чиновников: в список вошли 27 человек, причастных к репрессиям|first=Telewizja Polska|last=S.A|website=ru.belsat.eu|access-date=2024-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belarus-nau.org/post/%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83|title=Швейцария ударила по диктатору|website=The NAM info|date=2024-08-19|access-date=2024-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/shvejcarija-vvela-sankcii-protiv-belarusskih-sudej-i-propagandistov|title=Швейцария ввела санкции против беларусских судей и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-15|access-date=2024-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|title=Ordinance on measures against Belarus|website=www.seco.admin.ch|access-date=2024-12-28|archive-date=28 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228104229/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

11 верасня 2025 года — галоўны рэдактар ​​маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандр Манцэвіч]] меркавана (дакументы не выдаваліся) быў фармальна памілаваны ў ліку 52-х [[Палітычныя зняволеныя|палітычных зняволеных]], дастаўлены пад канвоем на мяжу і ў ліку 51-га палітычнага зняволенага фактычна дэпартаваны (выдвараны) з [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Літва|Літву]], у рамках здзелкі адміністрацыі прэзідэнта [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] (праз спецпасланніка Джона Коўла) з [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнкам А. Г.]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376772|title=Журналіст Манцэвіч, блогеры Казлоў і Вінаградаў, палітык Кучук. паплечнікі Аўтуховіча і Статкевіча. Хто яшчэ з палітвязняў вызваліўся сёння?|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/12-zhurnalistau-i-blogerau-vyjshli-na-volju/|title=12 журналістаў і блогераў выйшлі на волю|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-09-12|access-date=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/3578597,%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%86%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B5-%D0%B2%D1%8B%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%B4%D1%8D%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F-%D0%B7-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96|title=Святлана Ціханоўская: Гэта не вызваленне, гэта дэпартацыя з Беларусі - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/52-palitvjaznja-vyjszli-na-volju|title=52 палітвязня выйшлі на волю! Поўны спіс вызваленых (абноўлена)|last=НЧ|website=Новы Час|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376738|title=Вызваленыя з дэпартацыяй 52 палітвязні. Статкевіч адмовіўся пакінуць Беларусь і вярнуўся|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;

== Кіраўнікі горада ==
;Маладзечанскі гарвыканкам
* [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] (1991—1994), першы намеснік [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]] (1991—1994).
* [[Мікалай Усцімавіч Чурсін]] (1995—2005), першы намеснік Яфім Аронавіч Ідэльчык (1995—200?).

;Маладзечанскі райвыканкам (з 2005 года аб’яднаны з гарвыканкамам)
* Сямён Міхайлавіч Касабуцкі (2005—2009).
* Генадзь Мечыслававіч Кучко (2009—2010).
* [[Фёдар Аляксандравіч Дамаценка]] (верасень 2010&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/president/view/prezident-belarusi-prinjal-kadrovye-reshenija-135807-2010 Президент Беларуси принял кадровые решения]&lt;/ref&gt; — 2013).
* Аляксандр Дзмітрыевіч Яхнавец (5 сакавіка 2013 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|title=Молодечненский районный исполнительный комитет {{!}} РУКОВОДСТВО РЕГИОНА {{!}} Молодеченский район{{!}}Молодечно{{!}}Молодеченский райисполком{{!}}Новости Молодеченского района|website=web.archive.org|date=2015-10-05|access-date=2023-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005114404/http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|archivedate=5 кастрычніка 2015|url-status=}}&lt;/ref&gt; — жнівень 2018).
* [[Юрый Мікалаевіч Горлаў]] (31 жніўня 2018&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |title=https://kraj.by/news/sobitiya/u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel |access-date=18 верасня 2018 |archive-date=18 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918194104/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; — 25 верасня 2023&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;).
* Павел Валянцінавіч Губко (з 4 студзеня 2024 года&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1704370190|title=Разгляд кадравых пытанняў {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2024-01-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|title=Александр Турчин новому председателю Молодечненского райисполкома: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|website=KRAJ.BY - События|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105114348/https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05012024/turchin-novomu-predsedatelyu-molodechnenskogo-rajona-glavnaya-zadacha-povyshenie-blagosostoyaniya-lyudej/|title=Турчин новому руководителю Молодечненского района: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2024-01-05|access-date=2024-01-05|last2=Лапицкая|first2=Екатерина}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|title=Молодечненская газета - Александр Турчин представил председателя Молодечненского райисполкома|website=mgazeta.by|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105154310/https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;).

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;{{Graph:Chart|width=450|height=250|type=line|x=1501,1623,1850,1897,1921,1931,1939,1941,1944,1959,1970,1972,1973,1978,1991,1995,2004,2006,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020, 2021, 2022|y=882,1000,1330,2393,1997,5964,6600,9500,4750,26300,50000,56100,58000,68000,93500,98100,98384,98400,95012,94195,93885,93736,93802,94155,94686,94922,95233,95011,92136,91171,91063,90136}}&lt;/div&gt;
* 1501 год — 882 чал.;
* 1623 год — 1000 чал.;
* 1850 год — 1330 чал.;
* 1861 год — 746 чал.;
* 1897 год — 2393 чал.;
* 1921 год — 1997 чал.;
* 1929 год — 5991 чал.;
* 1931 год — 5964 чал.;
* 1939 год — 6600 чал.;
* 1941 год — 9500 чал.;
* 1944 год — 4750 чал.;
* 1959 год — 28 384 чал.;
* 1970 год — 50 413 чал.;
* 1972 год — 56 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}};
* 1978 год — 58 000 чал.;
* 1978 год — 68 000 чал.;
* 1979 год — 72 612 чал.;
* 1989 год — 91 726 чал.;
* 1991 год — 93 500 чал.;
* 1995 год — 98 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}};
* 1996 год — 96 600 чал.;
* 2004 год — 98 384 чал.;
* 2006 год — 98 514 чал.;
* 2007 год — 98 432 чал.;
* 2008 год — 98 415 чал.;
* 2009 год — 94 282 чал.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|title=Перепись населения Республики Беларусь 2009 года|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=belstat.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|archive-date=2010-10-30}}&lt;/ref&gt;;
* 2010 год — 94 195 чал.&lt;ref name=&quot;2011-Estimate&quot; /&gt;;
* 2011 год — 93 885 чал.&lt;ref name=&quot;2011-Estimate&quot; /&gt;;
* 2012 год — 93 736 чал.&lt;ref name=&quot;2012-Estimate&quot; /&gt;;
* 2013 год — 93 802 чал.&lt;ref name=&quot;2013-Estimate&quot; /&gt;;
* 2014 год — 94 155 чал.&lt;ref name=&quot;2014-Estimate&quot; /&gt;;
* 2015 год — 94 686 чал.&lt;ref name=&quot;2015-Estimate&quot; /&gt;;
* 2016 год — 94 922 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot; /&gt;;
* 2017 год — 95 233 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot; /&gt;;
* 2018 год — 95 011 чал.;
* 2019 год — 92 136 чал.;
* 2020 год — 91 719 чал.;
* 2021 год — 91 063 чал.;
* 2022 год — 90 136 чал.;
* 2023 год — 89 268 чал.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |title=Архіўная копія |access-date=13 чэрвеня 2023 |archive-date=17 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417144537/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;;
* 2024 год — 89 068 чал.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|author=web.archive.org|access-date=27 кастрычніка 2024|archive-date=28 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328174010/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
* 2025 год — 88 290 чал.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
* 2026 год — 87 339 чал.&lt;ref&gt;https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf&lt;/ref&gt;

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:960 height:650
PlotArea = left:80 right:40 top:40 bottom:40
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:100000
ScaleMajor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey
PlotData =
  color:cobar width:10 align:left
  bar:1501 from:0 till:882
  bar:1623 from:0 till:1000
  bar:1850 from:0 till:1330
  bar:1861 from:0 till:746
  bar:1897 from:0 till:2393
  bar:1921 from:0 till:1997
  bar:1929 from:0 till:5991
  bar:1931 from:0 till:5964
  bar:1939 from:0 till:6600
  bar:1941 from:0 till:9500
  bar:1944 from:0 till:4750
  bar:1959 from:0 till:28384
  bar:1970 from:0 till:50413
  bar:1972 from:0 till:56100
  bar:1973 from:0 till:58000
  bar:1978 from:0 till:68000
  bar:1979 from:0 till:72612
  bar:1989 from:0 till:91726
  bar:1991 from:0 till:93500
  bar:1995 from:0 till:98100
  bar:1999 from:0 till:96600
  bar:2004 from:0 till:98384
  bar:2006 from:0 till:98514
  bar:2007 from:0 till:98432
  bar:2008 from:0 till:98415
  bar:2009 from:0 till:94282
  bar:2010 from:0 till:94195
  bar:2011 from:0 till:93885
  bar:2012 from:0 till:93736
  bar:2013 from:0 till:93802
  bar:2014 from:0 till:94155
  bar:2015 from:0 till:94686
  bar:2016 from:0 till:94922
  bar:2017 from:0 till:95233
  bar:2018 from:0 till:95011
  bar:2019 from:0 till:92136
  bar:2020 from:0 till:91719
  bar:2021 from:0 till:91063
  bar:2022 from:0 till:90136
  bar:2023 from:0 till:89268
  bar:2024 from:0 till:89068
  bar:2025 from:0 till:88290
  bar:2026 from:0 till:87339
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1501 at: 882 text: 882 shift:(7)
  bar:1623 at: 1000 text: 1000 shift:(7)
  bar:1850 at: 1330 text: 1330 shift:(7)
  bar:1861 at: 746 text: 746 shift:(7)
  bar:1897 at: 2393 text: 2393 shift:(7)
  bar:1921 at: 1997 text: 1997 shift:(7)
  bar:1929 at: 5991 text: 5991 shift:(7)
  bar:1931 at: 5964 text: 5964 shift:(7)
  bar:1939 at: 6600 text: 6600 shift:(7)
  bar:1941 at: 9500 text: 9500 shift:(7)
  bar:1944 at: 4750 text: 4750 shift:(7)
  bar:1959 at: 28384 text: 28384 shift:(7)
  bar:1970 at: 50413 text: 50413 shift:(7)
  bar:1972 at: 56100 text: 56100 shift:(7)
  bar:1973 at: 58000 text: 58000 shift:(7)
  bar:1978 at: 68000 text: 68000 shift:(7)
  bar:1979 at: 72612 text: 72612 shift:(7)
  bar:1989 at: 91726 text: 91726 shift:(7)
  bar:1991 at: 93500 text: 93500 shift:(7)
  bar:1995 at: 98100 text: 98100 shift:(7)
  bar:1999 at: 96600 text: 96600 shift:(7)
  bar:2004 at: 98384 text: 98384 shift:(7)
  bar:2006 at: 98514 text: 98514 shift:(7)
  bar:2007 at: 98432 text: 98432 shift:(7)
  bar:2008 at: 98415 text: 98415 shift:(7)
  bar:2009 at: 94282 text: 94282 shift:(7)
  bar:2010 at: 94195 text: 94195 shift:(7)
  bar:2011 at: 93885 text: 93885 shift:(7)
  bar:2012 at: 93736 text: 93736 shift:(7)
  bar:2013 at: 93802 text: 93802 shift:(7)
  bar:2014 at: 94155 text: 94155 shift:(7)
  bar:2015 at: 94686 text: 94686 shift:(7)
  bar:2016 at: 94922 text: 94922 shift:(7)
  bar:2017 at: 95233 text: 95233 shift:(7)
  bar:2018 at: 95011 text: 95011 shift:(7)
  bar:2019 at: 92136 text: 92136 shift:(7)
  bar:2020 at: 91719 text: 91719 shift:(7)
  bar:2021 at: 91063 text: 91063 shift:(7)
  bar:2022 at: 90136 text: 90136 shift:(7)
  bar:2023 at: 89268 text: 89268 shift:(7)
  bar:2024 at: 89068 text: 89068 shift:(7)
  bar:2025 at: 88290 text: 88290 shift:(7)
  bar:2026 at: 87339 text: 87339 shift:(7)
&lt;/timeline&gt;

== Геаграфія ==
У Маладзечне вылучаюцца мікрараёны: Залінейны, Старое Месца, Парашкі (ЗПМ), 11-ы, 10-ы, 6-ы, 1-ы, 2-і, 3-і, 4-ы, Цэнтральны, Гелянова, Здземелева, Паўднёвы (Рагазы).

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі, лёгкай, харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў.

Вузел чыгунак на [[Мінск]], [[Полацк]], [[Вільня|Вільню]], [[Ліда|Ліду]] і аўтадарог на Мінск, Вільню, курортны пасёлак [[Нарач (курортны пасёлак)|Нарач]].

Гасцініца «Маладзечна», знаходзіцца побач цэнтральнай плошчы, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага вакзала і аўтавакзала.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://molodechnohotel.by/about-hotel/|title=Аб гатэлі &quot;Маладзечна&quot;}}&lt;/ref&gt;.

У 1970 годзе пачаў працу завод сілавых паўправадніковых вентыляў (з 1994 года — ААТ «Электрамодуль»)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://elmodul.by/about|title=Аб кампаніі ААТ &quot;Электрамодуль&quot;|website=elmodul.by|access-date=2024-11-02}}&lt;/ref&gt;.

У 1984 годзе пачаў працу завод парашковай металургіі (з 1991 года ВРУП «[[Маладзечанскі завод парашковай металургіі]]»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://molzpm.by/|title=ВРУП &quot;Маладзечанскі завод парашковай металургіі&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc7d337b6871c5c3172f8|title=ПРУП &quot;Мол ЗПМ&quot;, УНП 600066447. Проверка предприятия.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}&lt;/ref&gt;.

У 1980 годзе арганізаваны Маладзечанскі завод лёгкіх металаканструкцый праз зліццё двух заводаў: металаканструкцый і лёгкіх металаканструкцый. Першы ўведзены ў эксплуатацыю ў 1968 годзе, другі — у 1978 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mzmk.by/about|title=Аб Заводзе {{!}} Маладзечанскі ЗМК ААТ|website=mzmk.by|access-date=2024-11-02|archive-date=22 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222090236/https://mzmk.by/about|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 1989 годзе створана беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства «Мiнскi мэблевы цэнтр» (СП «ММЦ» ТАА) — мэблевая фабрыка па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spmmz.com/material/about|title=Аб прадпрыемстве|website=Мэблевая фабрыка Беларусі па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc8f737b6871c5c32bfc3|title=СП &quot;ММЦ&quot; ТАА, УНП 600003222. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02|quote=Беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства &quot;Мiнскi Мэблевы Цэнтр&quot; таварыства з абмежаванай адказнасцю}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-600003222|title=СП &quot;ММЦ&quot; ООО, УНП 600003222 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}&lt;/ref&gt;.

У 2006 годзе адбылося поўнае спыненне вытворчай дзейнасці і пачаўся працэс ліквідацыі (банкруцтва) РУП «Маладзечанская фабрыка музычных інструментаў»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bankrot.by/news-1680|title=Беларусы застануцца без сваіх піяніна і баянаў|author=Міхась Радкевіч|website=bankrot.by|date=13.09.2009|publisher=Беларуская штодзённая інтэрнэт-газета &quot;Штодзённік&quot;|access-date=2024-11-02|archive-date=21 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421084254/https://www.bankrot.by/news-1680|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 2012 годзе пачаў працу завод вагавымяральнага абсталявання (ЗАТ «ЗВА»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zvo.by/about/|title=Аб заводзе|website=ЗАТ &quot;Завод вагавымяральнага абсталявання&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc74237b6871c5c310b03|title=ЗАТ &quot;ЗВА&quot;, УНП 691357099. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-691357099|title=ЗАО &quot;ЗВО&quot;, УНП 691357099 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}&lt;/ref&gt;.

== Адукацыя ==
У Маладзечне 14 сярэдніх школ, мастацкая школа, 6 вучылішч, у т.л. медыцынскае і [[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага|музычнае]], політэхнічны каледж, [[Маладзечанскі гандлёва-эканамічны каледж Белкаапсаюза|гандлёва-эканамічны каледж]], 4 публічныя бібліятэкі.

=== СШ № 8 ===
Сярэдняя навучальная ўстанова па адрасе [[Вуліца Касманаўтаў (Маладзечна)|вуліца Касманаўтаў]]-3. Упершыню пра будаўніцтва школы згадана на жнівеньскай нарадзе настаўнікаў Маладзечна ў 1963/1964 навучальным годзе. Школа будавалася на новай вуліцы з сакавіка 1965 года, за красавік узведзены 2-гі паверх, у маі — трэці, пачалося будаўніцтва майстэрняў, актавай і спартыўнай залаў. Адкрыццё школы адбылося 1 верасня 1965 года&lt;ref name=&quot;ІШ&quot;&gt;[https://school8molod.ucoz.ru/index/o_nas/0-8 История школы] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, установа атрымала ганаровае імя Юрыя Гагарына. Першы дырэктар — Уладзімір Цітавіч Каралькоў, першыя намеснікі дырэктара — Ілья Раманавіч Салавейчык, Пётр Пятровіч Валынец і Уладзімір Іосіфавіч Нічыпаровіч.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |title=История школы и выпускники |access-date=21 лістапада 2022 |archive-date=21 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121075329/https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Сярод выпускнікоў школы: [[Андрэй Віталевіч Гендрых]] — намеснік начальніка Службы спецыяльнай сувязі [[Федэральная служба аховы Расіі|ФСА Расіі]]; {{нп3|Генадзь Яўгенавіч Тур||d|Q115165197}} — беларускі ўрач-анколаг; [[Алег Багданавіч Нячаеў]] — беларускі ўрач-анестэзіёлаг; [[Юрый Касабуцкі|Юрый Казіміравіч Касабуцкі]] — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі; [[Людміла Багданаўна Церах]] — дацэнт кафедры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларускай акадэміі мастацтваў; [[Аляксандр Іванавіч Асіповіч]] — беларускі гісторык; [[Анатоль Анатолевіч Лабінскі]] — беларускі ўрач-анколаг-хірург; [[Васіль Генрыхавіч Богдан]] — беларускі ўрач-хірург; {{нп3|Ігар Анатолевіч Франчук||uk|Франчук Ігор Анатолійович}} — украінскі прадпрымальнік, народны дэпутат Украіны II, III і IV скліканняў.

== Культура ==
[[Файл:Palace of Culture in Maladzechna.JPG|thumb|Палац культуры]]
У горадзе знаходзяцца [[Мінскі абласны краязнаўчы музей]], [[Мінскі абласны драматычны тэатр]], [[Мінскі абласны тэатр лялек «Батлейка»]]. У горадзе штогод праводзіцца больш 30 культурных мерапрыемстваў, у т.л. рэспубліканскі тэатральны фестываль «[[Маладзечанская сакавіца]]» і [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі]] (з 1993).

У 2006 і 2013 гадах горад стаў месцам правядзення фестывалю «[[Адна зямля]]»&lt;ref name=&quot;РГ_2006&quot;/&gt;.

У Маладзечне працуюць [[рэп]] і хіп-хоп гурты ([[Usplёsk]], [[Буркіна Фасо (гурт)|Буркіна Фасо]], [[ХЗКН]], [[Stickoxydal]] і іншыя).

[[Файл:Молодечно.jpg|thumb|справа|Дзяржаўны політэхнічны каледж]]

Выпускаецца гісторыка-краязнаўчы і літаратурна-мастацкі альманах «[[Куфэрак Віленшчыны (2000)|Куфэрак Віленшчыны]]»

== Транспарт ==

=== Аўтамабільны транспарт ===
Праз Маладзечна праходзяць рэспубліканскія аўтамабільныя дарогі {{Таблічка-by|Р|28}} (Мінск-Маладзечна-Нарач), {{Таблічка-by|Р|56}} (Маладзечна-Валожын), {{Таблічка-by|Р|106}} (Маладзечна-Смаргонь).
{|class=toccolours style=&quot;text-align:center&quot; align=&quot;center&quot;
!colspan=10|Адлегласць ад Маладзечна(аўтамабільнымі шляхамі)
|-
||||||| [[Вільня]] ~ 145 км&lt;br /&gt;[[Осла]] ~ 2206 км&lt;br /&gt;[[Гданьск]] ~ 710 км || [[Талін]] ~ 706 км&lt;br /&gt;[[Хельсінкі]] ~ 793 км&lt;br /&gt;[[Рыга]] ~ 401 км || [[Полацк]] ~ 222 км&lt;br /&gt;[[Санкт-Пецярбург]] ~ 783 км&lt;br /&gt;[[Мурманск]] ~ 2101 км || ||||
|-
||||||| [[Гродна]] ~ 266 км&lt;br /&gt;[[Варшава]] ~ 609 км&lt;br /&gt;[[Берлін]] ~ 1176 км |||[[Файл:Compass Rose North.svg|150px|center|Ружа вятроў|альт=Ружа вятроў]]|| [[Магілёў]] ~ 285 км&lt;br /&gt;[[Смаленск]] ~ 387 км&lt;br /&gt;[[Казань]] ~ 1600 км ||||||
|-
||||||| [[Брэст]] ~ 421 км&lt;br /&gt;[[Кракаў]] ~ 838 км&lt;br /&gt;[[Барселона]] ~ 3008 км || [[Львоў]] ~ 683 км&lt;br /&gt;[[Адэса]] ~ 1082 км&lt;br /&gt;[[Стамбул]] ~ 1905 км || [[Мінск]] ~ 77 км&lt;br /&gt;[[Ерэван]] ~ 2650 км&lt;br /&gt;[[Доха]] ~ 5221 км ||||||
|}

=== Чыгуначны транспарт ===
Будаўніцтва Лібава-Роменскай чыгункі (1870-я) спрыяла ператварэнню мястэчка ў чыгуначны вузел. У пачатку XX стагоддзя праз Маладзечна прайшла яшчэ адна чыгунка — Балагое-Сядлецкая, якая злучыла важныя рэгіёны Расійскай імперыі. Маладзечна стаў чыгуначным вузлом. У 1907 годзе ўзведзены будынак вакзала ў стылі «мадэрн», які захаваўся да цяперашняга часу.

Маладзечна — чыгуначны вузел з кірункамі на [[Мінск]], [[Вільня|Вільню]], [[Ліда|Ліду]] і [[Полацк]]. Пасажырскімі цягнікамі звязаны з [[Масква|Масквой]], [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецербургам]], [[Рыга]]й, [[Калінінград]]ам, [[Гродна]], [[Віцебск]]ам і іншымі.

=== Гарадскі транспарт ===
Пасажырскія перавозкі па горадзе ажыццяўляюцца толькі аўтобусамі. Грузавыя і пасажырскія перавозкі ў горадзе ажыццяўляе філіял «Аўтобусны парк № 4» ААТ «Мінаблаўтатранс». У будучыні плануецца замяніць аўтобусы на [[электробус]]ы.

== СМІ ==
* «Маладзечанская газета». Орган раённай улады.
* «[[Рэгіянальная газета]]». Недзяржаўнае выданне. Уваходзіць у склад [[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі»]]
* Маладзечанскае кабельнае тэлебачанне «МКТВ»
* Радыё «Маладзечна».

== Грамадскае жыццё ==

==== Дарослыя ====
* Прадстаўніцтва партыі [[Партыя БНФ|БНФ]]
* Аддзяленне праваабарончай арганізацыі [[Беларускі Хельсінкскі камітэт]]

==== Моладзь ====
* [[Беларуская асацыяцыя клубаў ЮНЭСКА|Клубы ЮНЭСКА]] «[[Планета (клуб ЮНЭСКА)|Планета]]» і «[[Касіапея (клуб ЮНЭСКА)|Касіапея]]»
* [[Скаўцкі рух|Скаўцкая дружына]] «[[Маладэчына (cкаўцкая дружына)|Маладэчына]]».
* Аддзел [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|БРСМ]]

== Рэлігійнае жыццё ==
У горадзе зарэгістравана 5 [[Рэлігійная суполка|рэлігійных суполак]].

== Турыстычная інфармацыя ==
Маладзечна ўваходзіць у турыстычны маршрут «У краі Нарачанскім»&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

Гатэль «Маладзечна» знаходзіцца побач з цэнтральнай плошчай, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага і аўтобуснага вакзалаў. У горадзе працуе краязнаўчы музей.

== Славутасці ==
* [[Касцёл Святога Айца Піо (Маладзечна)|Касцёл Святога Айца Піо]]
* [[Касцёл Святога Юзафа (Маладзечна)|Касцёл Святога Юзафа]]
* [[Маладзечанскі замак|Гарадзішча]] (XV—XVII стст.) — {{ГККРБ 4|613В000295}}
* Гістарычная забудова горада (XIX — пач. XX стст.)
* [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]] (XVIII ст.) — {{ГККРБ 4|612Г000294}}
[[Файл:Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі.jpg|міні|Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі]]
[[Файл:Stalag 342.JPG|thumb|Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]]
* [[Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]]
* [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Настаўніцкая семінарыя]] (1762)
* Сінагога (XIX—XX стст.)
* [[Свята-Пакроўская царква (Маладзечна)|Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы]] (1867—1871)
* Чыгуначная станцыя (1907)

'''Страчаная спадчына'''
* [[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Брама Трыўмфальная]] (1920-я)
* Уніяцкая царква Святых Казьмы і Дзям’яна (XVIII ст.)
* Касцёл (1-я пал. XX ст.)
* [[Палац Агінскіх, Маладзечна|Палац Агінскіх]] (XVIII ст.)
* Царква (XVI ст.)

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot; caption=&quot;Краявіды Маладзечна&quot;&gt;
Maładečna - Vialiki Haściniec.jpg|&lt;small&gt;Вуліца Вялікі Гасцінец — галоўная вуліца горада&lt;/small&gt;
Файл:New church in Maladziečna - panoramio.jpg|&lt;small&gt;Касцёл Святога Айца Піо&lt;/small&gt;
Файл:Eastern Orthodox Church in Maladzechna, Belarus.JPG|&lt;small&gt;Царква Покрыва Прасв. Багародзіцы&lt;/small&gt;
MaladzetšnaStation Minsk Region1.jpg|&lt;small&gt;[[Маладзечна (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]&lt;/small&gt;
Maładečna - Broadway.jpg|&lt;small&gt;«Брадвей» — пешаходная частка вуліцы Прытыцкага, папулярнае сярод моладзі месца сустрэч&lt;/small&gt;
Amfiteatr-molo.jpeg|&lt;small&gt;Амфітэатр, узведзены да Дажынак-2011&lt;/small&gt;
Файл:Belarus-Maladzechna-Steam Locomotive-1.jpg|&lt;small&gt;Помнік-паравоз&lt;/small&gt;
Файл:Statue near Maladzechna train station.jpeg|&lt;small&gt;Помнік вандроўніцы з коткай&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Вядомыя асобы ==
{{main|Вядомыя асобы Маладзечна}}
* [[Юрый Антонаў]] (нар. 1945) — савецкі і расійскі кампазітар і спявак.
* [[Меер Аксельрод]] (1902—1970) — савецкі мастак.
* [[Зэлік Аксельрод]] (1904—1941) — яўрэйскі савецкі паэт і перакладчык.
* [[Валянцін Анатолевіч Борзды]] (нар. 1968) — беларускі скульптар.
* [[Уладзімір Боська]] (нар. 1984) — пісьменнік, драматург, музыка.
* [[Аляксандр Арсенавіч Варанецкі]] (нар. 1951) — акцёр цырка, клоўн.
* [[Сяржук Вітушка]] (1965—2012) — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]]. Кіраўнік мінскага таварыства «[[Талака (таварыства)|Талака]]».
* [[Алег Груздзіловіч]] (нар. 1958) — беларускі журналіст.
* [[Фёдар Фёдаравіч Гулевіч]] (нар. 1952) — беларускі акцёр цырка, клоўн.
* [[Ігар Дзедусенка]] (нар. 1990) — беларускі класічны гітарыст.
* [[Юрый Касабуцкі]] (нар. 1970) — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі.
* [[Мікалай Міхайлавіч Кірычэнка]] (1946—2018) — беларускі акцёр тэатра і кіно.
* [[Дзмітрый Феафанавіч Матусевіч]] (нар. 1978) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Ян Станіслаў Сапега]] (1589—1635) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч.
* [[Вадзім Іванавіч Сіняўскі]] (нар. 1970) — генерал-маёр, міністр па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь (з 2021).
* [[Уладзімір Іванавіч Сытчанка]] (1951—2021) — беларускі мастак.
* [[Кандрат Зігмундавіч Церах]] (нар. 1935) — апошні [[Міністэрства гандлю СССР|міністр гандлю]] [[СССР]] (1986—1991). У 1963—1965 гадах — дырэктар Маладзечанскага гархарчпрамгандлю.

== Гарады-пабрацімы ==
* {{Сцяг|Балгарыя}} [[Велінград]], [[Балгарыя]]
* {{Сцяг|Латвія}} [[Елгава]], [[Латвія]]
* {{Сцяг|Украіна}} [[Ірпінь]], [[Украіна]]
* {{Сцяг|Расія}} [[Каломна]], [[Расія]]
* {{Сцяг|Літва}} [[Панявежыс]], [[Літва]]
* {{Сцяг|Польшча}} [[Пётркаў Трыбунальскі]], [[Польшча]]
* {{Сцяг|Польшча}} [[Сакулка]], [[Польшча]]
* {{Сцяг|Расія}} [[Светлы (Калінінградская вобласць)|Светлы]], [[Расія]]&lt;ref name=&quot;Светлы&quot;/&gt;
* {{Сцяг|Малдова}} [[Фларэшць]], [[Малдова]]
* {{Сцяг|Расія}} Фрунзенскі раён, [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]&lt;ref name=&quot;rh&quot;/&gt;
* {{Сцяг|Расія}} [[Чарапавец]], [[Расія]]
* {{Сцяг|Германія}} [[Эслінген-на-Некары]], [[Германія]]

== Іншае ==
На думку А. Ванагаса, назвы рэк Maldenis і Mald-upis у Літве хутчэй за ўсё звязаныя з літ. maldas &quot;чарот&quot;&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Маладзечна]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KTSB&quot;&gt;{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 240.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KChB&quot;&gt;{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі, 2008}} С. 215.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Пакутнікам&quot;&gt;[http://rh.by/by/124/50/3205/ Помнік мучанікам устанавілі ў Зялёным Гарадку. Публікацыя ў «Рэгіянальнай газеце»]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;catholic&quot;&gt;[http://catholic.by/port/news/belarus/2-3/2007-03-18.htm 10-годдзе кансекрацыі касцёла Св. Юзафа ў Маладзечне] // «[[Catholic.by]]», 20 сакавіка 2007&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;сельсавет&quot;&gt;[http://www.rh.by/by/231/50/6955/ Маладзечанскі раён. Маладзечна прырасло Рагазамі. На 2 сельсаветы меней. Падрабязнасці] // [[Рэгіянальная газета]]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2011-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2011}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2012-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2012}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2013-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2013}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2014-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2014}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2015-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;РГ_2006&quot;&gt;«Адна зямля» ў Маладзечне //«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]», 21 ліпеня 2006 г., № 29 (583)&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Молодечно}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Светлы&quot;&gt;[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Маладзечна ўстанавіла партнёрскія адносіны з горадам Светлым Калінінградскай вобласці Расіі] // [[Рэгіянальная газета]]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;rh&quot;&gt;[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Развитие и расширение международных связей в Санкт-Петербурге на примере Фрунзенского района] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 31. Акты о литовских татарах. — Вильна, 1906. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/025/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilene.%20Tom%2031%20f1906zxruge628sg.pdf С.108, 138—139, 161—162, 193, 196—197, 222—228, 255—256.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120315103732/http://runivers.ru/upload/iblock/025/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilene.%20Tom%2031%20f1906zxruge628sg.pdf |date=15 сакавіка 2012 }}
* Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 39. Документы и материалы, относящиеся к истории Отечественной войны 1812 года. — Вильна, 1912. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/452/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilnne.%20Tom%2037%20c1912vvrupr611so.pdf С. 270, 259, 260, 299, 406—407, 465, 470.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130922105644/http://www.runivers.ru/upload/iblock/452/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilnne.%20Tom%2037%20c1912vvrupr611so.pdf |date=22 верасня 2013 }}
* {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Молодечно}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|5}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=263|артыкул=Маладзечна|аўтар=[[Генадзь Каханоўскі|Каханоўскі Г.]]}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6|647—648|Mołodeczno}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Маладзе́чна|458—459}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
{{OSM relation|6722552|Маладзечна}}
* {{radzima2|maladzechna|Маладзечна}}
* [http://www.rh.by «Рэгіянальная газета» анлайн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130518232246/http://www.rh.by/ |date=18 мая 2013 }}
* [http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm Агульныя звесткі пра Занальны дзяржаўны архіў г. Маладзечна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061214025144/http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm |date=14 снежня 2006 }}
* [http://bhcmld.bizland.com/ Маладзечанскае аддзяленне РАА «БХК»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050210023415/http://bhcmld.bizland.com/ |date=10 лютага 2005 }}
* Надвор’е ў горадзе [https://www.gismeteo.by/weather-molodechno-11818/ Маладзечна]

{{Маладзечанскі раён}}
{{Гарады Мінскай вобласці}}
{{Культурная сталіца Беларусі}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Маладзечна| ]]</text>
      <sha1>l44jk87epc7s3gt9hvfyll5csy2kqfz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204645</id>
      <parentid>5204633</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Finalbestination</username>
        <id>128431</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5204645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108900" sha1="k1cgt2oywmxorbknoyvp5syi0pk92jg" xml:space="preserve">{{значэнні|2=Маладзечна}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Горад
 |беларуская назва        = Маладзечна
 |краіна                  = Беларусь
 |вобласць                = Мінская
 |раён                    = Маладзечанскі
 |статус з                = 1929
}}
'''Маладзе́чна'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Maladziečna}}) — горад у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] на [[Уша (прыток Віліі)|рацэ Уша]], адміністрацыйны цэнтр [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]. За 73 км на паўночны захад ад [[Мінск]]а. Насельніцтва — {{num|88290|чал.}} (2025)&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|title=Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=Белстат|access-date=1 красавіка 2025|archive-date=28 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250328084902/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]] і [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], назва Маладзечна ўтварылася ад слова «маладзец» у значэнні — «дзяцюк, ваяр княжацкай дружыны»&lt;ref name=&quot;KTSB&quot; /&gt;&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалев. Географические названия в калейдоскопе времен. Гомель, 2011. С. 150.&lt;/ref&gt;.

Паводле сайта Маладзечанскага райвыканкама, назву горад атрымаў, хутчэй усяго, ад назвы невялікай рэчкі Маладачанкі, пры ўпадзенні якой у раку [[Уша (прыток Віліі)|Уша]] быў пабудаваны замак&lt;ref&gt;[https://molodechno.gov.by/region/istoriya/ molodechno.gov.by]&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя Маладзечна}}

У раёне Маладзечна ў бронзавым веку (XI тысячагоддзе да н. э. — VII стагоддзе да н. э.) жылі плямёны [[Культура шнуравой керамікі|культуры шнуравой керамікі]].

Насельнікі займаліся жывёлагадоўляй і земляробствам, хоць больш старадаўнія заняткі — паляванне, рыбалоўства і збіральніцтва — таксама займалі значнае месца у іх гаспадарчай дзейнасці.

Наступная стадыя ў развіцці насельніцтва рэгіёна — [[культура штрыхаванай керамікі]]. Жыллём для насельнікаў служылі хаты слупавой канструкцыі&lt;ref&gt;Каханоўскі Г. А. Маладзечна: Гіст.-экан. нарыс.— Мн.: Полымя, 1988.— 120 с.: іл.— (Гарады Беларусі). ISBN 5-345-000787-6&lt;/ref&gt;.

На захадзе ад Маладзечна ў пачатку II тысячагоддзя спынілася ўмоўная мяжа паміж старалітоўскай племянной тэрыторыяй і тэрыторыяй, якую ў выніку экспансіі (імаверна пры [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыславе]]) кантралявалі крывічы&lt;ref&gt;Е. Ахманскі. Літоўская этнічная племянная мяжа на ўсходзе ад племянной эпохі да XVI стагоддзя // Arche. № 2. 2016. С. 91.&lt;/ref&gt;. Пра гэта сведчаць тапонімы каля Маладзечна тыпу [[Палачаны]], [[Гарадзілава (Маладзечанскі раён)|Гарадзілава]] (ад імя тыпу *Гарадзіла). {{няма АК 2|Пазней адбылася літоўская палітычная (і часткова дэмаграфічная, у выглядзе перасялення літоўскага баярства) экспансія ў адваротным кірунку, пра гэта сведчыць суцэльная прастора тапонімаў, вытворных ад балцка-літоўскіх імёнаў, ажно да Менску (непасрэдна ля Маладзечна — [[Цівідаўка]] і [[Насілава]], ад імёнаў тыпу ''Ti-vydas, Nasilà'').|4|09|2026}}

Першы пісьмовы ўспамін Маладзечна ў прысяжным лісце князя ноўгарад-северскага [[Дзмітрый Альгердавіч|Дзмітрыя Альгердавіча]] &lt;!-- Не Карыбут, ён прысягнуў яшчэ ў 1386 годзе ў Луцку і не быў ноўгарад-северскім князем, а княжыў у Навагрудку. --&gt;каралю [[Ягайла|Ягайлу]] і датуецца 16 снежня 1388 года{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}&lt;ref&gt;Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии / Изд. А. Сапунова и кн. В. Друцкого-Любецкого. — Витебск: Губернская типо-литография, 1896. — [2], 264, 144 с., 33 л. ил., карт.: ил. — С. 221.&lt;/ref&gt;. З 1413 года мясцовасць у складзе [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]].

У XV ст. каля сутокаў Маладачанкі і Ушы (на яе правым забалочаным беразе) пабудавалі [[Маладзечанскі замак|драўляны замак]], які неаднаразова цярпеў ад пажараў (у 1519 двойчы, у 1533 годзе) і быў зруйнаваны ў XVIII ст.

Цэнтр намесніцтва, у 1500 годзе згадваецца намеснік маладзечанскі [[Іван Кошка]], акольнічы смаленскі. Паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў, Маладзечна ўвайшло ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. У 1567 годзе тут праходзілі папярэднія перамовы прадстаўнікоў Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага датычна ўмоў [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У канцы XVI ст. Маладзечна сярод 20 найбуйнейшых гарадоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У розныя часы мясцовасць знаходзілася ва ўладанні [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх-Мсціслаўскіх]], [[Сангушкі|Сангушкаў]], [[Агінскія|Агінскіх]] і інш.

У [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] (1700—1721) у 1708 годзе Маладзечна пэўны час займалі шведскія войскі. У 1757 годзе [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Аўгуст Сас]] надаў мястэчку прывілей на гандаль. У 1758 годзе ўладальнік паселішча [[Міхал Казімір Агінскі]] збудаваў тут касцёл [[Святы Казімір|Св. Казіміра]], пры якім з 1762 года дзейнічаў кляштар трынітарыяў (скасаваны расійскімі ўладамі ў 1831)&lt;ref name=&quot;KChB&quot; /&gt;.

У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793) Маладзечна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1847 [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] 4 снежня каля мястэчка расійскія войскі разбілі ар’ергард французскай арміі маршала Віктора.

Падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|вызваленчага паўстання 1830—1831 гадоў]], 14 красавіка 1831 года атрад [[Міхал Ходзька|Міхала Ходзькі]] пры падтрымцы местачкоўцаў выбіў расійскі гарнізон з Маладзечна. Аднак ужо 22 красавіка 1831 года царскія карнікі занялі паселішча, пачалі дзейнічаць ваенна-палявыя суды над паўстанцамі. У 1864 годзе для [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі краю]] расійскія ўлады адкрылі [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|настаўніцкую семінарыю]], выкладанне ў ёй вялося рускай мовай пад наглядам [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]. У 1873 годзе будова [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]] спрыяла пераўтварэнню невялікага мястэчка ў чыгуначны вузел.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120&quot; caption=&quot;Старыя выявы Маладзечна&quot;&gt;
Файл:Maładečna. Маладэчна (D. Strukov, XIX).jpg|Грэка-каталіцкая царква
Файл:Maładečna, Zamkavaja. Маладэчна, Замкавая (1887).jpg|Панарама мястэчка
Файл:Maładečanskaja synagoga. Маладэчанская сынагога (1887).jpg|Сінагога
Файл:Maładečna. Маладэчна (XIX, II).jpg|Царква-[[Мураўёўкі|мураўёўка]] [[Маскоўскі патрыярхат|МП]]
&lt;/gallery&gt;

У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Маладзечна з восені 1915 года апынулася ў прыфрантавой паласе. Тут дыслацыраваліся часці расійскай 10-й арміі Заходняга фронту, размяшчаўся яе штаб, пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года выдавалася армейская газета «Бюллетень военно-революционного комитета 10-й армии». У сакавіку 1917 года быў створаны Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. З 23 сакавіка па 13 красавіка 1917 года тут праходзіў 1-ы з’езд 10-й арміі. У гарнізоннай пякарні, дзе працавала 60 салдат і 140 вольнанаёмных рабочых, у ліпені 1917 года створана першая бальшавіцкая арганізацыя.

Савецкая ўлада ўстаноўлена 7 (20) лістапада 1917 года. З 18 лютага 1918 года Маладзечна акупіравана германскімі войскамі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 18 снежня 1918 года адноўлена савецкая ўлада, 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай I з’езда КП(б)Б горад у складзе [[ССРБ|БССР]], з 27 лютага 1919 года — у [[ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 года да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года Маладзечна занята польскімі войскамі.

Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) Маладзечна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе было самастойнай гмінай Вілейскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1927 года — цэнтр [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]], а 26 красавіка 1929 года атрымала статус [[горад]]а&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.belaerogis.by/projects/molodechensk/ |title=Архіўная копія |access-date=18 кастрычніка 2019 |archive-date=18 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018222350/https://www.belaerogis.by/projects/molodechensk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190924190336/http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon |date=24 верасня 2019 }}&lt;/ref&gt;. З 1922 па 1939 гады на тэрыторыі фальварка Гелянова (з 1929 года ў складзе горада) размяшчаўся [[Гарнізон у Гелянове|гарнізон]] 86-га пяхотнага палка [[Войска Польскае|Войска Польскага]].

У 1939 годзе Маладзечна ўвайшло ў [[БССР]], у 1940 годзе горад стаў цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Імёны людзей, звязаных з Маладзечнам, ёсць у спісах ахвяр [[Катынскі расстрэл|катынскага расстрэла]], так, былі забіты падпаручнік Стэфан Чапурно&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Убиты в Катыни книга памяти, Москва, Общество «Мемориал» — Издательство «Звенья» 2015 ISBN 978-5-78700-123-5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 92&lt;/ref&gt;, лекар 12-га дывізіёна 19-га палка ў Маладзечна, падпаручнік запасу Тадэвуш Ставіньскі&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595&lt;/ref&gt;, чыноўнік падатковага ведамства ў Маладзечне, паручнік пяхоты Антоні Дэрвіньскі, які нарадзіўся ў Маладзечне&lt;ref&gt;Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595&lt;/ref&gt;, паручнік Вацлаў Лужынскі, выпускнік мясцовай гімназіі&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Загінулі таксама вайскоўцы ды паліцыянты, якія ў розныя часы служылі ў Маладзечне, напрыклад капітан пяхоты Чэслаў Жэшатарскі&lt;ref&gt;Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2003, s. 466&lt;/ref&gt;.

У 1940 годзе ў Маладзечне адкрылася педагагічнае вучылішча, таксама на гэты час у горадзе працавалі 2 клубы, бібліятэка, бальніца, 2 аптэкі. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з 25 чэрвеня 1941 года да 5 ліпеня 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй.

З 20 верасня 1944 года горад стаў адміністрацыйным цэнтрам [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 20 студзеня 1960 года пасля скасавання Маладзечанскай вобласці ўвайшоў у склад [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://news.tut.by/society/669362.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200126143547/https://news.tut.by/society/669362.html |date=26 студзеня 2020 }}&lt;/ref&gt;

28 чэрвеня 1958 года створана Маладзечанскае музычнае вучылішча, якое 1 верасня 2011 года перайменавана ва УА «[[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага]]».

[[Файл:Maladechna Emblems.jpg|alt=Maladechna_Emblems.jpg|centre|thumb|Гербы Маладзечна]]
[[Файл:Coat of arms of Maladzechna 1988-1999, Belarus (MQ).jpg|alt=Coat_of_arms_of_Maladzechna_1988-1999|міні|Герб Маладзечна 1988—1999]]

17 сакавіка 1988 года зацверджаны першы герб Маладзечна&lt;ref&gt;Рашэнне № 38 выканкама Маладзечанскага гарадскога Савета народных дэпутатаў&lt;/ref&gt;. Аўтары герба: доктар гістарычных навук, краязнаўца, археолаг, дырэктар краязнаўчага музея [[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Генадзь Каханоўскі]] (1936—1994) і мастак Юрый Герасіменка-Жызнеўскі (1948—1997).

У пачатку 1990-х гадоў старшыня Маладзечанскага гарвыканкама [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] правеў самую буйную кампанію па дэсаветызацыі тапанімікі ў Рэспубліцы Беларусь.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Так, 25 красавіка 1993 года на цэнтральнай плошчы Маладзечна ў прысутнасці некалькіх тысяч гараджан адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка «Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі». Раней па ініцыятыве настаўніка Лявона Цімохіна і дырэктара завода жалезабетонных вырабаў Мікалая Івашкевіча з [[Салавецкія астравы|Салаўкоў]] прывезлі камень, які стаў асновай для помніка. Пасля пры падрыхтоўцы да «[[Дажынкі|Дажынак]]» помнік перанеслі ў Зялёны Гарадок — гістарычны раён горада побач з гарадскім паркам, затым далей у парк.&lt;ref name=&quot;Пакутнікам&quot; /&gt;

3 мая 1991 года першым намеснікам старшыні Маладзечанскага гарвыканкама прызначаны [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]].

18 сакавіка 1997 года ў горадзе адбылася ўрачыстая кансекрацыя новага касцёла Св. Іосіфа&lt;ref name=&quot;catholic&quot; /&gt;.

21 снежня 1999 года зацверджаны новы герб Маладзечна (аўтары герба: А. А. Шпунт і мастак І. А. Шпунт)&lt;ref&gt;Рашэнне № 23 Маладзечанскага гарадскога Савета дэпутатаў, новы герб занесены ў Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь 10 лютага 2000 пад № 39&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot; caption=&quot;Горад на старых фотаздымках&quot;&gt;
Файл:Maładečna, Zamkavaja, Trynitarski. Маладэчна, Замкавая, Трынітарскі (1930).jpg|[[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]]
Файл:Maładečna, Hielanova, Mienskaja brama. Маладэчна, Гелянова, Менская брама (1937) (2).jpg|[[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Трыўмфальная брама]], знішчаная пасля вайны
Файл:Maładečna, Vilenskaja. Маладэчна, Віленская (1930).jpg|Капліца
Файл:Maładečna, Stancyja.jpg|Чыгуначная станцыя
&lt;/gallery&gt;

17 кастрычніка 2002 года адкрыты Палац культуры (ДУ «Палац культуры г. Маладзечна»).

31 мая 2005 года адбылося аб’яднанне Маладзечанскага раёна і горада Маладзечна ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — Маладзечанскі раён з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Маладзечна&lt;ref&gt;[https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2005-88/2005-88(004-005).pdf&amp;oldDocPage=2 Указ Президента Республики Беларусь от 31 мая 2005 года № 248 «Об объединении Молодечненского района и города Молодечно в одну административно-территориальную единицу»]&lt;/ref&gt;.

У 2011 годзе ў горадзе прайшоў фестываль «[[Дажынкі]]-2011».

21 кастрычніка 2011 года адкрыты Лядовы палац з аквапаркам (Спартыўна-забаўляльны цэнтр ДУ «Мінская абласная комплексная дзіцяча-юнацкая спартыўная школа „Алімпік-2011“»).

У 2013 годзе ў межы горада ўключаныя некаторыя вуліцы вёскі Рагазы, частка тэрыторыі Цюрлёўскага сельсавета&lt;ref name=&quot;сельсавет&quot; /&gt;.

10 сакавіка 2017 года адбылася акцыя пратэсту (каля 1000 чалавек) названая як «Марш недармаедаў» ці «Марш раззлаваных беларусаў». Людзі сабраліся на цэнтральнай плошчы і пасля мітынгу прайшлі маршам да будынка падатковай інспекцыі. Пратэставалі супраць так званага «дэкрэта аб дармаедстве» і «падатку на беспрацоўных» ([[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэта прэзідэнта № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»]]) і іншых дзеянняў уладаў. Гучалі лозунгі: «Нет декрету № 3 — [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашенко]] уходи», «Баста», «Ганьба», «[[Жыве Беларусь!|Жыве Беларусь]]» і іншыя.&lt;ref&gt;https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180616103953/https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ |date=16 чэрвеня 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=13 кастрычніка 2017 |archive-date=16 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616130242/https://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://belsat.eu/ru/news/protest-protiv-dekreta-3-planiruetsya-10-marta-v-molodechno-onlajn/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://news.tut.by/economics/534762.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190729193919/https://news.tut.by/economics/534762.html |date=29 ліпеня 2019 }}&lt;/ref&gt;

13 ліпеня 2019 года адбылося адкрыццё «Вуліцы стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска») на міні-рынку па вул. Ф. Скарыны. На дзень адкрыцця працавалі 12 павільёнаў ежы, прастора для выстаў і вулічных выступаў. Лічыцца мясцовай славутасцю.&lt;ref&gt;https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ |date=21 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/pesni-tantsi-i-eda-v-molodechno-otkrilas-pervaya-v-belarusi-ulitsa-strit-fuda |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021184248/https://kraj.by/news/sobitiya/pesni-tantsi-i-eda-v-molodechno-otkrilas-pervaya-v-belarusi-ulitsa-strit-fuda |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.sb.by/articles/ulitsa-na-udivlenie.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.belmir.by/2019/07/14/кот-франциско-и-48-граффити-в-молодечно/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182702/https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda |date=21 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;

15 красавіка 2020 года блогер і аўтар YouTube-канала «Краіна для жыцця» [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]] правёў вулічную сустрэчу і стрым з жыхарамі Маладзечна. Гэтая сустрэча стала адной з першых у яго перадвыбарчым туры па гарадах [[Беларусь|Беларусі]], які папярэднічаў старту прэзідэнцкай кампаніі 2020 года. Гэты стрым стаў важным пунктам мабілізацыі пратэстнага настрою ў рэгіёне. Амаль усе ўдзельнікі сустрэчы былі падвергнутыя палітычнаму пераследу і рэпрэсіям. Праз паўтара месяца, 29 мая 2020 года, [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]] быў затрыманы ў [[Гродна|Гродне]] і пасля прысуджаны да працяглага турэмнага зняволення. Ён выйшаў на волю ў чэрвені 2025 года ў межах абмену/вызвалення групы палітвязняў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ey9-5lnfAuI|title=Молодечно. Встреча с подписчиками на Бродвее|access-date=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/97035|title=Фота і інтэрв'ю — гэта пікет. Як прайшлі суды ў Вілейцы, Маладзечне і Мінску|website=spring96.org|access-date=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/97560|title=Аркадзя Жызнеўскага з Маладзечна аштрафавалі|website=spring96.org|access-date=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2025/06/21/belorusskiy-oppozitsioner-sergey-tihanovskiy-vyshel-na-svobodu-v-vilnyuse-ego-vstretila-zhena-i-lider-oppozitsii-svetlana-tihanovskaya|title=Белорусский оппозиционер Сергей Тихановский освобожден. В Вильнюсе его встретила жена и лидер оппозиции Светлана Тихановская. Это произошло в день визита спецпосланника Трампа в Минск|website=Meduza|access-date=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;

19 мая 2020 года адменены Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2020» у сувязі з пагрозай распаўсюджвання каранавіруснай інфекцыі [[COVID-19]]. Фестываль у Маладзечне ў 1993 годзе заснаваны па ініцыятыве [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка|Генадзя Карпенкі]]. З 1993 па 1996 праводзіўся штогод, пасля раз у два гады. З 2011 года зноў праводзіўся штогод, ажно да 2020.&lt;ref&gt;https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200527121718/https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ |date=27 мая 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |title=Архіўная копія |access-date=20 мая 2020 |archive-date=5 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205224713/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

31 ліпеня 2020 года кандыдат у прэзідэнты Рэспублікі Беларусь [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]] разам з [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Веранікай Цапкала]] і [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыяй Калеснікавай]] падчас перадвыбарчага мітынгу на гарадскім стадыёне сабралі па розных ацэнках ад 3 да 5 тысяч жыхароў.&lt;ref&gt;https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301231542/https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ |date=1 сакавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://nn.by/?c=ar&amp;i=256298&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815040957/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 |date=15 жніўня 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://news.tut.by/society/694890.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201130203539/https://news.tut.by/society/694890.html |date=30 лістапада 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |title=Архіўная копія |access-date=30 студзеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808180216/https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |archivedate=8 жніўня 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://belsat.eu/news/mityng-svyatlany-tsihanouskaj-u-maladzechne-strym/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://charter97.org/be/news/2020/7/31/387735/&lt;/ref&gt;

9—11 жніўня 2020 года на цэнтральнай плошчы сабралася да 2 тысяч жыхароў, якія [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэставалі]] супраць фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], што сканчалася жорсткімі сілавымі разгонамі і затрыманнямі (арыштамі) да 80-90 чалавек штодня, часта з збіццём і катаваннямі пасля і суправаджалася поўным адключэннем інтэрнэту ўсімі правайдэрамі каля трох сутак. 13-22 жніўня прысутнасць супрацоўнікаў сілавых структур у горадзе практычна не назіралася. 16 жніўня адбылася найбольш масавая за ўсю гісторыю пратэстная акцыя на цэнтральнай плошчы горада — па розных ацэнках ад 5 да 7 тысяч жыхароў. З 23 жніўня сілавікі пачалі з’яўляцца падчас акцый [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэсту]] на цэнтральнай плошчы і ў іншых раёнах горада, затрымліваць пратэстуючых супраць гвалту і фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — распачаліся масавыя [[палітычныя рэпрэсіі]].

17 снежня 2020 года начальнік Маладзечанскага РАУС палкоўнік міліцыі [[Вадзім Сяргеевіч Прыгара]] дададзены ў санкцыйны спіс [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] з-за ўдзелу ў арганізацыі масавых [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]] і падрыву дэмакратыі ў [[Беларусь|Беларусі]].&lt;ref&gt;https://euroradio.fm/pad-sankcyi-es-trapili-dana-holdyngz-kiraunictva-spravami-prezidenta-agat&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://charter97.org/ru/news/2020/12/18/404495/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://belsat.eu/ru/news/evrosoyuz-utverdil-novyj-paket-sanktsij-protiv-vlastej-belarusi&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=12 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212143708/https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.currenttime.tv/a/eu-belarus-sanctions/31005607.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.opensanctions.org/entities/NK-H27cy8t25f98NpuCoipXTt/|title=Vadzim Siarhejevich PRYGARA|website=OpenSanctions.org|date=1980-10-31|access-date=2023-07-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr/Gels/RegistreDetail?idRegistre=3395|title=Détail du registre - Gels des Avoirs - Direction Générale Du Trésor|website=gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr|access-date=2023-07-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vm.ee/en/sanctions-government-republic-view-situation-belarus#top|title=The sanctions of the Government of the Republic in view of the situation in Belarus {{!}} Välisministeerium|website=vm.ee|access-date=2023-07-20}}&lt;/ref&gt;

19 ліпеня 2021 года сілавікі прыйшлі з ператрусам у рэдакцыю маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]», была канфіскавана тэхніка. Ператрус прайшоў і ў галоўрэда выдання Аляксандра Манцэвіча, пасля яго з жонкай павезлі на допыт, пасля чаго адпусцілі&lt;ref&gt;https://euroradio.fm/peratrus-u-regiyanalnay-gazece-u-maladzechne&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027181639/https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ |date=27 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.mail.ru/incident/47179010/ |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211027181453/https://news.mail.ru/incident/47179010/ |archivedate=27 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.currenttime.tv/a/belarus-smi/31366760.html&lt;/ref&gt;. 22 ліпеня 2021 года «Рэгіянальная газета» спыніла выпуск друкаванай версіі выдання па незалежных ад рэдакцыі прычынах&lt;ref&gt;https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027133705/https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ |date=27 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.instagram.com/p/CRo0Rp7ITMY/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archive-date=23 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723082032/https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, а 20 студзеня 2022 года інфармацыйную прадукцыю сайта і тэлеграм-канала «Рэгіянальнай газеты» суд Маладзечанскага раёна прызнаў экстрэмісцкімі матэрыяламі.

15 кастрычніка 2021 года судом ліквідавана Рэспубліканскае маладзёжнае грамадскае аб’яднанне «NSNL» (РМГА «Некст Стоп — Нью Лайф»), дзякуючы якому ў Маладзечне з’явілася «Вуліца стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска»). Арганізацыя была заснавана ў 1989 годзе, а ў Маладзечне пачала дзейнічаць ад 2019 года. Сябры NSNL займаліся актывізмам-урбанізмам, праблемамі інклюзіі, правоў чалавека, гендара. Ліквідацыя найбольш імаверна адбылася ў рамках «зачысткі» [[КДБ Беларусі]] грамадскіх арганізацый, якія фармавалі грамадзянскую супольнасць Беларусі.&lt;ref&gt;https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ |date=21 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://t.me/rh_by/9442&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://reform.by/265536-garadskaja-prastora-nas-gjeta-kazarma-v-belarusi-likvidirovany-urbanisticheskie-organizacii&lt;/ref&gt;

15 сакавіка 2022 года аднавіла працу Маладзечанская цэнтральная бібліятэка імя М. Багдановіча&lt;!-- Тут трэба вікіфікаваць не Багдановіча, а бібліятэку, калі пра яе можа быць артыкул. --&gt; пасля васьмігадовага рамонту.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=20 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920163617/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

У верасні 2022 года закрыты рэчавы рынак, які працаваў больш за 20 гадоў з канца 1990-х (ТАА «Маладзечанскі кірмаш», дырэктар Святлана Пузянкова на момант закрыцця).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=28 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028164650/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

5 ліпеня 2022 пасля рэканструкцыі адкрыты футбольны комплекс «Дзіцяча-юнацкай спартыўнай школы № 4 горада Маладзечна».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05072022/v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-futbolnyj-kompleks/|title=В Молодечно торжественно открыли футбольный комплекс|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2022-07-05|access-date=2023-10-30|last2=Войтова|first2=Ольга|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

15 сакавіка 2023 года затрымалі 64-гадовага заснавальніка і галоўнага рэдактара «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» Аляксандра Манцэвіча, завялі крымінальную справу, пасля перавялі ў следчы ізалятар, відавочна ў межах [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]], скіраваных супраць незалежных СМІ ў Беларусі. Праваабарончыя арганізацыі прызналі яго [[Палітычныя зняволеныя|палітычным вязнем]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230606225157/https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |archivedate=6 чэрвеня 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://nashaniva.com/312744&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.svaboda.org/a/32330967.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323225942/https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |archivedate=23 сакавіка 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://belsat.eu/in-focus/23-03-2023-masavyya-represii-pratsyagvayutstsa&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://euroradio.fm/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-raspachali-kryminalnuyu-spravu&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/313849|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» прызналі палітвязнем|website=Наша Ніва|access-date=2023-11-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/111344|title=Заява аб прызнанні Аляксандра Манцэвіча палітычным зняволеным|website=spring96.org|date=2023-04-06|access-date=2023-11-07}}&lt;/ref&gt;

9-10 чэрвеня 2023 адбыўся ХХII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2023».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|title=НАЦЫЯНАЛЬНЫ ФЕСТЫВАЛЬ БЕЛАРУСКАЙ ПЕСНІ І ПАЭЗІІ “МАЛАДЗЕЧНА - 2023” - июнь, 2023 - Дворец культуры г.Молодечно|website=mdk.by|access-date=2023-10-26|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150219/https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html|title=Гала-канцэрт закрыцця «Любімыя песні. Спяваем разам» ХХII Нацыянальнага фестывалю беларускай песні і паэзіі “Маладзечна – 2023” - Навіны - Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі “МАЛАДЗЕЧНА”|website=festyval.by|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150221/https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/ru/node/281662|title=Урачыста завяршыўся XXII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна — 2023»|website=zviazda.by|date=2023-06-11|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026154726/https://zviazda.by/ru/node/281662}}&lt;/ref&gt;

15 ліпеня 2023 адбылося ўрачыстае адкрыццё новага будынка ЗАГСа ў цэнтры Маладзечна з удзелам міністра юстыцыі Сяргея Хаменкі і старшыні Мінскага аблвыканкама Аляксандра Турчына. У будынку ЗАГСа размясцілася таксама служба «Адно акно».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://minjust.gov.by/be/press/news/_notaries_zags/_15072023/|title=У Маладзечне ўрачыста адкрылі новы ЗАГС|website=Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|date=15.07.2023}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/nastoyashchiy-dvorets-v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-novyy-zags.html|title=Настоящий дворец – в Молодечно торжественно открыли новый ЗАГС|first=Андрей|last=ЗАХАРОВ|website=www.sb.by|date=2023-07-15|access-date=2023-10-26}}&lt;/ref&gt;

4-14 жніўня 2023 года ў Маладзечне праведзены гульні па пляжным валейболе ў рамках II [[Гульні краін СНД 2023|Гульняў краін СНД 2023]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sport/molodechnency-na-igrah-stran-sng-besilis-s-kraskami-eli-soldatskuju-kashu-a-v-gosti-priehali-premer-ministr-i-zampredsedatelja-minoblispolkoma/|title=Молодечненцы на Играх стран СНГ бесились с красками, ели солдатскую кашу, а в гости приехали Премьер-министр и зампредседателя Миноблисполкома|website=KRAJ.BY - Спорт|access-date=2023-10-26|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150222/https://kraj.by/news/sport/molodechnency-na-igrah-stran-sng-besilis-s-kraskami-eli-soldatskuju-kashu-a-v-gosti-priehali-premer-ministr-i-zampredsedatelja-minoblispolkoma/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.belta.by/sport/view/uchastnikov-ii-igr-stran-sng-vstrechajut-v-gostinitse-molodechno-580350-2023/|title=Участников II Игр стран СНГ встречают в гостинице &quot;Молодечно&quot;|website=www.belta.by|date=2023-08-04|access-date=2023-10-26}}&lt;/ref&gt; Гульні мелі вельмі нізкую папулярнасць сярод жыхароў Беларусі, нягледзячы на магчымасць бясплатнага наведвання і прымус бюджэтнікаў як гледачоў.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/Belarus_Files/948|title=Беларусский расследовательский центр|website=Telegram|access-date=2023-10-26}}&lt;/ref&gt;

25 верасня 2023 года старшыню Маладзечанскага райвыканкама [[Юрый Мікалаевіч Горлаў|Горлава Юрыя Мікалаевіча]] вызваліў ад пасады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] і прызначыў сваім памочнікам — інспектарам па Гомельскай вобласці.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|lang=by-BY|url=https://blr.belta.by/president/view/juryj-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-belarusi-inspektaram-pa-gomelskaj-voblastsi-132850-2023/|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта Беларусі - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Навіны Беларусі {{!}} Беларускія навіны {{!}} Беларусь - афіцыйныя навіны {{!}} Мінск {{!}} БелТА|website=blr.belta.by|date=2023-09-25|access-date=2023-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/novosti-aprb/yuryy-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-inspektaram-pa-gomelskay-voblasci|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2023-10-26}}&lt;/ref&gt;

3 лістапада 2023 года вынесены прысуд галоўнаму рэдактару «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» і палітвязню [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандру Манцэвічу]] — 4 гады калоніі і штраф у памеры 400 [[Базавая велічыня|базавых велічынь]], што складае 14 800 [[Беларускі рубель|рублёў]] (~4500 [[Долар ЗША|USD]]). Журналіста абвінавацілі ў дыскрэдытацыі Рэспублікі Беларусь паводле арт. 369-1 Крымінальнага кодэкса. Крымінальную справу вёў суддзя Аляксей Іршын, дзяржабвінавачанне падтрымліваў памочнік пракурора Аляксандр Марцінчык.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/113227|title=“Сваёй віны не прызнаю”: вынесены прысуд рэдактару “Рэгіянальнай газеты” Аляксандру Манцэвічу|website=spring96.org|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/53115.html|title=Главреда «Рэгіянальнай газеты» приговорили к четырем годам колонии за «дискредитацию Беларуси»|website=Зеркало|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/belarus-mantsevich/32668741.html|title=В Беларуси главного редактора &quot;Региональной газеты&quot; Александра Манцевича приговорили к четырем годам колонии|website=Настоящее Время|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/03-11-2023-galouny-redaktar-regiyanalnaj-gazety-alyaksandr-mantsevich-asudzhany-na-4-gady|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» Аляксандра Манцэвіча засудзілі на 4 гады|author=Раман Шавель|website=Belsat TV|date=03.11.2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/redaktar-regiyanalnay-gazety-alyaksandr-mancevich-asudzhdany-na-4-gady-kalonii|title=Рэдактар &quot;Рэгіянальнай газеты&quot; Аляксандр Манцэвіч асуджаны на 4 гады калоніі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;

4 студзеня 2024 года старшынёй Маладзечанскага райвыканкама стаў Павел Валянцінавіч Губко, упершыню за многія гады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] прызначыў на гэту пасаду ўраджэнца [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]].&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

5 жніўня 2024 года — у дачыненні да суддзі і намесніка старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольгі Анатольеўны за вынясенне палітычна матываваных прысудаў, падрыў вяршэнства закона, рэпрэсіі супраць грамадзянскай супольнасці і дэмакратычнай апазіцыі, у ліку чарговых 28 асоб за іх ролю ў працяглых унутраных рэпрэсіях і парушэннях правоў чалавека у Беларусі, напярэдадні чацвёртай гадавіны сфальсіфікаваных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у жніўні 2020 года ў Беларусі]], [[Савет Еўрапейскага саюза]] прыняў рашэнне аб увядзенні санкцый.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348588|title=Стаў вядомы поўны спіс сілавікоў і прапагандыстаў, супраць якіх ЕС сёння абвясціў санкцыі|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348583|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2024/2113/oj|title=Implementing regulation - EU - 2024/2113 - EN - EUR-Lex|website=eur-lex.europa.eu|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/99147/|title=У новы санкцыйны спіс ЕС уключаны суддзя, які вынес прыгавор па “справе БелаПАН”|website=Pozirk|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zerkalo.io/route/lang/bel/?l=https%3A%2F%2Fnews.zerkalo.io%2Feconomics%2F75026.html|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Zerkalo.io|date=5 жнiўня 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/es-vvel-sankcii-protiv-28-belarusskih-silovikiov-i-propagandistov|title=ЕС ввел санкции против 28 беларусских силовиков и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://malanka.media/news/48761|title=Евросоюз ввел новые санкции против пропагандистов и судей в Беларуси|website=Маланка Медиа|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2024/8/5/605532/|title=Новые санкции ЕС против белорусских силовиков и пропагандистов: опубликован полный список|website=charter97.org|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/08/05/belarus-eu-lists-further-28-individuals-for-participation-in-internal-repression/|title=Belarus: EU lists further 28 individuals for participation in internal repression|website=Consilium|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://euneighbourseast.eu/be/news/latest-news/belarus-es-dadae-%D1%9E-sankczyjny-spis-yashche-28-asoba%D1%9E-za-%D1%9Edzel-u-represiyah-unutry-krainy/|title=Беларусь: ЕС дадае ў санкцыйны спіс яшчэ 28 асобаў за ўдзел у рэпрэсіях унутры краіны|first=Militsa|last=Eggert|website=EU NEIGHBOURS east|date=2024-08-07|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://europeanbelarus.org/2024/08/05/313145.html|title=Евросоюз ввел санкции против белорусских силовиков и пропагандистов|website=Еўрапейская Беларусь|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://motolko.help/by-news/es-uvyoy-novyya-sankczyi-supracz-rezhymu-y-belarusi/|title=ЕС увёў новыя санкцыі супраць рэжыму ў Беларусі|last=МатолькаДапамажы|website=МатолькаДапамажы|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/viasna96/27065|title=Вясна / Правы чалавека ў Беларусі|website=Telegram|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://unn.ua/ru/news/yes-vvel-sanktsii-protiv-yeshche-28-belorusskikh-chinovnikov-za-repressii|title=ЕС ввел санкции против еще 28 белорусских чиновников за репрессии {{!}} УНН|last=https://www.facebook.com/UNNews|website=unn.ua|date=2024-12-24|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/es-vvel-sanktsii-protiv-gendirektora-belta-i-rjada-zhurnalistov-652355-2024/|title=ЕС ввел санкции против гендиректора БЕЛТА и ряда журналистов|website=belta.by|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21530743|title=ЕС расширил санкции против Белоруссии|website=TACC|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luka.zone/person/e3adae14-e9e7-4a40-ab56-c4a06e5cfeb0|title=Ольга Анатольевна Дубовик|author=Дело E3ADAE14|website=luka.zone}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://telegra.ph/Dubovik-Olga-Anatolevna-09-03|title=Дубовик Ольга Анатольевна|first=Дзiкае|last=Паляванне|website=Telegraph|date=2024-09-03|access-date=2024-12-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://zubr.cc/judge/877/|title=Судья Дубовик Ольга Анатольевна|website=zubr.cc|access-date=2024-12-25}}&lt;/ref&gt;

14 жніўня 2024 года — суддзя і намесніца старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольга Анатольеўна ўключана ў санкцыйны спіс [[Швейцарыя|Швейцарыі]] за ўдзел у правядзенні [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычных рэпрэсій]] у Беларусі, вынясенне неправасудных палітычна матываваных прысудаў і іншыя злачынствы.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/100755/|title=Швейцарыя пашырыла беларускі санкцыйны спіс на 27 імёнаў|website=Pozirk|access-date=2024-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://charter97.org/be/news/2024/8/15/606935/|title=Швэйцарыя ўнесла ў санкцыйны спіс 27 грамадзянаў Беларусі|website=charter97.org|access-date=2024-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/82344698/shvejcariya-rasshirila-sankcii-protiv-belarusskih-chinovnikov-v-spisok-voshli-27-chelovek-prichastnyh-k-repressiyam|title=Швейцария расширила санкции против беларусских чиновников: в список вошли 27 человек, причастных к репрессиям|first=Telewizja Polska|last=S.A|website=ru.belsat.eu|access-date=2024-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belarus-nau.org/post/%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83|title=Швейцария ударила по диктатору|website=The NAM info|date=2024-08-19|access-date=2024-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/shvejcarija-vvela-sankcii-protiv-belarusskih-sudej-i-propagandistov|title=Швейцария ввела санкции против беларусских судей и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-15|access-date=2024-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|title=Ordinance on measures against Belarus|website=www.seco.admin.ch|access-date=2024-12-28|archive-date=28 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228104229/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

11 верасня 2025 года — галоўны рэдактар ​​маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандр Манцэвіч]] меркавана (дакументы не выдаваліся) быў фармальна памілаваны ў ліку 52-х [[Палітычныя зняволеныя|палітычных зняволеных]], дастаўлены пад канвоем на мяжу і ў ліку 51-га палітычнага зняволенага фактычна дэпартаваны (выдвараны) з [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Літва|Літву]], у рамках здзелкі адміністрацыі прэзідэнта [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] (праз спецпасланніка Джона Коўла) з [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнкам А. Г.]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376772|title=Журналіст Манцэвіч, блогеры Казлоў і Вінаградаў, палітык Кучук. паплечнікі Аўтуховіча і Статкевіча. Хто яшчэ з палітвязняў вызваліўся сёння?|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/12-zhurnalistau-i-blogerau-vyjshli-na-volju/|title=12 журналістаў і блогераў выйшлі на волю|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-09-12|access-date=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/3578597,%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%86%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B5-%D0%B2%D1%8B%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%B4%D1%8D%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F-%D0%B7-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96|title=Святлана Ціханоўская: Гэта не вызваленне, гэта дэпартацыя з Беларусі - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/52-palitvjaznja-vyjszli-na-volju|title=52 палітвязня выйшлі на волю! Поўны спіс вызваленых (абноўлена)|last=НЧ|website=Новы Час|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376738|title=Вызваленыя з дэпартацыяй 52 палітвязні. Статкевіч адмовіўся пакінуць Беларусь і вярнуўся|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;

== Кіраўнікі горада ==
;Маладзечанскі гарвыканкам
* [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] (1991—1994), першы намеснік [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]] (1991—1994).
* [[Мікалай Усцімавіч Чурсін]] (1995—2005), першы намеснік Яфім Аронавіч Ідэльчык (1995—200?).

;Маладзечанскі райвыканкам (з 2005 года аб’яднаны з гарвыканкамам)
* Сямён Міхайлавіч Касабуцкі (2005—2009).
* Генадзь Мечыслававіч Кучко (2009—2010).
* [[Фёдар Аляксандравіч Дамаценка]] (верасень 2010&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/president/view/prezident-belarusi-prinjal-kadrovye-reshenija-135807-2010 Президент Беларуси принял кадровые решения]&lt;/ref&gt; — 2013).
* Аляксандр Дзмітрыевіч Яхнавец (5 сакавіка 2013 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|title=Молодечненский районный исполнительный комитет {{!}} РУКОВОДСТВО РЕГИОНА {{!}} Молодеченский район{{!}}Молодечно{{!}}Молодеченский райисполком{{!}}Новости Молодеченского района|website=web.archive.org|date=2015-10-05|access-date=2023-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005114404/http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|archivedate=5 кастрычніка 2015|url-status=}}&lt;/ref&gt; — жнівень 2018).
* [[Юрый Мікалаевіч Горлаў]] (31 жніўня 2018&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |title=https://kraj.by/news/sobitiya/u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel |access-date=18 верасня 2018 |archive-date=18 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918194104/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; — 25 верасня 2023&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;).
* Павел Валянцінавіч Губко (з 4 студзеня 2024 года&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1704370190|title=Разгляд кадравых пытанняў {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2024-01-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|title=Александр Турчин новому председателю Молодечненского райисполкома: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|website=KRAJ.BY - События|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105114348/https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05012024/turchin-novomu-predsedatelyu-molodechnenskogo-rajona-glavnaya-zadacha-povyshenie-blagosostoyaniya-lyudej/|title=Турчин новому руководителю Молодечненского района: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2024-01-05|access-date=2024-01-05|last2=Лапицкая|first2=Екатерина}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|title=Молодечненская газета - Александр Турчин представил председателя Молодечненского райисполкома|website=mgazeta.by|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105154310/https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;).

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;{{Graph:Chart|width=450|height=250|type=line|x=1501,1623,1850,1897,1921,1931,1939,1941,1944,1959,1970,1972,1973,1978,1991,1995,2004,2006,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020, 2021, 2022|y=882,1000,1330,2393,1997,5964,6600,9500,4750,26300,50000,56100,58000,68000,93500,98100,98384,98400,95012,94195,93885,93736,93802,94155,94686,94922,95233,95011,92136,91171,91063,90136}}&lt;/div&gt;
* 1501 год — 882 чал.;
* 1623 год — 1000 чал.;
* 1850 год — 1330 чал.;
* 1861 год — 746 чал.;
* 1897 год — 2393 чал.;
* 1921 год — 1997 чал.;
* 1929 год — 5991 чал.;
* 1931 год — 5964 чал.;
* 1939 год — 6600 чал.;
* 1941 год — 9500 чал.;
* 1944 год — 4750 чал.;
* 1959 год — 28 384 чал.;
* 1970 год — 50 413 чал.;
* 1972 год — 56 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}};
* 1978 год — 58 000 чал.;
* 1978 год — 68 000 чал.;
* 1979 год — 72 612 чал.;
* 1989 год — 91 726 чал.;
* 1991 год — 93 500 чал.;
* 1995 год — 98 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}};
* 1996 год — 96 600 чал.;
* 2004 год — 98 384 чал.;
* 2006 год — 98 514 чал.;
* 2007 год — 98 432 чал.;
* 2008 год — 98 415 чал.;
* 2009 год — 94 282 чал.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|title=Перепись населения Республики Беларусь 2009 года|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=belstat.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|archive-date=2010-10-30}}&lt;/ref&gt;;
* 2010 год — 94 195 чал.&lt;ref name=&quot;2011-Estimate&quot; /&gt;;
* 2011 год — 93 885 чал.&lt;ref name=&quot;2011-Estimate&quot; /&gt;;
* 2012 год — 93 736 чал.&lt;ref name=&quot;2012-Estimate&quot; /&gt;;
* 2013 год — 93 802 чал.&lt;ref name=&quot;2013-Estimate&quot; /&gt;;
* 2014 год — 94 155 чал.&lt;ref name=&quot;2014-Estimate&quot; /&gt;;
* 2015 год — 94 686 чал.&lt;ref name=&quot;2015-Estimate&quot; /&gt;;
* 2016 год — 94 922 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot; /&gt;;
* 2017 год — 95 233 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot; /&gt;;
* 2018 год — 95 011 чал.;
* 2019 год — 92 136 чал.;
* 2020 год — 91 719 чал.;
* 2021 год — 91 063 чал.;
* 2022 год — 90 136 чал.;
* 2023 год — 89 268 чал.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |title=Архіўная копія |access-date=13 чэрвеня 2023 |archive-date=17 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417144537/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;;
* 2024 год — 89 068 чал.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|author=web.archive.org|access-date=27 кастрычніка 2024|archive-date=28 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328174010/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
* 2025 год — 88 290 чал.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
* 2026 год — 87 339 чал.&lt;ref&gt;https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf&lt;/ref&gt;

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:960 height:650
PlotArea = left:80 right:40 top:40 bottom:40
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:100000
ScaleMajor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey
PlotData =
  color:cobar width:10 align:left
  bar:1501 from:0 till:882
  bar:1623 from:0 till:1000
  bar:1850 from:0 till:1330
  bar:1861 from:0 till:746
  bar:1897 from:0 till:2393
  bar:1921 from:0 till:1997
  bar:1929 from:0 till:5991
  bar:1931 from:0 till:5964
  bar:1939 from:0 till:6600
  bar:1941 from:0 till:9500
  bar:1944 from:0 till:4750
  bar:1959 from:0 till:28384
  bar:1970 from:0 till:50413
  bar:1972 from:0 till:56100
  bar:1973 from:0 till:58000
  bar:1978 from:0 till:68000
  bar:1979 from:0 till:72612
  bar:1989 from:0 till:91726
  bar:1991 from:0 till:93500
  bar:1995 from:0 till:98100
  bar:1999 from:0 till:96600
  bar:2004 from:0 till:98384
  bar:2006 from:0 till:98514
  bar:2007 from:0 till:98432
  bar:2008 from:0 till:98415
  bar:2009 from:0 till:94282
  bar:2010 from:0 till:94195
  bar:2011 from:0 till:93885
  bar:2012 from:0 till:93736
  bar:2013 from:0 till:93802
  bar:2014 from:0 till:94155
  bar:2015 from:0 till:94686
  bar:2016 from:0 till:94922
  bar:2017 from:0 till:95233
  bar:2018 from:0 till:95011
  bar:2019 from:0 till:92136
  bar:2020 from:0 till:91719
  bar:2021 from:0 till:91063
  bar:2022 from:0 till:90136
  bar:2023 from:0 till:89268
  bar:2024 from:0 till:89068
  bar:2025 from:0 till:88290
  bar:2026 from:0 till:87339
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1501 at: 882 text: 882 shift:(7)
  bar:1623 at: 1000 text: 1000 shift:(7)
  bar:1850 at: 1330 text: 1330 shift:(7)
  bar:1861 at: 746 text: 746 shift:(7)
  bar:1897 at: 2393 text: 2393 shift:(7)
  bar:1921 at: 1997 text: 1997 shift:(7)
  bar:1929 at: 5991 text: 5991 shift:(7)
  bar:1931 at: 5964 text: 5964 shift:(7)
  bar:1939 at: 6600 text: 6600 shift:(7)
  bar:1941 at: 9500 text: 9500 shift:(7)
  bar:1944 at: 4750 text: 4750 shift:(7)
  bar:1959 at: 28384 text: 28384 shift:(7)
  bar:1970 at: 50413 text: 50413 shift:(7)
  bar:1972 at: 56100 text: 56100 shift:(7)
  bar:1973 at: 58000 text: 58000 shift:(7)
  bar:1978 at: 68000 text: 68000 shift:(7)
  bar:1979 at: 72612 text: 72612 shift:(7)
  bar:1989 at: 91726 text: 91726 shift:(7)
  bar:1991 at: 93500 text: 93500 shift:(7)
  bar:1995 at: 98100 text: 98100 shift:(7)
  bar:1999 at: 96600 text: 96600 shift:(7)
  bar:2004 at: 98384 text: 98384 shift:(7)
  bar:2006 at: 98514 text: 98514 shift:(7)
  bar:2007 at: 98432 text: 98432 shift:(7)
  bar:2008 at: 98415 text: 98415 shift:(7)
  bar:2009 at: 94282 text: 94282 shift:(7)
  bar:2010 at: 94195 text: 94195 shift:(7)
  bar:2011 at: 93885 text: 93885 shift:(7)
  bar:2012 at: 93736 text: 93736 shift:(7)
  bar:2013 at: 93802 text: 93802 shift:(7)
  bar:2014 at: 94155 text: 94155 shift:(7)
  bar:2015 at: 94686 text: 94686 shift:(7)
  bar:2016 at: 94922 text: 94922 shift:(7)
  bar:2017 at: 95233 text: 95233 shift:(7)
  bar:2018 at: 95011 text: 95011 shift:(7)
  bar:2019 at: 92136 text: 92136 shift:(7)
  bar:2020 at: 91719 text: 91719 shift:(7)
  bar:2021 at: 91063 text: 91063 shift:(7)
  bar:2022 at: 90136 text: 90136 shift:(7)
  bar:2023 at: 89268 text: 89268 shift:(7)
  bar:2024 at: 89068 text: 89068 shift:(7)
  bar:2025 at: 88290 text: 88290 shift:(7)
  bar:2026 at: 87339 text: 87339 shift:(7)
&lt;/timeline&gt;

== Геаграфія ==
У Маладзечне вылучаюцца мікрараёны: Залінейны, Старое Месца, Парашкі (ЗПМ), 11-ы, 10-ы, 6-ы, 1-ы, 2-і, 3-і, 4-ы, Цэнтральны, Гелянова, Здземелева, Паўднёвы (Рагазы).

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі, лёгкай, харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў.

Вузел чыгунак на [[Мінск]], [[Полацк]], [[Вільня|Вільню]], [[Ліда|Ліду]] і аўтадарог на Мінск, Вільню, курортны пасёлак [[Нарач (курортны пасёлак)|Нарач]].

Гасцініца «Маладзечна», знаходзіцца побач цэнтральнай плошчы, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага вакзала і аўтавакзала.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://molodechnohotel.by/about-hotel/|title=Аб гатэлі &quot;Маладзечна&quot;}}&lt;/ref&gt;.

У 1970 годзе пачаў працу завод сілавых паўправадніковых вентыляў (з 1994 года — ААТ «Электрамодуль»)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://elmodul.by/about|title=Аб кампаніі ААТ &quot;Электрамодуль&quot;|website=elmodul.by|access-date=2024-11-02}}&lt;/ref&gt;.

У 1984 годзе пачаў працу завод парашковай металургіі (з 1991 года ВРУП «[[Маладзечанскі завод парашковай металургіі]]»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://molzpm.by/|title=ВРУП &quot;Маладзечанскі завод парашковай металургіі&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc7d337b6871c5c3172f8|title=ПРУП &quot;Мол ЗПМ&quot;, УНП 600066447. Проверка предприятия.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}&lt;/ref&gt;.

У 1980 годзе арганізаваны Маладзечанскі завод лёгкіх металаканструкцый праз зліццё двух заводаў: металаканструкцый і лёгкіх металаканструкцый. Першы ўведзены ў эксплуатацыю ў 1968 годзе, другі — у 1978 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mzmk.by/about|title=Аб Заводзе {{!}} Маладзечанскі ЗМК ААТ|website=mzmk.by|access-date=2024-11-02|archive-date=22 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222090236/https://mzmk.by/about|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 1989 годзе створана беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства «Мiнскi мэблевы цэнтр» (СП «ММЦ» ТАА) — мэблевая фабрыка па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spmmz.com/material/about|title=Аб прадпрыемстве|website=Мэблевая фабрыка Беларусі па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc8f737b6871c5c32bfc3|title=СП &quot;ММЦ&quot; ТАА, УНП 600003222. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02|quote=Беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства &quot;Мiнскi Мэблевы Цэнтр&quot; таварыства з абмежаванай адказнасцю}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-600003222|title=СП &quot;ММЦ&quot; ООО, УНП 600003222 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}&lt;/ref&gt;.

У 2006 годзе адбылося поўнае спыненне вытворчай дзейнасці і пачаўся працэс ліквідацыі (банкруцтва) РУП «Маладзечанская фабрыка музычных інструментаў»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bankrot.by/news-1680|title=Беларусы застануцца без сваіх піяніна і баянаў|author=Міхась Радкевіч|website=bankrot.by|date=13.09.2009|publisher=Беларуская штодзённая інтэрнэт-газета &quot;Штодзённік&quot;|access-date=2024-11-02|archive-date=21 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421084254/https://www.bankrot.by/news-1680|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 2012 годзе пачаў працу завод вагавымяральнага абсталявання (ЗАТ «ЗВА»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zvo.by/about/|title=Аб заводзе|website=ЗАТ &quot;Завод вагавымяральнага абсталявання&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc74237b6871c5c310b03|title=ЗАТ &quot;ЗВА&quot;, УНП 691357099. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-691357099|title=ЗАО &quot;ЗВО&quot;, УНП 691357099 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}&lt;/ref&gt;.

== Адукацыя ==
У Маладзечне 14 сярэдніх школ, мастацкая школа, 6 вучылішч, у т.л. медыцынскае і [[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага|музычнае]], політэхнічны каледж, [[Маладзечанскі гандлёва-эканамічны каледж Белкаапсаюза|гандлёва-эканамічны каледж]], 4 публічныя бібліятэкі.

=== СШ № 8 ===
Сярэдняя навучальная ўстанова па адрасе [[Вуліца Касманаўтаў (Маладзечна)|вуліца Касманаўтаў]]-3. Упершыню пра будаўніцтва школы згадана на жнівеньскай нарадзе настаўнікаў Маладзечна ў 1963/1964 навучальным годзе. Школа будавалася на новай вуліцы з сакавіка 1965 года, за красавік узведзены 2-гі паверх, у маі — трэці, пачалося будаўніцтва майстэрняў, актавай і спартыўнай залаў. Адкрыццё школы адбылося 1 верасня 1965 года&lt;ref name=&quot;ІШ&quot;&gt;[https://school8molod.ucoz.ru/index/o_nas/0-8 История школы] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, установа атрымала ганаровае імя Юрыя Гагарына. Першы дырэктар — Уладзімір Цітавіч Каралькоў, першыя намеснікі дырэктара — Ілья Раманавіч Салавейчык, Пётр Пятровіч Валынец і Уладзімір Іосіфавіч Нічыпаровіч.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |title=История школы и выпускники |access-date=21 лістапада 2022 |archive-date=21 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121075329/https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Сярод выпускнікоў школы: [[Андрэй Віталевіч Гендрых]] — намеснік начальніка Службы спецыяльнай сувязі [[Федэральная служба аховы Расіі|ФСА Расіі]]; {{нп3|Генадзь Яўгенавіч Тур||d|Q115165197}} — беларускі ўрач-анколаг; [[Алег Багданавіч Нячаеў]] — беларускі ўрач-анестэзіёлаг; [[Юрый Касабуцкі|Юрый Казіміравіч Касабуцкі]] — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі; [[Людміла Багданаўна Церах]] — дацэнт кафедры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларускай акадэміі мастацтваў; [[Аляксандр Іванавіч Асіповіч]] — беларускі гісторык; [[Анатоль Анатолевіч Лабінскі]] — беларускі ўрач-анколаг-хірург; [[Васіль Генрыхавіч Богдан]] — беларускі ўрач-хірург; {{нп3|Ігар Анатолевіч Франчук||uk|Франчук Ігор Анатолійович}} — украінскі прадпрымальнік, народны дэпутат Украіны II, III і IV скліканняў.

== Культура ==
[[Файл:Palace of Culture in Maladzechna.JPG|thumb|Палац культуры]]
У горадзе знаходзяцца [[Мінскі абласны краязнаўчы музей]], [[Мінскі абласны драматычны тэатр]], [[Мінскі абласны тэатр лялек «Батлейка»]]. У горадзе штогод праводзіцца больш 30 культурных мерапрыемстваў, у т.л. рэспубліканскі тэатральны фестываль «[[Маладзечанская сакавіца]]» і [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі]] (з 1993).

У 2006 і 2013 гадах горад стаў месцам правядзення фестывалю «[[Адна зямля]]»&lt;ref name=&quot;РГ_2006&quot;/&gt;.

У Маладзечне працуюць [[рэп]] і хіп-хоп гурты ([[Usplёsk]], [[Буркіна Фасо (гурт)|Буркіна Фасо]], [[ХЗКН]], [[Stickoxydal]] і іншыя).

[[Файл:Молодечно.jpg|thumb|справа|Дзяржаўны політэхнічны каледж]]

Выпускаецца гісторыка-краязнаўчы і літаратурна-мастацкі альманах «[[Куфэрак Віленшчыны (2000)|Куфэрак Віленшчыны]]»

== Транспарт ==

=== Аўтамабільны транспарт ===
Праз Маладзечна праходзяць рэспубліканскія аўтамабільныя дарогі {{Таблічка-by|Р|28}} (Мінск-Маладзечна-Нарач), {{Таблічка-by|Р|56}} (Маладзечна-Валожын), {{Таблічка-by|Р|106}} (Маладзечна-Смаргонь).
{|class=toccolours style=&quot;text-align:center&quot; align=&quot;center&quot;
!colspan=10|Адлегласць ад Маладзечна(аўтамабільнымі шляхамі)
|-
||||||| [[Вільня]] ~ 145 км&lt;br /&gt;[[Осла]] ~ 2206 км&lt;br /&gt;[[Гданьск]] ~ 710 км || [[Талін]] ~ 706 км&lt;br /&gt;[[Хельсінкі]] ~ 793 км&lt;br /&gt;[[Рыга]] ~ 401 км || [[Полацк]] ~ 222 км&lt;br /&gt;[[Санкт-Пецярбург]] ~ 783 км&lt;br /&gt;[[Мурманск]] ~ 2101 км || ||||
|-
||||||| [[Гродна]] ~ 266 км&lt;br /&gt;[[Варшава]] ~ 609 км&lt;br /&gt;[[Берлін]] ~ 1176 км |||[[Файл:Compass Rose North.svg|150px|center|Ружа вятроў|альт=Ружа вятроў]]|| [[Магілёў]] ~ 285 км&lt;br /&gt;[[Смаленск]] ~ 387 км&lt;br /&gt;[[Казань]] ~ 1600 км ||||||
|-
||||||| [[Брэст]] ~ 421 км&lt;br /&gt;[[Кракаў]] ~ 838 км&lt;br /&gt;[[Барселона]] ~ 3008 км || [[Львоў]] ~ 683 км&lt;br /&gt;[[Адэса]] ~ 1082 км&lt;br /&gt;[[Стамбул]] ~ 1905 км || [[Мінск]] ~ 77 км&lt;br /&gt;[[Ерэван]] ~ 2650 км&lt;br /&gt;[[Доха]] ~ 5221 км ||||||
|}

=== Чыгуначны транспарт ===
Будаўніцтва Лібава-Роменскай чыгункі (1870-я) спрыяла ператварэнню мястэчка ў чыгуначны вузел. У пачатку XX стагоддзя праз Маладзечна прайшла яшчэ адна чыгунка — Балагое-Сядлецкая, якая злучыла важныя рэгіёны Расійскай імперыі. Маладзечна стаў чыгуначным вузлом. У 1907 годзе ўзведзены будынак вакзала ў стылі «мадэрн», які захаваўся да цяперашняга часу.

Маладзечна — чыгуначны вузел з кірункамі на [[Мінск]], [[Вільня|Вільню]], [[Ліда|Ліду]] і [[Полацк]]. Пасажырскімі цягнікамі звязаны з [[Масква|Масквой]], [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецербургам]], [[Рыга]]й, [[Калінінград]]ам, [[Гродна]], [[Віцебск]]ам і іншымі.

=== Гарадскі транспарт ===
Пасажырскія перавозкі па горадзе ажыццяўляюцца толькі аўтобусамі. Грузавыя і пасажырскія перавозкі ў горадзе ажыццяўляе філіял «Аўтобусны парк № 4» ААТ «Мінаблаўтатранс». У будучыні плануецца замяніць аўтобусы на [[электробус]]ы.

== СМІ ==
* «Маладзечанская газета». Орган раённай улады.
* «[[Рэгіянальная газета]]». Недзяржаўнае выданне. Уваходзіць у склад [[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі»]]
* Маладзечанскае кабельнае тэлебачанне «МКТВ»
* Радыё «Маладзечна».

== Грамадскае жыццё ==

==== Дарослыя ====
* Прадстаўніцтва партыі [[Партыя БНФ|БНФ]]
* Аддзяленне праваабарончай арганізацыі [[Беларускі Хельсінкскі камітэт]]

==== Моладзь ====
* [[Беларуская асацыяцыя клубаў ЮНЭСКА|Клубы ЮНЭСКА]] «[[Планета (клуб ЮНЭСКА)|Планета]]» і «[[Касіапея (клуб ЮНЭСКА)|Касіапея]]»
* [[Скаўцкі рух|Скаўцкая дружына]] «[[Маладэчына (cкаўцкая дружына)|Маладэчына]]».
* Аддзел [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|БРСМ]]

== Рэлігійнае жыццё ==
У горадзе зарэгістравана 5 [[Рэлігійная суполка|рэлігійных суполак]].

== Турыстычная інфармацыя ==
Маладзечна ўваходзіць у турыстычны маршрут «У краі Нарачанскім»&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

Гатэль «Маладзечна» знаходзіцца побач з цэнтральнай плошчай, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага і аўтобуснага вакзалаў. У горадзе працуе краязнаўчы музей.

== Славутасці ==
* [[Касцёл Святога Айца Піо (Маладзечна)|Касцёл Святога Айца Піо]]
* [[Касцёл Святога Юзафа (Маладзечна)|Касцёл Святога Юзафа]]
* [[Маладзечанскі замак|Гарадзішча]] (XV—XVII стст.) — {{ГККРБ 4|613В000295}}
* Гістарычная забудова горада (XIX — пач. XX стст.)
* [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]] (XVIII ст.) — {{ГККРБ 4|612Г000294}}
[[Файл:Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі.jpg|міні|Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі]]
[[Файл:Stalag 342.JPG|thumb|Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]]
* [[Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]]
* [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Настаўніцкая семінарыя]] (1762)
* Сінагога (XIX—XX стст.)
* [[Свята-Пакроўская царква (Маладзечна)|Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы]] (1867—1871)
* Чыгуначная станцыя (1907)

'''Страчаная спадчына'''
* [[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Брама Трыўмфальная]] (1920-я)
* Уніяцкая царква Святых Казьмы і Дзям’яна (XVIII ст.)
* Касцёл (1-я пал. XX ст.)
* [[Палац Агінскіх, Маладзечна|Палац Агінскіх]] (XVIII ст.)
* Царква (XVI ст.)

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot; caption=&quot;Краявіды Маладзечна&quot;&gt;
Maładečna - Vialiki Haściniec.jpg|&lt;small&gt;Вуліца Вялікі Гасцінец — галоўная вуліца горада&lt;/small&gt;
Файл:New church in Maladziečna - panoramio.jpg|&lt;small&gt;Касцёл Святога Айца Піо&lt;/small&gt;
Файл:Eastern Orthodox Church in Maladzechna, Belarus.JPG|&lt;small&gt;Царква Покрыва Прасв. Багародзіцы&lt;/small&gt;
MaladzetšnaStation Minsk Region1.jpg|&lt;small&gt;[[Маладзечна (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]&lt;/small&gt;
Maładečna - Broadway.jpg|&lt;small&gt;«Брадвей» — пешаходная частка вуліцы Прытыцкага, папулярнае сярод моладзі месца сустрэч&lt;/small&gt;
Amfiteatr-molo.jpeg|&lt;small&gt;Амфітэатр, узведзены да Дажынак-2011&lt;/small&gt;
Файл:Belarus-Maladzechna-Steam Locomotive-1.jpg|&lt;small&gt;Помнік-паравоз&lt;/small&gt;
Файл:Statue near Maladzechna train station.jpeg|&lt;small&gt;Помнік вандроўніцы з коткай&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Вядомыя асобы ==
{{main|Вядомыя асобы Маладзечна}}
* [[Юрый Антонаў]] (нар. 1945) — савецкі і расійскі кампазітар і спявак.
* [[Меер Аксельрод]] (1902—1970) — савецкі мастак.
* [[Зэлік Аксельрод]] (1904—1941) — яўрэйскі савецкі паэт і перакладчык.
* [[Валянцін Анатолевіч Борзды]] (нар. 1968) — беларускі скульптар.
* [[Уладзімір Боська]] (нар. 1984) — пісьменнік, драматург, музыка.
* [[Аляксандр Арсенавіч Варанецкі]] (нар. 1951) — акцёр цырка, клоўн.
* [[Сяржук Вітушка]] (1965—2012) — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]]. Кіраўнік мінскага таварыства «[[Талака (таварыства)|Талака]]».
* [[Алег Груздзіловіч]] (нар. 1958) — беларускі журналіст.
* [[Фёдар Фёдаравіч Гулевіч]] (нар. 1952) — беларускі акцёр цырка, клоўн.
* [[Ігар Дзедусенка]] (нар. 1990) — беларускі класічны гітарыст.
* [[Юрый Касабуцкі]] (нар. 1970) — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі.
* [[Мікалай Міхайлавіч Кірычэнка]] (1946—2018) — беларускі акцёр тэатра і кіно.
* [[Дзмітрый Феафанавіч Матусевіч]] (нар. 1978) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Ян Станіслаў Сапега]] (1589—1635) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч.
* [[Вадзім Іванавіч Сіняўскі]] (нар. 1970) — генерал-маёр, міністр па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь (з 2021).
* [[Уладзімір Іванавіч Сытчанка]] (1951—2021) — беларускі мастак.
* [[Кандрат Зігмундавіч Церах]] (нар. 1935) — апошні [[Міністэрства гандлю СССР|міністр гандлю]] [[СССР]] (1986—1991). У 1963—1965 гадах — дырэктар Маладзечанскага гархарчпрамгандлю.

== Гарады-пабрацімы ==
* {{Сцяг|Балгарыя}} [[Велінград]], [[Балгарыя]]
* {{Сцяг|Латвія}} [[Елгава]], [[Латвія]]
* {{Сцяг|Украіна}} [[Ірпінь]], [[Украіна]]
* {{Сцяг|Расія}} [[Каломна]], [[Расія]]
* {{Сцяг|Літва}} [[Панявежыс]], [[Літва]]
* {{Сцяг|Польшча}} [[Пётркаў Трыбунальскі]], [[Польшча]]
* {{Сцяг|Польшча}} [[Сакулка]], [[Польшча]]
* {{Сцяг|Расія}} [[Светлы (Калінінградская вобласць)|Светлы]], [[Расія]]&lt;ref name=&quot;Светлы&quot;/&gt;
* {{Сцяг|Малдова}} [[Фларэшць]], [[Малдова]]
* {{Сцяг|Расія}} Фрунзенскі раён, [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]&lt;ref name=&quot;rh&quot;/&gt;
* {{Сцяг|Расія}} [[Чарапавец]], [[Расія]]
* {{Сцяг|Германія}} [[Эслінген-на-Некары]], [[Германія]]

== Іншае ==
На думку А. Ванагаса, назвы рэк Maldenis і Mald-upis у Літве хутчэй за ўсё звязаныя з літ. maldas &quot;чарот&quot;&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Маладзечна]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KTSB&quot;&gt;{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 240.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KChB&quot;&gt;{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі, 2008}} С. 215.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Пакутнікам&quot;&gt;[http://rh.by/by/124/50/3205/ Помнік мучанікам устанавілі ў Зялёным Гарадку. Публікацыя ў «Рэгіянальнай газеце»]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;catholic&quot;&gt;[http://catholic.by/port/news/belarus/2-3/2007-03-18.htm 10-годдзе кансекрацыі касцёла Св. Юзафа ў Маладзечне] // «[[Catholic.by]]», 20 сакавіка 2007&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;сельсавет&quot;&gt;[http://www.rh.by/by/231/50/6955/ Маладзечанскі раён. Маладзечна прырасло Рагазамі. На 2 сельсаветы меней. Падрабязнасці] // [[Рэгіянальная газета]]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2011-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2011}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2012-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2012}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2013-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2013}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2014-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2014}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2015-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;РГ_2006&quot;&gt;«Адна зямля» ў Маладзечне //«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]», 21 ліпеня 2006 г., № 29 (583)&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Молодечно}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Светлы&quot;&gt;[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Маладзечна ўстанавіла партнёрскія адносіны з горадам Светлым Калінінградскай вобласці Расіі] // [[Рэгіянальная газета]]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;rh&quot;&gt;[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Развитие и расширение международных связей в Санкт-Петербурге на примере Фрунзенского района] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 31. Акты о литовских татарах. — Вильна, 1906. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/025/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilene.%20Tom%2031%20f1906zxruge628sg.pdf С.108, 138—139, 161—162, 193, 196—197, 222—228, 255—256.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120315103732/http://runivers.ru/upload/iblock/025/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilene.%20Tom%2031%20f1906zxruge628sg.pdf |date=15 сакавіка 2012 }}
* Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 39. Документы и материалы, относящиеся к истории Отечественной войны 1812 года. — Вильна, 1912. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/452/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilnne.%20Tom%2037%20c1912vvrupr611so.pdf С. 270, 259, 260, 299, 406—407, 465, 470.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130922105644/http://www.runivers.ru/upload/iblock/452/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilnne.%20Tom%2037%20c1912vvrupr611so.pdf |date=22 верасня 2013 }}
* {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Молодечно}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|5}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=263|артыкул=Маладзечна|аўтар=[[Генадзь Каханоўскі|Каханоўскі Г.]]}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6|647—648|Mołodeczno}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Маладзе́чна|458—459}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
{{OSM relation|6722552|Маладзечна}}
* {{radzima2|maladzechna|Маладзечна}}
* [http://www.rh.by «Рэгіянальная газета» анлайн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130518232246/http://www.rh.by/ |date=18 мая 2013 }}
* [http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm Агульныя звесткі пра Занальны дзяржаўны архіў г. Маладзечна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061214025144/http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm |date=14 снежня 2006 }}
* [http://bhcmld.bizland.com/ Маладзечанскае аддзяленне РАА «БХК»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050210023415/http://bhcmld.bizland.com/ |date=10 лютага 2005 }}
* Надвор’е ў горадзе [https://www.gismeteo.by/weather-molodechno-11818/ Маладзечна]

{{Маладзечанскі раён}}
{{Гарады Мінскай вобласці}}
{{Культурная сталіца Беларусі}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Маладзечна| ]]</text>
      <sha1>k1cgt2oywmxorbknoyvp5syi0pk92jg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Невада</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10665</id>
    <revision>
      <id>5204467</id>
      <parentid>4888835</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:26:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5204467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1550" sha1="eo119uld1ga61tjkjrdvduys92jlcuo" xml:space="preserve">{{значэнні|Невада (значэнні)}}
{{Адміністрацыйная адзінка}}
'''Невада''' ({{lang-en|Nevada}}) — штат на захадзе [[ЗША]]. Знаходзіцца на першым месцы па хуткасці прыросту насельніцтва (з 1990 па 2000 год насельніцтва павялічылася на 66,3 %). Сталіца — [[Карсан-Сіці|горад Карсан-Сіці]]. Невада мяжуе з наступнымі штатамі: [[Арэгон]], [[Айдаха]], [[Каліфорнія]], [[Арызона]], [[Юта]].

== Гісторыя ==
Невада увайшла ў склад ЗША [[31 кастрычніка]] [[1864]] года, пасля зацвярджэння [[Канстытуцыя Невады|сваёй канстутуцыі]], і стала 36-ым штатам.

&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Welcome to Fabulous Las Vegas.jpg
Файл:Basin and Range Nevada.JPG
Файл:Sierra1.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Нева́да||264}}
* {{Крыніцы/ГЭС (1989)|Нева́да|285}}
* {{ВСЭ3|Нева́да|том=17|старонкі=391—392|аўтар=Колосова Ю. А.}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Nevada|Невада}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}}

[[Катэгорыя:Штаты ЗША]]
[[Катэгорыя:Невада| ]]</text>
      <sha1>eo119uld1ga61tjkjrdvduys92jlcuo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каралін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11803</id>
    <revision>
      <id>5204530</id>
      <parentid>4429011</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5204530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2191" sha1="75k3yqdipm106jjwz5t3vqidr162s80" xml:space="preserve">Назву '''Каралін''' маюць:

== Населеныя пункты ==
=== [[Беларусь]] ===
* [[Брэсцкая вобласць]]:
** [[Каралін (Драгічынскі раён)|Каралін]] — вёска ў [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]]
** [[Каралін (Жабінкаўскі раён)|Каралін]] — былая вёска ў [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскім раёне]]
** [[Каралін (Іванаўскі раён)|Каралін]] — вёска ў [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]]
** [[Каралін (Камянецкі раён)|Каралін]] — вёска ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]]
** [[Каралін (прадмесце)|Каралін]] — былое прадмесце горада [[Пінск|Пінска]]
** Каралін — (с 1969 — [[Сонечны (Пружанскі раён)|Сонечны]]) — пасёлак у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]]
* [[Гомельская вобласць]]:
** [[Каралін (Гомельскі раён)|Каралін]] — пасёлак у [[Гомельскі раён|Гомельскім раёне]]
** [[Каралін (Каралінскі раён)|Каралін]] — былая назва горада [[Ельск]] (да 1931 г.)
** [[Каралін (Хойніцкі раён)|Каралін]] — былы пасёлак у [[Хойніцкі раён|Хойніцкім раёне]]
* [[Гродзенская вобласць]]:
** [[Каралін (Зэльвенскі раён)|Каралін]] — аграгарадок у [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскім раёне]]

== Імя ==
* [[Каралін Вазняцкі]] (нар. 1990) — дацкая тэнісістка
* [[Каралін Уэлет]] (нар. 1979) — канадская хакеістка

== Гл. таксама ==
* [[Каралі (значэнні)|Каралі]]
* [[Караліна]]
* [[Караліно]]
* [[Каралінова]]

{{Неадназначнасць}}</text>
      <sha1>75k3yqdipm106jjwz5t3vqidr162s80</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Краснасельскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16974</id>
    <revision>
      <id>5204537</id>
      <parentid>5183120</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:57:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Антон 740</username>
        <id>76022</id>
      </contributor>
      <comment>дадана літаратура</comment>
      <origin>5204537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8433" sha1="9besodfxahlz9v8prm925da2jlrzqj3" xml:space="preserve">{{значэнні2|Краснасельскі (значэнні)}}
{{значэнні|Краснае Сяло (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Гарадскі пасёлак
 |беларуская назва        = Краснасельскі
 |герб                    = Coat of Arms of Krasnasielski, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Krasnasielski.svg
 |выява                   = Краснасельскі. Царква.jpg
 |подпіс                  = Свята-Георгіеўская царква
 |вобласць                = Гродзенская
 |раён                    = Ваўкавыскі
 |сельсавет               = Краснасельскі
 |статус з                = 1968
}}
'''Краснасе́льскі'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Krasnasieĺski}}) — гарадскі пасёлак у [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Рось (рака)|Рось]] (левы прыток [[Нёман]]а). Размешчаны ў 15 км да поўначы ад [[Ваўкавыск]]а, 4 км ад чыгуначнай станцыі Рось на лініі Ваўкавыск—[[Масты]].

== Назва ==
Упершыню згадваецца ў 1569 годзе як вёска '''Краснае''' Новагародскага ваяводства ВКЛ.

На польскай карце 1933 г. — Краснае Сяло. Адразу на поўдні (за цяперашнімі крэйдавымі кар’ерамі, у тым жа лесе) пазначалася ўрочышча Красныя Горы. Назвамі такога тыпу часта пазначаліся [[Язычніцтва|дахрысціянскія]] сакральныя месцы&lt;ref&gt;Сакральныя ўзгоркі Беларусі. — Мінск: Беларуская навука, 2021. — С. 69—70.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Належала [[Хадкевічы|Хадкевічам]], [[Глябовічы|Глябовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], [[Браніцкія герба «Грыф»|Браніцкім]], [[Патоцкія|Патоцкім]].

З 1795 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], вёска Роскай воласці [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]].

З 1921 года у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. З 1940 года — у Ваўкавыскім раёне, вядомы як вёска Краснае Сяло. З 30 красавіка 1958 года вёска Краснае Сяло пераўтворана ў рабочы пасёлак Краснасельскі&lt;ref&gt;Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 30 красавіка 1958 г. «Аб пераўтварэнні вёскі Краснае Сяло, Ваўкавыскага раёна, Гродзенскай вобласці, у рабочы пасёлак» // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 4.&lt;/ref&gt;, з 1968 года гарадскі пасёлак&lt;ref&gt;Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 24 чэрвеня 1968 г. «Аб пераўтварэнні рабочых пасёлкаў Бярозаўка Лідскага раёна і Краснасельскі Ваўкавыскага раёна Гродзенскай вобласці ў гарадскія пасёлкі» // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 18 (1212).&lt;/ref&gt;.

== Старажытнае насельніцтва ==
У 1962 г. у неалітычнай шахце ля Краснасельскага знойдзена пахаванне шахцёра — мужчыны 35—45 гадоў. Адносіцца да культуры шнуравой керамікі. Даўжыня цела была 170—175 см, меў выразна выяўленыя еўрапеоідныя рысы, з падоўжанымі верхнімі і ніжнімі канечнасцямі, з падоўжаным чэрапам (чарапны паказнік 75)&lt;ref&gt;Население Беларуси. Альбом в лицах — взгляд в прошлое : коллективная монография. — Москва: АМА-ПРЕСС, 2025. — С. 11—17.&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
* 1897 год — 589 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* 1995 год — 6,9 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* 2006 год — 7,3 тыс. чал.
* 2016 год — 6744 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;
* 2017 год — 6683 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;

== Эканоміка ==
[[Файл:На чыгунцы па Беларусі. IMG 20191006 154424 (49415281713).jpg|thumb|злева|Камбінат будаўнічых матэрыялаў.]]
Прадпрыемствы будаўнічых матэрыялаў.

== Славутасці ==
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Шахтавая здабыча крэменю ў эпоху неаліту і бронзавым веку. Краснасельскі (Ваўкавыскі раён).jpg|міні|Шахтавая здабыча крэменю ў эпоху неаліту і бронзавым веку каля г.п. Краснасельскі. [[ГДГАМ]]]]
[[Файл:Краснасельскі (2021).jpg|міні|Краснасельскі кар’ер, 2021 г.]]
* Краснасельскі археалагічны комплекс — старажытныя шахты па здабычы [[крэмень|крэменю]].
* Краснасельскія кар’еры
* [[Свята-Георгіеўская царква (Краснасельскі)|Свята-Георгіеўская царква]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Сяргей Вераціла]] (нар. 1961) — беларускі паэт, перакладчык.
* [[Сяргей Аркадзевіч Грыневіч]] (нар. 1960) — беларускі мастак-жывапісец.
* [[Людміла Антонаўна Кебіч]] (нар. 1951) — беларуская паэтэса, празаік, перакладчык, музычны педагог.
* [[Вячаслаў Міхайлавіч Целеш]] (нар. 1938) — беларускі мастак, краязнавец, філакартыст.

== Гл. таксама ==
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Гродзенскай вобласці]]
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]]

== Крыніцы ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|8|Краснасельскі||460}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Краснасельскі|400}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Krasnasieĺski|Краснасельскі}}
* [http://vkontakte.ru/krasnasielski CHRONOGRAPH (Летапісец) мястэчка Краснасельскі]
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Краснасельскі сельсавет}}
{{Ваўкавыскі раён}}
{{Гродзенская вобласць}}
[[Катэгорыя:Краснасельскі| ]]</text>
      <sha1>9besodfxahlz9v8prm925da2jlrzqj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наваельня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16979</id>
    <revision>
      <id>5204480</id>
      <parentid>5103825</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43922-36</username>
        <id>172411</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5204480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27179" sha1="kh3gxlw9gclsow1ailu1od56pfngzdq" xml:space="preserve">{{значэнні|2=Наваельня}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = гарадскі пасёлак
 |беларуская назва        = Наваельня
 |арыгінальная назва      = Наваельня
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = Church_of_the_Nativity_of_the_Virgin_Mary_in_Navajeĺnia_(01).jpg
 |подпіс                  = [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Наваельня)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]]
 |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 27|lat_sec = 42.71
 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 35|lon_sec = 22.83
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Гродзенская
 |раён                    = Дзятлаўскі
 |сельсавет               = Новаяльнянскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = XVI стагоддзе
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1945
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = ёсць
 |тэлефонны код           = +375 1563
 |паштовы індэкс          = 231470
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 4
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = ru
}}
'''Наваельня'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; — гарадскі пасёлак у [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], пры зліцці рэк [[Моўчадзь (рака)|Моўчадзь]] і [[Ятранка]]. За 13 км на ўсход ад [[Дзятлава]]; [[Наваельня (станцыя)|чыгуначная станцыя]] на лініі [[Баранавічы]] — [[Ліда]]. Насельніцтва 2&amp;nbsp;678 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
У 1451 годзе вялікі князь літоўскі [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягелончык]] надаў вёску '''Ельня''' [[Новагародскі павет|Наваградскага павета]] вялікаму канцлеру літоўскаму [[Міхал Кезгайлавіч|Міхалу Кезгайлавічу]]. Як Новая Ельня паселішча згадана толькі ў XVI стагоддзі ў сувязі з тэрытарыяльна-адміністрацыйнай рэформай 1565—1566 гадоў у Вялікім Княстве Літоўскім. Станам на 1624 год, уладальнікам маёнтка Новая Ельня быў Пётр Бубен, які ў 1631 годзе прадаў гэтыя землі Барбары Шэметавай у 1631 годзе{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025| }}. Паводле інвентару маёнтка ад 13 красавіка 1641 года, які захоўваецца ў Варшаўскім архіве, уладальнікам быў наваградскі ваявода [[Стэфан Тызенгаўз]].

У 1733 годзе ў маёнтку Мендзыгура нарадзіўся [[Антоні Тызенгаўз]], будучы палітычны дзеяч  Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай. Тым часам у маёнтку была ўніяцкая царква, у 1754 годзе дзеці ўніяцкага святара забралі ўсе кнігі з бібліятэкі царквы ў мястэчку Наваельня{{sfn|Лісейчыкаў|2011|с=88}}.

У паселішчы да цяперашняга часу захавалася калона ўсталяваная ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года, калону завяршала скульптура св. Яна, якую знішчылі ў 1960-я гады{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}.

=== Расійская імперыя ===
Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ў 1795 годзе Новая Ельня апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з 1801 года ў [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскім павеце]]. З 1842 года — мястэчка{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}. Станам на 1843 год маёнтак Наваельня належаў Шукевічам. Да яго адносіліся 23 вёскі з мястэчкам Раготна і 6 фальваркамі. У 1844 годзе ад удару маланкі згарэла царква згарэла. З 1845 года Наваельня ўваходзіць ў склад Слонімскага павета Гродзенскай губерні{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. 5 снежня 1845 года — Наваельня была падзелена паміж сёстрамі Шукавічанкамі: Генрыэтай Валовічавай і Езафінай Ляхніцкай{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. У 1879 годзе ў мястэчку Наваельня пабудавана новая царква Нараджэння Прысвятой Багародзіцы з цэглы ў рэтраспектыўным-рускім стылі{{sfn|Правосл. церк. Гродн. обл. (1944-1991)|2020|с=171}}. Старастам царквы восенню 1899 года абраны адстаўны вайсковец Аляксандр Сяргеевіч Амбразанцаў{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}.

З адкрыццём руху на ўчастку чыгункі [[Вільня]] — [[Лунінец]] у 1884 годзе — чыгуначная станцыя. Чыгунка спрыяла эканамічнаму, індустрыяльнаму і сацыяльнаму развіццю Наваельні. На 1886 год сяло Дварэцкай воласці Слонімскага павета Гродзенскай губерні, у якім 11 двароў, 99 жыхароў, 2 царквы і карчма{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}.

На 1901 год у Наваельні аднакласная царкоўна-прыходская школа, дзе навучалася 96 вучняў (з якіх 85 хлопчыкаў і 11 дзяўчынак), 2 настаўнікі. У 1905 годзе ў Наваельні жыло 285 жыхароў{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}. У 1914 годзе двухкласная царкоўна-прыходская школа, дзе навучалася 108 вучняў.

У 1914 годзе пачалася [[Першая сусветная вайна]], для забеспячэння ваенных перавозак пабудавана вузкакалейная чыгунка Наваельня — Навагрудак{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. З 1915 года тэрыторыя Наваельні была пад нямецкай акупацыяй, акупацыйныя ўлады абавязалі працаздольнае насельніцтва Навагрудскага павета выконваць працоўныя павіннасці на карысць нямецкай арміі{{sfn|Траццяк|2010|с=236}}.

Пасля заключэння бальшавікамі [[Брэст-Літоўскі мір|Брэст-Літоўскага сепаратнага мірнага дагавора]] з Германіяй, а потым паражэння Германіі ў 1-й сусветнай вайне, у рэгіёне пачалася барацьба паміж толькі што адноўленай падтрымкай Антанты [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] і бальшавіцкай Расіяй. Некалькі тыдняў трывалі баі мясцовага значэння, калі Дварэц і Наваельня неаднаразова пераходзілі з рук у рукі. 15 красавіка 1919 года часці [[Узброеныя сілы Польшчы|Войска Польскага]] пад камандаваннем маёра [[Леан Завістоўскі|Леана Завістоўскага]] адбілі Наваельню ў бальшавікоў&lt;ref name=&quot;Wyszczelski&quot; /&gt;. 16 красавіка 1919 года, скарыстаўшыся перавагай сіл на ўчастку Ліда-Баранавічы, войскі польскага Літоўска-Беларускага фронту (камандуючы генерал С. Шаптыцкі) перайшлі ў наступленне ў кірунках Ліды, Навагрудка і Баранавіч.{{sfn|Траццяк|2010|с=241}}.

=== Польская Рэспубліка ===
[[Файл:7-letnia Szkoła Powszechna w Nowojelni 1937.jpg|thumb|Польская школа ў Наваельні, 1937 год. Трэці з левай сядзіць яе кіраўнік Ян Табіш, забіты пасля прыходу саветаў ў 1939 годзе.]]
Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года, у 1921—1939 гадах у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскім ваяводстве]]. Неўзабаве пачалося аднаўленне Наваельні. Ваколіцы мястэчка як уся Заходняя Беларусь ахоплены польскай урадавай кампаніяй [[Асаднікі|асадніцтва]]. У 1923 годзе пабудаваны чыгуначны вакзал, які захаваўся да цяперашняга часу. Станам на 1923 год, колькасць жыхароў Наваельні — 373 чалавекі, 56 двароў{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}.

У 1928 годзе польскі ўрад пачаў будаўніцтва санаторыя «Наваельня», гэтай нагоды сюды прыязджаў [[Юзаф Пілсудскі]], будаўніцтва завершана ў 1938 годзе. У 1933 годзе была пабудавана сямігадовая школа{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. У 1936 годзе адкрыты першы касцёл у Наваельні{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. Навагрудскае ваяводства было ахоплена сеткай аўтобусных ліній. Да бліжэйшай чыгуначнай станцыі «Наваельня» аўтобусы з Навагрудка хадзілі 3 разы на дзень, было два дадатковыя рэйсы праз дзень. Кошт аўтобусных білетаў — 3 злотыя, аднак, часам аўтобусы не паспявалі да адпраўлення цягніка або нават не выходзілі на лінію{{h|Бугаевіч|2016|с=107}}.

Тым часам трывала польска-савецкая ідэалагічна-прапагандысцкая барацьба, асноўнай мэтай якой было прыцягненне моладзі на свой бок. У Наваельні дзейнічала польская Арганізацыя працоўнай моладзі (АПМ), Навагрудская АПМ заснавала працоўны лагер імя сенатара Свідэрскага ў Наваельні — прамыслова-аграрную гаспадарку на 8 гектараў, якая заслужыла пахвалу на агульнапольскім з’ездзе АПМ. Аднак, з эканамічнай стабілізацыяй і выхадам Польшчы з крызісу ўплыў АПМ і колькасць яе членаў значна зменшылася{{sfn|Кривуть|2008|с=43}}. Адной з альтэрнатыўных праўрадавым была прасавецкая арганізацыя [[Камуністычны саюз моладзі Заходняй Беларусі]] (КСМЗБ), яго формай барацьбы была забастоўка, якая была моцным спосабам ціску на мясцовыя польскія ўлады. Напрыклад, у 1934 годзе адбылося некалькі паспяховых забастовак на Навагрудчынне. Так, праз стачку 70 грузчыкаў (з іх 30-40 чалавек моладзі), арганізаваную КСМЗБ у Наваельні, былі павялічаны расцэнкі за пагрузку вагонаў{{sfn|Кривуть|2008|с=43}}.

=== Савецкі час ===
З 1939 года ў [[БССР]], з 12 кастрычніка 1940 года — цэнтр [[Новаяльнянскі сельсавет|Новаяльнянскага сельсавета]] ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]]{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}. Адразу па 17 верасня 1939 года пачаліся перамены. Наказам Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 15 снежня 1940 года ўтвораны Дзятлаўскі раён з цэнтрам у Дзятлава. На тэрыторыі Дзятлаўскага раёна ў 1940 годзе праведзены выбары ў Саветы дэпутатаў працоўных, створана 15 выбарчых участкаў, з якіх два знаходзіліся на тэрыторыі Наваельні&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудку. — Ф. 2193. Воп. 53. Спр. 2. Аа. 137—138, 141.&lt;/ref&gt;. На тэрыторыі Наваельнянскага Сельскага Савета была тры выбарчыя акругі. Цэнтрам акругі № 23 была вёска Талкуны, да яе адносілася 1096 чалавек. Цэнтрам акругі № 24 была вёска Наваельня, адносілася 1009 чалавек, а да акругі № 25 адносілася 1012 чалавек, цэнтрам было мястэчка Наваельня&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

17 чэрвеня 1941 года на тэрыторыі пасёлка створаны міжнародны піянерскі лагер для дзяцей палітэмігрантаў, у якім напярэдадні вайны знаходзілася група дзяцей з розных краін свету і які размяшчаўся на тэрыторыі былой сямігадовай школы{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}.

У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] акупавана з чэрвеня 1941 года да 9 ліпеня 1941 года{{sfn|Беларусь|1995}}, нацыстамі было ўтворана [[гета ў Наваельні]]. З 1945 года гарадскі пасёлак, цэнтр Дзятлаўскага раёна (да 1954 года). У 1962—1965 гадах у Навагрудскім раёне.

== Насельніцтва ==
* 1995 год — 4,3 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* 2006 год — 3,4 тыс. чал.
* 2008 год — 3,3 тыс. чал.
* 2016 год — 2&amp;nbsp;700 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;
* 2017 год — 2&amp;nbsp;678 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;
* 2025 год — 2&amp;nbsp;584 чал.

== Славутасці ==
[[Файл:Navajelnia, Serca Jezusa. Наваельня, Сэрца Езуса (1936).jpg|міні|злева|Касцёл у 1936 годзе.]]
[[Файл:Мемориальная колонна XVIII-XIX вв. в Новоельне.jpg|міні|Мемарыяльная калона XVIII—XIX ст. пасля рэканструкцыі 2022]]
* [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Наваельня)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] (1876—1879 г., мураваная) — {{ГККРБ 4|413Г000702}}.
* [[Касцёл Сэрца Ісуса (Наваельня)|Касцёл Сэрца Ісуса]] (1936)
* [[Мемарыяльная калона ў гонар прыняцця Канстытуцыі 1791 года (Наваельня)|Мемарыяльная калона ў гонар прыняцця Канстытуцыі 1791 года]]
* Будынак чыгуначнай станцыі 1923 года.

== Вядомыя асобы ==
* [[Віктар Міхайлавіч Анішчык]] — беларускі фізік.
* [[Сяргей Трафімавіч Асапрылка]] (нар. 1958) — беларускі мастак.
* [[Аляксандр Аляксандравіч Гранкоўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Мікалаевіч Ільюшчыц]] — беларускі паэт.
* [[Бенядзікт Кляйноў]] (1926—1985) — беларускі грамадскі дзеяч.
* [[Міхаіл Яфімавіч Нікіфараў]] (нар. 1956) — беларускі біёлаг, заолаг, эколаг.
* [[Антоні Тызенгаўз]] — падскарбі надворны літоўскі, гарадзенскі староста.

== Крыніцы ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Wyszczelski&quot;&gt;Лех Вышчэльскі: ''Wstępna faza walk''. В: ''Wojna polsko-rosyjska 1919—1920''. Выд. 1. Варшава: Bellona, 2010, сс. 52-53. ISBN 978-83-11-11934-5.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гродненская область. Сборник архивных документов и материалов / сост. : А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол. : А. К. Демянюк [и др.]. — Минск : НАРБ; М. : Фонд «Историческая память», 2021. — 268 с.: илл.
* {{h|Бугаевіч|2016| ''Бугаевіч, Р. Г.'' Стан і арганізацыя перавозак пасажыраў аўтамабільным транспартам у Заходняй Беларусі ў 1920-1930-я гады/ Р. Г. Бугаевіч // Вестн. Полац. дзярж. ун-та. Сер A, Гум. навукі. — 2016. — № 9 — С. 107—111. }}
* Бязлепкін, Я. Партызанскі і падпольны рух на Навагрудчыне ў 1941—1944 гадах/ Я. Бязлепкін // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы: (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы) / [рэдкалегія: А. А. Каваленя, А. К. Кулак (старшыні) і інш.]. — Мінск, 2010. — С. 307—316.
* {{Cite web|lang=ru|url=https://grodnonews.by/news/zhizn/chem_zhivet_novoelnya_kakie_problemy_u_zhiteley_gorodskogo_poselka_i_kak_ikh_reshaet_predsedatel_selsoveta.html |title=Чем живет Новоельня. Какие проблемы у жителей городского поселка и как их решает председатель сельсовета|website=О планах по развитию, а также о жизни Новоельни читайте в материале корреспондента «Гродзенская праўда»|access-date=2025-10-28}}
* Геноцид белорусского народа = Genocide of the Belarusian people : информационно-аналитические материалы и документы / Генеральная прокуратура Республики Беларусь; под общей редакцией А. И. Шведа. — Минск : Беларусь, 2022. — 175 с. : ил.
* Заданне на праектаванне градабудаўнічага праекту агульнага будавання «Генеральны план г.п. Наваельня Дзятлаўскага раённа» / Дзятл. раён. вык. кам. — Дзятлава : 2019. — с.4
* {{h|Кривуть|2008| ''Кривуть, В. И.'' Молодёжные организации на территории Западной Беларуси (1929—1939 гг.) / В. И. Кривуть. — Минск : Белорус. наука, 2008. — 166 с.}}
* {{h|Лісейчыкаў|2011| ''[[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Лісейчыкаў, Д. В.]]'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель 1720—1839 гг. / Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск : «Медысонт», 2011. — 198 с. : іл. }}
* Локотко, А. И. Историко-культурные ландшафты Беларуси / А. И. Локотко. — Минск : Белорус. наука, 2006. — 470 с.: ил.
* Марцынкевіч, І. А. Станаўленне і развіццё сістэмы медыцынскай дапамогі інвалідам і ўдзельнікам Вялікай Айчыннай вайны (1943—1956 гг.) / І. А. Марцынкевіч // Вестн. Полац. дзярж. ун-та. Сер A, Гум. навукі. — 2019. — № 9 — С. 79-84.
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Наваельня||218}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Наваельня|старонкі=511}}
* {{h|Правосл. церк. Гродн. обл. (1944-1991)|2020| }}Православная церковь на территории Гродненской области (1944—1991 гг.) : документы и материалы / сост. Н. А. Бекиш [и др.]; науч. ред.: С. В. Силова, А. С. Горный, прот. А. Велисейчик. — Гродно : Гродненская типография, 2020. — 190 с.: ил.}}
* Решетников, Д. Г. Туристско-экскурсионный потенциал малых исторических городов Гродненской области и его современное использование / Д. Г. Решетников // журнал Псков. гос. ун-та. — 2008. — № 6. — С. 121—131.
* {{h|Траццяк|2010| Траццяк, С. Наваградчына ва ўмовах войн, рэвалюцый і інтэрвенцый (1917—1921 гг.) / С. Трацяк // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы: (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы) / [рэдкалегія: А. А. Каваленя, А. К. Кулак (старшыні) і інш.]. — Мінск, 2010. — С. 234—245. }}
* {{h|Хіжняк|2019| ''Хіжняк, А. М.'' Тлумачальны запіс да задання «Генеральнага плану г.п. Наваельня Дзятлаўскага раёна» ад 10.04.2019 / А. М. Хіжняк. — Дзятлава, 2019. — 32 с. }}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Navajeĺnia|Наваельня}}
{{OSM relation|4784461|Наваельня}}
* {{h|Дзеці Ліхалецця|2025| {{Cite web|lang=be|url=https://sites.google.com/view/museumdll/%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8/75-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BA-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F/|title= Городской поселок Новоельня|website=Народны гісторыка-краязнаўчы музей «Дзеці Ліхалецця» [Электронны рэсурс] — sites.google.com|access-date=2025-10-28}} }}

{{Дзятлаўскі раён}}
{{Гродзенская вобласць}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Наваельня| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]]</text>
      <sha1>kh3gxlw9gclsow1ailu1od56pfngzdq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204481</id>
      <parentid>5204480</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43922-36</username>
        <id>172411</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5204481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26562" sha1="4h5gfh5r7dj4p8lkv92vqusuuqg3osi" xml:space="preserve">{{значэнні|2=Наваельня}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = гарадскі пасёлак
 |беларуская назва        = Наваельня
 |арыгінальная назва      = Наваельня
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = Church_of_the_Nativity_of_the_Virgin_Mary_in_Navajeĺnia_(01).jpg
 |подпіс                  = [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Наваельня)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]]
 |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 27|lat_sec = 42.71
 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 35|lon_sec = 22.83
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Гродзенская
 |раён                    = Дзятлаўскі
 |сельсавет               = Новаяльнянскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = XVI стагоддзе
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1945
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = ёсць
 |тэлефонны код           = +375 1563
 |паштовы індэкс          = 231470
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 4
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = ru
}}
'''Наваельня'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; — гарадскі пасёлак у [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], пры зліцці рэк [[Моўчадзь (рака)|Моўчадзь]] і [[Ятранка]]. За 13 км на ўсход ад [[Дзятлава]]; [[Наваельня (станцыя)|чыгуначная станцыя]] на лініі [[Баранавічы]] — [[Ліда]]. Насельніцтва 2&amp;nbsp;678 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
У 1451 годзе вялікі князь літоўскі [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягелончык]] надаў вёску '''Ельня''' [[Новагародскі павет|Наваградскага павета]] вялікаму канцлеру літоўскаму [[Міхал Кезгайлавіч|Міхалу Кезгайлавічу]]. Як Новая Ельня паселішча згадана толькі ў XVI стагоддзі ў сувязі з тэрытарыяльна-адміністрацыйнай рэформай 1565—1566 гадоў у Вялікім Княстве Літоўскім. Станам на 1624 год, уладальнікам маёнтка Новая Ельня быў Пётр Бубен, які ў 1631 годзе прадаў гэтыя землі Барбары Шэметавай у 1631 годзе{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025| }}. Паводле інвентару маёнтка ад 13 красавіка 1641 года, які захоўваецца ў Варшаўскім архіве, уладальнікам быў наваградскі ваявода [[Стэфан Тызенгаўз]].

У 1733 годзе ў маёнтку Мендзыгура нарадзіўся [[Антоні Тызенгаўз]], будучы палітычны дзеяч  Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай. Тым часам у маёнтку была ўніяцкая царква, у 1754 годзе дзеці ўніяцкага святара забралі ўсе кнігі з бібліятэкі царквы ў мястэчку Наваельня{{sfn|Лісейчыкаў|2011|с=88}}.

У паселішчы да цяперашняга часу захавалася калона ўсталяваная ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года, калону завяршала скульптура св. Яна, якую знішчылі ў 1960-я гады{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}.

=== Расійская імперыя ===
Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ў 1795 годзе Новая Ельня апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з 1801 года ў [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскім павеце]]. З 1842 года — мястэчка{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}. Станам на 1843 год маёнтак Наваельня належаў Шукевічам. Да яго адносіліся 23 вёскі з мястэчкам Раготна і 6 фальваркамі. У 1844 годзе ад удару маланкі згарэла царква згарэла. З 1845 года Наваельня ўваходзіць ў склад Слонімскага павета Гродзенскай губерні{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. 5 снежня 1845 года — Наваельня была падзелена паміж сёстрамі Шукавічанкамі: Генрыэтай Валовічавай і Езафінай Ляхніцкай{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. У 1879 годзе ў мястэчку Наваельня пабудавана новая царква Нараджэння Прысвятой Багародзіцы з цэглы ў рэтраспектыўным-рускім стылі{{sfn|Правосл. церк. Гродн. обл. (1944-1991)|2020|с=171}}. Старастам царквы восенню 1899 года абраны адстаўны вайсковец Аляксандр Сяргеевіч Амбразанцаў{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}.

З адкрыццём руху на ўчастку чыгункі [[Вільня]] — [[Лунінец]] у 1884 годзе — чыгуначная станцыя. Чыгунка спрыяла эканамічнаму, індустрыяльнаму і сацыяльнаму развіццю Наваельні. На 1886 год сяло Дварэцкай воласці Слонімскага павета Гродзенскай губерні, у якім 11 двароў, 99 жыхароў, 2 царквы і карчма{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}.

На 1901 год у Наваельні аднакласная царкоўна-прыходская школа, дзе навучалася 96 вучняў (з якіх 85 хлопчыкаў і 11 дзяўчынак), 2 настаўнікі. У 1905 годзе ў Наваельні жыло 285 жыхароў{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}. У 1914 годзе двухкласная царкоўна-прыходская школа, дзе навучалася 108 вучняў.

У 1914 годзе пачалася [[Першая сусветная вайна]], для забеспячэння ваенных перавозак пабудавана вузкакалейная чыгунка Наваельня — Навагрудак{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. З 1915 года тэрыторыя Наваельні была пад нямецкай акупацыяй, акупацыйныя ўлады абавязалі працаздольнае насельніцтва Навагрудскага павета выконваць працоўныя павіннасці на карысць нямецкай арміі{{sfn|Траццяк|2010|с=236}}.

Пасля заключэння бальшавікамі [[Брэст-Літоўскі мір|Брэст-Літоўскага сепаратнага мірнага дагавора]] з Германіяй, а потым паражэння Германіі ў 1-й сусветнай вайне, у рэгіёне пачалася барацьба паміж толькі што адноўленай падтрымкай Антанты [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] і бальшавіцкай Расіяй. Некалькі тыдняў трывалі баі мясцовага значэння, калі Дварэц і Наваельня неаднаразова пераходзілі з рук у рукі. 15 красавіка 1919 года часці [[Узброеныя сілы Польшчы|Войска Польскага]] пад камандаваннем маёра [[Леан Завістоўскі|Леана Завістоўскага]] адбілі Наваельню ў бальшавікоў&lt;ref name=&quot;Wyszczelski&quot; /&gt;. 16 красавіка 1919 года, скарыстаўшыся перавагай сіл на ўчастку Ліда-Баранавічы, войскі польскага Літоўска-Беларускага фронту (камандуючы генерал С. Шаптыцкі) перайшлі ў наступленне ў кірунках Ліды, Навагрудка і Баранавіч.{{sfn|Траццяк|2010|с=241}}.

=== Польская Рэспубліка ===
[[Файл:7-letnia Szkoła Powszechna w Nowojelni 1937.jpg|thumb|Польская школа ў Наваельні, 1937 год. Трэці з левай сядзіць яе кіраўнік Ян Табіш, забіты пасля прыходу саветаў ў 1939 годзе.]]
Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года, у 1921—1939 гадах у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскім ваяводстве]]. Неўзабаве пачалося аднаўленне Наваельні. Ваколіцы мястэчка як уся Заходняя Беларусь ахоплены польскай урадавай кампаніяй [[Асаднікі|асадніцтва]]. У 1923 годзе пабудаваны чыгуначны вакзал, які захаваўся да цяперашняга часу. Станам на 1923 год, колькасць жыхароў Наваельні — 373 чалавекі, 56 двароў{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}.

У 1928 годзе польскі ўрад пачаў будаўніцтва санаторыя «Наваельня», гэтай нагоды сюды прыязджаў [[Юзаф Пілсудскі]], будаўніцтва завершана ў 1938 годзе. У 1933 годзе была пабудавана сямігадовая школа{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. У 1936 годзе адкрыты першы касцёл у Наваельні{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. Навагрудскае ваяводства было ахоплена сеткай аўтобусных ліній. Да бліжэйшай чыгуначнай станцыі «Наваельня» аўтобусы з Навагрудка хадзілі 3 разы на дзень, было два дадатковыя рэйсы праз дзень. Кошт аўтобусных білетаў — 3 злотыя, аднак, часам аўтобусы не паспявалі да адпраўлення цягніка або нават не выходзілі на лінію{{h|Бугаевіч|2016|с=107}}.

Тым часам трывала польска-савецкая ідэалагічна-прапагандысцкая барацьба, асноўнай мэтай якой было прыцягненне моладзі на свой бок. У Наваельні дзейнічала польская Арганізацыя працоўнай моладзі (АПМ), Навагрудская АПМ заснавала працоўны лагер імя сенатара Свідэрскага ў Наваельні — прамыслова-аграрную гаспадарку на 8 гектараў, якая заслужыла пахвалу на агульнапольскім з’ездзе АПМ. Аднак, з эканамічнай стабілізацыяй і выхадам Польшчы з крызісу ўплыў АПМ і колькасць яе членаў значна зменшылася{{sfn|Кривуть|2008|с=43}}. Адной з альтэрнатыўных праўрадавым была прасавецкая арганізацыя [[Камуністычны саюз моладзі Заходняй Беларусі]] (КСМЗБ), яго формай барацьбы была забастоўка, якая была моцным спосабам ціску на мясцовыя польскія ўлады. Напрыклад, у 1934 годзе адбылося некалькі паспяховых забастовак на Навагрудчынне. Так, праз стачку 70 грузчыкаў (з іх 30-40 чалавек моладзі), арганізаваную КСМЗБ у Наваельні, былі павялічаны расцэнкі за пагрузку вагонаў{{sfn|Кривуть|2008|с=43}}.

=== Савецкі час ===
З 1939 года ў [[БССР]], з 12 кастрычніка 1940 года — цэнтр [[Новаяльнянскі сельсавет|Новаяльнянскага сельсавета]] ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]]{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}. Адразу па 17 верасня 1939 года пачаліся перамены. Наказам Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 15 снежня 1940 года ўтвораны Дзятлаўскі раён з цэнтрам у Дзятлава. На тэрыторыі Дзятлаўскага раёна ў 1940 годзе праведзены выбары ў Саветы дэпутатаў працоўных, створана 15 выбарчых участкаў, з якіх два знаходзіліся на тэрыторыі Наваельні&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудку. — Ф. 2193. Воп. 53. Спр. 2. Аа. 137—138, 141.&lt;/ref&gt;. На тэрыторыі Наваельнянскага Сельскага Савета была тры выбарчыя акругі. Цэнтрам акругі № 23 была вёска Талкуны, да яе адносілася 1096 чалавек. Цэнтрам акругі № 24 была вёска Наваельня, адносілася 1009 чалавек, а да акругі № 25 адносілася 1012 чалавек, цэнтрам было мястэчка Наваельня&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

17 чэрвеня 1941 года на тэрыторыі пасёлка створаны міжнародны піянерскі лагер для дзяцей палітэмігрантаў, у якім напярэдадні вайны знаходзілася група дзяцей з розных краін свету і які размяшчаўся на тэрыторыі былой сямігадовай школы{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}.

У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] акупавана з чэрвеня 1941 года да 9 ліпеня 1941 года{{sfn|Беларусь|1995}}, нацыстамі было ўтворана [[гета ў Наваельні]]. З 1945 года гарадскі пасёлак, цэнтр Дзятлаўскага раёна (да 1954 года). У 1962—1965 гадах у Навагрудскім раёне.

== Насельніцтва ==
* 1995 год — 4,3 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* 2006 год — 3,4 тыс. чал.
* 2008 год — 3,3 тыс. чал.
* 2016 год — 2&amp;nbsp;700 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;
* 2017 год — 2&amp;nbsp;678 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;
* 2025 год — 2&amp;nbsp;584 чал.

== Славутасці ==
[[Файл:Navajelnia, Serca Jezusa. Наваельня, Сэрца Езуса (1936).jpg|міні|злева|Касцёл у 1936 годзе.]]
[[Файл:Мемориальная колонна XVIII-XIX вв. в Новоельне.jpg|міні|Мемарыяльная калона XVIII—XIX ст. пасля рэканструкцыі 2022]]
* [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Наваельня)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] (1876—1879 г., мураваная) — {{ГККРБ 4|413Г000702}}.
* [[Касцёл Сэрца Ісуса (Наваельня)|Касцёл Сэрца Ісуса]] (1936)
* [[Мемарыяльная калона ў гонар прыняцця Канстытуцыі 1791 года (Наваельня)|Мемарыяльная калона ў гонар прыняцця Канстытуцыі 1791 года]]
* Будынак чыгуначнай станцыі 1923 года.

== Вядомыя асобы ==
* [[Віктар Міхайлавіч Анішчык]] — беларускі фізік.
* [[Сяргей Трафімавіч Асапрылка]] (нар. 1958) — беларускі мастак.
* [[Аляксандр Аляксандравіч Гранкоўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Мікалаевіч Ільюшчыц]] — беларускі паэт.
* [[Бенядзікт Кляйноў]] (1926—1985) — беларускі грамадскі дзеяч.
* [[Міхаіл Яфімавіч Нікіфараў]] (нар. 1956) — беларускі біёлаг, заолаг, эколаг.
* [[Антоні Тызенгаўз]] — падскарбі надворны літоўскі, гарадзенскі староста.

== Літаратура ==
* Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гродненская область. Сборник архивных документов и материалов / сост. : А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол. : А. К. Демянюк [и др.]. — Минск : НАРБ; М. : Фонд «Историческая память», 2021. — 268 с.: илл.
* {{h|Бугаевіч|2016| ''Бугаевіч, Р. Г.'' Стан і арганізацыя перавозак пасажыраў аўтамабільным транспартам у Заходняй Беларусі ў 1920-1930-я гады/ Р. Г. Бугаевіч // Вестн. Полац. дзярж. ун-та. Сер A, Гум. навукі. — 2016. — № 9 — С. 107—111. }}
* Бязлепкін, Я. Партызанскі і падпольны рух на Навагрудчыне ў 1941—1944 гадах/ Я. Бязлепкін // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы: (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы) / [рэдкалегія: А. А. Каваленя, А. К. Кулак (старшыні) і інш.]. — Мінск, 2010. — С. 307—316.
* {{Cite web|lang=ru|url=https://grodnonews.by/news/zhizn/chem_zhivet_novoelnya_kakie_problemy_u_zhiteley_gorodskogo_poselka_i_kak_ikh_reshaet_predsedatel_selsoveta.html |title=Чем живет Новоельня. Какие проблемы у жителей городского поселка и как их решает председатель сельсовета|website=О планах по развитию, а также о жизни Новоельни читайте в материале корреспондента «Гродзенская праўда»|access-date=2025-10-28}}
* Геноцид белорусского народа = Genocide of the Belarusian people : информационно-аналитические материалы и документы / Генеральная прокуратура Республики Беларусь; под общей редакцией А. И. Шведа. — Минск : Беларусь, 2022. — 175 с. : ил.
* Заданне на праектаванне градабудаўнічага праекту агульнага будавання «Генеральны план г.п. Наваельня Дзятлаўскага раённа» / Дзятл. раён. вык. кам. — Дзятлава : 2019. — с.4
* {{h|Кривуть|2008| ''Кривуть, В. И.'' Молодёжные организации на территории Западной Беларуси (1929—1939 гг.) / В. И. Кривуть. — Минск : Белорус. наука, 2008. — 166 с.}}
* {{h|Лісейчыкаў|2011| ''[[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Лісейчыкаў, Д. В.]]'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель 1720—1839 гг. / Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск : «Медысонт», 2011. — 198 с. : іл. }}
* Локотко, А. И. Историко-культурные ландшафты Беларуси / А. И. Локотко. — Минск : Белорус. наука, 2006. — 470 с.: ил.
* Марцынкевіч, І. А. Станаўленне і развіццё сістэмы медыцынскай дапамогі інвалідам і ўдзельнікам Вялікай Айчыннай вайны (1943—1956 гг.) / І. А. Марцынкевіч // Вестн. Полац. дзярж. ун-та. Сер A, Гум. навукі. — 2019. — № 9 — С. 79-84.
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Наваельня||218}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Наваельня|старонкі=511}}
* {{h|Правосл. церк. Гродн. обл. (1944-1991)|2020| }}Православная церковь на территории Гродненской области (1944—1991 гг.) : документы и материалы / сост. Н. А. Бекиш [и др.]; науч. ред.: С. В. Силова, А. С. Горный, прот. А. Велисейчик. — Гродно : Гродненская типография, 2020. — 190 с.: ил.}}
* Решетников, Д. Г. Туристско-экскурсионный потенциал малых исторических городов Гродненской области и его современное использование / Д. Г. Решетников // журнал Псков. гос. ун-та. — 2008. — № 6. — С. 121—131.
* {{h|Траццяк|2010| Траццяк, С. Наваградчына ва ўмовах войн, рэвалюцый і інтэрвенцый (1917—1921 гг.) / С. Трацяк // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы: (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы) / [рэдкалегія: А. А. Каваленя, А. К. Кулак (старшыні) і інш.]. — Мінск, 2010. — С. 234—245. }}
* {{h|Хіжняк|2019| ''Хіжняк, А. М.'' Тлумачальны запіс да задання «Генеральнага плану г.п. Наваельня Дзятлаўскага раёна» ад 10.04.2019 / А. М. Хіжняк. — Дзятлава, 2019. — 32 с. }}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Navajeĺnia|Наваельня}}
{{OSM relation|4784461|Наваельня}}
* {{h|Дзеці Ліхалецця|2025| {{Cite web|lang=be|url=https://sites.google.com/view/museumdll/%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8/75-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BA-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F/|title= Городской поселок Новоельня|website=Народны гісторыка-краязнаўчы музей «Дзеці Ліхалецця» [Электронны рэсурс] — sites.google.com|access-date=2025-10-28}} }}

{{Дзятлаўскі раён}}
{{Гродзенская вобласць}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Наваельня| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]]</text>
      <sha1>4h5gfh5r7dj4p8lkv92vqusuuqg3osi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204482</id>
      <parentid>5204481</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43922-36</username>
        <id>172411</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5204482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26539" sha1="4zq9ud7vo2p2uiknpo9n5xp0jmgs2rv" xml:space="preserve">{{значэнні|2=Наваельня}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = гарадскі пасёлак
 |беларуская назва        = Наваельня
 |арыгінальная назва      = Наваельня
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = Church_of_the_Nativity_of_the_Virgin_Mary_in_Navajeĺnia_(01).jpg
 |подпіс                  = [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Наваельня)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]]
 |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 27|lat_sec = 42.71
 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 35|lon_sec = 22.83
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Гродзенская
 |раён                    = Дзятлаўскі
 |сельсавет               = Новаяльнянскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = XVI стагоддзе
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1945
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = ёсць
 |тэлефонны код           = +375 1563
 |паштовы індэкс          = 231470
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 4
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = ru
}}
'''Наваельня'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; — гарадскі пасёлак у [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], пры зліцці рэк [[Моўчадзь (рака)|Моўчадзь]] і [[Ятранка]]. За 13 км на ўсход ад [[Дзятлава]]; [[Наваельня (станцыя)|чыгуначная станцыя]] на лініі [[Баранавічы]] — [[Ліда]]. Насельніцтва 2&amp;nbsp;678 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
У 1451 годзе вялікі князь літоўскі [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягелончык]] надаў вёску '''Ельня''' [[Новагародскі павет|Наваградскага павета]] вялікаму канцлеру літоўскаму [[Міхал Кезгайлавіч|Міхалу Кезгайлавічу]]. Як Новая Ельня паселішча згадана толькі ў XVI стагоддзі ў сувязі з тэрытарыяльна-адміністрацыйнай рэформай 1565—1566 гадоў у Вялікім Княстве Літоўскім. Станам на 1624 год, уладальнікам маёнтка Новая Ельня быў Пётр Бубен, які ў 1631 годзе прадаў гэтыя землі Барбары Шэметавай у 1631 годзе{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025| }}. Паводле інвентару маёнтка ад 13 красавіка 1641 года, які захоўваецца ў Варшаўскім архіве, уладальнікам быў наваградскі ваявода [[Стэфан Тызенгаўз]].

У 1733 годзе ў маёнтку Мендзыгура нарадзіўся [[Антоні Тызенгаўз]], будучы палітычны дзеяч  Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай. Тым часам у маёнтку была ўніяцкая царква, у 1754 годзе дзеці ўніяцкага святара забралі ўсе кнігі з бібліятэкі царквы ў мястэчку Наваельня{{sfn|Лісейчыкаў|2011|с=88}}.

У паселішчы да цяперашняга часу захавалася калона ўсталяваная ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года, калону завяршала скульптура св. Яна, якую знішчылі ў 1960-я гады{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}.

=== Расійская імперыя ===
Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ў 1795 годзе Новая Ельня апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з 1801 года ў [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскім павеце]]. З 1842 года — мястэчка{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}. Станам на 1843 год маёнтак Наваельня належаў Шукевічам. Да яго адносіліся 23 вёскі з мястэчкам Раготна і 6 фальваркамі. У 1844 годзе ад удару маланкі згарэла царква згарэла. З 1845 года Наваельня ўваходзіць ў склад Слонімскага павета Гродзенскай губерні{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. 5 снежня 1845 года — Наваельня была падзелена паміж сёстрамі Шукавічанкамі: Генрыэтай Валовічавай і Езафінай Ляхніцкай{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. У 1879 годзе ў мястэчку Наваельня пабудавана новая царква Нараджэння Прысвятой Багародзіцы з цэглы ў рэтраспектыўным-рускім стылі{{sfn|Правосл. церк. Гродн. обл. (1944-1991)|2020|с=171}}. Старастам царквы восенню 1899 года абраны адстаўны вайсковец Аляксандр Сяргеевіч Амбразанцаў{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}.

З адкрыццём руху на ўчастку чыгункі [[Вільня]] — [[Лунінец]] у 1884 годзе — чыгуначная станцыя. Чыгунка спрыяла эканамічнаму, індустрыяльнаму і сацыяльнаму развіццю Наваельні. На 1886 год сяло Дварэцкай воласці Слонімскага павета Гродзенскай губерні, у якім 11 двароў, 99 жыхароў, 2 царквы і карчма{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}.

На 1901 год у Наваельні аднакласная царкоўна-прыходская школа, дзе навучалася 96 вучняў (з якіх 85 хлопчыкаў і 11 дзяўчынак), 2 настаўнікі. У 1905 годзе ў Наваельні жыло 285 жыхароў{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}. У 1914 годзе двухкласная царкоўна-прыходская школа, дзе навучалася 108 вучняў.

У 1914 годзе пачалася [[Першая сусветная вайна]], для забеспячэння ваенных перавозак пабудавана вузкакалейная чыгунка Наваельня — Навагрудак{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. З 1915 года тэрыторыя Наваельні была пад нямецкай акупацыяй, акупацыйныя ўлады абавязалі працаздольнае насельніцтва Навагрудскага павета выконваць працоўныя павіннасці на карысць нямецкай арміі{{sfn|Траццяк|2010|с=236}}.

Пасля заключэння бальшавікамі [[Брэст-Літоўскі мір|Брэст-Літоўскага сепаратнага мірнага дагавора]] з Германіяй, а потым паражэння Германіі ў 1-й сусветнай вайне, у рэгіёне пачалася барацьба паміж толькі што адноўленай падтрымкай Антанты [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] і бальшавіцкай Расіяй. Некалькі тыдняў трывалі баі мясцовага значэння, калі Дварэц і Наваельня неаднаразова пераходзілі з рук у рукі. 15 красавіка 1919 года часці [[Узброеныя сілы Польшчы|Войска Польскага]] пад камандаваннем маёра [[Леан Завістоўскі|Леана Завістоўскага]] адбілі Наваельню ў бальшавікоў&lt;ref name=&quot;Wyszczelski&quot; /&gt;. 16 красавіка 1919 года, скарыстаўшыся перавагай сіл на ўчастку Ліда-Баранавічы, войскі польскага Літоўска-Беларускага фронту (камандуючы генерал С. Шаптыцкі) перайшлі ў наступленне ў кірунках Ліды, Навагрудка і Баранавіч.{{sfn|Траццяк|2010|с=241}}.

=== Польская Рэспубліка ===
[[Файл:7-letnia Szkoła Powszechna w Nowojelni 1937.jpg|thumb|Польская школа ў Наваельні, 1937 год. Трэці з левай сядзіць яе кіраўнік Ян Табіш, забіты пасля прыходу саветаў ў 1939 годзе.]]
Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года, у 1921—1939 гадах у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскім ваяводстве]]. Неўзабаве пачалося аднаўленне Наваельні. Ваколіцы мястэчка як уся Заходняя Беларусь ахоплены польскай урадавай кампаніяй [[Асаднікі|асадніцтва]]. У 1923 годзе пабудаваны чыгуначны вакзал, які захаваўся да цяперашняга часу. Станам на 1923 год, колькасць жыхароў Наваельні — 373 чалавекі, 56 двароў{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}.

У 1928 годзе польскі ўрад пачаў будаўніцтва санаторыя «Наваельня», гэтай нагоды сюды прыязджаў [[Юзаф Пілсудскі]], будаўніцтва завершана ў 1938 годзе. У 1933 годзе была пабудавана сямігадовая школа{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. У 1936 годзе адкрыты першы касцёл у Наваельні{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. Навагрудскае ваяводства было ахоплена сеткай аўтобусных ліній. Да бліжэйшай чыгуначнай станцыі «Наваельня» аўтобусы з Навагрудка хадзілі 3 разы на дзень, было два дадатковыя рэйсы праз дзень. Кошт аўтобусных білетаў — 3 злотыя, аднак, часам аўтобусы не паспявалі да адпраўлення цягніка або нават не выходзілі на лінію{{h|Бугаевіч|2016|с=107}}.

Тым часам трывала польска-савецкая ідэалагічна-прапагандысцкая барацьба, асноўнай мэтай якой было прыцягненне моладзі на свой бок. У Наваельні дзейнічала польская Арганізацыя працоўнай моладзі (АПМ), Навагрудская АПМ заснавала працоўны лагер імя сенатара Свідэрскага ў Наваельні — прамыслова-аграрную гаспадарку на 8 гектараў, якая заслужыла пахвалу на агульнапольскім з’ездзе АПМ. Аднак, з эканамічнай стабілізацыяй і выхадам Польшчы з крызісу ўплыў АПМ і колькасць яе членаў значна зменшылася{{sfn|Кривуть|2008|с=43}}. Адной з альтэрнатыўных праўрадавым была прасавецкая арганізацыя [[Камуністычны саюз моладзі Заходняй Беларусі]] (КСМЗБ), яго формай барацьбы была забастоўка, якая была моцным спосабам ціску на мясцовыя польскія ўлады. Напрыклад, у 1934 годзе адбылося некалькі паспяховых забастовак на Навагрудчынне. Так, праз стачку 70 грузчыкаў (з іх 30-40 чалавек моладзі), арганізаваную КСМЗБ у Наваельні, былі павялічаны расцэнкі за пагрузку вагонаў{{sfn|Кривуть|2008|с=43}}.

=== Савецкі час ===
З 1939 года ў [[БССР]], з 12 кастрычніка 1940 года — цэнтр [[Новаяльнянскі сельсавет|Новаяльнянскага сельсавета]] ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]]{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}. Адразу па 17 верасня 1939 года пачаліся перамены. Наказам Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 15 снежня 1940 года ўтвораны Дзятлаўскі раён з цэнтрам у Дзятлава. На тэрыторыі Дзятлаўскага раёна ў 1940 годзе праведзены выбары ў Саветы дэпутатаў працоўных, створана 15 выбарчых участкаў, з якіх два знаходзіліся на тэрыторыі Наваельні&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудку. — Ф. 2193. Воп. 53. Спр. 2. Аа. 137—138, 141.&lt;/ref&gt;. На тэрыторыі Наваельнянскага Сельскага Савета была тры выбарчыя акругі. Цэнтрам акругі № 23 была вёска Талкуны, да яе адносілася 1096 чалавек. Цэнтрам акругі № 24 была вёска Наваельня, адносілася 1009 чалавек, а да акругі № 25 адносілася 1012 чалавек, цэнтрам было мястэчка Наваельня&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

17 чэрвеня 1941 года на тэрыторыі пасёлка створаны міжнародны піянерскі лагер для дзяцей палітэмігрантаў, у якім напярэдадні вайны знаходзілася група дзяцей з розных краін свету і які размяшчаўся на тэрыторыі былой сямігадовай школы{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}.

У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] акупавана з чэрвеня 1941 года да 9 ліпеня 1941 года{{sfn|Беларусь|1995}}, нацыстамі было ўтворана [[гета ў Наваельні]]. З 1945 года гарадскі пасёлак, цэнтр Дзятлаўскага раёна (да 1954 года). У 1962—1965 гадах у Навагрудскім раёне.

== Насельніцтва ==
* 1995 год — 4,3 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* 2006 год — 3,4 тыс. чал.
* 2008 год — 3,3 тыс. чал.
* 2016 год — 2&amp;nbsp;700 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;
* 2017 год — 2&amp;nbsp;678 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;
* 2025 год — 2&amp;nbsp;584 чал.

== Славутасці ==
[[Файл:Navajelnia, Serca Jezusa. Наваельня, Сэрца Езуса (1936).jpg|міні|злева|Касцёл у 1936 годзе.]]
[[Файл:Мемориальная колонна XVIII-XIX вв. в Новоельне.jpg|міні|Мемарыяльная калона XVIII—XIX ст. пасля рэканструкцыі 2022]]
* [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Наваельня)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] (1876—1879 г., мураваная) — {{ГККРБ 4|413Г000702}}.
* [[Касцёл Сэрца Ісуса (Наваельня)|Касцёл Сэрца Ісуса]] (1936)
* [[Мемарыяльная калона ў гонар прыняцця Канстытуцыі 1791 года (Наваельня)|Мемарыяльная калона ў гонар прыняцця Канстытуцыі 1791 года]]
* Будынак чыгуначнай станцыі 1923 года.

== Вядомыя асобы ==
* [[Віктар Міхайлавіч Анішчык]] — беларускі фізік.
* [[Сяргей Трафімавіч Асапрылка]] (нар. 1958) — беларускі мастак.
* [[Аляксандр Аляксандравіч Гранкоўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Мікалаевіч Ільюшчыц]] — беларускі паэт.
* [[Бенядзікт Кляйноў]] (1926—1985) — беларускі грамадскі дзеяч.
* [[Міхаіл Яфімавіч Нікіфараў]] (нар. 1956) — беларускі біёлаг, заолаг, эколаг.
* [[Антоні Тызенгаўз]] — падскарбі надворны літоўскі, гарадзенскі староста.

== Літаратура ==
* Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гродненская область. Сборник архивных документов и материалов / сост. : А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол. : А. К. Демянюк [и др.]. — Минск : НАРБ; М. : Фонд «Историческая память», 2021. — 268 с.: илл.
* {{h|Бугаевіч|2016| ''Бугаевіч, Р. Г.'' Стан і арганізацыя перавозак пасажыраў аўтамабільным транспартам у Заходняй Беларусі ў 1920-1930-я гады/ Р. Г. Бугаевіч // Вестн. Полац. дзярж. ун-та. Сер A, Гум. навукі. — 2016. — № 9 — С. 107—111. }}
* Бязлепкін, Я. Партызанскі і падпольны рух на Навагрудчыне ў 1941—1944 гадах/ Я. Бязлепкін // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы: (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы) / [рэдкалегія: А. А. Каваленя, А. К. Кулак (старшыні) і інш.]. — Мінск, 2010. — С. 307—316.
* {{Cite web|lang=ru|url=https://grodnonews.by/news/zhizn/chem_zhivet_novoelnya_kakie_problemy_u_zhiteley_gorodskogo_poselka_i_kak_ikh_reshaet_predsedatel_selsoveta.html |title=Чем живет Новоельня. Какие проблемы у жителей городского поселка и как их решает председатель сельсовета|website=О планах по развитию, а также о жизни Новоельни читайте в материале корреспондента «Гродзенская праўда»|access-date=2025-10-28}}
* Геноцид белорусского народа = Genocide of the Belarusian people : информационно-аналитические материалы и документы / Генеральная прокуратура Республики Беларусь; под общей редакцией А. И. Шведа. — Минск : Беларусь, 2022. — 175 с. : ил.
* Заданне на праектаванне градабудаўнічага праекту агульнага будавання «Генеральны план г.п. Наваельня Дзятлаўскага раённа» / Дзятл. раён. вык. кам. — Дзятлава : 2019. — с.4
* {{h|Кривуть|2008| ''Кривуть, В. И.'' Молодёжные организации на территории Западной Беларуси (1929—1939 гг.) / В. И. Кривуть. — Минск : Белорус. наука, 2008. — 166 с.}}
* {{h|Лісейчыкаў|2011| ''[[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Лісейчыкаў, Д. В.]]'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель 1720—1839 гг. / Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск : «Медысонт», 2011. — 198 с. : іл. }}
* Локотко, А. И. Историко-культурные ландшафты Беларуси / А. И. Локотко. — Минск : Белорус. наука, 2006. — 470 с.: ил.
* Марцынкевіч, І. А. Станаўленне і развіццё сістэмы медыцынскай дапамогі інвалідам і ўдзельнікам Вялікай Айчыннай вайны (1943—1956 гг.) / І. А. Марцынкевіч // Вестн. Полац. дзярж. ун-та. Сер A, Гум. навукі. — 2019. — № 9 — С. 79-84.
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Наваельня||218}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Наваельня|старонкі=511}}
* {{h|Правосл. церк. Гродн. обл. (1944-1991)|2020| }}Православная церковь на территории Гродненской области (1944—1991 гг.) : документы и материалы / сост. Н. А. Бекиш [и др.]; науч. ред.: С. В. Силова, А. С. Горный, прот. А. Велисейчик. — Гродно : Гродненская типография, 2020. — 190 с.: ил.}}
* Решетников, Д. Г. Туристско-экскурсионный потенциал малых исторических городов Гродненской области и его современное использование / Д. Г. Решетников // журнал Псков. гос. ун-та. — 2008. — № 6. — С. 121—131.
* {{h|Траццяк|2010| Траццяк, С. Наваградчына ва ўмовах войн, рэвалюцый і інтэрвенцый (1917—1921 гг.) / С. Трацяк // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы: (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы) / [рэдкалегія: А. А. Каваленя, А. К. Кулак (старшыні) і інш.]. — Мінск, 2010. — С. 234—245. }}
* {{h|Хіжняк|2019| ''Хіжняк, А. М.'' Тлумачальны запіс да задання «Генеральнага плану г.п. Наваельня Дзятлаўскага раёна» ад 10.04.2019 / А. М. Хіжняк. — Дзятлава, 2019. — 32 с. }}

{{Commonscat-inline|Navajeĺnia|Наваельня}}
{{OSM relation|4784461|Наваельня}}
* {{h|Дзеці Ліхалецця|2025| {{Cite web|lang=be|url=https://sites.google.com/view/museumdll/%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8/75-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BA-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F/|title= Городской поселок Новоельня|website=Народны гісторыка-краязнаўчы музей «Дзеці Ліхалецця» [Электронны рэсурс] — sites.google.com|access-date=2025-10-28}} }}

{{Дзятлаўскі раён}}
{{Гродзенская вобласць}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Наваельня| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]]</text>
      <sha1>4zq9ud7vo2p2uiknpo9n5xp0jmgs2rv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204560</id>
      <parentid>5204482</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>3 праўкі [[ВП:ВЯРНУЦЬ ДА|вернуты]] да версіі 5103825 JerzyKundrat: навошта выдаляць крыніцы?</comment>
      <origin>5204560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29005" sha1="064nj884yh2ezh1fvgxu9kd28swbwj0" xml:space="preserve">{{значэнні|2=Наваельня}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = гарадскі пасёлак
 |беларуская назва        = Наваельня
 |арыгінальная назва      = Наваельня
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = Church_of_the_Nativity_of_the_Virgin_Mary_in_Navajeĺnia_(01).jpg
 |подпіс                  = [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Наваельня)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]]
 |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 27|lat_sec = 42.71
 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 35|lon_sec = 22.83
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Гродзенская
 |раён                    = Дзятлаўскі
 |сельсавет               = Новаяльнянскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = XVI стагоддзе
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1945
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = ёсць
 |тэлефонны код           = +375 1563
 |паштовы індэкс          = 231470
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 4
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = ru
}}
'''Наваельня'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; — гарадскі пасёлак у [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], пры зліцці рэк [[Моўчадзь (рака)|Моўчадзь]] і [[Ятранка]]. За 13 км на ўсход ад [[Дзятлава]]; [[Наваельня (станцыя)|чыгуначная станцыя]] на лініі [[Баранавічы]] — [[Ліда]]. Насельніцтва 2&amp;nbsp;678 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
У 1451 годзе вялікі князь літоўскі [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягелончык]] надаў вёску '''Ельня''' [[Новагародскі павет|Наваградскага павета]] вялікаму канцлеру літоўскаму [[Міхал Кезгайлавіч|Міхалу Кезгайлавічу]]. Як Новая Ельня паселішча згадана толькі ў XVI стагоддзі ў сувязі з тэрытарыяльна-адміністрацыйнай рэформай 1565—1566 гадоў у Вялікім Княстве Літоўскім. Станам на 1624 год, уладальнікам маёнтка Новая Ельня быў Пётр Бубен, які ў 1631 годзе прадаў гэтыя землі Барбары Шэметавай у 1631 годзе{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025| }}. Паводле інвентару маёнтка ад 13 красавіка 1641 года, які захоўваецца ў Варшаўскім архіве, уладальнікам быў наваградскі ваявода [[Стэфан Тызенгаўз]].

У 1733 годзе ў маёнтку Мендзыгура нарадзіўся [[Антоні Тызенгаўз]], будучы палітычны дзеяч  Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай. Тым часам у маёнтку была ўніяцкая царква, у 1754 годзе дзеці ўніяцкага святара забралі ўсе кнігі з бібліятэкі царквы ў мястэчку Наваельня{{sfn|Лісейчыкаў|2011|с=88}}.

У паселішчы да цяперашняга часу захавалася калона ўсталяваная ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года, калону завяршала скульптура св. Яна, якую знішчылі ў 1960-я гады{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}.

=== Расійская імперыя ===
Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ў 1795 годзе Новая Ельня апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з 1801 года ў [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскім павеце]]. З 1842 года — мястэчка{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}. Станам на 1843 год маёнтак Наваельня належаў Шукевічам. Да яго адносіліся 23 вёскі з мястэчкам Раготна і 6 фальваркамі. У 1844 годзе ад удару маланкі згарэла царква згарэла. З 1845 года Наваельня ўваходзіць ў склад Слонімскага павета Гродзенскай губерні{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. 5 снежня 1845 года — Наваельня была падзелена паміж сёстрамі Шукавічанкамі: Генрыэтай Валовічавай і Езафінай Ляхніцкай{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. У 1879 годзе ў мястэчку Наваельня пабудавана новая царква Нараджэння Прысвятой Багародзіцы з цэглы ў рэтраспектыўным-рускім стылі{{sfn|Правосл. церк. Гродн. обл. (1944-1991)|2020|с=171}}. Старастам царквы восенню 1899 года абраны адстаўны вайсковец Аляксандр Сяргеевіч Амбразанцаў{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}.

З адкрыццём руху на ўчастку чыгункі [[Вільня]] — [[Лунінец]] у 1884 годзе — чыгуначная станцыя. Чыгунка спрыяла эканамічнаму, індустрыяльнаму і сацыяльнаму развіццю Наваельні. На 1886 год сяло Дварэцкай воласці Слонімскага павета Гродзенскай губерні, у якім 11 двароў, 99 жыхароў, 2 царквы і карчма{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}.

На 1901 год у Наваельні аднакласная царкоўна-прыходская школа, дзе навучалася 96 вучняў (з якіх 85 хлопчыкаў і 11 дзяўчынак), 2 настаўнікі. У 1905 годзе ў Наваельні жыло 285 жыхароў{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}. У 1914 годзе двухкласная царкоўна-прыходская школа, дзе навучалася 108 вучняў.

У 1914 годзе пачалася [[Першая сусветная вайна]], для забеспячэння ваенных перавозак пабудавана вузкакалейная чыгунка Наваельня — Навагрудак{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. З 1915 года тэрыторыя Наваельні была пад нямецкай акупацыяй, акупацыйныя ўлады абавязалі працаздольнае насельніцтва Навагрудскага павета выконваць працоўныя павіннасці на карысць нямецкай арміі{{sfn|Траццяк|2010|с=236}}.

Пасля заключэння бальшавікамі [[Брэст-Літоўскі мір|Брэст-Літоўскага сепаратнага мірнага дагавора]] з Германіяй, а потым паражэння Германіі ў 1-й сусветнай вайне, у рэгіёне пачалася барацьба паміж толькі што адноўленай падтрымкай Антанты [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] і бальшавіцкай Расіяй. Некалькі тыдняў трывалі баі мясцовага значэння, калі Дварэц і Наваельня неаднаразова пераходзілі з рук у рукі. 15 красавіка 1919 года часці [[Узброеныя сілы Польшчы|Войска Польскага]] пад камандаваннем маёра [[Леан Завістоўскі|Леана Завістоўскага]] адбілі Наваельню ў бальшавікоў&lt;ref name=&quot;Wyszczelski&quot; /&gt;. 16 красавіка 1919 года, скарыстаўшыся перавагай сіл на ўчастку Ліда-Баранавічы, войскі польскага Літоўска-Беларускага фронту (камандуючы генерал С. Шаптыцкі) перайшлі ў наступленне ў кірунках Ліды, Навагрудка і Баранавіч.{{sfn|Траццяк|2010|с=241}}.

=== Польская Рэспубліка ===
[[Файл:7-letnia Szkoła Powszechna w Nowojelni 1937.jpg|thumb|Польская школа ў Наваельні, 1937 год. Трэці з левай сядзіць яе кіраўнік Ян Табіш, забіты пасля прыходу саветаў ў 1939 годзе.]]
Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года, у 1921—1939 гадах у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскім ваяводстве]]. Неўзабаве пачалося аднаўленне Наваельні. Ваколіцы мястэчка як уся Заходняя Беларусь ахоплены польскай урадавай кампаніяй [[Асаднікі|асадніцтва]]. У 1923 годзе пабудаваны чыгуначны вакзал, які захаваўся да цяперашняга часу. Станам на 1923 год, колькасць жыхароў Наваельні — 373 чалавекі, 56 двароў{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}.

У 1928 годзе польскі ўрад пачаў будаўніцтва санаторыя «Наваельня», гэтай нагоды сюды прыязджаў [[Юзаф Пілсудскі]], будаўніцтва завершана ў 1938 годзе. У 1933 годзе была пабудавана сямігадовая школа{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. У 1936 годзе адкрыты першы касцёл у Наваельні{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}. Навагрудскае ваяводства было ахоплена сеткай аўтобусных ліній. Да бліжэйшай чыгуначнай станцыі «Наваельня» аўтобусы з Навагрудка хадзілі 3 разы на дзень, было два дадатковыя рэйсы праз дзень. Кошт аўтобусных білетаў — 3 злотыя, аднак, часам аўтобусы не паспявалі да адпраўлення цягніка або нават не выходзілі на лінію{{h|Бугаевіч|2016|с=107}}.

Тым часам трывала польска-савецкая ідэалагічна-прапагандысцкая барацьба, асноўнай мэтай якой было прыцягненне моладзі на свой бок. У Наваельні дзейнічала польская Арганізацыя працоўнай моладзі (АПМ), Навагрудская АПМ заснавала працоўны лагер імя сенатара Свідэрскага ў Наваельні — прамыслова-аграрную гаспадарку на 8 гектараў, якая заслужыла пахвалу на агульнапольскім з’ездзе АПМ. Аднак, з эканамічнай стабілізацыяй і выхадам Польшчы з крызісу ўплыў АПМ і колькасць яе членаў значна зменшылася{{sfn|Кривуть|2008|с=43}}. Адной з альтэрнатыўных праўрадавым была прасавецкая арганізацыя [[Камуністычны саюз моладзі Заходняй Беларусі]] (КСМЗБ), яго формай барацьбы была забастоўка, якая была моцным спосабам ціску на мясцовыя польскія ўлады. Напрыклад, у 1934 годзе адбылося некалькі паспяховых забастовак на Навагрудчынне. Так, праз стачку 70 грузчыкаў (з іх 30-40 чалавек моладзі), арганізаваную КСМЗБ у Наваельні, былі павялічаны расцэнкі за пагрузку вагонаў{{sfn|Кривуть|2008|с=43}}.

=== Савецкі час ===
З 1939 года ў [[БССР]], з 12 кастрычніка 1940 года — цэнтр [[Новаяльнянскі сельсавет|Новаяльнянскага сельсавета]] ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]]{{sfn|Хіжняк|2019|с=6}}. Адразу па 17 верасня 1939 года пачаліся перамены. Наказам Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 15 снежня 1940 года ўтвораны Дзятлаўскі раён з цэнтрам у Дзятлава. На тэрыторыі Дзятлаўскага раёна ў 1940 годзе праведзены выбары ў Саветы дэпутатаў працоўных, створана 15 выбарчых участкаў, з якіх два знаходзіліся на тэрыторыі Наваельні&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудку. — Ф. 2193. Воп. 53. Спр. 2. Аа. 137—138, 141.&lt;/ref&gt;. На тэрыторыі Наваельнянскага Сельскага Савета была тры выбарчыя акругі. Цэнтрам акругі № 23 была вёска Талкуны, да яе адносілася 1096 чалавек. Цэнтрам акругі № 24 была вёска Наваельня, адносілася 1009 чалавек, а да акругі № 25 адносілася 1012 чалавек, цэнтрам было мястэчка Наваельня&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

17 чэрвеня 1941 года на тэрыторыі пасёлка створаны міжнародны піянерскі лагер для дзяцей палітэмігрантаў, у якім напярэдадні вайны знаходзілася група дзяцей з розных краін свету і які размяшчаўся на тэрыторыі былой сямігадовай школы{{sfn|Дзеці Ліхалецця|2025|}}.

У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] акупавана з чэрвеня 1941 года да 9 ліпеня 1941 года{{sfn|Беларусь|1995}}, нацыстамі было ўтворана [[гета ў Наваельні]]. З 1945 года гарадскі пасёлак, цэнтр Дзятлаўскага раёна (да 1954 года). У 1962—1965 гадах у Навагрудскім раёне.

== Насельніцтва ==
* 1995 год — 4,3 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* 2006 год — 3,4 тыс. чал.
* 2008 год — 3,3 тыс. чал.
* 2016 год — 2&amp;nbsp;700 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;
* 2017 год — 2&amp;nbsp;678 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;
* 2025 год — 2&amp;nbsp;584 чал.

== Славутасці ==
[[Файл:Navajelnia, Serca Jezusa. Наваельня, Сэрца Езуса (1936).jpg|міні|злева|Касцёл у 1936 годзе.]]
[[Файл:Мемориальная колонна XVIII-XIX вв. в Новоельне.jpg|міні|Мемарыяльная калона XVIII—XIX ст. пасля рэканструкцыі 2022]]
* [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Наваельня)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] (1876—1879 г., мураваная) — {{ГККРБ 4|413Г000702}}.
* [[Касцёл Сэрца Ісуса (Наваельня)|Касцёл Сэрца Ісуса]] (1936)
* [[Мемарыяльная калона ў гонар прыняцця Канстытуцыі 1791 года (Наваельня)|Мемарыяльная калона ў гонар прыняцця Канстытуцыі 1791 года]]
* Будынак чыгуначнай станцыі 1923 года.

== Вядомыя асобы ==
* [[Віктар Міхайлавіч Анішчык]] — беларускі фізік.
* [[Сяргей Трафімавіч Асапрылка]] (нар. 1958) — беларускі мастак.
* [[Аляксандр Аляксандравіч Гранкоўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Мікалаевіч Ільюшчыц]] — беларускі паэт.
* [[Бенядзікт Кляйноў]] (1926—1985) — беларускі грамадскі дзеяч.
* [[Міхаіл Яфімавіч Нікіфараў]] (нар. 1956) — беларускі біёлаг, заолаг, эколаг.
* [[Антоні Тызенгаўз]] — падскарбі надворны літоўскі, гарадзенскі староста.

== Крыніцы ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Wyszczelski&quot;&gt;Лех Вышчэльскі: ''Wstępna faza walk''. В: ''Wojna polsko-rosyjska 1919—1920''. Выд. 1. Варшава: Bellona, 2010, сс. 52-53. ISBN 978-83-11-11934-5.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гродненская область. Сборник архивных документов и материалов / сост. : А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол. : А. К. Демянюк [и др.]. — Минск : НАРБ; М. : Фонд «Историческая память», 2021. — 268 с.: илл.
* {{h|Бугаевіч|2016| ''Бугаевіч, Р. Г.'' Стан і арганізацыя перавозак пасажыраў аўтамабільным транспартам у Заходняй Беларусі ў 1920-1930-я гады/ Р. Г. Бугаевіч // Вестн. Полац. дзярж. ун-та. Сер A, Гум. навукі. — 2016. — № 9 — С. 107—111. }}
* Бязлепкін, Я. Партызанскі і падпольны рух на Навагрудчыне ў 1941—1944 гадах/ Я. Бязлепкін // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы: (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы) / [рэдкалегія: А. А. Каваленя, А. К. Кулак (старшыні) і інш.]. — Мінск, 2010. — С. 307—316.
* {{Cite web|lang=ru|url=https://grodnonews.by/news/zhizn/chem_zhivet_novoelnya_kakie_problemy_u_zhiteley_gorodskogo_poselka_i_kak_ikh_reshaet_predsedatel_selsoveta.html |title=Чем живет Новоельня. Какие проблемы у жителей городского поселка и как их решает председатель сельсовета|website=О планах по развитию, а также о жизни Новоельни читайте в материале корреспондента «Гродзенская праўда»|access-date=2025-10-28}}
* Геноцид белорусского народа = Genocide of the Belarusian people : информационно-аналитические материалы и документы / Генеральная прокуратура Республики Беларусь; под общей редакцией А. И. Шведа. — Минск : Беларусь, 2022. — 175 с. : ил.
* Заданне на праектаванне градабудаўнічага праекту агульнага будавання «Генеральны план г.п. Наваельня Дзятлаўскага раённа» / Дзятл. раён. вык. кам. — Дзятлава : 2019. — с.4.
* Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудке. — Ф.386. Оп.1. Д.1. Л.1.
* Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудке. — Ф.386. Оп.1. Д.1. Л.11.
* Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудке. — Ф.386. Оп.1. Д.3. Л.3.
* Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудке. — Ф.386. Оп.1. Д.13. Л.1.
* Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудке. — Ф.386. Оп.1. Д.19. Л.1.
* Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудке. — Ф.386. Оп.1. Д.24. Л.1
* Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудке. — Ф.386. Оп.1. Д.52. Лл.1,2
* Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудке. — Ф.386. Оп.1. Д.514. Л.10.
* Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудке. — Ф.663. Оп.1. Д.2. Л.3.
* Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудке. — Ф.663. Оп.1. Д.8. Л.14
* Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудке. — Ф. 663. Оп.1. Д.8. Л.18
* Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудке. — Ф.663. Оп.2. Д.328. Лл.188-189.
* Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудке. — Ф.800. Оп.2. Д.36. Л.145.
* Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудке. — Ф.894. Оп.1. Д.17. Лл.28, 29.
* Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудке. — Ф.894. Оп.1. Д.33. Л.13.
* Занальны дзяржаўны архіў у г. Навагрудке. — Ф.2193. Оп.53. Д.2. Лл.137-138, 141.
* {{h|Кривуть|2008| ''Кривуть, В. И.'' Молодёжные организации на территории Западной Беларуси (1929—1939 гг.) / В. И. Кривуть. — Минск : Белорус. наука, 2008. — 166 с.}}
* {{h|Лісейчыкаў|2011| ''[[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Лісейчыкаў, Д. В.]]'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель 1720—1839 гг. / Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск : «Медысонт», 2011. — 198 с. : іл. }}
* Локотко, А. И. Историко-культурные ландшафты Беларуси / А. И. Локотко. — Минск : Белорус. наука, 2006. — 470 с.: ил.
* Марцынкевіч, І. А. Станаўленне і развіццё сістэмы медыцынскай дапамогі інвалідам і ўдзельнікам Вялікай Айчыннай вайны (1943—1956 гг.) / І. А. Марцынкевіч // Вестн. Полац. дзярж. ун-та. Сер A, Гум. навукі. — 2019. — № 9 — С. 79-84.
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Наваельня||218}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Наваельня|старонкі=511}}
* {{h|Правосл. церк. Гродн. обл. (1944-1991)|2020| }}Православная церковь на территории Гродненской области (1944—1991 гг.) : документы и материалы / сост. Н. А. Бекиш [и др.]; науч. ред.: С. В. Силова, А. С. Горный, прот. А. Велисейчик. — Гродно : Гродненская типография, 2020. — 190 с.: ил.}}
* Решетников, Д. Г. Туристско-экскурсионный потенциал малых исторических городов Гродненской области и его современное использование / Д. Г. Решетников // журнал Псков. гос. ун-та. — 2008. — № 6. — С. 121—131.
* {{h|Траццяк|2010| Траццяк, С. Наваградчына ва ўмовах войн, рэвалюцый і інтэрвенцый (1917—1921 гг.) / С. Трацяк // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы: (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы) / [рэдкалегія: А. А. Каваленя, А. К. Кулак (старшыні) і інш.]. — Мінск, 2010. — С. 234—245. }}
* {{h|Хіжняк|2019| ''Хіжняк, А. М.'' Тлумачальны запіс да задання «Генеральнага плану г.п. Наваельня Дзятлаўскага раёна» ад 10.04.2019 / А. М. Хіжняк. — Дзятлава, 2019. — 32 с. }}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Navajeĺnia|Наваельня}}
{{OSM relation|4784461|Наваельня}}
* {{h|Дзеці Ліхалецця|2025| {{Cite web|lang=be|url=https://sites.google.com/view/museumdll/%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8/75-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BA-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F/|title= Городской поселок Новоельня|website=Народны гісторыка-краязнаўчы музей «Дзеці Ліхалецця» [Электронны рэсурс] — sites.google.com|access-date=2025-10-28}} }}

{{Дзятлаўскі раён}}
{{Гродзенская вобласць}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Наваельня| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]]</text>
      <sha1>064nj884yh2ezh1fvgxu9kd28swbwj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Славакія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17769</id>
    <revision>
      <id>5204606</id>
      <parentid>5192339</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:21:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133154" sha1="g1mmr62ewbyhp8fxwp3o0i8sfj8cz89" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Беларуская назва          = Славацкая Рэспубліка
 |Арыгінальная назва        = {{lang-sk|Slovenská republika}}
 |Родны склон               = Славакіі
 |Сцяг                      = Flag of Slovakia.svg
 |Герб                      = Coat of Arms of Slovakia.svg
 |Замест герба              = 
 |Дэвіз                     = 
 |Назва гімна               = Nad Tatrou sa blýska
 |Аўдыё                     =
 |Форма кіравання           = [[Парламенцкая рэспубліка]]
 |Дзяржаўная рэлігія        = 
 |lat_dir =N |lat_deg =48 |lat_min =52 |lat_sec = 0
 |lon_dir =E |lon_deg =19 |lon_min =41 |lon_sec = 0
 |region                    = SK
 |CoordScale                = 1000000
 |На карце                  = EU-Slovakia.svg
 |На карце2                 = 
 |Мова                      = [[Славацкая мова|Славацкая]]
 |Заснавана                 = [[16 чэрвеня]] [[1919]] (як [[Славацкая Савецкая Рэспубліка]])
 |Дата незалежнасці         = [[1 студзеня]] [[1993]]
 |Незалежнасць ад           = [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]
 |Сталіца                   = [[Браціслава]]
 |Найбуйнейшыя гарады       = [[Браціслава]], [[Кошыцы]], [[Жыліна]], [[Прэшаў]], [[Банска-Бістрыца]]
 |Пасады кіраўнікоў         = [[Прэзідэнт Славакіі|Прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Прэм’ер-міністр Славакіі|Прэм’ер-міністр]]
 |Кіраўнікі                 = [[Зузана Чапутава]] &lt;br/&gt; [[Людавіт Одар]]
 |Месца па плошчы           = 126
 |Плошча                    = 49 036
 |Працэнт вады              = 1,9 %
 |Этнахаронім               = 
 |Месца па насельніцтву     =
 |Насельніцтва              = {{рост}}5 419 000&lt;ref name=&quot;Сусветны банк&quot;&gt;[http://data.worldbank.org/country/slovak-republic Сусветны банк]&lt;/ref&gt;
 |Год ацэнкі                = 2014
 |Насельніцтва па перапісу  = 5 397 036
 |Год перапісу              = 2011
 |Шчыльнасць насельніцтва   = 110,31
 |Месца па шчыльнасці       =
 |ВУП (ППЗ)                 =
 |Год разліку ВУП (ППЗ)     =
 |Месца па ВУП (ППЗ)        = 
 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва=
 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 
 |ВУП (намінал)             = {{рост}}99,79 млрд&lt;ref name=&quot;Сусветны банк&quot;/&gt;
 |Год разліку ВУП (намінал) = 2014
 |Месца па ВУП (намінал)    = 61
 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= {{рост}}18 415
 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва=
 |ІРЧП                      = {{рост}}0,830
 |Год разліку ІРЧП          = 2013
 |Месца па ІРЧП             = 37
 |Узровень ІРЧП             = вельмі высокі
}}
'''Слава́кія''' ({{lang-sk|Slovensko}}), '''Слава́цкая Рэспу́бліка''' ({{lang-sk|Slovenská republika}}), таксама '''Слава́ччына'''&lt;ref&gt;Некрашэвіч, С., Байкоў, М. Расійска-беларускі слоўнік / Сьцяпан Некрашэвіч, Мікола Байкоў; [рэд. В. Булгакаў; прадм. С. Запрудскага]. — Смаленск: Інбелкульт, 2014. — 703 с. — С. 184. — ISBN 978-5-00076-013-0. Выданне распрацавана пад грыфам слоўнікавай камісіі гуманітарнай секцыі Інстытута беларускай культуры&lt;/ref&gt;  — дзяржава ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй]]{{efn|У адпаведнасці з класіфікацыяй статыстычнага аддзела [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]].}} ([[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]]{{efn|У адпаведнасці з [[Еўропа#Часткі Еўропы|некаторымі іншымі класіфікацыямі]].}}) [[Еўропа|Еўропе]], якая не мае выхаду да [[мора]]. Плошча складае 49 036 км², а насельніцтва — прыкладна 5,43 мільёнаў чалавек. Мяжуе з [[Чэхія]]й (працягласць меж складае 251,8 км), [[Аўстрыя]]й (працягласць меж — 107,1 км), [[Польшча]]й (працягласць меж — 541,1 км), [[Украіна]]й (працягласць меж — 97,8 км) і [[Венгрыя]]й (працягласць меж — 654,8 км)&lt;ref name=hranice&gt;{{cite web
  | title = Štatistické údaje o štátnych hraniciach
  | url = http://www.civil.gov.sk/archiv/p10/p10-04.shtm
  | date = сакавік 2009 г.
  | publisher = SVS MV SR
  | language = [[славацкая мова]]
  | accessdate = 19 лістапада 2014
  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110810114900/http://www.civil.gov.sk/archiv/p10/p10-04.shtm
  | archivedate = 10 жніўня 2011
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;. [[Сталіца]] і найбуйнейшы горад — [[Браціслава]].

Першым дзяржаўным утварэннем [[Славяне|славян]] на тэрыторыі сучаснай Славакіі была [[Дзяржава Само]] ([[VII ст.]]), затым [[Нітранскае княства]] (пачатак [[IX ст.]]), якое злучылася з [[Мораўскае княства|Мораўскім княствам]] у [[833]] г. у складзе [[Вялікая Маравія|Вялікай Маравіі]]. З другой паловы [[X ст.]] да канца [[XI ст.]] тэрыторыя Славакіі паступова ўключалася ў склад [[Каралеўства Венгрыя]], якое ў [[1526]] г. стала часткай [[Габсбургская манархія|Аўстрыйскай (Габсбургскай) манархіі]], званай з [[1867]] г. [[Аўстра-Венгрыя]]й. Пасля распаду Аўстра-Венгрыі ў [[1918]] г. Славакія была часткай [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] ажно да [[1993]] г. (за выключэннем перыяду незалежнасці падчас [[Першая Славацкая Рэспубліка|Першай Славацкай Рэспублікі]]). Дэкларацыя аб незалежнасці Славакіі прынята [[17 ліпеня]] [[1992]] года. [[1 студзеня]] [[1993]] г. у выніку падзелу Чэхаславакіі ўзнікла цалкам самастойная Славацкая Рэспубліка.

Славацкая Рэспубліка з’яўляецца [[Парламенцкая рэспубліка|парламенцкай дэмакратыяй]], [[афіцыйная мова]] — [[славацкая мова|славацкая]]. З [[1 мая]] [[2004]] г. Славакія — член [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], а з [[21 снежня]] [[2007]] г. — [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]]. [[1 студзеня]] [[2009]] г. Славакія стала 16-м членам [[Эканамічны і валютны саюз Еўрапейскага Саюза|Еўрапейскага валютнага саюза]] — [[Еўразона|Еўразоны]] — а афіцыйнай валютай дзяржавы стаў [[еўра]], які замяніў такім чынам [[Славацкая крона|славацкую крону]].

== Этымалогія ==
Назва Славакіі ў значэнні ''«краіна, заселеная [[Славакі|славакамі]]»'' ўпершыню адзінкава згадвалася ў [[1029]] г. у словазлучэнні ''«dux Sclavonie»'', а пазней часта ў розных варыянтах і мовах з [[XV ст.]] Аднак дакладна незразумела, ці мелася на ўвазе ў цэлым ''«[[Славяне|славянская]]»'' ці канкрэтна ''«[[Славакі|славацкая]]»'' тэрыторыя, як гэта часта бывала і са ''«[[Славенцы|славенскімі]]»'' [[тапонім]]амі. Славацкая [[гістарыяграфія]] часта сыходзіць з таго, што тэрмін ''«славен»'', або ''«славэн»'', ''«славенскі»'', ці ''«славэнскі»'', яшчэ з часоў [[Вялікая Маравія|Вялікамаравіі]] паказвае на генетычных продкаў славакаў.

Сучасная славацкая форма — ''«Slovensko»'' — была ўпершыню зафіксавана ў [[1675]] г. у дакуменце броўмаўскай [[шляхта|шляхты]], накіраваным [[гетман]]у краю ў горад [[Угерске-Градзіштэ]]&lt;ref&gt;[http://www.juls.savba.sk/ediela/ks/1992/8/ks1992-8.pdf Углар, В.: Пра паходжанне назваў «славак», «Славакія» ды «славацкая мова»] {{ref-sk}}&lt;/ref&gt;. Часцей гэту назву пачалі ўжываць у пачатку [[XIX ст.]] Для пазначэння тэрыторыі ў гістарычных дакументах часта карысталіся варыянтам ''«Верхневугорскія славацкія ваколіцы»'' ({{lang-sk|Hornouhorské slovenské okolie}}), напрыклад у «[[Мемарандум славацкай нацыі|Мемарандуме славацкай нацыі]]» або «{{нп3|Венскі мемарандум|Венскім мемарандуме|sk|Viedenské memorandum}}», у якіх прадстаўнікі славацкага народа дамагаліся пэўнай [[Аўтаномія|аўтаноміі]] на ўласнай этнічнай тэрыторыі.

== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя Славакіі}}
[[Файл:Trencin-Roman2.JPG|right|thumb|[[Старажытны Рым|Рымскі]] надпіс на скале ў [[Трэнчын]]е, які датуецца [[178]]—[[179]] гг.&lt;ref name=Kronika&gt;KOVÁČ, D., a kol.: ''Kronika Slovenska 1.'' Bratislava: Vydala Fortuna Print pre Adox, 1998, s. 76. {{ref-sk}}&lt;/ref&gt;]]

Першае сведчанне аб засяленні тэрыторыі Славакіі людзьмі паходзіць з канца [[палеаліт]]у — прыкладна 250 тыс. гадоў таму. [[Чэрап]] [[Неандэрталец|неандэртальца]] быў знойдзены на тэрыторыі вёскі {{нп3|Ганаўцы|Ганаўцы|sk|Gánovce}}, [[Палеалітычная Венера|статуя Венеры]] — на тэрыторыі вёскі {{нп3|Мораваны-над-Вагам|Мораваны-над-Вагам|sk|Moravany nad Váhom}}. Прыкладна 5000—4000 гадамі да н. э. датуюцца першыя [[Земляробства|земляробныя]] прылады, знойдзеныя на тэрыторыі сучаснай Славакіі ў пячоры [[Доміца]] — каменныя [[сякера|сякеры]], [[клін]]ы, [[скрабок|скрабкі]] і інш.

З канца [[4 стагоддзе да н.э.|IV ст. да н. э.]] тэрыторыю сучаснай Славакіі ў некалькі хваль засяляе адна з першых вядомых аформленых этнічных груп таго часу — [[кельты]]. Аб прысутнасці ў Славакіі кельтаў існуюць пісьмовыя сведчанні ў рымскіх крыніцах. У [[1 стагоддзе да н.э.|I ст. да н. э.]] на тэрыторыю Славакіі прыходзяць [[дакі]], пад іх ціскам кельты адступаюць далей на поўнач, таму прадстаўнікі гэтых двух этнічных груп змешваюцца між сабой, утвараючы таксама змешаную культуру.

З пачатку н. э. дакаў і кельтаў выштурхоўваюць плямёны [[Германцы|германцаў]]. На тэрыторыі Славакіі было ўтворана каралеўства {{нп3|Ваній|Ванія|sk|Vannius}} — аднаго з правадыроў германцаў — [[Дунай|рака Дунай]] утварала яго мяжу з [[Рымская імперыя|Рымскай імперыяй]].

У канцы [[IV ст.]] з пачаткам [[Вялікае перасяленне народаў|Вялікага перасялення]] ў Славакіі былі мноства народаў. Першыя [[Славяне|славянскія]] пасяленцы аселі на тэрыторыі сучаснай Славакіі ў [[V ст.]] Славацкія землі ўваходзілі ў склад [[Дзяржава Само|Дзяржавы Само]] ([[VII ст.]]), [[Нітранскае княства|Нітранскага княства]] (канец [[VIII ст.]] — [[833]] г.).

З другой паловы [[X ст.]] да канца [[XI ст.]] тэрыторыя Славакіі паступова ўключалася ў склад [[Каралеўства Венгрыя]], якое ў [[1526]] г. стала часткай [[Габсбургская манархія|Аўстрыйскай (Габсбургскай) манархіі]], званай з [[1867]] г. [[Аўстра-Венгрыя]]й.

Пасля [[Асманская імперыя|асманскай]] экспансіі на землі былога [[Каралеўства Венгрыя]] ў [[XVI ст.|XVI]] і [[XVII ст.|XVII]] стст. яно зменшылася практычна толькі да тэрыторый Славакіі, сучаснай [[Бургенланд|федэральнай зямлі Бургенланд]] і заходняй [[Харватыя|Харватыі]], такім чынам Славакія стала ядром [[Габсбургі|Габсбургскай]] дзяржавы. [[Браціслава]] стала [[сталіца]]й ([[1536]]—[[1784]]/[[1848]] гг.), [[Каранацыя|каранацыйным]] ([[1563]]—[[1830]] гг.) горадам і месцам пасяджэнняў улады [[Каралеўства Венгрыя]]. [[Трнава]] стала рэзідэнцыяй [[Эстэргам]]скага [[архібіскуп]]а, што фактычна зрабіла яе цэнтрам венгерскай [[Рымска-Каталіцкая Царква|Рымска-Каталіцкай Царквы]].

У [[1787]] г. [[Антан Берналак]] кадыфікаваў [[Славацкая мова|славацкую мову]] на аснове заходнеславацкай гаворкі ({{нп3|Берналакаўчына|берналакаўчына|sk|Bernolákovčina}}). У [[1843]] г. [[Людавіт Штур]] кадыфікаваў славацкую мову на аснове цэнтральнаславацкай гаворкі — менавіта гэта варыянт славацкай мовы з невялікімі зменамі выкарыстоўваецца і сёння [[славакі|славакамі]] ў якасці [[літаратурная мова|літаратурнага стандарту]].

У [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Венгрыі|рэвалюцыі 1848—1849 гг.]] [[славакі]] выступілі на баку [[Аўстрыйцы|аўстрыйцаў]], каб аддзяліцца ад Венгрыі і стаць самастойнай часткай [[Габсбургская манархія|Габсбургскай манархіі]], што, аднак, ім не ўдалося.

Пасля [[Аўстра-венгерскае пагадненне|Аўстра-венгерскага пагаднення]], у перыяд [[1867]]—[[1918]] гг., славакі цярпелі ад найгоршай хвалі [[Мадзьярызацыя|мадзьярызацыі]] ў гісторыі.

У [[1918]] г. Славакія стала часткай [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. Падчас хаосу, які адбываўся пасля распаду Аўстра-Венгрыі, на частцы тэрыторыі Славакіі кароткі тэрмін існавала дзяржаўнае ўтварэнне з [[камунізм|камуністычнай ідэалогіяй]] — т. зв. [[Славацкая Савецкая Рэспубліка]] (сталіца знаходзілася ў [[Прэшаў|Прэшаве]]). Славакія ў межах Чэхаславакіі развівалася асобна ў галіне культуры. У канцы 1930-х гадоў [[Адольф Гітлер]] пачаў выкарыстоўваць факт этнічнай рознасці [[славакі|славакаў]] і [[чэхі|чэхаў]], а таксама наяўнасць на тэрыторыі Чэхаславакіі [[немцы|нямецкай]] меншасці ва ўласных знешнепалітычных мэтах: спачатку ён заняў частку зямель Чэхаславакіі, а потым цалкам анексаваў гэту краіну, у выніку перамоў дапамогшы славакам стварыць [[Першая Славацкая Рэспубліка|Першую Славацкую Рэспубліку]]. Такім чынам, падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Славакія выступала як саюзнік [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]]. У адказ на ўступленне нямецкай арміі на тэрыторыю Славакіі ў [[1944]] г. славацкае супраціўленне ўзняла [[Славацкае нацыянальнае паўстанне]] з палітычным і вайсковым цэнтрам у [[Банска-Бістрыца|Банска-Бістрыцы]]. Адкрытае паўстанне было задушана, таму паўстанцы перайшлі да [[партызаны|партызанскай]] тактыкі. Ад [[нацызм|нацыстаў]] Славакія была вызвалена [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]], якая прыйшла з усходу.

Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] адбылося аднаўленне Чэхаславакіі, якая трапіла пад сферу ўплыву [[СССР]]. Пасля [[1948]] г., калі да ўлады ў выніку [[Лютаўскі пераварот у Чэхаславакіі|Лютаўскага перавароту]] прыйшлі камуністы, пачалася [[нацыяналізацыя]] прыватных прадпрыемстваў і распачалася прымусовая [[калектывізацыя]] сельскай гаспадаркі. Эканамічная адсталасць і незадаволенасць дзеяннямі камуністычнай партыі прывялі ў [[1968]] г. да падзей, якія ўвайшлі ў гісторыю як [[Пражская вясна]], пасля якой у краіне адбыліся пэўныя палітычныя змены. [[21 жніўня]] [[1968]] г. гэтыя працэсы былі задушаны {{нп3|Уварванне войскаў Варшаўскага дагавора ў Чэхаславакію|ўварваннем у Чэхаславакію войскаў Варшаўскага дагавора|sk|Vpád vojsk Varšavskej zmluvy do Česko-Slovenska}}. У выніку распачалася, т. зв. палітыка нармалізацыі, якую ў хуткім часе змяніла [[Леанід Ільіч Брэжнеў|брэжнеўская]] палітыка. У [[1989]] г. камуністычны рэжым быў зрынуты ў выніку [[Аксамітная рэвалюцыя|Аксамітнай рэвалюцыі]], і Чэхаславакія стала дэмакратычнай дзяржавай.

[[1 студзеня]] [[1993]] г. у выніку мірнага [[Аксамітны развод|аксамітнага разводу]] [[Чэхаславакія]] распалася на дзве дзяржавы-пераемніцы — Славацкую Рэспубліку і [[Чэшская Рэспубліка|Чэшскую]]. Гэта адбылося пасля 75 гадоў супольнага існавання [[Чэхі|чэхаў]] і [[Славакі|славакаў]] у адной дзяржаве. Рашэнне цалкам адпавядала [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] і было зацверджана {{нп3|Федэральны сход Чэхаславакіі|Федэральным сходам ЧСФР|sk|Federálne zhromaždenie (Česko-Slovensko)}}. З [[19 студзеня]] [[1993]] г. Славакія — член [[ААН]], з [[29 сакавіка]] [[2004]] г. — член [[НАТА]], а з [[1 мая]] [[2004]] г. — член [[ЕС]].

== Геаграфія ==
{{main|Геаграфія Славакіі}}
Славакія знаходзіцца ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]] і характарызуецца горным ландшафтам на поўначы і раўнінамі на поўдні.
[[File:Slavakia mapa be.PNG|thumb|right|Карта]]
[[File:Slovakia Oravsky Podzamok.jpg|thumb|right|[[Ораўскі Град]].]]
[[File:Chvojnica hills near Unin.jpg|thumb|Нівы {{нп3|Хвойніцкае ўзвышша|Хвойніцкага ўзвышша|sk|Chvojnická pahorkatina}}.]]
[[File:Spissky hrad 2007.jpg|right|thumb|[[Спішскі Град]] на ўзгорку.]]
[[File:Bardejov-town center square.jpg|thumb|right|Старажытны цэнтр [[Бардзеёў|Бардзеёва]].]]
[[File:Kriváň.JPG|right|thumb|[[Крывань]] — неафіцыйны сімвал Славакіі.]]

=== Населеныя пункты ===
Славакія мае параўнальна густую сетку населеных пунктаў: на яе тэрыторыі знаходзяцца 2891 афіцыйна зарэгістраваныя месцы пражывання людзей, з якіх 138 маюць статус гарадоў (інфармацыя станам на [[2009]] г.)&lt;ref name=VCH2009&gt;{{cite web
  | title = Všeobecné charakteristiky za rok 2009
  | url = http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=2213
  | publisher = Štatistický úrad SR
  | language = [[славацкая мова]]
  | accessdate = 3 снежня 2014
  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141112202449/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=2213
  | archivedate = 12 лістапада 2014
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;. Найбуйнейшымі гарадамі па колькасці насельніцтва з’яўляюцца [[Браціслава]] і [[Кошыцы]], потым [[Прэшаў]], [[Жыліна]], [[Нітра (горад)|Нітра]], [[Банска-Бістрыца]] і [[Трнава]]. У гарадах пражывае больш за 57 % насельніцтва.

=== Рэльеф ===
Славакія знаходзіцца на тэрыторыі [[Сярэднедунайская нізіна|Сярэднедунайскай нізіны]], [[Карпаты|Карпатаў]], {{нп3|Загарская нізіна|Загарскай нізіны|sk|Záhorská nížina}}, [[Дунайская нізіна|Дунайскай нізіны]] і [[Усходнеславацкая нізіна|Усходнеславацкай нізіны]].

=== Клімат ===
[[Клімат]] Славакіі займае прамежкавае становішча паміж [[Кантынентальны клімат|кантынентальным]] і [[Марскі клімат|акіянічным]]. Паводле [[Уладзімір Пятровіч Кёпен|Кёпена]] мяжа між імі праходзіць паміж усходняй і цэнтральнай Славакіяй. Клімат Славакіі можа быць падзелены на 3 зоны:

# '''Нізіны'''
## Нізінная падзона з пераважным акіянскім уплывам: прыкладная сярэднегадавая тэмпература складае каля 10&amp;nbsp;°C; прыкладная сярэднегадавая тэмпература найцяплейшага месяца — каля 20&amp;nbsp;°C, а найхаладнейшага месяца — каля −3&amp;nbsp;°C. Гэта [[Дунайская нізіна|Дунайская]] і [[Загарская нізіна|Загарская]] нізіны. Тыповымі гарадамі з такім кліматам з’яўляюцца [[Браціслава]] і {{нп3|Гурбанава|Гурбанава|sk|Hurbanovo}}.
## Нізінная падзона з пераважным кантынентальным уплывам: прыкладная сярэднегадавая тэмпература складае каля 9&amp;nbsp;°C; прыкладная сярэднегадавая тэмпература найцяплейшага месяца — каля 20&amp;nbsp;°C, а найхаладнейшага месяца — каля −3&amp;nbsp;°C. Гэта [[Усходнеславацкая нізіна]] і {{нп3|Кошыцкая катлавіна|Кошыцкая катлавіна|sk|Košická kotlina}}. Тыповым горадам з такім кліматам з’яўляюцца [[Кошыцы]].
# '''Катлавіны:''' прыкладная сярэднегадавая тэмпература складае ад 5&amp;nbsp;°C да 8,5&amp;nbsp;°C; прыкладная сярэднегадавая тэмпература найцяплейшага месяца — 15—18,5&amp;nbsp;°C, а найхаладнейшага месяца — −3… −6&amp;nbsp;°C. Тыповымі гарадамі з такім кліматам з’яўляюцца [[Попрад]], {{нп3|Сліяч|Сліяч|sk|Sliač}} і [[Жыліна]].
# '''Горы:''' прыкладная сярэднегадавая тэмпература складае каля 5&amp;nbsp;°C; прыкладная сярэднегадавая тэмпература найцяплейшага месяца — 15&amp;nbsp;°C, а найхаладнейшага месяца — каля −5&amp;nbsp;°C. Тыповы клімат горнай зоны характэрны для {{нп3|Шчырбскае возера|Шчырбскага возера|sk|Štrbské pleso}}, {{нп3|Гара Хопак|гары Хопак|sk|Chopok}} і {{нп3|Гара Ломніцкі Шціт|гары Ломніцкі Шціт|sk|Lomnický štít}}.

=== Водная сістэма ===
Рэкі ў Славакіі пераважна разгалінаваныя і малаводныя. Усе рэкі маюць найбольшую паўнаводнасць вясною, калі растае снег. Адзіным выключэннем з гэтага правіла з’яўляецца [[Дунай]], які найпаўнаводнейшы ўлетку, калі растае лёд у [[Альпы|Альпах]]. Рэкі Славакіі прыналежаць да [[вадазбор]]аў [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] і [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў. Да вадазбору Балтыйскага мора адносяцца рэкі {{нп3|Попрад, рака|Попрад|sk|Poprad (rieka)}} і {{нп3|Дунаец, рака|Дунаец|sk|Dunajec}}. Да вадазбору Чорнага мора адносяцца рэкі [[Морава (верхні прыток Дуная)|Морава]], [[Дунай]], [[Ціса]]. [[Возера|Азёры]] ў Славакіі ўтварыліся ў выніку адступлення горных [[ледавік]]оў, напрыклад {{нп3|Шчырбскае возера|Шчырбскае возера|sk|Štrbské pleso}}, {{нп3|Возера Вельке-Гінцава|возера Вельке-Гінцава|sk|Veľké Hincovo pleso}}, {{нп3|Попрадскае возера|Попрадскае возера|sk|Popradské pleso}} або {{нп3|Скалнацкае возера|Скалнацкае возера|sk|Skalnaté pleso}}.

Найбольшая колькасць [[вадасховішча]]ў знаходзіцца на [[Ваг|рацэ Ваг]], дзе яны ўтвараюць Важскі каскад. Гэта, напрыклад, {{нп3|Вадасховішча Ліптаўска-Мара|Ліптаўска-Мара|sk|Liptovská Mara (priehrada)}}, {{нп3|Вадасховішча Слнява|Слнява|sk|Sĺňava}}, {{нп3|Вадасховішча Кралёва|Кралёва|sk|Vodné dielo Kráľová}}, {{нп3|Вадасховішча Носіцы|Носіцы|sk|Vodná nádrž Nosice}} і інш. Найбольшым вадасховішчам з’яўляецца [[Ораўскае вадасховішча]]} плошчай 35 км². Вадасховішчы ў Славакіі выкарыстоўваюцца ў мэтах [[Гідраэнергія|гідраэнергетыкі]], прадухілення [[Паводка|паводак]], накаплення [[Напой#Пітная вада|пітной вады]] (у якасці водных рэзервуараў выкарыстоўваюцца 8 вадасховішчаў), [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]], рэкрэацыі. [[Жытны востраў]] мае найбольшыя запасы грунтовых вод у Славакіі. Грунтовыя воды падзяляюцца на 3 тыпы:
# [[Карст]]авыя воды — знойдзены ў [[пячора]]х;
# [[Мінеральная вада|Мінеральныя воды]];
# [[Геатэрмальная крыніца|Тэрмальныя воды]] — найцяплейшая вада ў Славакіі знаходзіцца ў {{нп3|Вёска Подгайска|Подгайсцы|sk|Podhájska}} (80&amp;nbsp;°C).

=== Геаграфічныя цікавыя звесткі ===
;Кірункі свету
* Найбольш паўночны пункт: {{нп3|Гара Баб'я|Баб'я гара|sk|Babia hora}} ({{нп3|Вёска Ораўска-Полгара|вёска Ораўска-Полгара|sk|Oravská Polhora}}) на дзяржаўнай мяжы ({{coord|49|37|N|19|28|E}});
* Найбольш паўднёвы пункт: {{нп3|Вёска Пацінцы|вёска Пацінцы|sk|Patince}} ({{coord|47|44|N|18|17|E}});
* Найбольш заходні пункт: {{нп3|Вёска Загарска-Вэс|вёска Загарска-Вэс|sk|Záhorská Ves}} ({{coord|48|23|N|16|50|E}});
* Найбольш усходні пункт: {{нп3|Вёска Нова-Сэдліца|вёска Нова-Сэдліца|sk|Nová Sedlica}} ({{coord|49|05|N|22|34|E}}).

;Вышыні над узроўнем мора
* Найвышэйшы пункт: [[гара Герлахаўскі-Шціт]] (2654,4 метры над узроўнем мора);
* Найніжэйшы пункт: паверхня {{нп3|Рака Бодраг|ракі Бодраг|sk|Bodrog}} у {{нп3|Вёска Стрэда-над-Бодрагам|вёсцы Стрэда-над-Бодрагам|sk|Streda nad Bodrogom}} (94 метры над узроўнем мора).

;Цэнтры
* Цэнтр Славакіі: каля {{нп3|Гара Вэпар|гары Вэпар|sk|Vepor}} (± 5—10 км) ({{coord|48|44|N|19|28|E}} — адносныя лічбы);
* Геаметрычны цэнтр Славакіі: каля {{нп3|Гара Гайны Грун|гары Гайны Грун|sk|Hájny grúň (1 207,7 m n. m.)}};
* Цэнтр [[Еўропа|Еўропы]] (геаграфічны): [[касцёл]] Св. Яна ў {{нп3|Вёска Крэмніцке-Бане|вёсцы Крэмніцке-Бане|sk|Kremnické Bane}} (± 5—10 км) ({{coord|48|45|N|18|55|E}}).

;Межы&lt;ref name=hranice /&gt;
* Агульная працягласць — 1652,6 км.
* Найкарацейшая з [[Украіна]]й — 97,8 км.
* Найдаўжэйшая з [[Венгрыя]]й — 654.8 км.
* З [[Польшча]]й — 541,1 км.
* З [[Аўстрыя]]й — 107,1 км.
* З [[Чэхія]]й — 251,8 км.
* Індэкс дзяржаўных меж — 2,1.

;Адлегласці (паветраныя)
* Максімальная даўжыня (з захаду на ўсход): 428,8 км паміж вёскамі Загарска-Вэс і Нова-Сэдліца;
* Мінімальная шырыня (з поўначы на поўдзень): 77,6 км паміж вёскамі {{нп3|Вёска Орлаў|Орлаў|sk|Orlov}} і {{нп3|Вёска Госцёўцы|Госцёўцы|sk|Hosťovce (okres Košice-okolie)}};
* Найкарацейшая адлегласць да [[мора]]: 361 км да [[Рыека|Рыекі]] на беразе [[Адрыятычнае мора|Адрыятычнага мора]].

== Геалогія ==
{{main|Геалогія Славакіі}}

=== Геалагічная будова ===
[[File:Geol map.png|thumb|right|Тэктанічная карта [[Заходнія Карпаты|Заходніх Карпатаў]] і прылеглых тэрыторый.]]
Большую частку тэрыторыі Славакіі займаюць [[Заходнія Карпаты]] з характэрным горным тэктанічным покрывам, які з’яўляецца адной з частак {{нп3|Міжземнаморскі складкаваты пояс|Міжземнаморскага складкаватага пояса|sk|Alpsko-himalájska sústava}}. Заходнія Карпаты падзяляюцца на некалькі зон&lt;ref&gt;Kováč, M., Plašianka, D., 2003: ''Geologická stavba oblasti na styku Alpsko-karpatsko-panónskej sústavy a priľahlých svahov Českého masívu.'' Univerzita Komenského, Bratislava, 88 s.&lt;/ref&gt;. {{нп3|Верхнія Заходнія Карпаты|Верхнія Заходнія Карпаты|sk|Vonkajšie Západné Karpaty}} (якія ляжаць на вонкавай — паўночнай частцы Карпацкай дугі) праходзілі {{нп3|Тэктагенез|тэктагенез|sk|Orogenéza}} у канцы [[Палеагенавы перыяд|палеагену]] і ў пачатку [[Неагенавы перыяд|неагену]]. Яны складаюцца пераважна з {{нп3|Карпацкі фліш|карпацкага флішу|sk|Flyšové pásmo}}. Геалагічна складаная {{нп3|Пенінская скальная зона|скальная зона|sk|Pieninské bradlové pásmo}} ўтварае вонкавую мяжу {{нп3|Цэнтральныя Заходнія Карпаты|Цэнтральных Заходніх Карпатаў|sk|Centrálne Západné Karpaty}}. Да Цэнтральных Заходніх Карпатаў адносяцца [[Фатранска-Татранская вобласць]], {{нп3|Вэпарская зона|вэпарская зона|sk|Veporské pásmo}} і {{нп3|Гэмарская зона|гэмарская зона|sk|Gemerské pásmo}}, якія разам утвараюць самую высокую і вялікую частку Славакіі. Менавіта таму [[горная парода]] ў Славакіі дужа разнастайная. На поўдзень ад іх знаходзяцца {{нп3|Унутраныя Заходнія Карпаты|Унутраныя Заходнія Карпаты|sk|Vnútorné Západné Karpaty}}, утвораныя {{нп3|Мэліяцкая зона|мэліяцкай зонай|sk|Meliatske pásmo}}. Сярод іншых больш паўднёвых зон Заходніх Карпатаў на тэрыторыі Славакіі знаходзіцца толькі {{нп3|Зэмплінская зона|зэмплінская зона|sk|Zemplínske pásmo}}, якая знаходзіцца ў раёне {{нп3|Зэмплінскія горы|Зэмплінскіх гор|sk|Zemplínske vrchy}}. Прыкладна з поўдня на поўнач адбываецца наслаенне зон адна на адну. Найважнейшыя тэктагенныя рухі паўплывалі на Заходнія Карпаты ў перыяд верхняй [[Юрскі перыяд|юры]], сярэдняга [[Мелавы перыяд|мелу]] і [[міяцэн]]у. Па заканчэнні асноўных гораўтваральных рухаў, у [[палеаген]]е і [[неаген]]е пачалі з’яўляцца {{нп3|Разлом|разломы|sk|Zlom (geológia)}}, некаторыя з якіх утварылі, так званыя, палеагенавыя і неагенавыя катлавіны. Пэўны перыяд у выніку [[вулкан]]ічнай актыўнасці ўтвараліся эфузіўныя горныя пароды, асабліва шырока прадстаўленыя ў цэнтральнай і ўсходняй Славакіі. У пачатку [[Чацвярцічны перыяд|антрапагену]] вулканічная актыўнасць у Славакіі сціхла. Падчас [[Ледавіковая эпоха|ледавіковай эпохі]] ў найвышэйшых гарах узніклі [[ледавік]]і. З апошняй трэці антрапагену і дагэтуль назіраецца эразіўнае дзеянне ветру і рэк на горныя пароды.

=== Карысныя выкапні ===
[[File:Mineraly.sk - magnezit.jpg|right|thumb|Магнезіт з {{нп3|Вёска Лубанік|вёскі Лубанік|sk|Lubeník}}. У цяперашні час гэты мінерал з’яўляецца найбольш важнай сыравінай, якая здабываецца ў Славакіі.]]
Здабыча [[мінерал|мінеральных рэсурсаў]] з’яўляецца адной з асноў металургічнай вытворчасці, хімічнай і будаўнічай прамысловасці, а таксама істотна ўплывае на іншыя галіны эканомікі. У [[2009]] г. кошт горназдабываючай прамысловасці Славакіі склаў 329,59 млн [[еўра]] ў бягучых цэнах, што склала 0,52 % [[ВУП]]&lt;ref&gt;Baláž, P., Kúšik, D., 2010: Nerastné suroviny Slovenskej republiky, stav k roku 2009. Štátny geologický ústav Dionýza Štúra, Bratislava, 158 s. [http://www.geology.sk/new/sites/default/files/media/doc/rocenky_NS/rocenka_%20NS_10.pdf Dostupné online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131214132746/http://www.geology.sk/new/sites/default/files/media/doc/rocenky_NS/rocenka_%20NS_10.pdf |date=14 снежня 2013 }}&lt;/ref&gt;.
Сярод энергетычных рэсурсаў сёння ў Славакіі ўжываюцца [[нафта]], [[прыродны газ]] і [[буры вугаль]]. Здабыча нафты пакрывае толькі каля 1 % дзяржаўнай патрэбнасці ў энергарэсурсах, здабыча прыроднага газу — 3 %, калі здабыча бурага вугалю пакрывае 80 % унутранага спажывання. Астатнія энергарэсурсы, як і ўвесь [[чорны вугаль]], імпартуюцца ў Славакію з [[Чэхія|Чэхіі]]. Іншыя энергарэсурсы, як [[антрацыт]], [[бітум]], [[гліністы сланец]] і несмалісты газ, здабываць пры сучасных цэнах нерэнтабельна. Знойдзены эканамічна цікавыя запасы [[Уран (хімічны элемент)|ўрану]] (напрыклад, унутры {{нп3|Гара Ягадна|гары Ягадна|sk|Jahodná (vrch)}}), аднак іх распрацоўка яшчэ не пачалася. Сярод [[Руда|руд]] Славакія пэўны час здабывала толькі [[Жалезныя руды|жалезную руду]] ([[сідэрыт]]), здабыча якой пакрывала 11 % унутранага спажывання, аднак летам [[2008]] г. здабыча была спынена. У Славакіі, у адрозненні ад суседніх краін, ёсць запасы [[Сурма (хімічны элемент)|сурмы]], але ў сучаснасці яны не распрацоўваюцца. Краіна мае значныя запасы нярудных карысных выкапняў, з якіх галоўным па прыярытэтнасці здабычы з’яўляецца [[магнезіт]], які Славакія экспартуе, пакрываючы такім чынам 6 % сусветнага рынку гэтага мінерала. У глабальным маштабе значнай з’яўляецца і здабыча [[перліт]]у і [[Цэаліты|цэалітаў]]. Важную ролю граюць і нядаўна адкрытыя радовішчы [[тальк]]у ў {{нп3|Вёска Гэмарска-Полама|вёсцы Гэмарска-Полама|sk|Gemerská Poloma}}. Іншыя славацкія нярудныя карысныя выкапні ўключаюць у сябе [[барыт]], [[бентаніт]], [[каалін]] (пакрываецца 26 % унутранага спажывання), керамічныя [[Гліна|гліны]], [[базальт]], будаўнічы і абліцовачны камень, [[даламіт]], [[вапняк]], [[галіт]] (пакрываецца 20 % унутранага спажывання), [[ангідрыт]] (пакрываецца 45 % унутранага спажывання), [[кварц]], [[пясок]] і інш. У мінулым краіна была адным з вядучых вытворцаў самародных золата, срэбра, медзі і іншых руд, запасы якіх былі цалкам вычарпаны да нашага часу.

== Прырода ==

=== Флора ===
{{main|Флора Славакіі}}
44,3 % тэрыторыі рэспублікі (2,17 млн га) пакрытыя лясамі&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Prírodné bohatstvo Slovenska
  | url = http://www.tasr.sk/10/1307.axd?k=20080430TBB00452
  | date = 2008 г.
  | publisher = [[TASR]]
  | language = [[славацкая мова]]
  | accessdate = 8 снежня 2014
  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120203171624/http://www.tasr.sk/10/1307.axd?k=20080430TBB00452
  | archivedate = 3 лютага 2012
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;. 60 % раслін ліставыя, 40 % — хвойныя, прычым пераважаюць расліны ва ўзросце ад 60 да 100 гадоў. Сярод парод, якія выкарыстоўваюцца ў дрэваапрацоўцы, пераважае (займае ⅓ долю ад усіх) [[бук]], затым [[елка]] і [[дуб]]. 60 % плошчы лясоў знаходзяцца ў падпарадкаванні дзяржаўных арганізацый.

=== Фаўна ===
{{main|Фаўна Славакіі}}
У горных лясах Славакіі ёсць [[алень|алені]], [[рысь|рысі]], [[воўк|ваўкі]] і [[мядзведзь|мядзведзі]], а таксама дробныя жывёлы — [[ліса|лісы]], [[вавёрка|вавёркі]], [[ласка|ласкі]].

=== Ахова прыроды ===
У Славакіі ахову прыроды забяспечваюць 9 [[Спіс нацыянальных паркаў Славакіі|нацыянальных паркаў]], прычым найвялікшым і найстарэйшым з’яўляецца [[Татранскі нацыянальны парк (Славакія)|Татранскі нацыянальны парк]]. Увогуле на тэрыторыі Славакіі знаходзяцца 1082 невялікія прыродаахоўныя тэрыторыі&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Štátny zoznam osobitne chránených častí prírody SR
  | url = http://uzemia.enviroportal.sk/main/list/sortColumn/Cislo/sortType/asc
  | date = 2007 г.
  | publisher = SAŽP
  | language = [[славацкая мова]]
  | access-date = 9 снежня 2014
  | archive-date = 31 сакавіка 2022
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20220331224633/http://old.uzemia.enviroportal.sk/
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;, 382 тэрыторыі агульнаеўрапейскага значэння&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Výnos č. 3/2004-5.1 zo 14. júla 2004
  | url = http://www.sopsr.sk/natura/dokumenty/vynos.doc
  | date = 14 ліпеня 2004 г.
  | publisher = Ministerstva životného prostredia SR
  | language = [[славацкая мова]]
}}&lt;/ref&gt; і 38 тэрыторыі для аховы птушак&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Lokality Natura 2000
  | url = http://www.sopsr.sk/natura/index1.php?p=4&amp;lang=sk&amp;sec=1&amp;cpt=1
  | date =
  | publisher = Štátna ochrana prírody SR
  | language = [[славацкая мова]]
}}&lt;/ref&gt;.

== Адміністрацыйны падзел ==
{{main|Адміністрацыйны падзел Славакіі}}
{{Карта краёў Славакіі}}
[[Image:Kosice (Slovakia) - Main Street 4.jpg|thumb|[[Кошыцы]] — другі па велічыні горад Славакіі.]]
З [[1996]] г. Славакія дзеліцца на 8 краёў, якія з [[2002]] г. маюць пашыраныя правы самакіравання і называюцца ў Канстытуцыі рэспублікі ''найвышэйшымі тэрытарыяльнымі адзінкамі'' ({{lang-sk|vyššie územné celky}}). Назвы краёў надаваліся ў адпаведнасці з іх адміністрацыйнымі цэнтрамі.
{|
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; |
# [[Банскабістрыцкі край]]
# [[Браціслаўскі край]]
# [[Жылінскі край]]
# [[Кошыцкі край]]
# [[Нітранскі край]]
# [[Прэшаўскі край]]
# [[Трнаўскі край]]
# [[Трэнчынскі край]]
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; |
# [[Банска-Бістрыца]]
# [[Браціслава]]
# [[Жыліна]]
# [[Кошыцы]]
# [[Нітра (горад)|Нітра]]
# [[Прэшаў]]
# [[Трнава]]
# [[Трэнчын]]
|}

=== Гістарычны адміністрацыйны падзел Славакіі ===
* {{нп3|Гістарычныя жупы ў Славакіі|Гістарычныя жупы ў Славакіі|sk|Historické župy na Slovensku}}
* {{нп3|Жупа, Чэхаславакія|Жупы ў Чэхаславакіі (1918—1928 гг.)|sk|Župa (Česko-Slovensko)}}
* {{нп3|Краявыя ўтварэнні, Чэхаславакія|Краявыя ўтварэнні (1928—1939 гг. і 1945—1948 гг.)|sk|Krajinské zriadenie}}
* {{нп3|Жупа, Першая Славацкая Рэспубліка|Жупы падчас Славацкай Рэспублікі (1939—1945 гг.)|sk|Župa (prvá slovenská republika)}}
* {{нп3|Край, Чэхаславакія (1949—1960)|Краявыя ўтварэнні (1949—1960 гг.)|sk|Kraj (1949 – 1960)}}
* {{нп3|Край, Чэхаславакія (1960—1990)|Краявыя ўтварэнні (1960—1990 гг.)|sk|Kraj (1960 – 1990)}}

== Насельніцтва ==
{{main|Насельніцтва Славакіі}}
* Найбольшую колькасць жыхароў маюць наступныя краі: [[Прэшаўскі край|Прэшаўскі]], [[Кошыцкі край|Кошыцкі]] і [[Нітранскі край|Нітранскі]]&lt;ref name=VCH2009 /&gt;.
* Найбольшую колькасць жыхароў маюць наступныя гарады: [[Браціслава]], [[Кошыцы]], [[Прэшаў]].
* Найбольшую [[шчыльнасць насельніцтва]] маюць наступныя краі: [[Браціслаўскі край|Браціслаўскі]], [[Трэнчынскі край|Трэнчынскі]] і [[Трнаўскі край|Трнаўскі]].
* Найбольшую плошчу маюць наступныя гарады: [[Браціслава]], {{нп3|Высаке-Татры|Высаке-Татры|sk|Vysoké Tatry (mesto)}} і [[Кошыцы]].
* Найбольшае зніжэнне колькасці насельніцтва адбываецца ў Браціслаўскім, Міяўскім, Кошыцкім, Медзілабарцкім і Собранцкім раёнах.
* Найбольшы прырост насельніцтва адбываецца на [[Спіш]]у, {{нп3|Орава, рэгіён|Ораве|sk|Orava (región)}}, {{нп3|Кошыцкі рэгіён|Абаву|sk|Košický región}} і {{нп3|Земплін, рэгіён|Земпліне|sk|Zemplín (slovenský región)}}.

=== Нацыянальнасці ===
[[File:Etnicke zloženie 2011 Atlas romskych komunit.png|thumb|Этнічная структура вёсак і гарадоў Славацкай Рэспублікі паводле перапісу [[2011]] г. і Атласа [[цыганы|цыганскіх]] абшчын [[2013]] г.]]
Нацыянальны склад насельніцтва Славакіі&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;У адпаведнасці з перапісам [[2011]] г.&lt;/ref&gt;:
* [[Славакі]] — '''80,7 %''';
* [[Венгры]] — '''7,5 %''';
* [[Цыганы]] — '''2,0 %''';
* Іншыя — '''1,8 %''';
* Не паведамілі нацыянальнасць — '''8 %'''.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Нацыянальнасць !! 2011&lt;ref name=&quot;SODB&quot; /&gt; !! 2001&lt;ref name=&quot;SODB&quot; /&gt; !! 1991&lt;ref name=&quot;SODB&quot; /&gt; !! 1930 &lt;ref name=&quot;FORUMINST&quot;&gt;[http://www.foruminst.sk Fórum inštitút pre výskum menšín]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Славакі]] || 4 352 775 || 4 614 854 || 4 519 328 || 2 224 983
|-
| [[Венгры]] || 458 467 || 520 528 || 567 296 || 571 988
|-
| [[Цыганы]] || 105 738 || 89 920 || 75 802 || 30 626
|-
| [[Чэхі]] || 30 367 || 44 620 || 52 884 || 120 926
|-
| [[Русіны (этнічная група)|Русіны]] || 33 482 || 24 201 || 17 197 || 91 079
|-
| [[Украінцы]] || 7 430 || 10 814 || 13 281 || (&lt;small&gt;''глядзі «Русіны»''&lt;/small&gt;)
|-
| [[Немцы]] || 4 690 || 5 405 || 5 414 || 147 501
|-
| [[Палякі]] || 3 084 || 2 602 || 2 659 || 933
|-
| [[Харваты]] || 1 022 || 890 || - || -
|-
| [[Сербы]] || 698 || 434 || - || -
|-
| [[Рускія]] || 1 997 || 1 590 || 1 389 || (&lt;small&gt;''глядзі «Русіны»''&lt;/small&gt;)
|-
| [[Яўрэі]] || 631 || 218 || 134 || 65 385
|-
| [[Маравы]] || 3 286 || 2 348 || 6 037 || (&lt;small&gt;''глядзі «Чэхі»''&lt;/small&gt;)
|-
| [[Балгары]] || 1 051 || 1 179 || 1 400 || -
|-
| Іншыя || 9 852 || 5 350 || 2 732 || 768
|-
| Невядомая || 382 493 || 54 502 || 8 782 || 75 604
|-
| '''Усяго''' || '''5 538 036''' || '''5 379 455''' || '''5 274 335''' || '''3 329 793'''
|}
Доля цыганоў паводле апошняга перапісу (або ў адпаведнасці з іх уласнымі дэкларацыямі) складае 1,7 %, але паводле вынікаў інтэрв’ю з прадстаўнікамі мясцовага самакіравання (задавалася пытанне этнічнай прыналежнасці насельніцтва, якое пастаянна пражывае на падкантрольнай тэрыторыі) гэта лічба складае 5,6 %. Трэба, аднак, адзначыць, што ў выпадку прымання на веру вышэй згаданых 5,6 % варта зменшыць агульную колькасць славакаў і венграў у табліцы на 4 %.

=== Мовы ===
Мовы этнічных меншасцей могуць выкарыстоўвацца ў кантакце з уладамі ў тых базавых адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінках, дзе доля прадстаўнікоў этнічнай меншасці ў структуры насельніцтва перавышае 20 %. На практыцы гэта тычыцца больш чым сотні венгерскіх вёсак, дзесяці русінскіх/украінскіх вёсак, цыганскіх абшчын і адной нямецкай вёскі.

==== Родная мова ====
[[File:Linguistic structure of Slovakia.png|thumb|Моўная структура (родная мова) вёсак і гарадоў Славацкай Рэспублікі паводле перапісу [[2011]] г.]]
Моўны склад насельніцтва Славакіі паводле роднай мовы&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;:
* [[Славацкая мова]] — '''80,7 %''';
* [[Венгерская мова]] — '''8,5 %''';
* [[Цыганская мова]] — '''2,0 %''';
* Іншыя — '''1,8 %''';
* Не паведамілі родную мову — '''7 %'''.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Родная мова&lt;ref&gt;http://www.portal.statistics.sk {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140329022711/http://portal.statistics.sk/ |date=29 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;!! Перапіс 2011&lt;ref name=&quot;SODB&quot; /&gt; !! 2001&lt;ref name=&quot;SODB&quot; /&gt; !! 1910&lt;ref name=&quot;SODB&quot; /&gt;
|-
| [[Славацкая мова|Славацкая]] || 4 240 453 || 4 512 217 || 1 688 152
|-
| [[Венгерская мова|Венгерская]] || 508 714 || 572 929 || 885 646
|-
| [[Цыганская мова|Цыганская]] || 122 518 || 99 448 || -
|-
| [[Русінская мова|Русінская]] || 55 469 || 54 907 || 97 047
|-
| [[Украінская мова|Украінская]] || 5 689 || 7 879 || -
|-
| [[Чэшская мова|Чэшская]] || 35 216 || 48 201 || -
|-
| [[Нямецкая мова|Нямецкая]] || 5 186 || 6 343 || 198 387
|-
| [[Польская мова|Польская]] || 3 119 || 2 731 || -
|-
| [[Харвацкая мова|Харвацкая]] || 1 234 || 988 || 3 480
|-
| [[Ідыш]] || 460 || 17 || -
|-
| [[Балгарская мова|Балгарская]] || 132 || 1 004 || -
|-
| Іншыя || 13 585 || 6 735 || 48 500
|-
| Невядомая || 405 261 || 66 056 || -
|}

==== Мова, якая найчасцей ужываецца дома ====
Моўны склад насельніцтва Славакіі паводле мовы, якая найчасцей ужываецца дома&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;:
* [[Славацкая мова]] — '''73,3 %''';
* [[Венгерская мова]] — '''8,7 %''';
* [[Цыганская мова]] — '''2,4 %''';
* Іншыя — '''2,1 %''';
* Не паведамілі мову — '''13,5 %'''.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Мова!! Перапіс 2011&lt;ref name=&quot;SODB&quot; /&gt;
|-
| [[Славацкая мова|Славацкая]] || 3 954 149
|-
| [[Венгерская мова|Венгерская]] || 472 212
|-
| [[Цыганская мова|Цыганская]] || 128 242
|-
| [[Русінская мова|Русінская]] || 49 860
|-
| [[Чэшская мова|Чэшская]] || 17 148
|-
| [[Англійская мова|Англійская]] || 9 062
|-
| [[Нямецкая мова|Нямецкая]] || 6 173
|-
| [[Украінская мова|Украінская]] || 2 775
|-
| [[Італьянская мова|Італьянская]] || 1 436
|-
| [[Польская мова|Польская]] || 1 316
|-
| [[Руская мова|Руская]] || 1 250
|-
| [[В’етнамская мова|В’етнамская]] || 1 096
|-
| [[Мова жэстаў]] || 1 039
|-
| [[Харвацкая мова|Харвацкая]] || 932
|-
| [[Ідыш]] || 203
|-
| [[Балгарская мова|Балгарская]] || 124
|-
| Іншыя || 21 109
|-
| Невядомая || 728 910
|}

==== Мова, якая найчасцей ужываецца ў публічных месцах ====
Моўны склад насельніцтва Славакіі паводле мовы, якая найчасцей ужываецца ў публічных месцах&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;:
* [[Славацкая мова]] — '''80,4 %''';
* [[Венгерская мова]] — '''7,3 %''';
* Іншыя — '''2,8 %''';
* Не паведамілі мову — '''9,5 %'''.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Мова!! Перапіс 2011&lt;ref name=&quot;SODB&quot; /&gt;
|-
| [[Славацкая мова|Славацкая]] || 4 337 690
|-
| [[Венгерская мова|Венгерская]] || 391 577
|-
| [[Цыганская мова|Цыганская]] || 36 660
|-
| [[Англійская мова|Англійская]] || 28 181
|-
| [[Русінская мова|Русінская]] || 24 524
|-
| [[Чэшская мова|Чэшская]] || 18 747
|-
| [[Нямецкая мова|Нямецкая]] || 11 474
|-
| [[Італьянская мова|Італьянская]] || 2 033
|-
| [[Французская мова|Французская]] || 1 499
|-
| [[Іспанская мова|Іспанская]] || 1 202
|-
| [[Украінская мова|Украінская]] || 1 100
|-
| [[Мова жэстаў]] || 964
|-
| [[Польская мова|Польская]] || 723
|-
| [[Харвацкая мова|Харвацкая]] || 383
|-
| [[Ідыш]] || 159
|-
| [[Балгарская мова|Балгарская]] || 68
|-
| Іншыя || 24 735
|-
| Невядомая || 515 312
|}

=== Рэлігіі і канфесіі ===
{{main|Рэлігія ў Славакіі}}
Рэлігійна-канфесійны склад насельніцтва Славакіі&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;:
* [[Рымска-Каталіцкая Царква]] — '''62,0 %''';
* [[Атэізм]] — '''13,4 %''';
* [[Евангельская Царква Аўгсбургскага Вызнання (Славакія)|Евангельская Царква Аўгсбургскага Вызнання]] — '''5,9 %''';
* [[Уніяцтва|Грэка-Каталіцкая Царква]] — '''3,8 %''';
* [[Кальвінізм]] — '''1,8 %''';
* Іншыя — '''2,5 %''';
* Не паведамілі — '''10,6 %'''.
[[File:Katedrála sv. Martina 03.jpg|thumb|[[Сабор Святога Марціна, Браціслава|Кафедральны сабор Святога Марціна]] ў [[Браціслава|Браціславе]].]]
[[File:Náboženská mapa SR sčítanie 2001.png|thumb|Рэлігійна-канфесійны склад базавых адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак Славацкай Рэспублікі паводле перапісу [[2001]] г.]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Веравызнанне !! Перапіс 2011&lt;ref name=&quot;SODB&quot;&gt;[http://portal.statistics.sk Štatistický úrad SR] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140329022711/http://portal.statistics.sk/ |date=29 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt; !! 2001&lt;ref name=&quot;SODB&quot; /&gt;!! 1991&lt;ref name=&quot;SODB&quot; /&gt; !! 1930&lt;ref name=&quot;FORUMINST&quot;/&gt;
|-
| [[Рымска-Каталіцкая Царква]] || 3 347 277 || 3 708 120 || 3 187 383 || 2 384 355
|-
| [[Уніяцтва|Славацкая Грэка-Каталіцкая Царква]] || 206 871 || 219 831 || 178 733 || 214 725
|-
| [[Праваслаўная царква Чэшскіх зямель і Славакіі|Праваслаўная Царква]] || 49 133 || 50 363 || 34 376 || 9 076
|-
| [[Евангельская Царква Аўгсбургскага Вызнання (Славакія)|Евангельская Царква Аўгсбургскага Вызнання]] || 316 250 || 372 858 || 326 397 || 400 258
|-
| [[Кальвінізм]] || 98 797 || 109 735 || 82 545 || 145 829
|-
| [[Сведкі Іеговы]] || 17 222 || 20 630 || 10 501 || -
|-
| [[Метадызм]] || 10 328 || 7 347 || 4 359 || 152
|-
| Хрысціянскія Цэрквы || 7 720 || 6 519 || 700 || -
|-
| {{нп3|Апостальская Царква ў Славакіі|Апостальская Царква|sk|Apoštolská cirkev na Slovensku}} || 5 831 || 3 905 || 1 116 || -
|-
| {{нп3|Братэрскае Адзінства Баптыстаў|Братэрскае Адзінства Баптыстаў|sk|Bratská jednota baptistov}} || 3 486 || 3 562 || 2 465 || 1 745
|-
| [[Царква Адвентыстаў Сёмага Дня]] || 2 915 || 3 429 || 1 721 || -
|-
| {{нп3|Братэрская Царква|Братэрская Царква|sk|Cirkev bratská}} || 3 396 || 3 217 || 1 861 || 29
|-
| [[Іўдаізм]] || 1 999 || 2 310 || 912 || 136 737
|-
| [[Старакаталіцызм]] || 1 687 || 1 733 || 882 || -
|-
| [[Гусіты]] || 1 782 || 1 696 || 625 || 11 495
|-
| {{нп3|Новаапостальская Царква|Новаапостальская Царква|sk|Novoapoštolská cirkev}} || 166 || 22 || 188 || -
|-
| [[Бахаі]] || 1 065 || - || - || -
|-
| [[Мармоны]] || 972 || 58 || 91 || -
|-
| Іншыя || 23 340 || 6 214 || 6 094 || 1 524
|-
| Без вызнання || 725 362 || 697 308 || 515 551 || 16 890
|-
| Не паведамілі || 571 437 || 160 598 || 917 835 || -
|}
У Славакіі няма ніводнай [[Мячэць|мячэці]]&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Moslimovia na Slovensku by chceli mať mešitu
  | url = http://spravy.pravda.sk/moslimovia-na-slovensku-by-chceli-mat-mesitu-fnp-/sk_domace.asp?c=A100811_200030_sk_domace_p09
  | date = 12 ліпеня 2012 г.
  | publisher = TASR
  | language = [[славацкая мова]]
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;.

== Палітыка ==
[[File:BratislavaDonau.JPG|thumb|Месца пасяджэнняў славацкага парламента — [[Нацыянальная Рада Славакіі|Нацыянальнай Рады Славацкай Рэспублікі]] — і [[Браціслаўскі Град]].]]
''Глядзі'':
: {{нп3|Палітычныя падзеі ў Славакіі з 1989|Палітычныя падзеі ў Славакіі з 1989|sk|Politický vývoj Slovenska od roku 1989}}
: {{нп3|Канстытуцыя Славацкай Рэспублікі|Канстытуцыя Славацкай Рэспублікі|sk|Ústava Slovenskej republiky}}
: [[Прэзідэнт Славакіі]]
: [[Спіс прэм’ер-міністраў Славакіі]]
: {{нп3|Спіс спікераў парламентаў Славакіі|Спіс спікераў парламентаў Славакіі|sk|Zoznam predsedov slovenských parlamentov}}

* Прэзідэнт: [[Андрай Кіска]]
* Прэм’ер-міністр: [[Роберт Фіца]] (СМЕР)
* Спікер парламента: [[Петар Пелегрыні]] (СМЕР)
* Віцэ-спікеры: [[Ян Фігель]], [[Яна Лашакава]], [[Міраслаў Чыж]], [[Эрыка Юрынава]]
* Віцэ-прэм’ер: першы — [[Роберт Каліняк]], іншыя — [[Петар Кажымір]], [[Міраслаў Лайчак]]
* Партыя ўлады: [[СМЕР]]
* Арыентацыя ўлады: левая
* Апазіцыя: [[СДКУ-ДС]], [[СаС]], [[КДГ]], [[Мост-Гід]], [[ОЛяНА]]
* Колькасць палітычных партый у парламенце: 6

=== Палітычная сістэма ===
Славацкая Рэспубліка з’яўляецца плюралістычнай дэмакратыяй парламенцкага тыпу — [[парламенцкая рэспубліка|парламенцкай рэспублікай]].

==== Заканадаўчая ўлада ====
Парламент ([[Нацыянальная Рада Славакіі|Нацыянальная Рада Славацкай Рэспублікі]]) з’яўляецца найвышэйшым заканадаўчым органам дзяржавы. Ён складаецца з 150 членаў — пасланцаў, абраных у дэмакратычных [[Выбары|выбарах]], якія адбываюцца (за выключэннем выпадкаў датэрміновых выбараў) адзін раз на чатыры гады. [[Выбарчая сістэма]] падчас выбараў у Нацыянальную Раду Славакіі з’яўляецца [[Прапарцыянальная выбарчая сістэма|прапарцыянальнай]], такім чынам вынікі выбараў у вялікай ступені залежаць ад галасоў выбаршчыкаў. Калі кандыдаты вылучаюцца ў выбарчыя спісы ад партый, яны здымаюцца з выбараў у тых выпадках, калі іх праграма супярэчыць праграме партыі або калі яны выйшлі са складу партыі, г. зн. што дзейнічае [[імператыўны мандат]].

==== Выканаўчая ўлада ====
[[Кабінет міністраў]] складаецца з міністраў, што паходзяць з палітычных партый, якія сфарміравалі кааліцыю большасці, г. зн. маюць больш за 75 месцаў у Нацыянальнай Радзе Славацкай Рэспублікі. Кіраўніком урада з’яўляецца прэм’ер-міністр, які не мае непасрэднай міністэрскай улады над асобнымі міністэрствамі. У выпадках, калі дэпутаты становяцца міністрамі, яны часова адмаўляюцца ад сваіх дэпутацкіх мандатаў і замяняюцца намеснікамі (для параўнання: у [[Чэхія|Чэхіі]] ў міністраў застаюцца дэпутацкія мандаты, што, у сваю чаргу, прыводзіць да частай адсутнасці міністраў на рабочых месцах праз неабходнасць галасаваць у парламенце).
[[File:Grasalkovičov palác Bratislava Oct. 2006 007.jpg|right|thumb|[[Палац Грасалкавічаў]] у [[Браціслава|Браціславе]] — рэзідэнцыя Прэзідэнта Славацкай Рэспублікі.]]
У выпадку адстаўкі ці звальнення міністр мае права вярнуцца ў парламент у якасці звычайнага дэпутата.

==== Прэзідэнт ====
Прэзідэнт у Славакіі з’яўляецца кіраўніком дзяржавы. [[Прэзідэнт Славакіі|Прэзідэнт Славацкай Рэспублікі]] разам з прэм’ер-міністрам і спікерам парламента — найвышэйшыя канстытуцыйныя чыноўнікі ў краіне (таму дзейнічаюць некаторыя абмежаванні: напрыклад, яны не могуць адначасова лятаць у адным самалёце). Функцыі прэзідэнта ў Славакіі носяць, хутчэй, фармальны характар. Яго паўнамоцтвы, напрыклад, уключаюць зацвярджэнне пасады прэм’ер-міністра, які абіраецца. Акрамя гэтага, прэзідэнт валодае, так званым правам «малога вета» — можа вярнуць закон на паўторны разгляд Нацыянальнай Радай. Для ажыццяўлення права «малога вета» ў Радзе павінна быць абсалютная большасць пасланцаў — г. зн. мінімум 76 чалавек. Для дасягнення парламенцкага кворуму з нагоды «малога вета» павінна прысутнічаць простая большасць галасоў, г. зн. мінімум 38. Акрамя іншых правоў, прэзідэнт выбірае канстытуцыйных суддзяў з ліку колькасці кандыдатаў, якая ў два разы перавышае колькасць суддзяў: кандыдаты ці атрымліваюць гранты Нацыянальнай Рады, ці вылучаюцца з ліку людзей, якія маюць пэўныя ўзнагароды. Станам на [[2014]] г. прэзідэнтам Славакіі з’яўляецца [[Андрай Кіска]].

=== Знешняя палітыка ===
Славацкая Рэспубліка — член [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] з [[2004]] г. Славакія прымае актыўны ўдзел у вайсковых аперацыях [[НАТА]] (член з 2004 г.). Існуе злучэнне славацкіх міратворцаў (разам з [[Чэхія|чэшскімі]]) у [[Рэспубліка Косава|Косаве]]. Пасля [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрактаў 11 верасня 2001 г. у ЗША]] ўрад Славакіі адкрыў сваю паветраную прастору для самалётаў антытэрарыстычнай кааліцыі. У чэрвені [[2002]] г. Славакія абвясціла, што накіруе інжынерную брыгаду ў [[Афганістан]].

Славацкая Рэспубліка — член [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый (ААН)]], які ўдзельнічае ў яе спецыялізаваных агенцтвах. Славакія з’яўляецца членам [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе (АБСЕ)]], [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|Сусветнай гандлёвай арганізацыі (СГА)]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця (АЭСР)]]. Славакія — адна з чатырох краін-удзельніц [[Вышаградская група|Вышаградскай групы]] (разам з [[Польшча]]й, [[Чэхія]]й і [[Венгрыя]]й) — форуму для абмеркавання пытанняў, якія ўяўляюць узаемную цікавасць. Славацкая Рэспубліка падтрымлівае дыпламатычныя адносіны з 134 дзяржавамі (пераважна праз Міністэрства замежных спраў). У Славакіі знаходзяцца 44 [[пасольства|пасольствы]] і 35 ганаровых [[консульства]]ў.

==== Адносіны з Беларуссю ====
Дыпламатычныя адносіны ўрады ўстанавілі [[14 студзеня]] [[1993]] года. [[1 кастрычніка]] [[2000]] года ўрад Славакіі ператварыў сваё генеральнае консульства ў [[Мінск]]у ў пасольства. [[28 жніўня]] [[2002]] года генеральнае консульства Беларусі ў Браціславе пераўтворана ў пасольства. Першым беларускім паслом у Славакіі быў [[Валерый Варанецкі]]&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.by/print/ru/press/news/2003-01-16-2.html Матэрыялы брыфінгу намесніка начальніка ўпраўлення інфармацыі МЗС Беларусі Андрэя Савіных, праведзенага для прадстаўнікоў СМI 16 студзеня б.г.]{{Недаступная спасылка}}// Сайт Міністэрства замежных спраў Беларусі. [[16 студзеня]] [[2002]]&lt;/ref&gt;.

== Эканоміка ==
{{main|Эканоміка Славакіі}}

=== Прамысловасць ===
[[File:Kia cee'd Concept.JPG|right|thumb|«Kia cee’d» — аўтамабіль, які вырабляецца на [[Жыліна|жылінскім]] заводзе «''[[Kia Motors Slovakia]]''».]]
У мінулым у Славакіі вырабляліся пераважна прадукты цяжкага машынабудавання для краін [[СЭУ]] і іншых саюзнікаў [[СССР]], аднак пасля [[1989]] г. гэты рынак абваліўся.

Нізкія выдаткі на працоўную сілу і падатковая рэформа ў пачатку [[XXI ст.]] зрабілі Славакію прывабнай краінай для замежных інвестараў, асабліва ў галіне аўтамабільнай прамысловасці, якая займае ў эканоміцы рэспублікі надзвычай моцныя пазіцыі: менавіта ў Славакіі вырабляецца найбольшая на планеце колькасць аўтамабіляў на аднаго грамадзяніна. Тут знаходзяцца заводы «''[[Volkswagen]]''» у [[Браціслава|Браціславе]], «''PSA [[Peugeot]]—[[Citroën]]''» у [[Трнава|Трнаве]] і «''[[Kia]]''» ў [[Жыліна|Жыліне]]. Другой найбольш важнай галіной прамысловасці з’яўляецца электратэхнічная прамысловасць: у [[Нітра (горад)|Нітры]] знаходзіцца завод «''[[Sony]]''», каля [[Галанта|Галанты]] — «''[[Samsung]]''». Славацкая прамысловасць мае пазітыўныя перспектывы развіцця і дэманструе стабільны штогадовы рост. Напрыклад, у [[2011]] г. у Славакіі былі выраблены 926 555 аўтамабіляў (менавіта тады краіна заняла першае месца на планеце па колькасці вырабленых аўтамабіляў на душу насельніцтва — 171 машыны на тысячу грамадзян), а ўжо ў [[2013]] г. вытворчасць павялічылася прыкладна да 980 000 аўтамабіляў&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Vyrobili sme takmer milión áut, na obyvateľa najviac na svete
  | url = http://ekonomika.sme.sk/c/7067415/vyrobili-sme-takmer-milion-aut-na-obyvatela-najviac-na-svete.html
  | date = 16 студзеня 2014 г.
  | publisher = sme.sk
  | language = [[славацкая мова]]
}}&lt;/ref&gt;.

За надзвычайны выраб аўтамабіляў краіна атрымала мянушку «''[[Дэтройт]] [[Еўропа|Еўропы]]''» ({{lang-sk|Detroit Európy}}), а за развіццё эканомікі — «''[[Татры|татранскі]] [[тыгр]]''» ({{lang-sk|tatranský tiger}})&lt;ref&gt;{{кніга
|аўтар        = Joseph J. Hobbs
|частка       =
|загаловак    = World Regional Geography
|арыгінал     =
|спасылка     =
|выданне      =
|месца        = Belmont
|выдавецтва   = Cengage Learning
|год          = 2009
|том          =
|старонкі     = 145
|старонак     =
|isbn         = 0-495-38950-1
}}&lt;/ref&gt;.

=== Сельская гаспадарка ===
Славакія мае развітую [[Сельская гаспадарка|сельскую гаспадарку]], якая выкарыстоўвае 19 350 км² сельскагаспадарчых угоддзяў (39,5 % плошчы краіны). У пачатку [[XX ст.]] у гэтай сферы былі заняты 60 % насельніцтва. Сёння ў сельскай гаспадарцы, паляванні і сумежных галінах занятыя каля 4,9 % эканамічна актыўнага насельніцтва (100 050 чалавек)&lt;ref&gt;Kolektív autorov, ''Ottova praktická encyklopédia Slovensko.'' Ottovo nakladatelství, Praha, 2008, s. 401—404&lt;/ref&gt;. Найлепшыя ўмовы для вырошчвання сельскагаспадарчых культур у нізінах, прычым вырошчваюцца пераважна збожжавыя (60 % ад занятай зямлі), насенне алейных культур, адна- і шматгадовыя кармавыя расліны. [[Бульба]], [[бабовыя]], [[гародніна]] (асабліва [[Тамат звычайны|памідоры]], [[белая капуста]], [[цыбуля]], [[папрыка]] і [[морква]]) займаюць разам каля 3 % раллі&lt;ref name=&quot;Némethová&quot;&gt;{{cite web
  | title = J Némethová. Poľnohospodárstvo Slovenska
  | url = http://dam.fpv.ukf.sk/mod/resource/view.php?inpopup=true&amp;id=473
  | date = 20 жніўня 2010 г.
  | publisher = dam.fpv.ukf.sk
  | language = [[славацкая мова]]
  | accessdate = 15 снежня 2014
  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181106005009/https://dam.fpv.ukf.sk/mod/resource/view.php?inpopup=true&amp;id=473
  | archivedate = 6 лістапада 2018
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;. У Славакіі вылучаюць 6 рэгіёнаў вінаградарства. Большасць сартоў [[вінаград]]у вырошчваецца пераважна ў заходняй, цэнтральнай і, у меншай ступені, ва ўсходняй Славакіі. Землі на ўзвышшах выкарыстоўваюцца ў якасці паш для [[Карова|буйнога рагатага быдла]] і [[Авечка свойская|авечак]], але найбольшая частка пагалоўя канцэнтруецца ў нізінах, бо там лепшая кармавая база.
[[File:Harvest Dubodiel2010.JPG|thumb|right|Жніво вёскі Дубадзел.]]

[[31 снежня]] [[2009]] г. у Славакіі былі&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Štatistický úrad SR. Súpis hospodárskych zvierat k 31.12.2009
  | url = http://portal.statistics.sk/files/Sekcie/sek_500/polnohospodarstvo/publikacie-stiahnutie/stavy-zvierat/supis-zvierat-2009.pdf
  | date = 20 жніўня 2010 г.
  | publisher = portal.statistics.sk
  | language = [[славацкая мова]]
  | accessdate = 15 снежня 2014
  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110811042249/http://portal.statistics.sk/files/Sekcie/sek_500/polnohospodarstvo/publikacie-stiahnutie/stavy-zvierat/supis-zvierat-2009.pdf
  | archivedate = 11 жніўня 2011
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Від
! Колькасць у тысячах
|-
| Буйное рагатае быдла
| 471
|-
| Свінні
| 740
|-
| Авечкі
| 376
|-
| Козы
| 35
|-
| Коні
| 7
|-
| Птушкі (у тым ліку куры)
| 13 583 (6252)
|}

Колькасць жывёл большасці відаў ужо даўно мае тэндэнцыю да зніжэння, пераважна з прычыны зніжэння попыту на ўнутраным рынку і нізкай пакупніцкай здольнасці мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;Némethová&quot;/&gt;.

Структура зямельнага фонду Славацкай Рэспублікі ў перыяд [[2007]]—[[2012]] гг. была наступная (уся інфармацыя прыведзеная ў [[гектар]]ах на [[1 студзеня]] дадзенага года)&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Štruktúra pôdneho fondu
  | url = http://www.podnemapy.sk/portal/reg_pod_infoservis/struktura_pf_070101/struktura_pf.aspx
  | date = 2012 г.
  | publisher = Pôdny portál
  | language = [[славацкая мова]]
}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Год !! Разам !! Сельскагаспадарчыя &lt;br /&gt;глебы !! Ворныя глебы !! Хмельнікі !! Вінаграднікі !! Сады !! Садавінавыя &lt;br /&gt;сады !! Травы !! Лясы !! Водныя &lt;br /&gt;акваторыі !! Населеныя &lt;br /&gt;пункты !! Іншае
|-
| '''[[2007]]''' || 4 903 397 || 2 430 683 || 1 427 357 || 534 || 27 314 || 76 813 || 17 792 || 880 873 || 2 006 939 || 93 325 || 227 092 || 145 357
|-
| '''[[2008]]''' || 4 903 573 || 2 428 899 || 1 425 896 || 530|| 27 243 || 76 720
|| 17 590 || 880 920 || 2 007 142 || 93 656 || 227 931 || 145 945
|-
| '''[[2009]]''' || 4 903 704 || 2 423 478 || 1 421 852 || 520|| 27 258 || 76 636
|| 17 360 || 879 853 || 2 008 257 || 94 575 || 229 059 || 148 335
|-
| '''[[2010]]''' || 4 903 717 || 2 417 933 || 1 417 983 || 519|| 27 140 || 76 563
|| 17 257 || 878 470 || 2 008 843 || 94 645 || 229 941 || 152 356
|-
| '''[[2011]]''' || 4 903 644 || 2 414 291 || 1 416 633 || 520|| 27 091 || 76 529
|| 17 034 || 876 484 || 2 011 250 || 94 761 || 230 589 || 152 753
|-
| '''[[2012]]''' || 4 903 613 || 2 410 812 || 1 415 653 || 517|| 26 997 || 76 563
|| 16 858 || 874 224 || 2 012 336 || 94 764 || 231 967 || 153 733
|}

=== Турызм ===
Славакія прыцягвае сваёй прыроднай прыгажосцю, асабліва ў [[Горны хрыбет|гарах]], [[пячора]]х, але таксама і такімі культурнымі і гістарычнымі славутасцямі, як сярэдневяковыя [[Замак|Грады]] і [[Горад|гарады]], народная архітэктура, крыніцы і гарналыжныя курорты. Па некаторых дадзеных, краіна мае найбольшую канцэнтрацыю замкаў (тут іх традыцыйна прынята называць «Грады») на душу насельніцтва. У [[2006]] г. Славакію наведалі больш за 1,6 млн чалавек. Найбольшая колькасць наведванняў прыйшлася на [[Браціслава|сталіцу]] і [[Татры]]&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Turistov na Slovensku pribúda
  | url = http://aktualne.centrum.sk/cestovanie/clanek.phtml?id=240802
  | date = 9 кастрычніка 2011 г.
  | publisher = aktualne.centrum.sk
  | language = [[славацкая мова]]
}}&lt;/ref&gt;. Турысты прыязджаюць пераважна з [[Чэхія|Чэхіі]] (каля 26 % ад усіх турыстаў), [[Польшча|Польшчы]] (15 %) і [[Германія|Германіі]] (11 %). З прычыны адсутнасці гор у [[Беларусь|Беларусі]] Славакія карыстаецца попытам у беларускіх аматараў горных лыж праз адносна нізкія кошты і выгоднае геаграфічнае знаходжанне.

=== Сфера паслуг ===
[[Сфера паслуг]] у Славакіі пасля атрымання ёю незалежнасці развіваецца хутка. У сферы паслуг працуе каля 57 % насельніцтва краіны. 59 % [[ВУП]] Славацкай Рэспублікі складаецца за кошт іменна гэтай сферы. Асабліва дынамічна развіваецца турызм: за перыяд з [[2001]] г. па [[2005]] г. прыбыткі ў гэтай галіне выраслі ў 2 разы.

=== Энергетыка ===
{{На карце+|Славакія|float={{{float|right}}}|width={{{width|300}}}|caption=Актыўныя АЭС у Славакіі.|places=
 {{На карце~|Славакія|marksize=7|lat=48.497185|long=17.693052|label=Богуніцы}}
 {{На карце~|Славакія|marksize=7|lat=48.260813|long=18.458083|label=Мохаўцы}}
}}
Першаснае энергетычнае ўжыванне Славакіі складала 194 ТВт·г (каля 36 ТВт·г на мільён чалавек) у [[2009]] г. Славацкая Рэспубліка — тыповы энергетычны [[Імпарт|імпарцёр]]: у краіну імпартуецца 63 % ад першасна ўжыванай энергіі&lt;ref name=IEA2010&gt;[http://www.iea.org/textbase/nppdf/free/2010/key_stats_2010.pdf IEA Key energy statistics 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101011091637/http://www.iea.org/textbase/nppdf/free/2010/key_stats_2010.pdf |date=11 кастрычніка 2010 }} Page: Country specific indicator numbers from page 48 {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Славакія мае 4 дзеючыя [[Ядзерны рэактар|ядзерныя рэактары]] на 2 [[АЭС]], уведзеныя ў эксплуатацыю ў перыяд паміж [[1984]] г. і [[1999]] г. На долю [[Ядзерная энергія|ядзернай энергіі]] прыходзіцца прыкладна 52 % электрычнасці Славацкай Рэспублікі&lt;ref&gt;[http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=SK IAEA Slovakia]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Па дадзеных на канец [[2010]] г. аб’ём [[Энергія ветру|энергіі ветру]], які выкарыстоўваўся ў Славакіі, склаў 3 МВт·г, што з’яўлялася найніжэйшым паказчыкам сярод краін [[ЕС]], акрамя бадай што [[Мальта|Мальты]] і [[Славенія|Славеніі]]&lt;ref&gt;[http://ewea.org/fileadmin/ewea_documents/documents/statistics/EWEA_Annual_Statistics_2010.pdf Wind in power 2010 European statistics] [[EWEA]] February 2011 pages 4 and 11 {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

«''[[Slovnaft]]''» — найбуйнейшая нафтаапрацоўчая кампанія ў рэспубліцы. «''Славацкая газавая прамысловасць''» ({{lang-sk|Slovenský plynárenský priemysel}}) — асноўная кампанія, якая забяспечвае [[Прыродны газ|прыродным газам]] краіну.

== Транспарт ==

=== Паветраны транспарт ===
[[File:Bratislava Airport new terminal BTS.jpg|right|thumb|[[Браціслава|Браціслаўскі]] [[аэрапорт]].]]
У Славакіі знаходзяцца 36 [[аэрапорт]]аў (у тым ліку 20 з цвёрдым пакрыццём)&lt;ref name=CIA&gt;{{cite web
  | title = The World Factbook
  | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lo.html
  | publisher = Central Intelligence Agency
  | language = [[англійская мова]]
  | accessdate = 15 снежня 2014
  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20200407000151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lo.html
  | archivedate = 7 красавіка 2020
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;. Славакія мае 6 міжнародных аэрапортаў: [[Браціслава|у Браціславе]], [[Кошыцы|Кошыцах]], [[П’ешцяны|П’ешцянах]], [[Попрад]]зе, [[Сліяч]]ы і [[Жыліна|Жыліне]]. Найвялікшы аэрапорт у Славакіі знаходзіцца ў Браціславе. У [[2009]] г. гэтым аэрапортам былі перавезены 1 710 018 пасажыры&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Štatistické údaje
  | url = http://www.letiskobratislava.sk/31.html
  | publisher = Letisko M.R.Štefánika Bratislava
  | language = [[славацкая мова]]
  | accessdate = 15 снежня 2014
  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111101154841/http://www.letiskobratislava.sk/31.html
  | archivedate = 1 лістапада 2011
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;.

'''Колькасць аэрапортаў паводле даўжыні палос'''&lt;ref name=CIA /&gt;:
* болей за 3047 м — 1;
* ад 2438 м да 3047 м — 3;
* ад 1524 м да 2437 м — 3;
* ад 914 м да 1523 м — 12;
* меней за 914 м — 17.

=== Чыгуначны транспарт ===
[[File:Czech Raildays 2012, ZSSK 861, 861 005-1 (02).jpg|thumb|right|Тыповы славацкі пасажырскі цягнік.]]
[[Чыгунка]] Славацкай Рэспублікі ў [[2007]] г. мела працягласць 3690 км&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Zmluva o prevádzkovaní dráh na rok 2007
  | url = http://www.zsr.sk/buxus/docs//Zmluva_o_vykone/Zmluva_o_prev_drah_2007.rtf
  | language = [[славацкая мова]]
  | accessdate = 15 снежня 2014
  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110722115057/http://www.zsr.sk/buxus/docs//Zmluva_o_vykone/Zmluva_o_prev_drah_2007.rtf
  | archivedate = 22 ліпеня 2011
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt; нармальных, шырокіх і вузкіх каляін і 1923 км ліній з блакіровачным абсталяваннем. Акрамя таго, ёсць 1159 перасячэнні чыгуначных пуцей з сігналізацыяй, 8773 пераключальнікі каляін, 76 тунэлі агульнай працягласцю 43,3 км, 2283 масты агульнай даўжынёй 46,7 км і 2344 чыгуначныя пераезды. Кампанія «Славацкая чыгунка» юрыдычна кантралюе ўсю чыгунку Славакіі. Найбуйнейшыя чыгуначныя вузлы: [[Браціслава]], [[Жыліна]], [[Кошыцы]], [[Зволен]] і [[Нове-Замкі]]. Найдаўжэйшы тунэль у Славакіі, а таксама ў былой [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] — {{нп3|Чрэмашнянскі тунэль|Чрэмашнянскі тунэль|sk|Čremošniansky tunel}} даўжынёй 4697 м.

Сярод славутасцей чыгуначнага транспарту можна вылучыць {{нп3|Кісуцка-ораўская лясная чыгунка|Кісуцка-ораўскую лясную чыгунку|sk|Kysucko-oravská lesná železnica}}. Яна функцыянавала з [[1926]] г. па [[1971]] г., а зараз з’яўляецца турыстычным аб’ектам.

=== Аўтамабільны транспарт ===
[[File:Highways SK map v3.svg|right|thumb|Карта дарог для аўтамабіляў Славакіі.]]
Агульная працягласць дарог складае 42 993 км: 37 533 км з удасканаленым пакрыццём (у тым ліку 415,5 км дарог для аўтамабіляў і 259 км хуткасных дарог) і 5460 км з неўдасканаленым пакрыццём. Вылучаюць наступныя катэгорыі дарог: I класа, II класа, III класа, хуткасныя дарогі, дарогі для аўтамабіляў ([[D1]], [[D2]], [[D3]], [[D4]]).

=== Водны транспарт ===
У Славакіі няма мораў. Водны транспарт ажыццяўляецца толькі па рэках (у дужках пазначана працягласць прыдатных для транспарту ўчасткаў рэк):
* [[Дунай]] (172 км);
* [[Ваг]] (78,8 км);
* [[Рака Бодраг|Бодраг]] (7,8 км);
* [[Рака Топля|Топля]] (20 км).
Рачныя парты знаходзяцца ў гарадах [[Браціслава]] і [[Комарна]]. Іншыя водныя вузлы выкарыстоўваюцца пераважна ў рэкрэацыйных і тэхналагічных мэтах. Быў рэалізаваны праект міжнароднага значэння па злучэнні Дуная праз Ваг з [[Одэр]]ам і [[Вісла]]й&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Koncepcia rozvoja vodnej dopravy SR
  | url = http://www.telecom.gov.sk/index/index.php?ids=481
  | publisher = MDPT
  | language = [[славацкая мова]]
  | accessdate = 16 снежня 2014
  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110824043741/http://www.telecom.gov.sk/index/index.php?ids=481
  | archivedate = 24 жніўня 2011
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;.

=== Трубаправоды ===
Праз Славакію праходзяць два трубаправоды — [[Нафтаправод Дружба|«''Дружба''»]] (працягласць складае 506,6 км) і «''[[Адрыя]]''» (працягласць — 8,5 км). Скрозь краіну таксама праходзіць [[Брацтва, трубаправод|«''Брацтва''»]] — галоўны трубаправод славацкай размеркавальнай сістэмы, які аб’ядноўвае ў сабе больш за 30 650 км труб&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = D. Széplaky, L. Lukáč. Súčasnosť a budúcnosť tranzitnej prepravy zemného plynu na území Slovenska
  | url = http://www.tzbportal.sk/kurenie-voda-plyn/sucasnost-buducnost-tranzitnej-prepravy-zemneho-plynu-na-uzemi-slovenska.html
  | date = 3 лютага 2011 г.
  | publisher = tzbportal.sk
  | language = [[славацкая мова]]
  | accessdate = 16 снежня 2014
  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141113005131/http://www.tzbportal.sk/kurenie-voda-plyn/sucasnost-buducnost-tranzitnej-prepravy-zemneho-plynu-na-uzemi-slovenska.html
  | archivedate = 13 лістапада 2014
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;.

=== Сувязь ===
Асноўнай кампаніяй, якая забяспечвае насельніцтва як стацыянарнай, так і мабільнай сувяззю (уключаючы таксама лічбавае ТБ, [[інтэрнэт]] і г. д.) з’яўляецца кампанія «''Slovak Telekom''», 51 % акцый якой належыць [[Германія|нямецкай]] кампаніі «''Deutsche Telekom''», а 49 % — ураду Славацкай Рэспублікі. Па дадзеных на [[2010]] г. больш за 100 кампаній мелі ліцэнзіі на забеспячэнне насельніцтва тэлекамунікацыйнымі паслугамі&lt;ref name=&quot;providers&quot;&gt;[http://www.teleoff.gov.sk/sk/OTR/viewpublic.php?limit=1136 Providers of networks and services (Telecommunications Regulatory Authority of the Slovak Republic)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110721003810/http://www.teleoff.gov.sk/sk/OTR/viewpublic.php?limit=1136 |date=21 ліпеня 2011 }} {{ref-sk}}&lt;/ref&gt;. Праз шырокае пранікненне ў славацкае грамадства мабільных тэлефонаў колькасць функцыянуючых стацыянарных ліній пастаянна зніжаецца: з 1 655 380 у [[1999]] г. да 994 421 у 2010 г.&lt;ref name=&quot;stats1&quot;&gt;[http://www.telecom.gov.sk/files/statistika_vud/infra_tel.htm#k1 Telecomunication Infrastructure (Department of Transport, Construction and Regional Development of the Slovak Republic, 2010)]{{ref-sk}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310125703/http://www.telecom.gov.sk/files/statistika_vud/infra_tel.htm#k1 |date=10 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt; У Славакіі існуе каля 6 млн мабільных абанентаў. Сувязь стандарту [[GSM]] (па стане на [[2010]] г.) пакрывала 95,9 % тэрыторыі краіны і 99,6 % яе насельніцтва&lt;ref name=CIA-WFB-Slovakia-2013&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lo.html «Slovakia»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200407000151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lo.html |date=7 красавіка 2020 }}, ''World Factbook'', U.S. Central Intelligence Agency, 10 September 2013. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Ахова здароўя ==
[[File:Ministerstvo zdravotníctva Slovenskej republiky.jpg|thumb|right|Будынак Міністэрства аховы здароўя Славацкай Рэспублікі.]]
Сучасная сістэма [[Ахова здароўя|аховы здароўя]] ў Славакіі засноўваецца на дзяржаўным фінансаванні і ажыццяўляецца праз абавязковае для грамадзян Славацкай Рэспублікі медыцынскае страхаванне. Медыцынскае абслугоўванне кантралюецца Міністэрствам аховы здароўя Славацкай Рэспублікі і Бюро па наглядзе аховы здароўя.

У Славакіі існуе 5 страхавых кампаній, якія маюць права займацца медыцынскім страхаваннем, прычым 2 з іх — найбуйнейшыя — з’яўляюцца дзяржаўнымі. Грамадзяне Славацкай Рэспублікі маюць права свабодна выбіраць кампанію: насельніцтва амаль раўнамерна размяркоўваецца паміж імі, таму канкурэнцыя ў гэтай галіне нязначная. Кожны працуючы грамадзянін абавязаны плаціць страхавыя ўзносы, акрамя наступных ільготных катэгорый грамадзян (за іх узносы плаціць дзяржава з [[бюджэт]]у):
* [[Беспрацоўе|беспрацоўныя]] і асобы, якія знаходзяцца ў стане пошуку працы;
* пенсіянеры;
* [[Інваліднасць|інваліды]];
* часова непрацаздольныя па стане здароўя;
* ваенныя запасу;
* жанчыны, якія знаходзяцца ў [[водпуск]]у па [[Цяжарнасць|цяжарнасці]] і даглядзе дзіцяці.
Работадавец абавязаны рэгістраваць кожнага новага супрацоўніка ў адной са страхавых кампаній. Пры гэтым для работніка страхавы ўзнос складае 4 % ад базавага акладу, а работадавец плаціць астатнія 10 %. Пры гэтым працуючыя інваліды плацяць толькі 2,6 %: рэшта субсідзіруецца дзяржавай; а індывідуальныя прадпрымальнікі — усе 14 %. Мінімальная заработная плата, з якой вылічваюцца грошы на медыцынскую страхоўку, устаноўлена ў памеры 91 еўра. Варта адзначыць, што максімальная сума страхавога ўзносу з’яўляецца лімітаванай, што робіць сістэму аховы здароўя Славацкай Рэспублікі дужа прывабнай для багатых людзей. Страхаванне пакрывае ўсе медыцынскія паслугі (нават [[Рэабілітацыя|рэабілітацыю]]), акрамя [[Стаматалогія|стаматалагічных]] і неабавязковых (эстэтычная медыцына).

Хранічна хворыя асобы, цяжарныя жанчыны і [[ветэран]]ы войнаў маюць права на бясплатнае забеспячэнне лекавымі сродкамі. Шмат іншых катэгорый грамадзян маюць права на частковае субсідзіраванне кошту лекаў&lt;ref&gt;[http://evroportal.ru/social/zdravoohranenie-i-meditsina-v-slovakii/ Здравоохранение и медицина в Словакии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150318231052/http://evroportal.ru/social/zdravoohranenie-i-meditsina-v-slovakii/ |date=18 сакавіка 2015 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Адукацыя ==
[[File:Univerzita Komenského v Bratislave.JPG|thumb|right|Гістарычны будынак [[Універсітэт Коменскага, Браціслава|Універсітэта Коменскага ў Браціславе]].]]
Абавязковая пачатковая 6-гадовая школьная адукацыя была ўведзена ў Славакіі ў [[1868]] г. З [[1922]] г. яна была падоўжана да 8-гадовай. У эру [[сацыялізм]]у, якая надышла ў хуткім часе, тэрмін быў павялічаны да 10 гадоў, прычым атрымоўваць адукацыю можна было ці ў пачатковых і сярэдніх школах, ці ў васьмігадовых гімназіях. Узровень непісьменнасці складае каля 0,6 % ад агульнай колькасці насельніцтва, старэйшага за 15 гадоў. Дзейнічаюць дзяржаўныя, царкоўныя і прыватныя школы. Забяспечваецца таксама навучанне на некалькіх мовах нацыянальных меншасцей. У пачатковых школах навучаюцца дзеці ад 6 (або 7) да 14 (або 15) гадоў.

Усе стандартныя ступені адукацыі, у тым ліку дзяржаўная вышэйшая, прадастаўляюцца бясплатна. У Славакіі дзейнічаюць некалькі дзясяткаў [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] і [[Універсітэт|ўніверсітэтаў]]. У [[2006]] г. вышэйшую адукацыю ў Славакіі атрымалі 34 535 выпускнікі&lt;ref&gt;Řádek, M. a kolektív, 2007: [http://www.jeneweingroup.com/dokumenty/eppp/Vysoke_skolstvo.pdf ''Vysoké školstvo na Slovensku. Realita, problém, možné riešenia.''] EPPP, 38 s.&lt;/ref&gt;, аднак аніводны ўніверсітэт Славакіі не ўваходзіць у лік 500 найлепшых універсітэтаў свету&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Academic Ranking of World Universities - 2008 - Top 500 World Universities
  | url = http://www.arwu.org/rank2008/Top500_EN(by%20rank).pdf
  | date = 18 кастрычніка 2009 г.
  | publisher = arwu.org
  | language = [[славацкая мова]]
  | accessdate = 16 снежня 2014
  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090325114856/http://www.arwu.org/rank2008/Top500_EN%28by%20rank%29.pdf
  | archivedate = 25 сакавіка 2009
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;.

Сярод найлепшых ВНУ ўсходнееўрапейскага рэгіёна (паводле колькасці навуковых публікацый у інтэрнэце) згадваюцца наступныя славацкія: [[Універсітэт Каменскага ў Браціславе|Універсітэт Коменскага ў Браціславе]], [[Тэхнічны ўніверсітэт у Кошыцах]], [[Славацкі тэхнічны ўніверсітэт у Браціславе]], [[Славацкі сельскагаспадарчы ўніверсітэт у Нітры]] і [[Універсітэт Паўла Ёзафа Шафарыка|Універсітэт Паўла Ёзафа Шафарыка ў Кошыцах]]&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Top Eastern Europe Universities
  | url = http://www.webometrics.info/top100_continent.asp?cont=E_Europe
  | date = 13 ліпеня 2009 г.
  | publisher = webometrics.info
  | language = [[англійская мова]]
  | accessdate = 16 снежня 2014
  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100508050101/http://www.webometrics.info/top100_continent.asp?cont=E_Europe
  | archivedate = 8 мая 2010
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;.

== Навука і даследаванні ==
Навуковая дзейнасць і даследаванні ў Славакіі, як правіла, заказваюцца дзяржавай і фінансуюцца ўніверсітэтамі, навукова-даследчымі інстытутамі і [[Акадэмія навук Славакіі|Акадэміяй навук Славакіі]]. Прыватны сектар у навукова-даследчай галіне практычна адсутнічае. Сферамі ведаў, у якіх славацкія вучоныя маюць высокую кваліфікацыю, параўнальную з сусветным узроўнем, можна назваць [[тэхнічныя навукі]] і [[фізіка|фізіку]]. Выдаткі на навуку і даследаванні, нягледзячы на намаганні павысіць іх да [[2010]] г. да 3 % ад [[ВУП]], не паднімаюцца на працягу некалькіх гадоў вышэй за 0,5 % ад [[ВУП]], прычым у [[2008]] г. нават назіраўся спад: выдаткі склалі ўсяго 0,47 % ад [[ВУП]]&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Výdavky na výskum a vývoj
  | url = http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=17374
  | date = 15 кастрычніка 2009 г.
  | publisher = Štatistický úrad Slovenskej republiky
  | language = [[славацкая мова]]
  | accessdate = 16 снежня 2014
  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141112210928/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=17374
  | archivedate = 12 лістапада 2014
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;. Варта адзначыць для параўнання, што ў [[1989]] г. выдаткі на навукова-даследчую дзейнасць складалі 3,9 % ад [[ВУП]], што адпавядала сусветнаму ўзроўню&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Vladimír Baláž. Slovenská ekonomika je malá, otvorená a hlúpa
  | url = http://komentare.sme.sk/c/5020902/slovenska-ekonomika-je-mala-otvorena-a-hlupa.html
  | date = 16 верасня 2009 г.
  | publisher = sme.sk
  | language = [[славацкая мова]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Slovensko: každý rok menší podiel HDP na vedu a výskum
  | url = http://www.euractiv.sk/vzdelavanie0/clanok/slovensko-kazdy-rok-mensi-podiel-hdp-na-vedu-a-vyskum
  | date = 11 сакавіка 2008 г.
  | publisher = euractiv.sk
  | language = [[славацкая мова]]
  | access-date = 16 снежня 2014
  | archive-date = 17 снежня 2014
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20141217091931/http://www.euractiv.sk/vzdelavanie0/clanok/slovensko-kazdy-rok-mensi-podiel-hdp-na-vedu-a-vyskum
  | url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;.

== Сілавыя структуры ==

=== Узброеныя сілы ===
[[File:Slovak Troops in Afghanistan.jpg|thumb|Салдаты Узброеных сіл Славацкай Рэспублікі ў [[Афганістан]]е.]]
Узброеныя сілы Славацкай Рэспублікі (да [[2002]] г. Армія Славацкай Рэспублікі) служаць найперш для аховы бяспечнасці дзяржавы, яе [[свабода|свабоды]] і [[суверэнітэт]]у. Яны таксама выкарыстоўваюцца для дапамогі ў ліквідацыі наступстваў [[Стыхійнае бедства|стыхійных бедстваў]] або іншых надзвычайных здарэнняў. Са студзеня [[2006]] г., калі было вырашана скасаваць усеагульную вайсковую павіннасць, Узброеныя сілы Славацкай Рэспублікі сталі прафесійнай арміяй&lt;ref&gt;História povinnej vojenskej služby. Obrana, 8, 2005 s. 6 — 9 [http://www.mod.gov.sk/data/files/373.pdf Спасылка ў сетцы]&lt;/ref&gt;. Узрост добраахвотнага далучэння да шэрагаў Узброеных сіл абмежаваны інтэрвалам паміж 18 і 30 гадамі. У арміі маюць права служыць як мужчыны, так і жанчыны. Адміністрацыйна Узброеныя сілы Славацкай Рэспублікі падзяляюцца на Сухапутныя, Паветраныя сілы і Сілы навучання і падтрымкі. Выдаткі на Узброеныя сілы Славакіі складаюць каля 2 % [[ВУП]] (у [[2011]] г. — 1,1 % [[ВУП]], гэта былі на той час 655,79 млн [[еўра]])&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Štátny rozpočet, Výdavky podľa funkčnej klasifikácie - Obrana
  | url = http://www.rozpocet.sk/app/homepage/rozpocetVCislach/rozpocetVerejnejSpravy/statnyRozpocet/2011/#sekcia5
  | date = 20 верасня 2013 г.
  | publisher = Ministerstvo financií SR
  | language = [[славацкая мова]]
}}&lt;/ref&gt;. У [[2013]] г. Узброеныя сілы Славацкай Рэспублікі складаліся з 14 501 ваенных і 6989 грамадзянскіх служачых.

=== Паліцыя ===
[[File:Police Nissan Patrol.JPG|thumb|right|Тыповы славацкі паліцэйскі джып, які добра падыходзіць для выканання задач ва ўмовах горнага [[ландшафт]]у.]]
Абавязкі паліцыі размяркоўваюцца на дзяржаўны і мясцовы ўзроўні: акрамя Паліцыі Славацкай Рэспублікі ({{lang-sk|Policajný zbor Slovenskej republiky}}), якая з’яўляецца па сутнасці агульнадзяржаўным паліцэйскім органам, існуюць разнастайныя муніцыпальныя паліцэйскія сілы. Пагатоў, кожны грамадзянін Славакіі, калі ён адпавядае пэўным крытэрыям, можа служыць у добраахвотнай паліцыі — своеасаблівай народнай дружыне па ахове парадку, за службу ў якой не надаюцца ніякія прывілеі. Зрэшты, паліцэйскія сілы Славакіі на агульнадзяржаўным узроўні не абмяжоўваюцца Паліцыяй Славацкай Рэспублікі: існуюць незалежныя Ваенная паліцыя, Чыгуначная паліцыя, Фінансавая паліцыя, а таксама спецыялізаваныя сілы, якія падпарадкоўваюцца розным міністэрствам у адпаведнасці з іх прызначэннем. Паводле дадзеных на [[2012]] г. у Славакіі служылі: 21 407 паліцэйскіх у Паліцыі Славацкай Рэспублікі, 2500 муніцыпальных паліцэйскіх і 750 добраахвотных паліцэйскіх — такім чынам, агульная колькасць паліцэйскіх у Славацкай Рэспубліцы ў 3 разы перавысіла колькасць паліцэйскіх у [[Фінляндыя|Фінляндыі]], насельніцтва якой прыкладна такое жа па колькасці, як і насельніцтва Славакіі&lt;ref name=SME2&gt;{{cite news|title=Počtom policajtov sme veľmoc (We are a superpower in terms of the number of policemen)|url=http://www.sme.sk/c/6472259/poctom-policajtov-sme-velmoc.html|accessdate=29 July 2012|newspaper=[[SME (newspaper)|SME]]|date=26 July 2012}}&lt;/ref&gt;.

== Сродкі масавай інфармацыі ==
[[File:Slovak Radio Pyramid2.jpg|right|thumb|Цэнтр Славацкага радыё на Мітнай у [[Браціслава|Браціславе]].]]
На [[1 студзеня]] [[2011]] г. была створана арганізацыя «''[[Радыё і тэлебачанне Славакіі]]''» ({{lang-sk|Rozhlas a televízia Slovenska}}) — грамадская нацыянальная незалежная інфармацыйна-культурна-адукацыйная ўстанова. Яна падзяляецца на дзве галіны: [[Славацкае радыё]] і [[Славацкае тэлебачанне]], якія да стварэння РТБС функцыянавалі незалежна адна ад адной&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Zákon č. 532/2010 Z. z. o Rozhlase a televízii Slovenska a o zmene a doplnení niektorých zákonov
  | url = http://www.rtvs.eu/index.php?r=download/file/id/1
  | date = 3 чэрвеня 2011 г.
  | language = [[славацкая мова]]
  | accessdate = 11 лютага 2022
  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151127065352/http://www.rtvs.eu/index.php?r=download%2Ffile%2Fid%2F1
  | archivedate = 27 лістапада 2015
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;. Генеральным дырэктарам РТБС з’яўляецца [[Вацлаў Міка]].

=== Радыё ===
Найбольш папулярныя радыёстанцыі Славакіі (дадзеныя за 3—4 кварталы [[2010]] г.)&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Počúvanosť rádií na Slovensku 2010
  | url = http://strategie.hnonline.sk/sk/reklama/data/media/pocuvanost_radii/
  | date = 3 чэрвеня 2011 г.
  | publisher = strategie.hnonline.sk
  | language = [[славацкая мова]]
  | accessdate = 16 снежня 2014
  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120312132046/http://strategie.hnonline.sk/sk/reklama/data/media/pocuvanost_radii/
  | archivedate = 12 сакавіка 2012
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;:
* «''[[Rádio Expres]]''» — 19,95 %;
* «''[[Rádio Slovensko]]''» — 16,86 %;
* «''[[Fun Rádio]]''» — 13,83 %;
* «''[[Jemné Melódie]]''» — 7,23 %;
* «''[[Rádio Europa 2]]''» — 6,30 %;
* «''[[Rádio Regina]]''» — 6,12 %;
* «''[[Rádio Viva]]''» — 3,85 %;
* «''[[Rádio Lumen]]''» — 2,91 %;
* «''[[Rádio FM]]''» — 1,99 %;
* «''[[Rádio Hey!]]''» — 1,61 %.
[[File:stvtower.jpg|right|thumb|Цэнтр Славацкага тэлебачання ў Млінскай даліне ў [[Браціслава|Браціславе]].]]
Славацкае радыё мае больш за 85-гадовую гісторыю і 9 умоўных акруг. Аналагавае вяшчанне ажыццяўляюць наступныя станцыі: «''[[Rádio Slovensko]]''», «''[[Rádio Regina]]''», «''[[Rádio Devín]]''», «''[[Rádio FM]]''», «''[[Rádio Patria]]''» і «''[[Radio Slovakia International]]''». Лічбавае вяшчанне праз інтэрнэт ажыццяўляюць наступныя станцыі: «''[[Rádio Klasika]]''», «''[[Rádio Litera]]''» і «''[[Rádio Junior]]''». Цэнтр Славацкага радыё знаходзіцца ў [[Браціслава|Браціславе]].

=== Тэлебачанне ===
Пасля знікнення чэхаславацкага тэлебачання ў Славакіі з’явілася непасрэдна Славацкае тэлебачанне, якое мае два каналы — «''Першы''» і «''Другі''» («''Трэці''» канал спыніў вяшчанне ў [[2011]] г.). У [[2011]] г. «''Першы''» канал (да [[2004]] г. меў назву «''STV 1''») адзначыў сваё 55-годдзе. «''Другі''» канал (да [[2004]] г. меў назву «''STV 2''») транслюе пераважна славацкія дакументалістыку, спорт, славацкія і некамерцыйныя замежныя фільмы.

У [[1996]] г. пачала вяшчанне камерцыйная тэлекампанія «''TV Markíza''», якая доўгі час карысталася найбольшай папулярнасцю ў краіне. Яе дырэктар — Маціяс Сетале. Праз пэўны час быў запушчаны другі канал — «''TV Doma''» (мэтавая аўдыторыя — жанчыны), а затым і трэці — «''TV Dajto''» (мэтавая аўдыторыя — мужчыны). Быў таксама створаны і чацвёрты канал з назваю «''TV Foor''», аднак яго згарнулі ў [[2014]] г.

Колішні канал «''TV Global''» у [[2002]] г. трансфармаваўся ў «''TV JOJ''», які пашырыўся да яшчэ аднаго канала «''JOJ Plus''», а ў [[2013]] г. запусціў яшчэ два каналы: «''TV WAU''» і «''TV SENZI''». Дырэктар — Францішак Бораўскі.

Канал «''TA3''» транслюе навіны са Славакіі і замежжа.

У дадатак да гэтых каналаў у Славакіі вяшчаюць «''TVA''» (бізнес-адміністраванне), «''Nautik TV''» (раней спецыялізаваўся на акіянічным і марскім свеце, а цяпер ажыццяўляе перад усім інтэрактыўную трансляцыю), «''MusicBox''» (музыкальны канал), «''Ring TV''» (транслюецца ўночы замест «TA3», мае інтэрактыўнае вяшчанне), а таксама іншыя рэгіянальныя і лакальныя каналы.

Найбольш папулярныя тэлевізійныя каналы Славакіі (дадзеныя за 3—4 кварталы [[2010]] г.)&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Sledovanosť televízií 2010 (MML - TGI)
  | url = http://strategie.hnonline.sk/sk/reklama/data/media/sledovanost_televizii/
  | date = 3 чэрвеня 2011 г.
  | publisher = strategie.hnonline.sk
  | language = [[славацкая мова]]
  | accessdate = 16 снежня 2014
  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120310165225/http://strategie.hnonline.sk/sk/reklama/data/media/sledovanost_televizii/
  | archivedate = 10 сакавіка 2012
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;:
* «''TV Markíza''» — 57,33 %;
* «''TV JOJ''» — 36,80 %;
* «''Першы''» — 21,17 %;
* «''TA3''» — 4,88 %.

У сакавіку [[2011]] г. Славакія пачала пераход ад аналагавага тэлебачання да лічбавага&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Predpokladaný harmonogram vypínania základných analógových televíznych vysielačov a zapínania vysielačov DVB T v roku 2011
  | url = http://www.digimedia.sk/?IDe=105034
  | date = 3 чэрвеня 2011 г.
  | publisher = MDVRR SR
  | language = [[славацкая мова]]
  | accessdate = 16 снежня 2014
  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120112034231/http://www.digimedia.sk/?IDe=105034
  | archivedate = 12 студзеня 2012
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;.

=== Друк ===
Найбольш чытаныя перыядычныя выданні Славакіі (дадзеныя за 3—4 кварталы [[2010]] г.)&lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Čítanosť tlače (MML + OMV)
  | url = http://strategie.hnonline.sk/sk/reklama/data/media/citanost_tlace/
  | date = 3 чэрвеня 2011 г.
  | publisher = strategie.hnonline.sk
  | language = [[славацкая мова]]
  | accessdate = 17 снежня 2014
  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120426064822/http://strategie.hnonline.sk/sk/reklama/data/media/citanost_tlace
  | archivedate = 26 красавіка 2012
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;:
* Штодзённыя выданні:
** «''[[Nový Čas]]''» — 22,30 %;
** «''[[SME]]''» — 7,49 %;
** «''[[Plus Jeden Deň]]''» — 7,03 %;
** «''[[Pravda]]''» — 6,77 %;
** «''[[Šport]]''» — 3,94 %;
** «''[[Korzár]]''» — 3,61 %;
** «''[[Hospodárske noviny]]''» — 3,39 %;
** «''[[Új Szó]]''» — 2,28 %;
** «''[[Avízo]]''» — 1,24 %;
* Штотыднёвыя выданні:
** «''[[Plus 7 dní]]''» — 12,27 %;
** «''[[Život]]''» — 9,60 %;
** «''[[Nový Čas pre ženy]]''» — 8,43 %;
** «''[[Báječná žena]]''» — 7,71 %;
** «''[[Eurotelevízia]]''» — 6,12 %;
** «''[[Slovenka]]''» — 4,15 %;
* Штомесячныя выданні:
** «''Zdravie''» — 9,23 %;
** «''Eva''» — 9,07 %;
** «''EMMA''» — 8,33 %;
** «''Záhradkár''» — 7,40 %;
** «''Auto motor a šport''» — 5,04 %;
** «''Auto magazín''» — 4,17 %;
** «''Pekné bývanie''» — 4,16 %.

== Спорт ==
[[File:Slovakia2010WinterOlympicscelebration2.jpg|thumb|right|Зборная Славакіі па [[Хакей|хакеі]] на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2010|зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 г]].]]
Улічваючы кліматычнае становішча Славакіі, у краіне папулярныя як летнія, так і зімнія віды спорту. Найбольш папулярныя віды спорту ў Славакіі: [[футбол]], [[хакей]], [[тэніс]], [[лёгкая атлетыка]], [[гандбол]], [[баскетбол]], [[валейбол]], [[вяслярны слалам]], [[лыжны спорт]], [[веласпорт]], [[хакейбол]], [[флорбол]] і іншыя.

Цэнтрам [[біятлон]]у ў Славакіі з’яўляецца маленькая вёска {{нп3|Вёска Осрбле|Осрбле|sk|Osrblie}}, дзе ў [[1997]] г. праходзіў Чэмпіянат свету па біятлоне. Спаборніцтвы ў вяслярным слаламе рэгулярна арганізоўваюцца ў Чунаве. У лыжнай зоне Шцірбскага возера знаходзяцца два трампліны, на каторых адбываліся Чэмпіянаты свету па скоках на лыжах у [[1935]] г. і ў [[1970]] г.

Зборная Славакіі па футболе не паказвае паспяховых вынікаў як на еўрапейскім, так і на сусветным узроўнях, нягледзячы на высокую папулярнасць футболу ў краіне. Футбольная асацыяцыя Славакіі арганізоўвае і праводзіць спаборніцтвы між славацкімі камандамі: Вышэйшая ліга, Першая ліга і г. д. У [[2010]] г. славацкая зборная ўпершыню ў гісторыі незалежнай Славакіі прайшла ў ⅛ фіналу на [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|Чэмпіянаце свету па футболе ў ПАР]]. Найбольш знакамітыя славацкія футбольныя клубы — «''[[ФК Слован Браціслава]]''», «''[[Жыліна, футбольны клуб|Жыліна]]''» і «''[[ФК Спартак Трнава]]''».

Зборная Славакіі па хакеі дэманструе значныя поспехі: напрыклад, залаты медаль у [[2002]] г., сярэбраныя медалі на Чэмпіянатах свету ў [[2000]] г. і ў [[2012]] г., бронзавы медаль у [[2003]] г.). Федэрацыя хакею Славакіі з’яўляецца асноўным кіруючым органам у Славакіі ў галіне хакею і праводзіць шматлікія спаборніцтвы: Слаўнафт Экстраліга, Першая ліга, Першая жаночая ліга, Юніёрская ліга і г. д. У [[2011]] г. у [[Браціслава|Браціславе]] і [[Кошыцы|Кошыцах]] праходзіў Чэмпіянат свету па хакеі, а ўпершыню гэта мерапрыемства ў Славакіі адбылося ў [[1925]] г. у [[Высокія Татры|Высокіх Татрах]] на натуральных прыродных катках.

== Кухня ==
[[File:Halusky kapustnica.jpg|thumb|right|[[Брынзавыя галушкі]], [[Капусніца (суп)|капусніца]] і цёмнае піва [[Zlatý Bažant]].]]
{{main|Славацкая кухня}}
[[Славацкая кухня]] з’яўляецца разнастайнай і адрозніваецца ў залежнасці ад рэгіёна, адчувае ўплывы адпаведна [[Чэхія|чэшскай]], [[Польшча|польскай]], [[Аўстрыя|аўстрыйскай]] і [[Венгрыя|венгерскай]] кухняў. У паўночнай Славакіі кухня ўключае тыповыя пастухоўскія стравы, як [[брынзавыя галушкі]] і [[дранікі]] ({{lang-sk|zemiakové placky}}), калі ў паўднёвай Славакіі разам з традыцыйнымі славацкімі стравамі сустракаюцца венгерскія і аўстрыйскія [[гуляш]], [[леча]], [[фаршыраваныя перцы]], [[венскі шніцаль]].

Таксама ў славацкую кухню ўваходзяць&lt;ref&gt;[http://www.mpsr.sk/politikakvality/download.php?59 Zoznam výrobkov v Slovenskej republike ako chránené označenie pôvodu a chránené zemepisné označenie]&lt;/ref&gt;:
* Сырныя вырабы: [[параніца]], [[авечыя сыры]], [[корбачык]]і, [[ошцьепак]], [[брынза]], каўбасны сыр;
* Мясныя вырабы: [[спішскія паркі]], [[шпекачкі]], ліптаўская каўбаса, ловецкая каўбаса;
* Пякарскія вырабы: [[скаліцкі трдзелнік]], [[браціслаўскі рожак]].

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Image:Town Presov Slovakia 52.jpg|[[Прэшаў]], [[Касцёл Святога Мікалая, Прэшаў|Касцёл Святога Мікалая]]
Image:Kosice - St. Elisabeth Cathedral retouched.jpg|[[Кошыцы]], [[Сабор Святой Лізаветы, Кошыцы|Сабор Святой Лізаветы]]
Image:Zilina-namestie ahlinku.jpg|[[Жыліна]], [[Плошча Андрая Глінку]]
Image:Banska Bystrica from Urpin.jpg|[[Банска-Бістрыца]]
Image:Trencin hrad 20010302.jpg|[[Трэнчын]]
Image:Nitra - Castle.jpg|[[Нітра (горад)|Нітра]]
Image:Slovakia-Trnava-Town tower.jpg|[[Трнава]]
Image:Capital Bratislava Slovakia 0943.jpg|[[Браціслава]]
&lt;/gallery&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Дзяржаўныя сімвалы Славакіі]]

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Славакія||486—493}}

== Спасылкі ==
{{commons|Slovakia}}
* {{wikivoyage|Slovakia}}
* [http://www.government.gov.sk Афіцыйны сайт урада]
* [http://www.prezident.sk Афіцыйны сайт прэзідэнта]
* [http://www.nrsr.sk Narodna Rada — Афіцыйны сайт парламента]
* [http://www.slovakia-tourism.sk/ Турызм Славакіі]
* [http://www.mapy.zoznam.sk/ Карты Славакіі]
* [http://www.zoznam.sk/ Славацкі пошукавы сервер]

{{Нарматыўны кантроль}}
{{Славакія ў тэмах}}
{{Краіны Еўропы}}
{{Еўрапейскі Саюз}}
{{НАТА}}
{{Славянскія краіны}}
{{Міжземнаморскі Саюз}}
{{Добры артыкул|Геаграфія}}

[[Катэгорыя:Славакія| ]]
[[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]]
[[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]]
[[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]]</text>
      <sha1>g1mmr62ewbyhp8fxwp3o0i8sfj8cz89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бітва пад Кірхгольмам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18042</id>
    <revision>
      <id>5204581</id>
      <parentid>5201535</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T07:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5204581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21329" sha1="c0fknyenp6tr5fobs2kz4qok3suc7xq" xml:space="preserve">{{узброены канфлікт
|праціўнік1      = [[Рэч Паспалітая]]
|праціўнік2      = [[Швецыя]]
}}

[[Файл:Pieter Snayers - Battle of Kircholm, 1605.jpg|450 px|right|thumb|Карціна Пітара Снаерса «Бітва пад Кірхгольмам» (1630).]]
'''Бітва пад Кірхгольмам''' 17 [[27 верасня|(27) верасня]] [[1605]] года — баявое сутыкненне шведскіх (кам. [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]]; ~11—14 тыс., 11 гармат) і [[Рэч Паспалітая|рэчыпаспалітаўскіх]] войск (кам. [[Ян Караль Хадкевіч|Ян Хадкевіч]]; ~3,9 тыс., 7 гармат; {{таксама}}: [[#Сілы бакоў|сілы бакоў]]) падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў]] каля Кірхгольма (цяпер [[Саласпілс]], [[Латвія]]).

Поўную перамогу ў бітве ўзялі войскі Рэчы Паспалітай. У выніку знята [[Аблога Рыгі (1605)|аблога Рыгі]], а шведы адступілі з ужо занятых імі зямель [[Інфлянты|Інфлянтаў]]. Аднак, з прычыны памылак вышэйшага камандавання Рэчы Паспалітай перамога, пры ўсёй сваёй значнасці, не мела карысных стратэгічных наступстваў.

Бітва ўваходзіць у лік вядомых поўных перамог меншымі сіламі, а таксама ў лік значных перамог войск Вялікага Княства Літоўскага (бач [[#сілы бакоў|сілы бакоў]]) і ў лік бітваў, дзе вырашальную ролю адыграла [[гусарыя]].

Гістарычная спадчына бітвы — прадмет дыскусій беларускіх, літоўскіх і польскіх гісторыкаў.

== Перад падзеямі ==
Галоўнаю падставай бітвы была шведская аблога Рыгі (з 23.9.1605), узяцце якой дазволіла б шведам амаль без перашкод заняць Інфлянты цалкам.

=== Марш на Рыгу ===
Гетман Я. К. Хадкевіч сабраў войска РП у табары пад [[Дорпат]]ам, і раніцай 25 верасня вывеў войска фарсіраваным маршам на Рыгу. Двухдзённы 80-кіламетровы марш скончыўся вечарам 26 верасня недалёка ад Кірхгольма, і быў сам сабою беспрэцэдэнтным дасягненнем, асабліва для войска, у складзе якога былі пяхота і артылерыя, і якое рухалася, між іншым, па цяжкапраходных лясных дарогах.

=== Шведскі марш ===
Шведы прыбылі пад Рыгу двума шляхамі: на караблях і маршам з Парнавы па ўзбярэжжы пад прыкрыццём карабельнай артылерыі. Шведскі кароль даведаўся 26 верасня пра надыход войска РП і асабіста, і насуперак думцы многіх шведскіх камандзіраў, вывеў, у ноч на 27 верасня, амаль усё сваё войска насустрач Хадкевічу, пакідаючы пад Рыгай толькі невялікую сілу для падтрымання аблогі. Адзначаецца, што моцны лівень апоўначы моцна змучыў шведскае войска на маршы.

== Сілы бакоў ==
У бітве, якая, паводле планаў абодвух камандуючых, мелася быць вырашальнай, інфлянцкія кантынгенты Швецыі і РП удзельнічалі амаль поўным складам.

=== Шведскія войскі ===
Распаўсюджаная ацэнка колькасці шведскіх войск пад Кірхгольмам — 11 тысяч чалавек. Таксама ёсць ацэнкі колькасці шведскіх войск, роўныя або амаль роўныя колькасці ўсіх шведскіх войск пад Рыгай (12—14 тыс.), напрыклад, такую лічбу дае сам Я.К. Хадкевіч у справаздачы каралю, напісанай 30 верасня з-пад Рыгі. У гістарыяграфіі замацаваны розныя меркаванні пра суадносіны шведскай пяхоты і кавелерыі — 7,8 і 2,2 тыс., 6 і 5 тыс., 11 і 3 тыс.

Вядома, што на полі бою шведскія войскі арганізацыйна складалася з 13 батальёнаў (рэгіментаў) пяхоты і 11 эскадронаў кавалерыі, з 11 гарматамі. Пяхота была як наёмнай, арганізаванай на 2/3 з [[мушкецёр]]аў і на 1/3 з [[пікінёр]]аў, так і шведскай, у якой пікінёраў было значна меней. Кавалерыя складалася з [[райтарыя|райтарыі]].

=== Войскі Рэчы Паспалітай ===
Войска наймалася і падначальвалася гетману і афіцэрам на службе ВКЛ і аплочвалася з яго скарбаў. Фармальна яно ваявала за крыўду агульнага манарха і таму, калі перамагло, атрымала яго падзяку з надворнага скарбу (які складалі прыбыткі сталовых эканомій) не толькі ВКЛ, але і Польскай Кароны. У войску ВКЛ пяхота і конніца складалі, паводле розных ацэнак, прыблізна 1000—1300 і 2900—2500, адпаведна. Большасць з іх складалі прадстаўнікі ўласна ВКЛ, былі таксама і атрады польскіх добраахвотнікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. Гуманіт. навукі. 2009. – № 7. С. 13–21}}&lt;/ref&gt;. Асноўнай ударнай сілай войск ВКЛ была [[гусарыя]], якой было да 1,7—2,1 тыс. Амаль перад бітвай падышлі курляндскія падмацаванні — 300 рэйтараў. Было 7 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. – T. 4. Toruń, 2013  - s. 27-62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. — с.227-228, 309-310 (план бітвы)}}&lt;/ref&gt;.

== Бітва ==
[[Файл:Battle of Kircholm.svg|міні|Бітва пад Кірхгольмам 27.09. 1605 г.]]
Раніцай 27 верасня абодва войскі занялі зручныя для абароны пазіцыі. Шведы стаялі фронтам шырынёй да 800 м на ўзгорку за ручаём, з апорай левага крыла на балоцістую мясцовасць, а правага — на ўзгорак, вёску Кірхгольм і Дзвіну. Іх сілы былі пастаўленыя ў 4 лініі (шыхты), лініі пяхоты і кавалерыі па чарзе. Перад першай лініяй была выстаўлена артылерыя.

Войска ВКЛ і інфлянцкіх немцаў стаяла на процілеглым узгорку, абапіраючыся левым крылом на ўмацаваны табар над Дзвіной. Я. К. Хадкевіч так паставіў свае войскі, каб скарыстацца з рэльефа і патэнцыялу кожнага ваяра, асабліва гусарыі, на сваім левым крыле. Апроч таго, Хадкевіч загадаў сваім атрадам стаяць як мага цясней, каб здавалася, што іх яшчэ меней, чым было. 5 гармат былі пастаўлены з пяхотай у першай лініі, рэшта артылерыі была пакінутая ў табары. Пасля шыхтоўкі гетман вывеў на далёкі пагорак частку абознай чэлядзі і распаўсюдзіў чутку пра падыход падмацавання з ВКЛ. Моцны вецер быў са спіны войска ВКЛ і гнаў у вочы шведскіх мушкецёраў пясок, для ўзмацнення эфекту чаляднікі спецыяльна палілі вогнішчы і ламалі борці, чым перашкаджалі прыцэльнай стральбе.

Праціўнікаў падзяляла каля да 1,5 км нізіны, якую дзяліў яр з невялікім ручаём. Рэльеф і колькасць прымушалі шведаў пашыхтавацца ў два эшалоны (гуфы). Гетман ВКЛ выкарыстаў гэта і, сцягнуўшы у бой першы варожы гуф, вырашыў лёс бітвы з ім, у выгодных для сябе варунках. Каб выцягнуць шведаў з іх абароннай пазіцыі, Хадкевіч з раніцы высылаў на поле [[гарцоўнікі|гарцоўнікаў]], але да полудня сітуацыя не мянялася. Тады Хадкевіч ужыў ваенную хітрасць, загадаўшы гарцоўнікам уцякаць з поля так, каб гэта выглядала як агульнае адступленне ўсяго войска.   

Карл IX няправільна ацаніў сітуацыю і загадаў наступаць першым дзвюм лініям (7 батальёнаў пяхоты ад Ленартсанам, 6 эскадронаў райтарыі пад Брантам (злева) і Мансфельдам (справа)) наступаць на пазіцыі сіл інфлянцкага войска ВКЛ. Такім чынам, шведскае войска раздзялілася на дзве асобныя часткі, і войскі ВКЛ на пэўны час атрымалі магчымасць змагацца толькі з паловай шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Mariusz Balcerek: Księstwo Kurlandii i Semigalii w wojnie Rzeczypospolitej ze Szwecją w latach 1600–1629. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 100. ISBN 978-83-7177-826-1}}&lt;/ref&gt;.

Перайшоўшы ручай, шведы пачалі падымацца на ўзгорак. Легкая кавалерыя ВКЛ: казакі і татары, на левым фланзе адступілі максімальна ўверх да лагера выцягваючы на сябе ворага. Але як толькі вораг расцягнуўся і адарваўся ад другога эшалона праз нізіны, казакі і татары ўтрымалісся на гары, а шведы апынуліся ў вагнявым мяшку - пад перакрыжаваным мушкетным і артылерыйскім агнём з табару, казакоў ад Дзвіны і з цэнтра. Паміж табарам і цэнтрам войска ВКЛ на левым фланзе у бой увайшлі цяжкая кавалерыя. Па даліне шведскую пяхоту  разрэзалі роты Тамаша Дубровы (900 гусараў) і ў сустрэчным баі разбіла райтарыю Мансфельда, якая прыкрывала тыл пяхоты і злучала яе з цэнтрам. Скіраваўшы ў пагоню за разбітымі райтарамі лёгкія харугвы, Т. Дуброва павярнуў свой гуф на пяхоту і пачаў прыціскаць яе да табара ВКЛ наверх і адразаць ім шлях да адступлення ўнізе. На левым фланзе шведы трапілі ў абцугі  з колькаснай перавагай 1300 літвінаў на 600-800 шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Teodorczyk J. Polskie wojsko i sztuka wojenna pierwszej pólowy XVII w.  // Studia i materialy do historii wojskowosci. – Warszawa, 1976 – T. XX. – S. 304}}&lt;/ref&gt;. Правы фланг шведаў абрынуўся, але яго ўцекі здолеў спыніць на пагорку каля развалінаў кірхольмскай кірхі другі гуф шведаў, які яшчэ не ўступаў у бой.

У цэнтры шведскую пяхоту згары  атакавалі гусарскія харугвы [[Вінцэнт Война|Вінцэнта Войны]] (300 гусараў) і курляндскімі рэйтарамі Кетлера (300 рэйтараў).  Амаль адначасова на правым крыле гуф Яна Пятра Сапегі (700 гусараў) здолеў разбіць і пагнаць колькасна мацнейшую райтарыю Бранта (1200 рэйтараў). Прычым, калі гусарыя выходзіла на пазіцыі перад атакай, яна раз'язджалася з глыбокага карэ ў хвалі глыбіней ў 2-4 вершнікі, што дазваляла выкарыстаць ударны патэнцыял кожнай іх дзіды і нават на фланзе, перахлыснуць глыбіню шведскіх карэ і зайсці ворагу ў тыл. 

Пакуль справа вырашалася на флангах, палкі Войны і Кетлера вязалі боем шведскую пяхоту ў цэнтры. 
[[Файл:Salaspilio mūšis 1605 metais. Bitwa pod Kircholmem. (Wojciech Kossak).jpg|міні|Войцэх Коссак. Бітва пад Кірхгольмам. 1925 г.]]
Такім чынам, шведы трапілі ў цяжкае становішча: палова іх конніцы была разбітая, пяхота цэнтру трапіла ў мех - акружэнне з трох бакоў. Тады Карл IX скіраваў супраць гуфа Я. П. Сапегі рэшту сваёй кавалерыі, з 4-й лініі, а адагнаная райтарыя Бранта здолелі затрымацца, упарадкавацца і ўдарылі з сіламі другога шведскага гуфа на гуф Я. П. Сапегі на правым фланзе.

Зараз у цяжкім становішчы апынуўся гуф Я. П. Сапегі. Тады Я. К. Хадкевіч, дзеля узмацнення скіраваў свой рэзервовы гуф Тэадора Ляцкага (200 гусараў) і [[Беларускія татары|татараў ВКЛ]] шырокім абходным рухам, каб ударыць з флангу па райтарыі і пяхоце, якая білася з гуфам Я. П. Сапегі і часткай рот Войны. Крыло атакі кавалерыі ізноў пачало ахопліваць шведскі фланг далека.  Райтарыя ворага запанікавала і пачала ўцякаць.

Пасля гэтага гусарыя Я. П. Сапегі і Т. Ляцкага і гетмана ВКЛ атакавала на левым фланзе, якая ўсё яшчэ абаранялася на кіргольмскім пагорку разбіла шведскія баявыя парадкі, прымусіўшы ўцякаць і пяхоту. Уцёкі разбітых зправага і з левага флангаў не дазволілі Карлу ІХ уводзіць новыя рэзервы з другога эшалона.

На гэтым лёс бітвы быў вырашаны. Шведы кінуліся ў агульныя ўцёкі, за імі гналіся і секлі на працягу 9 км. Сам Карл IX з рэшткамі войска ледзьве здолеў уцячы на караблі і адплысці. Войска РП узяло 60 сцягоў і 11 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 229-230}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Henryk Wisner: Kircholm 1605. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987, seria: Historyczne bitwy. s. 101- 128, ISBN 83-11-07387-2}}&lt;/ref&gt;.

== Страты бакоў ==
Страты шведаў былі нечувана вялікімі, і дасягалі 9 тыс. ч. (82 % асабістага складу) Страты войска РП былі, наадварот вельмі малымі, і складалі 100 чалавек забітымі і 200 чалавек параненымі. Рэшткі шведаў ці адплылі ў Швецыю, ці адышлі да Парнавы. Войскі ВКЛ, якія хранічна не атрымоўвалі аплаты за службу і галадалі, аб’явілі канфедэрацыю і зышлі з тэатру баявых дзеянняў у Брэсцкую, а праз год у Гродзенскую эканомію.

== Цікавыя факты ==
Згадваецца ў п’есе [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» у якасці прымаўкі апісваючы поўны разгром &quot;пабіў, як Хадкевіч шведаў пад Кірхгольмам&quot; &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vincent_Dunin-Marcinkievic/Pinskaja_slachta.html|title=Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. Пінская шляхта|website=knihi.com|access-date=2025-04-29}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024
* Cichowski J, Szulczynski F. Husaria. — Warszawa, WMON, 1977
* Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. — T. 4. Toruń, 2013 — s. 27-62
* Podhorodecki L. Slawni hetmani Rzeczy Pospolitej. Warszawa, 1994
* Naruszewicz A. Historyja J.K. Chodkiewicza Wojewody wileńskiego hetmana WXL. Warszawa, 1805. Т. 1
* Korrespodencye Jana Karola Chodkiewicza / Opracował i opisał W.Chomętowski. Warszawa, 1875
* Roberts, M. The Early Vasas: A History of Sweden 1523—1611. — Cambridge : Uniwersity Press, 1968.

== Спасылкі ==
* 

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кірхгольм 1605}}
[[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]]
[[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)]]
[[Катэгорыя:Бітвы XVII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1605 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:1605 год у Еўропе]]
[[Катэгорыя:Саласпілс]]
[[Катэгорыя:Верасень 1605 года]]
[[Катэгорыя:Падзеі 27 верасня]]</text>
      <sha1>c0fknyenp6tr5fobs2kz4qok3suc7xq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204582</id>
      <parentid>5204581</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T07:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Страты бакоў */</comment>
      <origin>5204582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22043" sha1="f5it9om7r9g4szix9n5eqktlrohevrc" xml:space="preserve">{{узброены канфлікт
|праціўнік1      = [[Рэч Паспалітая]]
|праціўнік2      = [[Швецыя]]
}}

[[Файл:Pieter Snayers - Battle of Kircholm, 1605.jpg|450 px|right|thumb|Карціна Пітара Снаерса «Бітва пад Кірхгольмам» (1630).]]
'''Бітва пад Кірхгольмам''' 17 [[27 верасня|(27) верасня]] [[1605]] года — баявое сутыкненне шведскіх (кам. [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]]; ~11—14 тыс., 11 гармат) і [[Рэч Паспалітая|рэчыпаспалітаўскіх]] войск (кам. [[Ян Караль Хадкевіч|Ян Хадкевіч]]; ~3,9 тыс., 7 гармат; {{таксама}}: [[#Сілы бакоў|сілы бакоў]]) падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў]] каля Кірхгольма (цяпер [[Саласпілс]], [[Латвія]]).

Поўную перамогу ў бітве ўзялі войскі Рэчы Паспалітай. У выніку знята [[Аблога Рыгі (1605)|аблога Рыгі]], а шведы адступілі з ужо занятых імі зямель [[Інфлянты|Інфлянтаў]]. Аднак, з прычыны памылак вышэйшага камандавання Рэчы Паспалітай перамога, пры ўсёй сваёй значнасці, не мела карысных стратэгічных наступстваў.

Бітва ўваходзіць у лік вядомых поўных перамог меншымі сіламі, а таксама ў лік значных перамог войск Вялікага Княства Літоўскага (бач [[#сілы бакоў|сілы бакоў]]) і ў лік бітваў, дзе вырашальную ролю адыграла [[гусарыя]].

Гістарычная спадчына бітвы — прадмет дыскусій беларускіх, літоўскіх і польскіх гісторыкаў.

== Перад падзеямі ==
Галоўнаю падставай бітвы была шведская аблога Рыгі (з 23.9.1605), узяцце якой дазволіла б шведам амаль без перашкод заняць Інфлянты цалкам.

=== Марш на Рыгу ===
Гетман Я. К. Хадкевіч сабраў войска РП у табары пад [[Дорпат]]ам, і раніцай 25 верасня вывеў войска фарсіраваным маршам на Рыгу. Двухдзённы 80-кіламетровы марш скончыўся вечарам 26 верасня недалёка ад Кірхгольма, і быў сам сабою беспрэцэдэнтным дасягненнем, асабліва для войска, у складзе якога былі пяхота і артылерыя, і якое рухалася, між іншым, па цяжкапраходных лясных дарогах.

=== Шведскі марш ===
Шведы прыбылі пад Рыгу двума шляхамі: на караблях і маршам з Парнавы па ўзбярэжжы пад прыкрыццём карабельнай артылерыі. Шведскі кароль даведаўся 26 верасня пра надыход войска РП і асабіста, і насуперак думцы многіх шведскіх камандзіраў, вывеў, у ноч на 27 верасня, амаль усё сваё войска насустрач Хадкевічу, пакідаючы пад Рыгай толькі невялікую сілу для падтрымання аблогі. Адзначаецца, што моцны лівень апоўначы моцна змучыў шведскае войска на маршы.

== Сілы бакоў ==
У бітве, якая, паводле планаў абодвух камандуючых, мелася быць вырашальнай, інфлянцкія кантынгенты Швецыі і РП удзельнічалі амаль поўным складам.

=== Шведскія войскі ===
Распаўсюджаная ацэнка колькасці шведскіх войск пад Кірхгольмам — 11 тысяч чалавек. Таксама ёсць ацэнкі колькасці шведскіх войск, роўныя або амаль роўныя колькасці ўсіх шведскіх войск пад Рыгай (12—14 тыс.), напрыклад, такую лічбу дае сам Я.К. Хадкевіч у справаздачы каралю, напісанай 30 верасня з-пад Рыгі. У гістарыяграфіі замацаваны розныя меркаванні пра суадносіны шведскай пяхоты і кавелерыі — 7,8 і 2,2 тыс., 6 і 5 тыс., 11 і 3 тыс.

Вядома, што на полі бою шведскія войскі арганізацыйна складалася з 13 батальёнаў (рэгіментаў) пяхоты і 11 эскадронаў кавалерыі, з 11 гарматамі. Пяхота была як наёмнай, арганізаванай на 2/3 з [[мушкецёр]]аў і на 1/3 з [[пікінёр]]аў, так і шведскай, у якой пікінёраў было значна меней. Кавалерыя складалася з [[райтарыя|райтарыі]].

=== Войскі Рэчы Паспалітай ===
Войска наймалася і падначальвалася гетману і афіцэрам на службе ВКЛ і аплочвалася з яго скарбаў. Фармальна яно ваявала за крыўду агульнага манарха і таму, калі перамагло, атрымала яго падзяку з надворнага скарбу (які складалі прыбыткі сталовых эканомій) не толькі ВКЛ, але і Польскай Кароны. У войску ВКЛ пяхота і конніца складалі, паводле розных ацэнак, прыблізна 1000—1300 і 2900—2500, адпаведна. Большасць з іх складалі прадстаўнікі ўласна ВКЛ, былі таксама і атрады польскіх добраахвотнікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. Гуманіт. навукі. 2009. – № 7. С. 13–21}}&lt;/ref&gt;. Асноўнай ударнай сілай войск ВКЛ была [[гусарыя]], якой было да 1,7—2,1 тыс. Амаль перад бітвай падышлі курляндскія падмацаванні — 300 рэйтараў. Было 7 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. – T. 4. Toruń, 2013  - s. 27-62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. — с.227-228, 309-310 (план бітвы)}}&lt;/ref&gt;.

== Бітва ==
[[Файл:Battle of Kircholm.svg|міні|Бітва пад Кірхгольмам 27.09. 1605 г.]]
Раніцай 27 верасня абодва войскі занялі зручныя для абароны пазіцыі. Шведы стаялі фронтам шырынёй да 800 м на ўзгорку за ручаём, з апорай левага крыла на балоцістую мясцовасць, а правага — на ўзгорак, вёску Кірхгольм і Дзвіну. Іх сілы былі пастаўленыя ў 4 лініі (шыхты), лініі пяхоты і кавалерыі па чарзе. Перад першай лініяй была выстаўлена артылерыя.

Войска ВКЛ і інфлянцкіх немцаў стаяла на процілеглым узгорку, абапіраючыся левым крылом на ўмацаваны табар над Дзвіной. Я. К. Хадкевіч так паставіў свае войскі, каб скарыстацца з рэльефа і патэнцыялу кожнага ваяра, асабліва гусарыі, на сваім левым крыле. Апроч таго, Хадкевіч загадаў сваім атрадам стаяць як мага цясней, каб здавалася, што іх яшчэ меней, чым было. 5 гармат былі пастаўлены з пяхотай у першай лініі, рэшта артылерыі была пакінутая ў табары. Пасля шыхтоўкі гетман вывеў на далёкі пагорак частку абознай чэлядзі і распаўсюдзіў чутку пра падыход падмацавання з ВКЛ. Моцны вецер быў са спіны войска ВКЛ і гнаў у вочы шведскіх мушкецёраў пясок, для ўзмацнення эфекту чаляднікі спецыяльна палілі вогнішчы і ламалі борці, чым перашкаджалі прыцэльнай стральбе.

Праціўнікаў падзяляла каля да 1,5 км нізіны, якую дзяліў яр з невялікім ручаём. Рэльеф і колькасць прымушалі шведаў пашыхтавацца ў два эшалоны (гуфы). Гетман ВКЛ выкарыстаў гэта і, сцягнуўшы у бой першы варожы гуф, вырашыў лёс бітвы з ім, у выгодных для сябе варунках. Каб выцягнуць шведаў з іх абароннай пазіцыі, Хадкевіч з раніцы высылаў на поле [[гарцоўнікі|гарцоўнікаў]], але да полудня сітуацыя не мянялася. Тады Хадкевіч ужыў ваенную хітрасць, загадаўшы гарцоўнікам уцякаць з поля так, каб гэта выглядала як агульнае адступленне ўсяго войска.   

Карл IX няправільна ацаніў сітуацыю і загадаў наступаць першым дзвюм лініям (7 батальёнаў пяхоты ад Ленартсанам, 6 эскадронаў райтарыі пад Брантам (злева) і Мансфельдам (справа)) наступаць на пазіцыі сіл інфлянцкага войска ВКЛ. Такім чынам, шведскае войска раздзялілася на дзве асобныя часткі, і войскі ВКЛ на пэўны час атрымалі магчымасць змагацца толькі з паловай шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Mariusz Balcerek: Księstwo Kurlandii i Semigalii w wojnie Rzeczypospolitej ze Szwecją w latach 1600–1629. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 100. ISBN 978-83-7177-826-1}}&lt;/ref&gt;.

Перайшоўшы ручай, шведы пачалі падымацца на ўзгорак. Легкая кавалерыя ВКЛ: казакі і татары, на левым фланзе адступілі максімальна ўверх да лагера выцягваючы на сябе ворага. Але як толькі вораг расцягнуўся і адарваўся ад другога эшалона праз нізіны, казакі і татары ўтрымалісся на гары, а шведы апынуліся ў вагнявым мяшку - пад перакрыжаваным мушкетным і артылерыйскім агнём з табару, казакоў ад Дзвіны і з цэнтра. Паміж табарам і цэнтрам войска ВКЛ на левым фланзе у бой увайшлі цяжкая кавалерыя. Па даліне шведскую пяхоту  разрэзалі роты Тамаша Дубровы (900 гусараў) і ў сустрэчным баі разбіла райтарыю Мансфельда, якая прыкрывала тыл пяхоты і злучала яе з цэнтрам. Скіраваўшы ў пагоню за разбітымі райтарамі лёгкія харугвы, Т. Дуброва павярнуў свой гуф на пяхоту і пачаў прыціскаць яе да табара ВКЛ наверх і адразаць ім шлях да адступлення ўнізе. На левым фланзе шведы трапілі ў абцугі  з колькаснай перавагай 1300 літвінаў на 600-800 шведаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Teodorczyk J. Polskie wojsko i sztuka wojenna pierwszej pólowy XVII w.  // Studia i materialy do historii wojskowosci. – Warszawa, 1976 – T. XX. – S. 304}}&lt;/ref&gt;. Правы фланг шведаў абрынуўся, але яго ўцекі здолеў спыніць на пагорку каля развалінаў кірхольмскай кірхі другі гуф шведаў, які яшчэ не ўступаў у бой.

У цэнтры шведскую пяхоту згары  атакавалі гусарскія харугвы [[Вінцэнт Война|Вінцэнта Войны]] (300 гусараў) і курляндскімі рэйтарамі Кетлера (300 рэйтараў).  Амаль адначасова на правым крыле гуф Яна Пятра Сапегі (700 гусараў) здолеў разбіць і пагнаць колькасна мацнейшую райтарыю Бранта (1200 рэйтараў). Прычым, калі гусарыя выходзіла на пазіцыі перад атакай, яна раз'язджалася з глыбокага карэ ў хвалі глыбіней ў 2-4 вершнікі, што дазваляла выкарыстаць ударны патэнцыял кожнай іх дзіды і нават на фланзе, перахлыснуць глыбіню шведскіх карэ і зайсці ворагу ў тыл. 

Пакуль справа вырашалася на флангах, палкі Войны і Кетлера вязалі боем шведскую пяхоту ў цэнтры. 
[[Файл:Salaspilio mūšis 1605 metais. Bitwa pod Kircholmem. (Wojciech Kossak).jpg|міні|Войцэх Коссак. Бітва пад Кірхгольмам. 1925 г.]]
Такім чынам, шведы трапілі ў цяжкае становішча: палова іх конніцы была разбітая, пяхота цэнтру трапіла ў мех - акружэнне з трох бакоў. Тады Карл IX скіраваў супраць гуфа Я. П. Сапегі рэшту сваёй кавалерыі, з 4-й лініі, а адагнаная райтарыя Бранта здолелі затрымацца, упарадкавацца і ўдарылі з сіламі другога шведскага гуфа на гуф Я. П. Сапегі на правым фланзе.

Зараз у цяжкім становішчы апынуўся гуф Я. П. Сапегі. Тады Я. К. Хадкевіч, дзеля узмацнення скіраваў свой рэзервовы гуф Тэадора Ляцкага (200 гусараў) і [[Беларускія татары|татараў ВКЛ]] шырокім абходным рухам, каб ударыць з флангу па райтарыі і пяхоце, якая білася з гуфам Я. П. Сапегі і часткай рот Войны. Крыло атакі кавалерыі ізноў пачало ахопліваць шведскі фланг далека.  Райтарыя ворага запанікавала і пачала ўцякаць.

Пасля гэтага гусарыя Я. П. Сапегі і Т. Ляцкага і гетмана ВКЛ атакавала на левым фланзе, якая ўсё яшчэ абаранялася на кіргольмскім пагорку разбіла шведскія баявыя парадкі, прымусіўшы ўцякаць і пяхоту. Уцёкі разбітых зправага і з левага флангаў не дазволілі Карлу ІХ уводзіць новыя рэзервы з другога эшалона.

На гэтым лёс бітвы быў вырашаны. Шведы кінуліся ў агульныя ўцёкі, за імі гналіся і секлі на працягу 9 км. Сам Карл IX з рэшткамі войска ледзьве здолеў уцячы на караблі і адплысці. Войска РП узяло 60 сцягоў і 11 гармат&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 229-230}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Henryk Wisner: Kircholm 1605. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987, seria: Historyczne bitwy. s. 101- 128, ISBN 83-11-07387-2}}&lt;/ref&gt;.

== Страты бакоў ==
Страты шведаў былі нечувана вялікімі, і дасягалі 9 тыс. ч. (82 % асабістага складу) Страты войска РП былі, наадварот вельмі малымі, і складалі 100 чалавек забітымі і 200 чалавек параненымі. Рэшткі шведаў ці адплылі ў Швецыю, ці адышлі да Парнавы. Войскі ВКЛ, якія хранічна не атрымоўвалі аплаты за службу і галадалі, сарвалі контрнаступ пасля перамогі - аб’явілі канфедэрацыю і зышлі з тэатру баявых дзеянняў у Брэсцкую&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Берасцейская канфедэрацыя 1605 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 65–66}}&lt;/ref&gt;, а праз год у Гродзенскую эканомію&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Гарадзенская канфедэрацыя 1606 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 156}}&lt;/ref&gt;.

== Цікавыя факты ==
Згадваецца ў п’есе [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» у якасці прымаўкі апісваючы поўны разгром &quot;пабіў, як Хадкевіч шведаў пад Кірхгольмам&quot; &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vincent_Dunin-Marcinkievic/Pinskaja_slachta.html|title=Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. Пінская шляхта|website=knihi.com|access-date=2025-04-29}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024
* Cichowski J, Szulczynski F. Husaria. — Warszawa, WMON, 1977
* Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. — T. 4. Toruń, 2013 — s. 27-62
* Podhorodecki L. Slawni hetmani Rzeczy Pospolitej. Warszawa, 1994
* Naruszewicz A. Historyja J.K. Chodkiewicza Wojewody wileńskiego hetmana WXL. Warszawa, 1805. Т. 1
* Korrespodencye Jana Karola Chodkiewicza / Opracował i opisał W.Chomętowski. Warszawa, 1875
* Roberts, M. The Early Vasas: A History of Sweden 1523—1611. — Cambridge : Uniwersity Press, 1968.

== Спасылкі ==
* 

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кірхгольм 1605}}
[[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]]
[[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)]]
[[Катэгорыя:Бітвы XVII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1605 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:1605 год у Еўропе]]
[[Катэгорыя:Саласпілс]]
[[Катэгорыя:Верасень 1605 года]]
[[Катэгорыя:Падзеі 27 верасня]]</text>
      <sha1>f5it9om7r9g4szix9n5eqktlrohevrc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ртуць</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18286</id>
    <revision>
      <id>5204639</id>
      <parentid>5165659</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:27:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Ртуць]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5204639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5406" sha1="ocgb7ac8fjthwbe8oy3164ofldc22x4" xml:space="preserve">{{Картка хімічнага элемента
| імя = Ртуць / Hydrargyrum (Hg)
| сімвал = Hg
| нумар = 80
| уверсе = [[Кадмій|Cd]]
| унізе = [[Каперніцый|Cn]]
| выява = [[Файл:Mercury1.jpg|200px|Вадкая ртуць у ампуле]]&lt;br /&gt;[[Цяжкія металы|Цяжкі]] вадкі метал срэбрана-белага [[колер]]у
| атамная маса = 200,592(3)
| радыус атама = 157
| энергія іанізацыі 1 = 1 006,0 (10,43)
| канфігурацыя = [Xe] 4f&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; 5d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; 6s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| кавалентны радыус = 149
| радыус іона = (+2e) 110 (+1e) 127
| электраадмоўнасць = 2,00
| электродны патэнцыял = Hg←Hg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; 0,854 В
| ступені акіслення = +2, +1
| шчыльнасць = 13,546 (20 °C)
| цеплаёмістасць = 27,98
| цеплаправоднасць = 8,3
| тэмпература плаўлення = 234,32 [[Кельвін|K]] (-38,83&amp;nbsp;°C)
| цеплыня плаўлення = 2,295
| тэмпература кіпення = 629,88 [[Кельвін|K]] (356,73&amp;nbsp;°C)
| цеплыня выпарэння = 58,5
| малярны аб'ём = 14,8
| структура рашоткі = ромбаэдрычная
| параметры рашоткі = a&lt;sub&gt;hex&lt;/sub&gt;=3,464 с&lt;sub&gt;hex&lt;/sub&gt;=6,708
| Суадносіны c/a = 1,94
| тэмпература Дэбая = 100,00
| регістрацыйны нумар CAS= 7439-97-6
| спектр=Mercury Spectra.jpg
}}
'''Ртуць''' ({{lang-la|Hydrargyrum}}) '''Hg''' — [[хімічны элемент]] II групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 80. Атамная маса 200,59.

Вадкі [[метал]] серабрыстага [[колер]]у. Адзіны з металаў, вадкі пры звычайнай тэмпературы. [[Шчыльнасць]] 13545,7 кг/м³ (пры тэмпературы 20 °С). [[Тэмпература плаўлення]] -38,87 [[Градус Цэльсія|°C]], [[тэмпература кіпення]] 356,58&amp;nbsp;°C.

У сухім [[Паветра|паветры]] не акісляецца. Акісляецца [[азон]]ам і пры тэмпературы звыш 300&amp;nbsp;°C [[кісларод]]ам. Добра ўзаемадзейнічае з [[сера]]й і [[Галагены|галагенамі]].

== Прыродныя крыніцы ==

66-е месца сярод іншых элементаў па распаўсюджанасці. У [[Зямная кара|зямной кары]] ўтрымліваецца каля 7·10&lt;sup&gt;−6&lt;/sup&gt; % ртуці па масе. Асноўны рудны мінерал — [[кінавар]] HgS. Радовішчы ў [[Іспанія|Іспаніі]], [[Украіна|Украіне]], [[Расія|Расіі]].

Ртуць, [[пара]] і злучэнні ртуці атрутныя. Назапашваюцца ў [[арганізм]]е, пашкоджваюць [[Нервовая сістэма|нервовую сістэму]] і парушаюць абмен рэчываў.

== Прымяненне ==

Ртуць выкарыстоўваецца ў [[прыбор]]ах вымярэння [[ціск]]у ([[барометр]]ы, [[маноматр]]ы, [[арэометр]]ы) і тэмпературы ([[тэрмометр]]ы), для вырабу [[катод]]аў пры электрахімічным атрыманні [[шчолач]]аў і хлору і інш.

У [[Электратэхніка|электратэхніцы]] — у выключальніках, лямпах дзённага святла, кварцавых лямпах, [[ігнітрон]]ах.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|13|||415}}
* {{кніга|загаловак=Химический словарь школьника|адказны=Б. Н. Кочергин, Л. Я. Горностаева, В. М. Макаревский, О. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=1990|старонкі=171|старонак=255|isbn=5-341-00127-3|тыраж=75&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* {{кніга|аўтар=Болсун А. Н.|загаловак=Краткий словарь физических терминов|адказны=Сост. А. И. Болсун|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1979|старонкі=298|старонак=416|тыраж=30&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/RTUT.html ''Илья Леенсон'' Ртуть] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121116215152/http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/RTUT.html |date=16 лістапада 2012 }} // [[Кругасвет|Энцыклапедыя «Кругосвет»]] {{ref-ru}}
* [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2/3936.html РТУТЬ] // ХиМиК.ru {{ref-ru}}

{{Кампактная перыядычная табліца}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]
[[Катэгорыя:Металы]]
[[Катэгорыя:Ртуць]]</text>
      <sha1>ocgb7ac8fjthwbe8oy3164ofldc22x4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васіль Быкаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18936</id>
    <revision>
      <id>5204525</id>
      <parentid>5148552</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Сям’я */</comment>
      <origin>5204525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59980" sha1="az2l1ryrjdy5fii7i7dfmzqe427hjkr" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Быкаў}}
{{Пісьменнік
| Імя                = Васіль Быкаў
| Фота               = Vasil Bykov (cropped).jpg
| Шырыня             = 
| Подпіс             = Васіль Быкаў у Румыніі. 1944
}}
'''Васі́ль Уладзі́міравіч Бы́каў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. [[Народны пісьменнік Беларусі]] (1980).

Большасць твораў — [[Аповесць|аповесці]], дзеянне якіх адбываецца падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і ў якіх паказаны маральны выбар чалавека ў найбольш драматычныя моманты жыцця.

== Біяграфія ==

=== Паходжанне ===
Род Васіля Быкава вядомы ад Лук’яна Быка, селяніна 2-й паловы XVIII стагоддзя, імавернага першапасяленца вёскі Бычкі, назва якой фактычна перадае неафіцыйнае прозвішча яго нашчадкаў. Сем’і сыноў Лук’яна — Аўласа і Фадзея былі [[Прыгоннае права|прыгонным]]&lt;nowiki/&gt;і маёнтка [[Слабодка (Кубліцкі сельсавет)|Слабодка]] памешчыка Штромберга. Унук Аўласа — Янка Мацееў Бык згадваецца ў інвентары 1845 года як {{нп5|лёкай|лёкай|ru|Лакей}} (слуга пры панскім доме)&lt;ref&gt;''[[Вадзім Валер’евіч Урублеўскі|Вадзім Урублеўскі]]''. Кубліцкі праваслаўны прыход Лепельскага павета Віцебскай губерні ў метрычных кнігах сярэдзіны ХІХ ст. (да гісторыі малой радзімы і генеалогіі роду Васіля Быкава) // Герольд Litherland. — № 22. — С. 63—69.&lt;/ref&gt;. Янка Мацееў Бык, напэўна, і быў бацькам Фёдара Быка, дзеда пісьменніка, якога ён згадвае ў сваёй аўтабіяграфічнай кнізе «[[Доўгая дарога дадому]]»: ''«Другі дзед быў селянін-адыходнік, сезонна рабіў на прамысловых прадпрыемствах у Курляндыі, там жа пад канец жыцця выбіўся ва ўпраўляючыя цагельнага завода»''&lt;ref&gt;''Васіль Быкаў''. Доўгая дарога дадому. — Менск, 2004. — С. 12.&lt;/ref&gt;. У канцы ХІХ — пачатку ХХ ст. прозвішча сям’і пад уплывам русіфікацыі набыло цяперашнюю форму — Быкаў.

=== Дзяцінства і маладыя гады ===
[[Файл:Byčki siadziba V. Bykava 4.JPG|thumb|злева|Адноўлены інтэр’ер хаты. [[Музей-сядзіба Васіля Быкава]]]]
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і Уладзіміра Фёдаравіча Быкава, удзельніка [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], і Ганны Рыгораўны (па параджэнні Скрабатун), дачкі рыбака. Бацька быў ураджэнцам Бычкоў, маці суседняга [[Завулак Рускі|Завулка]], які паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года апынуўся ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]&lt;ref&gt;''Васіль Быкаў''. Доўгая дарога дадому. — Мінск, 2004. — С. 11—13.&lt;/ref&gt;. З дзяцінства захапляўся маляваннем. У 1939 годзе скончыў 8 класаў [[Кублічы|Кубліцкай]] сярэдняй школы, паступіў на скульптурнае аддзяленне [[Віцебскае мастацкае вучылішча|Віцебскага мастацкага вучылішча]]. Аднак увосень 1940 года ў сувязі з пагаршэннем матэрыяльнага становішча сям’і і адменай дзяржаўных стыпендый вымушаны быў пакінуць вучобу&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web|url=http://bsa.by/novosti-i-sobyitiya/vasil-byikov-pisatel-s-mirovyim-imenemmog-stat-velikim-skulptorom-%E2%80%A6.html|title=«Василь Быков - писатель с мировым именем, мог стать великим скульптором»|author=Пётр Тузков|date=2008-10-23|accessdate=2011-08-11|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/61G4OfwXN?url=http://bsa.by/novosti-i-sobyitiya/vasil-byikov-pisatel-s-mirovyim-imenemmog-stat-velikim-skulptorom-%E2%80%A6.html|archivedate=27 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паступіў у Віцебскую школу ФЗН № 5, дзе вучыўся да мая 1941 года. У чэрвені 1941 года экстэрнам здаў экзамены за дзясяты клас.

=== Другая сусветная вайна ===
[[Вялікая Айчынная вайна|Напад Германіі на СССР]] у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] заспеў яго ва Украіне, дзе ён удзельнічаў у фартыфікацыйных работах. Падчас адступлення, у [[Белгарад]]зе, адстаў ад сваёй калоны, пасля быў арыштаваны і ледзь не расстраляны як нямецкі шпіён&lt;ref name=&quot;m&quot;&gt;[http://magazines.russ.ru/druzhba/2003/8/bykov.html Василь Быков. Долгая дорога домой. Отрывки из книги. С белорусского. Перевод и вступительная заметка Натальи Игруновой] // [[Дружба народов]]. — 2003. — № 8. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Быў мабілізаваны на абарончыя работы. У якасці байца інжынернага батальёна будаваў розныя ваенныя аб’екты ад [[Гомель|Гомеля]] да [[Варонеж]]а. Зімой 1941—1942 гадоў жыў на станцыі {{нп3|Салтыкоўка, станцыя|Салтыкоўка|ru|Салтыковка (станция)}} і ў [[Аткарск]]у [[Саратаўская вобласць|Саратаўскай вобласці]], дзе вучыўся ў чыгуначнай школе. Паводле слоў [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]], у 1980 годзе Быкаў успамінаў як у 1941 у прыфрантавой зоне было гола, елі фруктовы чай, шмат было [[Самагубства|самастрэлаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/рыгор-барадулін-сам-насам-з-вечнасцю/id1617956017|title=Наш Быкаў. Кніга ўспамінаў. Рыгор Барадулін. Сам-насам з Вечнасцю|website=Apple Podcasts|pages=з 00:10:27|year=1980}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://castbox.fm/episode/Рыгор-Барадулін.-Сам-насам-з-Вечнасцю-id4892331-id483406417|title=Наш Быкаў. Кніга ўспамінаў. Рыгор Барадулін. Сам-насам з Вечнасцю|website=Castbox|pages=з 00:10:27|year=1980}}&lt;/ref&gt;.

Улетку 1942 года быў прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную Армію]], скончыў [[Саратаўскае пяхотнае вучылішча]], з 80 чалавек яго выпуску ацалела толькі чацвёра. Увосень 1943 года прысвоена званне малодшага лейтэнанта. Ваяваў на [[2-і Украінскі фронт|2-м]] і [[3-і Украінскі фронт|3-м Украінскіх франтах]]. Удзельнічаў у баях за [[Крывы Рог]], [[Александрыя (Кіраваградская вобласць)|Александрыю]], [[Знам’янка|Знам’янку]].

Падчас {{нп3|Кіраваградская наступальная аперацыя|Кіраваградскай аперацыі|ru|Кировоградская наступательная операция}} паранены ў нагу і жывот, памылкова запісаны загінулым; падзеі пасля ранення сталі асновай аповесці «[[Мёртвым не баліць]]». Бацькі Васіля Быкава атрымалі паведамленне, што сын гераічна загінуў у баях з нямецкімі захопнікамі каля [[Кіраваград]]а, імя было напісана на агульным абеліску.

У пачатку 1944 года тры месяцы быў у шпіталі.

Пазней удзельнічаў у [[Яска-Кішынёўская аперацыя|Яска-Кішынёўскай аперацыі]], вызваленні [[Румынія|Румыніі]]. 3 дзеючай арміяй прайшоў [[Румынія|Румынію]], [[Балгарыя|Балгарыю]], [[Венгрыя|Венгрыю]], [[Югаславія|Югаславію]], [[Аўстрыя|Аўстрыю]] — старшым лейтэнантам, камандзірам узвода палкавой, потым армейскай артылерыі. Служыў ва [[Украіна|Украіне]], у Беларусі, на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]].

=== Гродзенскі перыяд ===
Пасля дэмабілізацыі з 1947 года Васіль Быкаў у [[Гродна|Гродне]], працаваў мастаком у гродзенскіх майстэрнях, у рэдакцыі абласной газеты «[[Гродзенская праўда]]» (1947—1949). У 1949—1955 гадах зноў служыў у Савецкай Арміі на [[Курыльскія астравы|Курылах]]. Пасля дэмабілізацыі (маёр запасу) працаваў літаратурным супрацоўнікам, літаратурным кансультантам газеты «Гродзенская праўда» (1956—1972). Агулам Васіль Быкаў пражыў у Гродне 25 гадоў — 1947—1949 і 1955—1978 гады. Менавіта у Гродне напісаў «[[Мёртвым не баліць]]», «[[Жураўліны крык]]», «[[Альпійская балада|Альпійскую баладу]]», «[[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікава (Ліквідацыю)]]», «[[Пайсці і не вярнуцца]]»&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/mapa-bykava/|title=Да 99-годдзя Васіля Быкава: мапа гродзенскіх мясцінаў пісьменніка|website=Hrodna.life|date=2024-02-28|access-date=2024-02-28}}&lt;/ref&gt;.

Жыў на [[Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)|Вялікай Траецкай]], 28 і Свярдлова, 18, Парыжскай камуны, 9. Паводле мясцовых жыхароў, у садзе ў двары дома па Вялікай Траецкай, 28 ёсць дрэвы, якія саджаў Быкаў. У двары дома на Свярдлова, 18 расце дуб, які, паводле сведчання ўнука пісьменніка, некалі пасадзіў Быкаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/nestandartnyiya-mescyi/|title=Дуб Быкава. Якія нестандартныя месцы паказваюць гродзенскія экскурсаводы?|website=Hrodna.life|date=2024-02-28|access-date=2024-02-28}}&lt;/ref&gt;. На [[Дамініканская вуліца (Гродна)|Дамініканскай]], 5 размяшчалася мастацкая майстэрня, дзе ён працаваў у першыя гады гродзенскага перыяду. На левым беразе [[Нёман]]а меў гараж, дзе захоўваў тэхніку, у тым ліку маторную лодку, на якой любіў вандраваць па рацэ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Васіль Быкаў у час гутаркі з [[Аляксей Кузьміч Гардзіцкі|Аляксеем Гардзіцкім]] успамінаў, што ''«на пачатку літаратурнага шляху мяне вельмі падтрымаў, проста сказаў, што я павінен пісаць, [[Георгій Міхайлавіч Шчарбатаў|Георгій Шчарбатаў]]. Я не ведаю, што ён заўважыў, але ён так сказаў. Прынамсі, я яму абавязаны, што стаў пісьменнікам, бо мог бы ім і не стаць.»''&lt;ref&gt;Поўны збор твораў у 14 тамах. Том 10. Кніга 1. — Мн., 2005. — С. 86.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Міхась Лісоўскі. Шарж на Васіля Быкава.jpg|міні|Шарж на Васіля Быкава мастака [[Міхаіл Якаўлевіч Лісоўскі|Міхася Лісоўскага]].]]
Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] з 1959 года (Гродзенскае аддзяленне). Выступаў як [[журналіст]]. У абласным і рэспубліканскім друку пачалі з’яўляцца яго замалёўкі, фельетоны, нарысы. Быў абраны сакратаром Гродзенскага аддзялення [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў БССР]] (1972—1978).

=== Мінскі перыяд. Грамадская дзейнасць ===
У 1978 годзе пераехаў на сталае жыццё ў [[Мінск]]. 3 гэтага часу займаўся выключна творчай працай. Уваходзіў у склад праўлення СП СССР, Рады СП БССР, рэспубліканскага Савета Фонду міру.

Выбіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР (1978—1989). Народны дэпутат СССР (1989). У 1988 годзе стаў адным з заснавальнікаў [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту]]. Бескампраміснасць прозы Быкава часта станавілася прычынай нападаў савецкай крытыкі, якая абвінавачвала пісьменніка ў ачарненні савецкага ладу.

Быў прэзідэнтам Беларускага {{нп3|ПЭН-клуб|ПЭН-цэнтра|ru|ПЕН-клуб}}. У 1990 годзе абраны прэзідэнтам [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына»]], заставаўся на гэтай пасадзе да 1993 года&lt;ref&gt;https://gazetaby.com/cont/art.php?&amp;sn_nid=93192&lt;/ref&gt;. У кастрычніку 1993 года падпісаў адкрыты «{{нп3|Ліст сарака двух||ru|Письмо сорока двух}}».

Перад першымі прэзідэнцкімі выбарамі ў Беларусі (чэрвень 1994 года) быў даверанай асобай кандыдата [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]], выступаў у гэтай якасці ў час паездак па Беларусі і на тэлебачанні&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://krytyka.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/12019|title=Дык хто быў стваральнікам БНФ?|author=Сяргей Навумчык|website=krytyka.by|date=18-6-2013|access-date=5 лютага 2022|archive-date=2 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702065842/http://krytyka.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/12019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У лістападзе 1994 года наведаў [[Ізраіль]] і падзяліўся сваімі ўражаннямі ў нарысе для зборніка «Поклон тебе, Иерусалим» (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://belisrael.info/?p=11330|title=Василь Быков. При виде Иерусалима|last=ashustin|date=2017-06-18|access-date=2024-06-21}}&lt;/ref&gt;. Узначаліў арганізацыйны камітэт мітынгу 24 сакавіка 1996 года, з якога пачаліся падзеі [[Мінская вясна|Мінскай вясны]], накіраванай супраць інтэграцыйных пагадненняў Беларусі і [[Расія|Расіі]]. У папярэдні час і ў далейшым адкрыта выступаў супраць прарасійскай палітыкі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.dw.com/ru/vasil-bykau-simval-zmaganna-za-demakratycnuu-buducynu/a-69430645|title=Васіль Быкаў - &quot;сімвал змагання за дэмакратычную будучыню&quot; – DW – 20.06.2024|website=dw.com|access-date=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Эміграцыя. Апошнія гады ===
Нападкі на Васіля Быкава, якія зноў пачаліся на радзіме ў сярэдзіне 1990-х гадоў, і стан здароўя сталі прычынай выезду за мяжу.

[[Файл:Могила писателя Василя Быкова.jpg|thumb|Магіла Быкава на Усходніх могілках у Мінску.]]
У пачатку 1998 года Васіль Быкаў на запрашэнне Фінскага ПЭН-цэнтра вырашыў пажыць у [[Фінляндыя|Фінляндыі]], куды і пераехаў разам з жонкай у чэрвені таго ж года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://90s.by/years/1998/bykau.html|title=Васіль Быкаў з’язджае з Беларусі|website=90's|date=2017-07-02|access-date=2024-06-21|archive-date=2 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702074425/http://90s.by/years/1998/bykau.html|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;. У снежні 2002 года Васіль Быкаў пасяліўся ў [[Чэхія|Чэхіі]], перад гэтым пэўны час жыў у [[Германія|Германіі]]. У 2002 годзе апублікаваў кнігу ўспамінаў «[[Доўгая дарога дадому]]». У Чэхіі перанёс аперацыю, пасля пагаршэння здароўя вярнуўся на Беларусь. Памёр 22 чэрвеня 2003 года ў 20 гадзін 30 хвілін у рэанімацыйным аддзяленні анкалагічнага шпіталя ў [[Бараўляны (Мінскі раён)|Бараўлянах]] пад Мінскам&lt;ref&gt;[http://skif.tv/content/view/152/258 Газета «Витебский проспект», № 25 (314) от 19.06.08]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Пахаваны ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]. Падчас пахавання быў адпеты [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|ўніяцкімі]] святарамі, труну пісьменніка накрылі [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белым сцягам]]&lt;ref&gt;[http://www.chas-daily.com/win/2003/06/27/v_027.html?r=3&amp; Государство ушло с похорон Быкова (27.06.2003)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240224172243/https://chas-daily.com/win/2003/06/27/v_027.html?r=3&amp; |date=24 лютага 2024 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Сям’я ==
У Гродне пазнаёміўся з школьнай настаўніцай Надзеяй Андрэеўнай Кулагінай, якая падпрацоўвала ў «Гродзенскай праўдзе» карэктаркай. Неўзабаве яны пабраліся шлюбам. У час службы на востраве [[Кунашыр]] нарадзіліся двое сыноў — Сяргей і Васіль&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://gazetaby.com/post/spravy-asabistyya-syamejnae-zhyczcyo-vasilya-bykava-u-fotazdymkax-i-us/201102/|title=«Справы асабістыя». Сямейнае жыццё Васіля Быкава ў фотаздымках і ўспамінах|date=18-6-2024|publisher=gazetaby.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/26245.3/3125623/|title=Василь Быков в молодости не интересовался танцами и девочками|author=Наталия Кривец|website=kp.ru|date=19-6-2014}}&lt;/ref&gt;.

У 1977 годзе Быкаў пакінуў сям’ю ў Гродне і з’ехаў у Мінск. Праз год ажаніўся з Ірынай Суворавай (1927—2026), супрацоўніцай «Гродзенскай праўды». У шлюбе дзяцей не было&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Пра выхаванне сыноў Васіль Быкаў успамінаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vasil_Bykau/Douhaja_daroha_dadomu.html#chapter35|title=Васіль Быкаў. Доўгая дарога дадому|website=[[Беларуская Палічка]]|access-date=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;:{{цытата|У мяне з сынамі былі нармальныя адносіны. Дрэнна хіба, што пры пэўных абставінах жыцця я не мог стварыць ім нацыянальных умоваў выхавання, і хлопцы выраслі па сутнасці ў касмапалітычным гарадскім асяродку. Жонкі іх таксама былі небеларускамі, — у аднаго расейка, а ў другога ўкраінка.}}

== Творчасць ==

=== Ранняя творчасць ===
[[Файл:Bykaǔ museum3.jpeg|thumb|Стэнды з чарнавікамі, [[Музей-дача Васіля Быкава]]|злева]]
Творчая біяграфія пісьменніка пачынаецца ў пасляваенныя гады. Першыя апавяданні Васіля Быкава былі надрукаваны ў часопісе «Вожык» («Дапякло», 1947) і газеце «Гродзенская праўда» (1949, «У той дзень», «У першым баі»){{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. Тэматыка ранніх апавяданняў, як і многіх далейшых твораў Васіля Быкава, прысвечана падзеям вайны.

Сам Васіль Быкаў свой пісьменніцкі лёс адлічвае з 1951 года, калі на [[Курыльскія астравы|Курылах]], дзе ў той час служыў, напісаў апавяданні «Смерць чалавека» і «Абознік». Іх ён паслаў на водгук [[Міхась Лынькоў|Міхасю Лынькову]]. Нягледзячы на ўвогуле ўдалы творчы дэбют, Быкаў не быў перакананы ў тым, што літаратура — яго жыццёвае прызванне. 3 героя апавядання «У першым баі» Мікалая Беражнога пачаліся быкаўскія героі — маладыя афіцэры і салдаты з трагічным франтавым лёсам{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. У «[[Жураўліны крык|Жураўліным крыку]]» (1959) пісьменнік ізноў звярнуўся да ваеннай тэмы. Паводле зместу, шэсць ваенных, кожны з якіх — жывая чалавечая індывідуальнасць, гінуць у барацьбе з нацысцкімі захопнікамі. У наступных яго аповесцях паўстае перад чытачом рэчаіснае адлюстраванне вайны.

Першы зборнік «Ход канём» (1960) раскрывае пасляваеннае жыццё савецкіх людзей{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. Канец 1950-х — пачатак 1960-х гадоў для Быкава ёсць часам пошукаў самавызначэння ў творчасці. Ён піша сатырычныя мініяцюры, гісторыка-прыгодніцкую аповесць «Апошні баец», серыю навел на маральна-этычныя тэмы, другі цыкл ваенных апавяданняў, нарысы, рэцэнзіі{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. Аўтар выказвае ўласны погляд на свет, творам уласціва аналітычнае даследаванне чалавечага быцця. Васіль Быкаў імкнецца раскрыць трагічнасць падзей 1941—1945 гадоў, з якімі сутыкаецца галоўны герой яго аповесцей.

Шырокая вядомасць прыйшла да Быкава пасля публікацыі аповесці «[[Трэцяя ракета]]» (1961). Тэма чалавека на вайне адлюстравана таксама ў аповесцях «[[Пастка (аповесць)|Пастка]]» (1962), «[[Альпійская балада]]» (1963), «[[Праклятая вышыня]]» (1968).

=== Гады савецкага застою. Крытыка ===
Аднак у [[перыяд застою]] (1964—1986) афіцыйная савецкая крытыка адмоўна ставілася да праўдзівых аповесцей Быкава пра вайну{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}, у той перыяд запатрабаваны былі патрыятычна-пафасныя творы. Адзін з самых вострых і праўдзівых твораў «[[Мёртвым не баліць]]» (1965) быў надрукаваны толькі ў часопісах «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» і «{{нп3|Новый мир||ru|Новый мир}}» праз пратэкцыю рэдактараў [[Пімен Панчанка|Пімена Панчанкі]] і [[Аляксандр Трыфанавіч Твардоўскі|Аляксандра Твардоўскага]]. Савецкія крытыкі абвінавачвалі Быкава ў тым, што ён не з тых пазіцый піша пра вайну, скажае праўду, «ачарняе гераічных савецкіх воінаў». Паводле загаду тагачасных галоўных партыйных ідэолагаў ([[Міхаіл Андрэевіч Суслаў|Міхаіла Суслава]], [[Міхаіл Васілевіч Зімянін|Міхаіла Зімяніна]] і так званага «спецыяліста» па беларускай літаратуры ў Аддзеле прапаганды ЦК КПСС [[Уладзімір Мікалаевіч Сеўрук|У. Сеўрука]]) былі арганізаваны калектыўныя пісьмы «незадаволеных» быкаўскім адлюстраваннем падзей вайны. Нягледзячы на тое, што многія савецкія творчыя саюзы, выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» і яго дырэктар [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|Міхаіл Дубянецкі]], шматлікія чытачы патрабавалі ўключыць «Мёртвым не баліць» у запланаваны збор твораў Васіля Быкава, Міхаіл Суслаў, а пасля Міхаіл Зімянін загадалі ніколі яе не друкаваць і ўсякія размовы пра выданне спыніць, хоць у многіх краінах гэты твор ужо тады выйшаў асобнай кнігай. Аднак праз ціск грамадскасці аповесць была ўключана ў 4-ы том збору твораў пісьменніка{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}.

У 1970-я гады Быкаў працягвае цыкл аповесцей на ваенную тэму: «[[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікаў]]» (1970), «[[Абеліск (аповесць)|Абеліск]]» (1971), «[[Дажыць да світання]]» (1972), «[[Воўчая зграя]]» (1974), «[[Яго батальён]]» (1975).

У сваіх творах Васіль Быкаў адлюстроўвае выпрабаванні людзей у барацьбе з нацызмам, паказвае чалавечыя маральныя якасці і каштоўнасці. Творам уласціва філасафічнасць, аналітычнасць, псіхалагізм, глыбокае раскрыццё ўнутранага свету чалавека{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}.

У партызанскім цыкле аповесцей («Круглянскі мост» (1968), «Пайсці і не вярнуцца» (1978), «[[Знак бяды]]» (1982) адлюстравана праблема выбару ў цяжкіх умовах акупацыі. У аповесці «Знак бяды» Быкаў таксама востра паказаў падзеі [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] на Беларусі. Апісаў бессэнсоўнасць і жорсткасць сталінскіх метадаў абагульнення сялянскіх гаспадарак, вынішчэння яго гаспадарчых традыцый{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. Гэту ж тэму пісьменнік працягвае даследаваць і ў аповесці «Аблава», дзе, асвятляючы падзеі калектывізацыі, упершыню ў беларускай літаратуры паказвае спецперасяленца, працавітага, гаспадарлівага селяніна Хведара Роўбу, які быў высланы з сям’ёй на Поўнач, а потым, пры спробе вярнуцца ў родную вёску, загінуў пакутніцкай смерцю{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}.

=== З сярэдзіны 1980-х. Гады незалежнасці ===
[[Файл:Mihas Skobla pra Rygora Baradulina - Minsk 28-03-2014 AD.ogv|thumb|[[Міхась Скобла]] расказвае, як [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]] за пераклад на беларускую мову паэтаў Каўказа ([[Дагестан]]а, [[Чачня|Чачні]] і інш.) атрымаў у падарунак [[Бурка (мужчынская вопратка)|бурку]], [[папаха|папаху]] і сертыфікат на валоданне пляцам зямлі ў [[Карата (Дагестан)|ауле Карата]] [[Ахвахскі раён|Ахвахскага раёна]] Дагестана, а таксама пра лісты Барадуліна да Васіля Быкава ў [[Германія|Германію]]. 28 сакавіка 2014, Мінск.]]
У 1980-я гады ў сваёй творчасці Васіль Быкаў бярэцца з пераасэнсаванне мінулага. Быкаў удакладняе многа з таго, што раней упэўнена сцвярджаў у сваіх творах. У рамане «Кар’ер» (1985) злучаны сучаснасць і ваенны час. Складаны лёс чалавека ва ўмовах акупацыі паказаны ў аповесці «[[У тумане]]» (1988). З суровым рэалізмам у адлюстраванні падзей напісана «Сцюжа» (1969, 1991).

У 1990-я гады ў творчасці Быкава пераважае [[апавяданне]]. «[[На Чорных лядах]]», «Бедныя людзі» (абодва — 1994), «[[Жоўты пясочак]]», «Зенітчыца», «Палкаводзец», «Палітрук Каламіец», «Падоранае жыццё» (усе — 1995).

Аповесць «[[Пакахай мяне, салдацік]]» (1996) тэматычна звязана з цыклам «ваенных» апавяданняў. Аповесць «[[Афганец (аповесць)|Афганец]]» (1998) расказвае пра салдата-«афганца», які, расчараваўшыся ў жыцці, вырашае забіць тырана. Аповесць «Ваўчыная яма» (1999) расказвае пра жыццё ў чарнобыльскай зоне. Надзвычай складаная ваенная рэчаіснасць адлюстравана ў аповесці «Балота» (2001).

У той жа час Быкаў становіцца аўтарам кароткіх апавяданняў з філасофска-алегарычным зместам: «[[Сцяна (апавяданні)|Сцяна]]» (1995), «Музыка», «Народныя мсціўцы» (абодва — 1997), «[[Ваўчыная яма]]», «Мальбара», «Тры словы нямых», «Труба» (усе — 1998), «Галоўны крыгсман», «Хутаранцы», «Апалагетыка „нагана“», «Кошка і мышка» (усе — 1999). Выходзяць кнігі прозы «[[Сцяна (апавяданні)|Сцяна]]» (1997), «Пахаджане» (1999). Быкаўскія прыпавесці ўвайшлі ў супольную кнігу [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] і Васіля Быкава «Калі рукаюцца душы» (2003). Працягвае тэму сяброўства кніга «Дажыць да зялёнай травы» (2008). Кнігу пад такой назвай Быкаў і Барадулін пісалі 43 гады. Складаецца яна з сяброўскага ліставання двух творцаў, якое пачалося ў 1960 годзе.

У гады [[Перабудова|перабудовы]] Быкаў актывізаваўся як грамадскі дзеяч і [[Публіцыстыка|публіцыст]]. Яго выступленні, артыкулы, інтэрв’ю склалі зборнікі «На крыжах» (1992) і «Крыжовы шлях» (1998). Пра сваё жыццё і творчасць Васіль Быкаў напісаў у кнізе ўспамінаў «[[Доўгая дарога дадому]]» (2002).

Адной з апошніх прац Быкава сталі аповеды [[Барыс Кіт|Барыса Кіта]], запісаныя Васілём Быкавым улетку 2001 года «Цярновы шлях», якія пазней увайшлі ў кнігу «Грамадзянін свету» (2004). Кожны з 12 аповедаў пачынаецца лірычна-белетрыстычным уступам самога Быкава.

Пасля смерці Быкава выйшла кніга «Бліндаж» (2007), у якую ўвайшлі аповесці «Бліндаж» (1987) і «Апошні баец» (1958), якія раней не ўключаліся аўтарам у ніводзін свой зборнік. У 2020 годзе былі знойдзены арыгіналы чатырох апублікаваных у 1970 годзе франтавых малюнкаў Васіля Быкава, зробленыя яго рукой. Яны захоўваліся ў асабістым архіве Івана Глухава, гродзенскага журналіста і ветэрана вайны&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/byikau/|title=«Гэта здаецца неверагодным». У Гродне знайшлі франтавыя малюнкі Васіля Быкава|website=Hrodna.life|date=2024-02-28|access-date=2024-02-28}}&lt;/ref&gt;.

== Творы ==

=== Аповесці ===
{{калонкі|2}}
* Апошні баец, 1957
* [[Жураўліны крык]], 1959
* Франтавая старонка, 1960
* Здрада, 1960
* [[Трэцяя ракета]], 1961
* Пастка, 1962
* [[Альпійская балада]], 1963
* [[Мёртвым не баліць]], 1965
* Праклятая вышыня, 1968
* Круглянскі мост, 1968
* Атака з ходу, 1968
* Сцюжа, 1969
* [[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікаў (Ліквідацыя)]], 1970
* [[Абеліск (аповесць)|Абеліск]], 1971
* [[Дажыць да світання]], 1972
* Круты бераг ракі, 1972
* Воўчая зграя, 1975
* Яго батальён, 1975
* Пайсці і не вярнуцца, 1978
* [[Знак бяды]], 1982
* Кар’ер, 1985
* Бліндаж, 1987
* [[У тумане]], 1987
* Аблава, 1988
* Пакахай мяне, салдацік, 1996
* Афганец, 1998
* Ваўчыная яма, 1998
* Балота, 2001
{{калонкі/канец}}

=== Апавяданні, сцэнарыі, артыкулы, інтэрв’ю ===
* На сцяжыне жыцця, 1958 — апавяданне
* Эстафета, 1959 — апавяданне
* Палкаводзец, 1960 — апавяданне
* Ход канём, 1960 — зборнік апавяданняў
* Свае людзі, 1966 — апавяданне
* На ўзыходзе сонца, 1975 — сцэнарый фільма
* На крыжах, 1992 — зборнік артыкулаў і інтэрв’ю
* [[На Чорных лядах]], 1995 — апавяданне
* [[Сцяна (апавяданні)|Сцяна]], 1997 — зборнік апавяданняў
* Крыжовы шлях, 1998 — зборнік артыкулаў і інтэрв’ю
* Пахаджане, 1999 — зборнік апавяданняў
* [[Доўгая дарога дадому]], 2002 — аўтабіяграфія.

== Экранізацыі і інсцэнізацыі твораў ==
Паводле Быкава пастаўлены кінафільмы «[[Трэцяя ракета (фільм)|Трэцяя ракета]]» (1963), «[[Альпійская балада (фільм)|Альпійская балада]]» (1966), «[[Дажыць да світання (фільм)|Дажыць да світання]]» (1975), «[[Ваўчыная зграя (фільм)|Воўчая зграя]]» (1976), «[[Абеліск (фільм)|Абеліск]]» (1977), «[[Узыходжанне (фільм, 1976)|Узыходжанне]]» (1977, паводле «Сотнікава», рэжысёр {{нп3|Ларыса Яфімаўна Шапіцька|Ларыса Шапіцька|ru|Шепитько, Лариса Ефимовна}}) «[[Знак бяды (фільм)|Знак бяды]]» (1985), «[[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]]» (1994), «[[У тумане (фільм, 2012)|У тумане]]» (2012), кароткаметражны фільм «{{нп3|Пастка, фільм, 1966|Пастка|ru|Западня (фильм, 1966)}}», тэлефільм «[[Доўгія вёрсты вайны (фільм)|Доўгія вёрсты вайны]]» (1976, паводле аповесці «На ўсходзе сонца»). [[Віктар Нічыпаравіч Дашук|Віктарам Дашуком]] створаны фільм пра Быкава «Узыходжанне» (1985). У 1981 годзе быў зняты фільм «{{нп3|Фруза||ru|Фруза}}», а ў 1989 годзе — фільм «[[Круглянскі мост (фільм)|Круглянскі мост]]». У 2008 годзе выйшаў фільм «{{нп3|Асуджаныя на вайну||ru|Обречённые на войну}}» паводле аповесці «Пайсці і не вярнуцца». У 2019 годзе зняты фільм паводле «неваеннага» апавядання — «[[Народныя мсціўцы]]». На беларускай мове з ўсіх экранізацый твораў Быкава зняты толькі два фільмы — «На чорных лядах» (рэж. [[Валерый Дзмітрыевіч Панамароў|Валерый Панамароў]], 1995) і «Народныя мсціўцы» (рэж. [[Аляксандр Анатольевіч Меліхавец|Аляксандар Меліхавец]], 2019).

П’еса «Апошні шанц» ставілася ў тэатрах. Былі інсцэніраваны яго аповесці «Абеліск», «Дажыць да світання» (усе — Масква), «Альпійская балада» (Мінск, Масква), «Знак бяды» (Гомель, Ленінград, Мінск), «Пайсці і не вярнуцца» (Кастрама, Масква, Чарнігаў), «Сотнікаў» (Ленінград, Магілёў), «Трэцяя ракета» (Кіеў, Масква) і інш.

Балет «[[Альпійская балада (балет)|Альпійская балада]]» (1967) напісаў [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]], на яго ж аснове стварыў «Сюіту з балета „Альпійская балада“». Оперу «[[Сцежкаю жыцця]]» (1980, паводле «Воўчай зграі») стварыў [[Генрых Матусавіч Вагнер|Генрых Вагнер]]. Да творчасці пісьменніка звярталіся мастакі [[Арлен Міхайлавіч Кашкурэвіч|Арлен Кашкурэвіч]], [[I. Немагай]].

== Узнагароды ==
[[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1984). Лаўрэат [[Літаратурная прэмія імя Якуба Коласа|Літаратурнай прэміі імя Якуба Коласа]] (1964, за аповесць «Трэцяя ракета»), [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] (1974, за аповесці «Абеліск», «Дажыць да світання»), [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнай прэміі БССР імя Якуба Коласа]] (1978, за аповесці «Воўчая зграя», «Яго батальён»), [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]] (1986, за аповесць «Знак бяды»). У 1980 годзе атрымаў званне [[Народны пісьменнік Беларусі|Народнага пісьменніка Беларусі]]. Ганаровы грамадзянін Ушацкага раёна.

Узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнамі Леніна]], [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Працоўнага Чырвонага Сцяга]], [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]], [[Ордэн Айчыннай вайны|Айчыннай вайны 1-й ступені]], медалямі.

Лаўрэат прэміі «[[Залаты апостраф]]» (2003, пасмяротна).

== Ушанаванне памяці ==
У гонар пісьменніка названы вуліцы ў [[Ждановічы (Мінскі раён)|Ждановічах]], [[Жлобін]]е, [[Жыткавічы|Жыткавічах]], [[Лунінец|Лунінцы]], [[Лельчыцы|Лельчыцах]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Смалявічы|Смалявічах]], [[Фаніпаль|Фаніпалі]], [[Закаблукі|Закаблуках]], [[Вэлыка Сэвэрынка|Вялікай Севярынцы]] (Украіна)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukraine.mfa.gov.by/be/embassy/news/a9ab827e89887a04.html|title=Аб адкрыцці мемарыяльнай дошкі Васілю Быкаву ў вёсцы Вялікая Севярынка - Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне|website=ukraine.mfa.gov.by|access-date=2024-06-21}}&lt;/ref&gt;. У 2024 годзе імя Васіля Быкава нададзена [[Вуліца Васіля Быкава (Магілёў)|адной з вуліц]] у [[Магілёў|Магілёве]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D924m0136179|title=Решение Могилевского городского Совета депутатов от 30 октября 2024 года № 7-3 &quot;О присвоении наименований элементам улично-дорожной сети города Могилева&quot;|website=pravo.by}}&lt;/ref&gt;.

У 2016 годзе [[Індура|Індурскае]] лясніцтва высадзіла недалёка Гродна лес імя Васіля Быкава. На раздвоеным дрэве, якое мусіць сімвалізаваць пісьменніцкае пяро, усталявалі памятны знак у гонар творцы (разьбяр Іосіф Сідаркевіч)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://styl.hrodna.life/archive/16872|title=Лес імя Васіля Быкава і памятны знак у гонар пісьменніка з’явіліся ў Індурскім лясніцтве|website=Твой стыль|date=2016-04-25|access-date=2024-02-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

9 верасня 2020 года ў Мінску на доме па [[Вуліца Максіма Танка (Мінск)|вуліцы Максіма Танка]], 10, дзе Быкаў жыў з 1978 па 2003 год, устаноўлена мемарыяльная дошка (скульптар [[Ігар Сяргеевіч Засімовіч|Ігар Засімовіч]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.by/img/w924d4/photos/z_2020_09/bykau200909-1jk8t.jpg|title=Памятная дошка на доме ў Мінску, дзе жыў Васіль Быкаў (фота)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200912191352/https://nashaniva.by/img/w924d4/photos/z_2020_09/bykau200909-1jk8t.jpg|archivedate=12 верасня 2020|access-date=9 верасня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У горадзе [[Віцебск]]у ўсталявана мемарыяльная дошка па вуліцы Суворава, 3, на будынку дзіцячай мастацкай школы № 1 (у гэтым будынку з 1923 па 1941 год знаходзілася [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча|Віцебскае мастацкае вучылішча]], дзе з 1939 па 1940 год вучыўся Васіль Быкаў; скульптары [[Валерый Уладзіміравіч Магучы|Валерый Магучы]] і [[Аляксандр Мікалаевіч Гвоздзікаў|Аляксандр Гвоздзікаў]])&lt;ref&gt;[https://www.radzima.org/images/pamatniki/8491/8491_b1257631925.jpg Мемарыяльная дошка Васілю Быкаву ў Віцебску (фота)]&lt;/ref&gt;. У кастрычніку 2020 года ва ўкраінскай вёсцы Вялікая Севярынка ўсталявана мемарыяльная дошка Васілю Быкаву&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://zviazda.by/be/news/20201013/1602594217-memaryyalnaya-doshka-vasilyu-bykavu-adkryta-va-ukrainskim-syale-vyalikaya|title=Мемарыяльная дошка Васілю Быкаву адкрыта ва ўкраінскім сяле Вялікая Севярынка|website=zviazda.by|date=2020-10-13|access-date=2024-06-21|archive-date=21 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240621194621/https://zviazda.by/be/news/20201013/1602594217-memaryyalnaya-doshka-vasilyu-bykavu-adkryta-va-ukrainskim-syale-vyalikaya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 15 чэрвеня 2021 года ва [[Ушачы|Ушачах]] паставілі помнік Васілю Быкаву, побач — помнік [[Рыгор Барадулін|Рыгору Барадуліну]] (скульптар [[Ігар Сяргеевіч Засімовіч|Ігар Засімовіч]])&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/31309658.html У Вушачах паставілі помнікі Васілю Быкаву і Рыгору Барадуліну] // svaboda.org 15 чэрвеня 2021&lt;/ref&gt;.

=== Музей-сядзіба Васіля Быкава ===
[[Файл:Byčki siadziba V. Bykava 1.JPG|міні|Музей-сядзіба Васіля Быкава]]
{{main|Музей-сядзіба Васіля Быкава}}
Адкрыты ў 2004 годзе ў адноўленай хаце, дзе пісьменнік жыў да 1940 года. Месціцца ў вёсцы [[Бычкі (Ушацкі раён)|Бычкі]] [[Ушацкі раён|Ушацкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Дзейнічае як філіял [[Ушацкі музей народнай славы імя Уладзіміра Елісеевіча Лабанка|Ушацкага музея народнай славы]].

=== Музей-дача Васіля Быкава ===
[[Файл:Музэй-дача_Васіля_Быкава.jpg|thumb|Музей-дача Васіля Быкава|злева]]
{{main|Музей-дача Васіля Быкава}}
Адкрыты ў чэрвені 2014 года на базе дачы пісьменніка, размешчанай у пасёлку Ждановічы-6 [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]. Дзейнічае як філіял [[Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры|Дзяржаўнага музея гісторыі беларускай літаратуры]].

=== Музейная экспазіцыя ў Гродне ===
У Гродне на вуліцы Савецкай, 31, у офісе ветэранскай арганізацыі, з 2003 па 2018 гады размяшчаўся музейны пакой, прысвечаны Васілю Быкаву. У экспазіцыі была вялікая калекцыя кніг Быкава, асабістыя рэчы, рэдкія здымкі пісьменніка. У 2019 годзе калекцыя музейнага пакою пераехала у [[Дом-музей Максіма Багдановіча (Гродна)|Дом-музей Максіма Багдановіча]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2019/02/04/muzey-byikava-zakryiusya-ekspazicyiya-perayazdzhae-u-muzey-bagdanovicha/|title=Музей Быкава закрыўся: экспазіцыя пераязджае ў музей Багдановіча|first=Руслан|last=Кулевіч|website=Hrodna.life|date=2019-02-04|access-date=2024-02-28}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|3|Быкаў Васіль Уладзіміравіч|[[Серафім Антонавіч Андраюк|С. А. Андраюк]]|371}}
* ''Афанасьеў, І.'' Будзем садзіць сад: літаратурна-крытычныя артыкулы. — Мн., 1994. — 92 с.
* ''Бугаеў, Д. Я.'' Праўда і мужнасць таленту: Выбранае: Кніга пра Васіля Быкава. Артыкулы. Дыялог. — Мн., 1995. — 415 с.
* ''Быкаў, В.'' Пункціры жыцця: далітаратурная біяграфія // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. — 2005. — № 2—5.
* Быкаў на Свабодзе. — 2-е выд., дапоўненае. — Радыё СвабоднаяЕўропа/Радыё Свабода, 2005. — 662 с. — ISBN 0-929849-08-6.
* {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|1|Васіль Быкаў|[[Лідзія Сымонаўна Савік|Савік Л]].|426—428}}
* Васіль Быкаў // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік. — Мн., 1994. — С. 77—78.
* ''Залоска, Ю. І.'' Дыялогі з Васілём Быкавым: Інтэрв’ю, эсэ. — Мн.: Маст. літ., 1995. — 95 с. — ISBN 985-02-0139-8.
* ''Корань (Сінькова) Л. Д.'' Цукровы пеўнік: літ.-крыт. арт. — Мн.: Маст. літ., 1996. — С. 114—142; 180—190.
* ''[[Валянціна Іванаўна Локун|Локун, В. І.]]'' Васіль Быкаў у кантэксце сусветнай літаратуры. — Мн., 2005. — 227 с.
* ''Лявонава, Е.'' «Не адзінокі востраў…» // Полымя. — 2005. — № 8. — С. 166—182.
* Наш Быкаў: Кніга ўспамінаў / уклад. Г. Бураўкін. — Мн., 2004. — 496 с.
* {{Артыкул|аўтар=Скурко, А.|загаловак=Як Быкаў стаў Быкавым|спасылка=|выданне=[[Наша гісторыя]]|тып=|год=2018|нумар=4|старонкі=4—12|issn=2617-2305}}
* ''Шапран, С.'' Васіль Быкаў. Гісторыя жыцця ў дакументах, публікацыях, успамінах, лістах. У 2 ч. Частка II. — Мінск-Гародня, 2009. — 774 с.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* [http://www.kamunikat.org/Bykau_Vasil.html/ Асабістая аўтарская старонка ў Беларускай Інтэрнэт-бібліятэцы Kamunikat.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120507014453/http://kamunikat.org/Bykau_Vasil.html|date=7 мая 2012}}
* {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111004052550/http://www.belarus.by/by/about-belarus/famous-belarusians/vasil-bhikov|date=4 кастрычніка 2011}}
* [http://archives.gov.by/index.php?id=302505 В. Быкаў. Аповесць «Праклятая вышыня». Аўтограф. 1967 г.]
* [http://libarts.basnet.by/view.php?dir=19 Васіль Быкаў : віртуальная выстаўка на сайце Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Я. Коласа НАН Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308112519/http://libarts.basnet.by/view.php?dir=19|date=8 сакавіка 2016}}
* {{cite web|url=http://news.tut.by/society/403692.html|title=Васіль Быкаў. Пяць фактаў, якія ведае не кожны беларус|publisher=TUT.BY|accessdate=19 чэрвеня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140622015201/http://news.tut.by/society/403692.html|archivedate=22 чэрвеня 2014|url-status=dead}}
* [http://zviazda.by/2014/10/55262.html Пра Васіля Быкава і нас]{{Недаступная спасылка}} // газета «Звязда»
* {{YouTube|uq2uZKoflig|«Васіль Быкаў. Апошнія дні», дак. фільм, ч. 1}}
* {{YouTube|PYghCIhywRE|«Васіль Быкаў. Апошнія дні», дак. фільм, ч. 2}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Быкаў Васіль Уладзіміравіч}}
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Героі Сацыялістычнай Працы]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Васіль Быкаў| ]]
[[Катэгорыя:Народныя пісьменнікі Беларускай ССР]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 11-га склікання]]
[[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад творчых саюзаў]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі-франтавікі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза дызайнераў]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Ушацкага раёна]]</text>
      <sha1>az2l1ryrjdy5fii7i7dfmzqe427hjkr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204526</id>
      <parentid>5204525</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:40:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */ стыль</comment>
      <origin>5204526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59946" sha1="3a0lwuxmnud2krqzlzmepb55n21atnh" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Быкаў}}
{{Пісьменнік
| Імя                = Васіль Быкаў
| Фота               = Vasil Bykov (cropped).jpg
| Шырыня             = 
| Подпіс             = Васіль Быкаў у Румыніі. 1944
}}
'''Васі́ль Уладзі́міравіч Бы́каў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. [[Народны пісьменнік Беларусі]] (1980).

Большасць твораў — [[Аповесць|аповесці]], дзеянне якіх адбываецца падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і ў якіх паказаны маральны выбар чалавека ў найбольш драматычныя моманты жыцця.

== Біяграфія ==

=== Паходжанне ===
Род Васіля Быкава вядомы ад Лук’яна Быка, селяніна 2-й паловы XVIII стагоддзя, імавернага першапасяленца вёскі Бычкі, назва якой фактычна перадае неафіцыйнае прозвішча яго нашчадкаў. Сем’і сыноў Лук’яна — Аўласа і Фадзея былі [[Прыгоннае права|прыгонным]]&lt;nowiki/&gt;і маёнтка [[Слабодка (Кубліцкі сельсавет)|Слабодка]] памешчыка Штромберга. Унук Аўласа — Янка Мацееў Бык згадваецца ў інвентары 1845 года як {{нп5|лёкай|лёкай|ru|Лакей}} (слуга пры панскім доме)&lt;ref&gt;''[[Вадзім Валер’евіч Урублеўскі|Вадзім Урублеўскі]]''. Кубліцкі праваслаўны прыход Лепельскага павета Віцебскай губерні ў метрычных кнігах сярэдзіны ХІХ ст. (да гісторыі малой радзімы і генеалогіі роду Васіля Быкава) // Герольд Litherland. — № 22. — С. 63—69.&lt;/ref&gt;. Янка Мацееў Бык, напэўна, і быў бацькам Фёдара Быка, дзеда пісьменніка, якога ён згадвае ў сваёй аўтабіяграфічнай кнізе «[[Доўгая дарога дадому]]»: ''«Другі дзед быў селянін-адыходнік, сезонна рабіў на прамысловых прадпрыемствах у Курляндыі, там жа пад канец жыцця выбіўся ва ўпраўляючыя цагельнага завода»''&lt;ref&gt;''Васіль Быкаў''. Доўгая дарога дадому. — Менск, 2004. — С. 12.&lt;/ref&gt;. У канцы ХІХ — пачатку ХХ ст. прозвішча сям’і пад уплывам русіфікацыі набыло цяперашнюю форму — Быкаў.

=== Дзяцінства і маладыя гады ===
[[Файл:Byčki siadziba V. Bykava 4.JPG|thumb|злева|Адноўлены інтэр’ер хаты. [[Музей-сядзіба Васіля Быкава]]]]
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і Уладзіміра Фёдаравіча Быкава, удзельніка [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], і Ганны Рыгораўны (па параджэнні Скрабатун), дачкі рыбака. Бацька быў ураджэнцам Бычкоў, маці суседняга [[Завулак Рускі|Завулка]], які паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года апынуўся ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]&lt;ref&gt;''Васіль Быкаў''. Доўгая дарога дадому. — Мінск, 2004. — С. 11—13.&lt;/ref&gt;. З дзяцінства захапляўся маляваннем. У 1939 годзе скончыў 8 класаў [[Кублічы|Кубліцкай]] сярэдняй школы, паступіў на скульптурнае аддзяленне [[Віцебскае мастацкае вучылішча|Віцебскага мастацкага вучылішча]]. Аднак увосень 1940 года ў сувязі з пагаршэннем матэрыяльнага становішча сям’і і адменай дзяржаўных стыпендый вымушаны быў пакінуць вучобу&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web|url=http://bsa.by/novosti-i-sobyitiya/vasil-byikov-pisatel-s-mirovyim-imenemmog-stat-velikim-skulptorom-%E2%80%A6.html|title=«Василь Быков - писатель с мировым именем, мог стать великим скульптором»|author=Пётр Тузков|date=2008-10-23|accessdate=2011-08-11|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/61G4OfwXN?url=http://bsa.by/novosti-i-sobyitiya/vasil-byikov-pisatel-s-mirovyim-imenemmog-stat-velikim-skulptorom-%E2%80%A6.html|archivedate=27 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паступіў у Віцебскую школу ФЗН № 5, дзе вучыўся да мая 1941 года. У чэрвені 1941 года экстэрнам здаў экзамены за дзясяты клас.

=== Другая сусветная вайна ===
[[Вялікая Айчынная вайна|Напад Германіі на СССР]] у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] заспеў яго ва Украіне, дзе ён удзельнічаў у фартыфікацыйных работах. Падчас адступлення, у [[Белгарад]]зе, адстаў ад сваёй калоны, пасля быў арыштаваны і ледзь не расстраляны як нямецкі шпіён&lt;ref name=&quot;m&quot;&gt;[http://magazines.russ.ru/druzhba/2003/8/bykov.html Василь Быков. Долгая дорога домой. Отрывки из книги. С белорусского. Перевод и вступительная заметка Натальи Игруновой] // [[Дружба народов]]. — 2003. — № 8. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Быў мабілізаваны на абарончыя работы. У якасці байца інжынернага батальёна будаваў розныя ваенныя аб’екты ад [[Гомель|Гомеля]] да [[Варонеж]]а. Зімой 1941—1942 гадоў жыў на станцыі {{нп3|Салтыкоўка, станцыя|Салтыкоўка|ru|Салтыковка (станция)}} і ў [[Аткарск]]у [[Саратаўская вобласць|Саратаўскай вобласці]], дзе вучыўся ў чыгуначнай школе. Паводле слоў [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]], у 1980 годзе Быкаў успамінаў як у 1941 у прыфрантавой зоне было гола, елі фруктовы чай, шмат было [[Самагубства|самастрэлаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/рыгор-барадулін-сам-насам-з-вечнасцю/id1617956017|title=Наш Быкаў. Кніга ўспамінаў. Рыгор Барадулін. Сам-насам з Вечнасцю|website=Apple Podcasts|pages=з 00:10:27|year=1980}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://castbox.fm/episode/Рыгор-Барадулін.-Сам-насам-з-Вечнасцю-id4892331-id483406417|title=Наш Быкаў. Кніга ўспамінаў. Рыгор Барадулін. Сам-насам з Вечнасцю|website=Castbox|pages=з 00:10:27|year=1980}}&lt;/ref&gt;.

Улетку 1942 года быў прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную Армію]], скончыў [[Саратаўскае пяхотнае вучылішча]], з 80 чалавек яго выпуску ацалела толькі чацвёра. Увосень 1943 года прысвоена званне малодшага лейтэнанта. Ваяваў на [[2-і Украінскі фронт|2-м]] і [[3-і Украінскі фронт|3-м Украінскіх франтах]]. Удзельнічаў у баях за [[Крывы Рог]], [[Александрыя (Кіраваградская вобласць)|Александрыю]], [[Знам’янка|Знам’янку]].

Падчас {{нп3|Кіраваградская наступальная аперацыя|Кіраваградскай аперацыі|ru|Кировоградская наступательная операция}} паранены ў нагу і жывот, памылкова запісаны загінулым; падзеі пасля ранення сталі асновай аповесці «[[Мёртвым не баліць]]». Бацькі Васіля Быкава атрымалі паведамленне, што сын гераічна загінуў у баях з нямецкімі захопнікамі каля [[Кіраваград]]а, імя было напісана на агульным абеліску.

У пачатку 1944 года тры месяцы быў у шпіталі.

Пазней удзельнічаў у [[Яска-Кішынёўская аперацыя|Яска-Кішынёўскай аперацыі]], вызваленні [[Румынія|Румыніі]]. 3 дзеючай арміяй прайшоў [[Румынія|Румынію]], [[Балгарыя|Балгарыю]], [[Венгрыя|Венгрыю]], [[Югаславія|Югаславію]], [[Аўстрыя|Аўстрыю]] — старшым лейтэнантам, камандзірам узвода палкавой, потым армейскай артылерыі. Служыў ва [[Украіна|Украіне]], у Беларусі, на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]].

=== Гродзенскі перыяд ===
Пасля дэмабілізацыі з 1947 года Васіль Быкаў у [[Гродна|Гродне]], працаваў мастаком у гродзенскіх майстэрнях, у рэдакцыі абласной газеты «[[Гродзенская праўда]]» (1947—1949). У 1949—1955 гадах зноў служыў у Савецкай Арміі на [[Курыльскія астравы|Курылах]]. Пасля дэмабілізацыі (маёр запасу) працаваў літаратурным супрацоўнікам, літаратурным кансультантам газеты «Гродзенская праўда» (1956—1972). Агулам Васіль Быкаў пражыў у Гродне 25 гадоў — 1947—1949 і 1955—1978 гады. Менавіта у Гродне напісаў «[[Мёртвым не баліць]]», «[[Жураўліны крык]]», «[[Альпійская балада|Альпійскую баладу]]», «[[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікава (Ліквідацыю)]]», «[[Пайсці і не вярнуцца]]»&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/mapa-bykava/|title=Да 99-годдзя Васіля Быкава: мапа гродзенскіх мясцінаў пісьменніка|website=Hrodna.life|date=2024-02-28|access-date=2024-02-28}}&lt;/ref&gt;.

Жыў на [[Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)|Вялікай Траецкай]], 28 і Свярдлова, 18, Парыжскай камуны, 9. Паводле мясцовых жыхароў, у садзе ў двары дома па Вялікай Траецкай, 28 ёсць дрэвы, якія саджаў Быкаў. У двары дома на Свярдлова, 18 расце дуб, які, паводле сведчання ўнука пісьменніка, некалі пасадзіў Быкаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/nestandartnyiya-mescyi/|title=Дуб Быкава. Якія нестандартныя месцы паказваюць гродзенскія экскурсаводы?|website=Hrodna.life|date=2024-02-28|access-date=2024-02-28}}&lt;/ref&gt;. На [[Дамініканская вуліца (Гродна)|Дамініканскай]], 5 размяшчалася мастацкая майстэрня, дзе ён працаваў у першыя гады гродзенскага перыяду. На левым беразе [[Нёман]]а меў гараж, дзе захоўваў тэхніку, у тым ліку маторную лодку, на якой любіў вандраваць па рацэ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Васіль Быкаў у час гутаркі з [[Аляксей Кузьміч Гардзіцкі|Аляксеем Гардзіцкім]] успамінаў, што ''«на пачатку літаратурнага шляху мяне вельмі падтрымаў, проста сказаў, што я павінен пісаць, [[Георгій Міхайлавіч Шчарбатаў|Георгій Шчарбатаў]]. Я не ведаю, што ён заўважыў, але ён так сказаў. Прынамсі, я яму абавязаны, што стаў пісьменнікам, бо мог бы ім і не стаць.»''&lt;ref&gt;Поўны збор твораў у 14 тамах. Том 10. Кніга 1. — Мн., 2005. — С. 86.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Міхась Лісоўскі. Шарж на Васіля Быкава.jpg|міні|Шарж на Васіля Быкава мастака [[Міхаіл Якаўлевіч Лісоўскі|Міхася Лісоўскага]].]]
Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] з 1959 года (Гродзенскае аддзяленне). Выступаў як [[журналіст]]. У абласным і рэспубліканскім друку пачалі з’яўляцца яго замалёўкі, фельетоны, нарысы. Быў абраны сакратаром Гродзенскага аддзялення [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў БССР]] (1972—1978).

=== Мінскі перыяд. Грамадская дзейнасць ===
У 1978 годзе пераехаў на сталае жыццё ў [[Мінск]]. 3 гэтага часу займаўся выключна творчай працай. Уваходзіў у склад праўлення СП СССР, Рады СП БССР, рэспубліканскага Савета Фонду міру.

Выбіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР (1978—1989). Народны дэпутат СССР (1989). У 1988 годзе стаў адным з заснавальнікаў [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту]]. Бескампраміснасць прозы Быкава часта станавілася прычынай нападаў савецкай крытыкі, якая абвінавачвала пісьменніка ў ачарненні савецкага ладу.

Быў прэзідэнтам Беларускага {{нп3|ПЭН-клуб|ПЭН-цэнтра|ru|ПЕН-клуб}}. У 1990 годзе абраны прэзідэнтам [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына»]], заставаўся на гэтай пасадзе да 1993 года&lt;ref&gt;https://gazetaby.com/cont/art.php?&amp;sn_nid=93192&lt;/ref&gt;. У кастрычніку 1993 года падпісаў адкрыты «{{нп3|Ліст сарака двух||ru|Письмо сорока двух}}».

Перад першымі прэзідэнцкімі выбарамі ў Беларусі (чэрвень 1994 года) быў даверанай асобай кандыдата [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]], выступаў у гэтай якасці ў час паездак па Беларусі і на тэлебачанні&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://krytyka.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/12019|title=Дык хто быў стваральнікам БНФ?|author=Сяргей Навумчык|website=krytyka.by|date=18-6-2013|access-date=5 лютага 2022|archive-date=2 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702065842/http://krytyka.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/12019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У лістападзе 1994 года наведаў [[Ізраіль]] і падзяліўся сваімі ўражаннямі ў нарысе для зборніка «Поклон тебе, Иерусалим» (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://belisrael.info/?p=11330|title=Василь Быков. При виде Иерусалима|last=ashustin|date=2017-06-18|access-date=2024-06-21}}&lt;/ref&gt;. Узначаліў арганізацыйны камітэт мітынгу 24 сакавіка 1996 года, з якога пачаліся падзеі [[Мінская вясна|Мінскай вясны]], накіраванай супраць інтэграцыйных пагадненняў Беларусі і [[Расія|Расіі]]. У папярэдні час і ў далейшым адкрыта выступаў супраць прарасійскай палітыкі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.dw.com/ru/vasil-bykau-simval-zmaganna-za-demakratycnuu-buducynu/a-69430645|title=Васіль Быкаў - &quot;сімвал змагання за дэмакратычную будучыню&quot; – DW – 20.06.2024|website=dw.com|access-date=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Эміграцыя. Апошнія гады ===
Нападкі на Васіля Быкава, якія зноў пачаліся на радзіме ў сярэдзіне 1990-х гадоў, і стан здароўя сталі прычынай выезду за мяжу.

[[Файл:Могила писателя Василя Быкова.jpg|thumb|Магіла Быкава на Усходніх могілках у Мінску.]]
У пачатку 1998 года Васіль Быкаў на запрашэнне Фінскага ПЭН-цэнтра вырашыў пажыць у [[Фінляндыя|Фінляндыі]], куды і пераехаў разам з жонкай у чэрвені таго ж года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://90s.by/years/1998/bykau.html|title=Васіль Быкаў з’язджае з Беларусі|website=90's|date=2017-07-02|access-date=2024-06-21|archive-date=2 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702074425/http://90s.by/years/1998/bykau.html|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;. У снежні 2002 года Васіль Быкаў пасяліўся ў [[Чэхія|Чэхіі]], перад гэтым пэўны час жыў у [[Германія|Германіі]]. У 2002 годзе апублікаваў кнігу ўспамінаў «[[Доўгая дарога дадому]]». У Чэхіі перанёс аперацыю, пасля пагаршэння здароўя вярнуўся на Беларусь. Памёр 22 чэрвеня 2003 года ў 20 гадзін 30 хвілін у рэанімацыйным аддзяленні анкалагічнага шпіталя ў [[Бараўляны (Мінскі раён)|Бараўлянах]] пад Мінскам&lt;ref&gt;[http://skif.tv/content/view/152/258 Газета «Витебский проспект», № 25 (314) от 19.06.08]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Пахаваны ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]. Адпявалі яго [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|ўніяцкія]] святары, труну пісьменніка накрылі [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белым сцягам]]&lt;ref&gt;[http://www.chas-daily.com/win/2003/06/27/v_027.html?r=3&amp; Государство ушло с похорон Быкова (27.06.2003)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240224172243/https://chas-daily.com/win/2003/06/27/v_027.html?r=3&amp; |date=24 лютага 2024 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Сям’я ==
У Гродне пазнаёміўся з школьнай настаўніцай Надзеяй Андрэеўнай Кулагінай, якая падпрацоўвала ў «Гродзенскай праўдзе» карэктаркай. Неўзабаве яны пабраліся шлюбам. У час службы на востраве [[Кунашыр]] нарадзіліся двое сыноў — Сяргей і Васіль&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://gazetaby.com/post/spravy-asabistyya-syamejnae-zhyczcyo-vasilya-bykava-u-fotazdymkax-i-us/201102/|title=«Справы асабістыя». Сямейнае жыццё Васіля Быкава ў фотаздымках і ўспамінах|date=18-6-2024|publisher=gazetaby.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/26245.3/3125623/|title=Василь Быков в молодости не интересовался танцами и девочками|author=Наталия Кривец|website=kp.ru|date=19-6-2014}}&lt;/ref&gt;.

У 1977 годзе Быкаў пакінуў сям’ю ў Гродне і з’ехаў у Мінск. Праз год ажаніўся з Ірынай Суворавай (1927—2026), супрацоўніцай «Гродзенскай праўды». У шлюбе дзяцей не было&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Пра выхаванне сыноў Васіль Быкаў успамінаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vasil_Bykau/Douhaja_daroha_dadomu.html#chapter35|title=Васіль Быкаў. Доўгая дарога дадому|website=[[Беларуская Палічка]]|access-date=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;:{{цытата|У мяне з сынамі былі нармальныя адносіны. Дрэнна хіба, што пры пэўных абставінах жыцця я не мог стварыць ім нацыянальных умоваў выхавання, і хлопцы выраслі па сутнасці ў касмапалітычным гарадскім асяродку. Жонкі іх таксама былі небеларускамі, — у аднаго расейка, а ў другога ўкраінка.}}

== Творчасць ==

=== Ранняя творчасць ===
[[Файл:Bykaǔ museum3.jpeg|thumb|Стэнды з чарнавікамі, [[Музей-дача Васіля Быкава]]|злева]]
Творчая біяграфія пісьменніка пачынаецца ў пасляваенныя гады. Першыя апавяданні Васіля Быкава былі надрукаваны ў часопісе «Вожык» («Дапякло», 1947) і газеце «Гродзенская праўда» (1949, «У той дзень», «У першым баі»){{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. Тэматыка ранніх апавяданняў, як і многіх далейшых твораў Васіля Быкава, прысвечана падзеям вайны.

Сам Васіль Быкаў свой пісьменніцкі лёс адлічвае з 1951 года, калі на [[Курыльскія астравы|Курылах]], дзе ў той час служыў, напісаў апавяданні «Смерць чалавека» і «Абознік». Іх ён паслаў на водгук [[Міхась Лынькоў|Міхасю Лынькову]]. Нягледзячы на ўвогуле ўдалы творчы дэбют, Быкаў не быў перакананы ў тым, што літаратура — яго жыццёвае прызванне. 3 героя апавядання «У першым баі» Мікалая Беражнога пачаліся быкаўскія героі — маладыя афіцэры і салдаты з трагічным франтавым лёсам{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. У «[[Жураўліны крык|Жураўліным крыку]]» (1959) пісьменнік ізноў звярнуўся да ваеннай тэмы. Паводле зместу, шэсць ваенных, кожны з якіх — жывая чалавечая індывідуальнасць, гінуць у барацьбе з нацысцкімі захопнікамі. У наступных яго аповесцях паўстае перад чытачом рэчаіснае адлюстраванне вайны.

Першы зборнік «Ход канём» (1960) раскрывае пасляваеннае жыццё савецкіх людзей{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. Канец 1950-х — пачатак 1960-х гадоў для Быкава ёсць часам пошукаў самавызначэння ў творчасці. Ён піша сатырычныя мініяцюры, гісторыка-прыгодніцкую аповесць «Апошні баец», серыю навел на маральна-этычныя тэмы, другі цыкл ваенных апавяданняў, нарысы, рэцэнзіі{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. Аўтар выказвае ўласны погляд на свет, творам уласціва аналітычнае даследаванне чалавечага быцця. Васіль Быкаў імкнецца раскрыць трагічнасць падзей 1941—1945 гадоў, з якімі сутыкаецца галоўны герой яго аповесцей.

Шырокая вядомасць прыйшла да Быкава пасля публікацыі аповесці «[[Трэцяя ракета]]» (1961). Тэма чалавека на вайне адлюстравана таксама ў аповесцях «[[Пастка (аповесць)|Пастка]]» (1962), «[[Альпійская балада]]» (1963), «[[Праклятая вышыня]]» (1968).

=== Гады савецкага застою. Крытыка ===
Аднак у [[перыяд застою]] (1964—1986) афіцыйная савецкая крытыка адмоўна ставілася да праўдзівых аповесцей Быкава пра вайну{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}, у той перыяд запатрабаваны былі патрыятычна-пафасныя творы. Адзін з самых вострых і праўдзівых твораў «[[Мёртвым не баліць]]» (1965) быў надрукаваны толькі ў часопісах «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» і «{{нп3|Новый мир||ru|Новый мир}}» праз пратэкцыю рэдактараў [[Пімен Панчанка|Пімена Панчанкі]] і [[Аляксандр Трыфанавіч Твардоўскі|Аляксандра Твардоўскага]]. Савецкія крытыкі абвінавачвалі Быкава ў тым, што ён не з тых пазіцый піша пра вайну, скажае праўду, «ачарняе гераічных савецкіх воінаў». Паводле загаду тагачасных галоўных партыйных ідэолагаў ([[Міхаіл Андрэевіч Суслаў|Міхаіла Суслава]], [[Міхаіл Васілевіч Зімянін|Міхаіла Зімяніна]] і так званага «спецыяліста» па беларускай літаратуры ў Аддзеле прапаганды ЦК КПСС [[Уладзімір Мікалаевіч Сеўрук|У. Сеўрука]]) былі арганізаваны калектыўныя пісьмы «незадаволеных» быкаўскім адлюстраваннем падзей вайны. Нягледзячы на тое, што многія савецкія творчыя саюзы, выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» і яго дырэктар [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|Міхаіл Дубянецкі]], шматлікія чытачы патрабавалі ўключыць «Мёртвым не баліць» у запланаваны збор твораў Васіля Быкава, Міхаіл Суслаў, а пасля Міхаіл Зімянін загадалі ніколі яе не друкаваць і ўсякія размовы пра выданне спыніць, хоць у многіх краінах гэты твор ужо тады выйшаў асобнай кнігай. Аднак праз ціск грамадскасці аповесць была ўключана ў 4-ы том збору твораў пісьменніка{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}.

У 1970-я гады Быкаў працягвае цыкл аповесцей на ваенную тэму: «[[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікаў]]» (1970), «[[Абеліск (аповесць)|Абеліск]]» (1971), «[[Дажыць да світання]]» (1972), «[[Воўчая зграя]]» (1974), «[[Яго батальён]]» (1975).

У сваіх творах Васіль Быкаў адлюстроўвае выпрабаванні людзей у барацьбе з нацызмам, паказвае чалавечыя маральныя якасці і каштоўнасці. Творам уласціва філасафічнасць, аналітычнасць, псіхалагізм, глыбокае раскрыццё ўнутранага свету чалавека{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}.

У партызанскім цыкле аповесцей («Круглянскі мост» (1968), «Пайсці і не вярнуцца» (1978), «[[Знак бяды]]» (1982) адлюстравана праблема выбару ў цяжкіх умовах акупацыі. У аповесці «Знак бяды» Быкаў таксама востра паказаў падзеі [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] на Беларусі. Апісаў бессэнсоўнасць і жорсткасць сталінскіх метадаў абагульнення сялянскіх гаспадарак, вынішчэння яго гаспадарчых традыцый{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. Гэту ж тэму пісьменнік працягвае даследаваць і ў аповесці «Аблава», дзе, асвятляючы падзеі калектывізацыі, упершыню ў беларускай літаратуры паказвае спецперасяленца, працавітага, гаспадарлівага селяніна Хведара Роўбу, які быў высланы з сям’ёй на Поўнач, а потым, пры спробе вярнуцца ў родную вёску, загінуў пакутніцкай смерцю{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}.

=== З сярэдзіны 1980-х. Гады незалежнасці ===
[[Файл:Mihas Skobla pra Rygora Baradulina - Minsk 28-03-2014 AD.ogv|thumb|[[Міхась Скобла]] расказвае, як [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]] за пераклад на беларускую мову паэтаў Каўказа ([[Дагестан]]а, [[Чачня|Чачні]] і інш.) атрымаў у падарунак [[Бурка (мужчынская вопратка)|бурку]], [[папаха|папаху]] і сертыфікат на валоданне пляцам зямлі ў [[Карата (Дагестан)|ауле Карата]] [[Ахвахскі раён|Ахвахскага раёна]] Дагестана, а таксама пра лісты Барадуліна да Васіля Быкава ў [[Германія|Германію]]. 28 сакавіка 2014, Мінск.]]
У 1980-я гады ў сваёй творчасці Васіль Быкаў бярэцца з пераасэнсаванне мінулага. Быкаў удакладняе многа з таго, што раней упэўнена сцвярджаў у сваіх творах. У рамане «Кар’ер» (1985) злучаны сучаснасць і ваенны час. Складаны лёс чалавека ва ўмовах акупацыі паказаны ў аповесці «[[У тумане]]» (1988). З суровым рэалізмам у адлюстраванні падзей напісана «Сцюжа» (1969, 1991).

У 1990-я гады ў творчасці Быкава пераважае [[апавяданне]]. «[[На Чорных лядах]]», «Бедныя людзі» (абодва — 1994), «[[Жоўты пясочак]]», «Зенітчыца», «Палкаводзец», «Палітрук Каламіец», «Падоранае жыццё» (усе — 1995).

Аповесць «[[Пакахай мяне, салдацік]]» (1996) тэматычна звязана з цыклам «ваенных» апавяданняў. Аповесць «[[Афганец (аповесць)|Афганец]]» (1998) расказвае пра салдата-«афганца», які, расчараваўшыся ў жыцці, вырашае забіць тырана. Аповесць «Ваўчыная яма» (1999) расказвае пра жыццё ў чарнобыльскай зоне. Надзвычай складаная ваенная рэчаіснасць адлюстравана ў аповесці «Балота» (2001).

У той жа час Быкаў становіцца аўтарам кароткіх апавяданняў з філасофска-алегарычным зместам: «[[Сцяна (апавяданні)|Сцяна]]» (1995), «Музыка», «Народныя мсціўцы» (абодва — 1997), «[[Ваўчыная яма]]», «Мальбара», «Тры словы нямых», «Труба» (усе — 1998), «Галоўны крыгсман», «Хутаранцы», «Апалагетыка „нагана“», «Кошка і мышка» (усе — 1999). Выходзяць кнігі прозы «[[Сцяна (апавяданні)|Сцяна]]» (1997), «Пахаджане» (1999). Быкаўскія прыпавесці ўвайшлі ў супольную кнігу [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] і Васіля Быкава «Калі рукаюцца душы» (2003). Працягвае тэму сяброўства кніга «Дажыць да зялёнай травы» (2008). Кнігу пад такой назвай Быкаў і Барадулін пісалі 43 гады. Складаецца яна з сяброўскага ліставання двух творцаў, якое пачалося ў 1960 годзе.

У гады [[Перабудова|перабудовы]] Быкаў актывізаваўся як грамадскі дзеяч і [[Публіцыстыка|публіцыст]]. Яго выступленні, артыкулы, інтэрв’ю склалі зборнікі «На крыжах» (1992) і «Крыжовы шлях» (1998). Пра сваё жыццё і творчасць Васіль Быкаў напісаў у кнізе ўспамінаў «[[Доўгая дарога дадому]]» (2002).

Адной з апошніх прац Быкава сталі аповеды [[Барыс Кіт|Барыса Кіта]], запісаныя Васілём Быкавым улетку 2001 года «Цярновы шлях», якія пазней увайшлі ў кнігу «Грамадзянін свету» (2004). Кожны з 12 аповедаў пачынаецца лірычна-белетрыстычным уступам самога Быкава.

Пасля смерці Быкава выйшла кніга «Бліндаж» (2007), у якую ўвайшлі аповесці «Бліндаж» (1987) і «Апошні баец» (1958), якія раней не ўключаліся аўтарам у ніводзін свой зборнік. У 2020 годзе былі знойдзены арыгіналы чатырох апублікаваных у 1970 годзе франтавых малюнкаў Васіля Быкава, зробленыя яго рукой. Яны захоўваліся ў асабістым архіве Івана Глухава, гродзенскага журналіста і ветэрана вайны&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/byikau/|title=«Гэта здаецца неверагодным». У Гродне знайшлі франтавыя малюнкі Васіля Быкава|website=Hrodna.life|date=2024-02-28|access-date=2024-02-28}}&lt;/ref&gt;.

== Творы ==

=== Аповесці ===
{{калонкі|2}}
* Апошні баец, 1957
* [[Жураўліны крык]], 1959
* Франтавая старонка, 1960
* Здрада, 1960
* [[Трэцяя ракета]], 1961
* Пастка, 1962
* [[Альпійская балада]], 1963
* [[Мёртвым не баліць]], 1965
* Праклятая вышыня, 1968
* Круглянскі мост, 1968
* Атака з ходу, 1968
* Сцюжа, 1969
* [[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікаў (Ліквідацыя)]], 1970
* [[Абеліск (аповесць)|Абеліск]], 1971
* [[Дажыць да світання]], 1972
* Круты бераг ракі, 1972
* Воўчая зграя, 1975
* Яго батальён, 1975
* Пайсці і не вярнуцца, 1978
* [[Знак бяды]], 1982
* Кар’ер, 1985
* Бліндаж, 1987
* [[У тумане]], 1987
* Аблава, 1988
* Пакахай мяне, салдацік, 1996
* Афганец, 1998
* Ваўчыная яма, 1998
* Балота, 2001
{{калонкі/канец}}

=== Апавяданні, сцэнарыі, артыкулы, інтэрв’ю ===
* На сцяжыне жыцця, 1958 — апавяданне
* Эстафета, 1959 — апавяданне
* Палкаводзец, 1960 — апавяданне
* Ход канём, 1960 — зборнік апавяданняў
* Свае людзі, 1966 — апавяданне
* На ўзыходзе сонца, 1975 — сцэнарый фільма
* На крыжах, 1992 — зборнік артыкулаў і інтэрв’ю
* [[На Чорных лядах]], 1995 — апавяданне
* [[Сцяна (апавяданні)|Сцяна]], 1997 — зборнік апавяданняў
* Крыжовы шлях, 1998 — зборнік артыкулаў і інтэрв’ю
* Пахаджане, 1999 — зборнік апавяданняў
* [[Доўгая дарога дадому]], 2002 — аўтабіяграфія.

== Экранізацыі і інсцэнізацыі твораў ==
Паводле Быкава пастаўлены кінафільмы «[[Трэцяя ракета (фільм)|Трэцяя ракета]]» (1963), «[[Альпійская балада (фільм)|Альпійская балада]]» (1966), «[[Дажыць да світання (фільм)|Дажыць да світання]]» (1975), «[[Ваўчыная зграя (фільм)|Воўчая зграя]]» (1976), «[[Абеліск (фільм)|Абеліск]]» (1977), «[[Узыходжанне (фільм, 1976)|Узыходжанне]]» (1977, паводле «Сотнікава», рэжысёр {{нп3|Ларыса Яфімаўна Шапіцька|Ларыса Шапіцька|ru|Шепитько, Лариса Ефимовна}}) «[[Знак бяды (фільм)|Знак бяды]]» (1985), «[[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]]» (1994), «[[У тумане (фільм, 2012)|У тумане]]» (2012), кароткаметражны фільм «{{нп3|Пастка, фільм, 1966|Пастка|ru|Западня (фильм, 1966)}}», тэлефільм «[[Доўгія вёрсты вайны (фільм)|Доўгія вёрсты вайны]]» (1976, паводле аповесці «На ўсходзе сонца»). [[Віктар Нічыпаравіч Дашук|Віктарам Дашуком]] створаны фільм пра Быкава «Узыходжанне» (1985). У 1981 годзе быў зняты фільм «{{нп3|Фруза||ru|Фруза}}», а ў 1989 годзе — фільм «[[Круглянскі мост (фільм)|Круглянскі мост]]». У 2008 годзе выйшаў фільм «{{нп3|Асуджаныя на вайну||ru|Обречённые на войну}}» паводле аповесці «Пайсці і не вярнуцца». У 2019 годзе зняты фільм паводле «неваеннага» апавядання — «[[Народныя мсціўцы]]». На беларускай мове з ўсіх экранізацый твораў Быкава зняты толькі два фільмы — «На чорных лядах» (рэж. [[Валерый Дзмітрыевіч Панамароў|Валерый Панамароў]], 1995) і «Народныя мсціўцы» (рэж. [[Аляксандр Анатольевіч Меліхавец|Аляксандар Меліхавец]], 2019).

П’еса «Апошні шанц» ставілася ў тэатрах. Былі інсцэніраваны яго аповесці «Абеліск», «Дажыць да світання» (усе — Масква), «Альпійская балада» (Мінск, Масква), «Знак бяды» (Гомель, Ленінград, Мінск), «Пайсці і не вярнуцца» (Кастрама, Масква, Чарнігаў), «Сотнікаў» (Ленінград, Магілёў), «Трэцяя ракета» (Кіеў, Масква) і інш.

Балет «[[Альпійская балада (балет)|Альпійская балада]]» (1967) напісаў [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]], на яго ж аснове стварыў «Сюіту з балета „Альпійская балада“». Оперу «[[Сцежкаю жыцця]]» (1980, паводле «Воўчай зграі») стварыў [[Генрых Матусавіч Вагнер|Генрых Вагнер]]. Да творчасці пісьменніка звярталіся мастакі [[Арлен Міхайлавіч Кашкурэвіч|Арлен Кашкурэвіч]], [[I. Немагай]].

== Узнагароды ==
[[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1984). Лаўрэат [[Літаратурная прэмія імя Якуба Коласа|Літаратурнай прэміі імя Якуба Коласа]] (1964, за аповесць «Трэцяя ракета»), [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] (1974, за аповесці «Абеліск», «Дажыць да світання»), [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнай прэміі БССР імя Якуба Коласа]] (1978, за аповесці «Воўчая зграя», «Яго батальён»), [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]] (1986, за аповесць «Знак бяды»). У 1980 годзе атрымаў званне [[Народны пісьменнік Беларусі|Народнага пісьменніка Беларусі]]. Ганаровы грамадзянін Ушацкага раёна.

Узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнамі Леніна]], [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Працоўнага Чырвонага Сцяга]], [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]], [[Ордэн Айчыннай вайны|Айчыннай вайны 1-й ступені]], медалямі.

Лаўрэат прэміі «[[Залаты апостраф]]» (2003, пасмяротна).

== Ушанаванне памяці ==
У гонар пісьменніка названы вуліцы ў [[Ждановічы (Мінскі раён)|Ждановічах]], [[Жлобін]]е, [[Жыткавічы|Жыткавічах]], [[Лунінец|Лунінцы]], [[Лельчыцы|Лельчыцах]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Смалявічы|Смалявічах]], [[Фаніпаль|Фаніпалі]], [[Закаблукі|Закаблуках]], [[Вэлыка Сэвэрынка|Вялікай Севярынцы]] (Украіна)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukraine.mfa.gov.by/be/embassy/news/a9ab827e89887a04.html|title=Аб адкрыцці мемарыяльнай дошкі Васілю Быкаву ў вёсцы Вялікая Севярынка - Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне|website=ukraine.mfa.gov.by|access-date=2024-06-21}}&lt;/ref&gt;. У 2024 годзе імя Васіля Быкава нададзена [[Вуліца Васіля Быкава (Магілёў)|адной з вуліц]] у [[Магілёў|Магілёве]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D924m0136179|title=Решение Могилевского городского Совета депутатов от 30 октября 2024 года № 7-3 &quot;О присвоении наименований элементам улично-дорожной сети города Могилева&quot;|website=pravo.by}}&lt;/ref&gt;.

У 2016 годзе [[Індура|Індурскае]] лясніцтва высадзіла недалёка Гродна лес імя Васіля Быкава. На раздвоеным дрэве, якое мусіць сімвалізаваць пісьменніцкае пяро, усталявалі памятны знак у гонар творцы (разьбяр Іосіф Сідаркевіч)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://styl.hrodna.life/archive/16872|title=Лес імя Васіля Быкава і памятны знак у гонар пісьменніка з’явіліся ў Індурскім лясніцтве|website=Твой стыль|date=2016-04-25|access-date=2024-02-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

9 верасня 2020 года ў Мінску на доме па [[Вуліца Максіма Танка (Мінск)|вуліцы Максіма Танка]], 10, дзе Быкаў жыў з 1978 па 2003 год, устаноўлена мемарыяльная дошка (скульптар [[Ігар Сяргеевіч Засімовіч|Ігар Засімовіч]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.by/img/w924d4/photos/z_2020_09/bykau200909-1jk8t.jpg|title=Памятная дошка на доме ў Мінску, дзе жыў Васіль Быкаў (фота)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200912191352/https://nashaniva.by/img/w924d4/photos/z_2020_09/bykau200909-1jk8t.jpg|archivedate=12 верасня 2020|access-date=9 верасня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У горадзе [[Віцебск]]у ўсталявана мемарыяльная дошка па вуліцы Суворава, 3, на будынку дзіцячай мастацкай школы № 1 (у гэтым будынку з 1923 па 1941 год знаходзілася [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча|Віцебскае мастацкае вучылішча]], дзе з 1939 па 1940 год вучыўся Васіль Быкаў; скульптары [[Валерый Уладзіміравіч Магучы|Валерый Магучы]] і [[Аляксандр Мікалаевіч Гвоздзікаў|Аляксандр Гвоздзікаў]])&lt;ref&gt;[https://www.radzima.org/images/pamatniki/8491/8491_b1257631925.jpg Мемарыяльная дошка Васілю Быкаву ў Віцебску (фота)]&lt;/ref&gt;. У кастрычніку 2020 года ва ўкраінскай вёсцы Вялікая Севярынка ўсталявана мемарыяльная дошка Васілю Быкаву&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://zviazda.by/be/news/20201013/1602594217-memaryyalnaya-doshka-vasilyu-bykavu-adkryta-va-ukrainskim-syale-vyalikaya|title=Мемарыяльная дошка Васілю Быкаву адкрыта ва ўкраінскім сяле Вялікая Севярынка|website=zviazda.by|date=2020-10-13|access-date=2024-06-21|archive-date=21 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240621194621/https://zviazda.by/be/news/20201013/1602594217-memaryyalnaya-doshka-vasilyu-bykavu-adkryta-va-ukrainskim-syale-vyalikaya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 15 чэрвеня 2021 года ва [[Ушачы|Ушачах]] паставілі помнік Васілю Быкаву, побач — помнік [[Рыгор Барадулін|Рыгору Барадуліну]] (скульптар [[Ігар Сяргеевіч Засімовіч|Ігар Засімовіч]])&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/31309658.html У Вушачах паставілі помнікі Васілю Быкаву і Рыгору Барадуліну] // svaboda.org 15 чэрвеня 2021&lt;/ref&gt;.

=== Музей-сядзіба Васіля Быкава ===
[[Файл:Byčki siadziba V. Bykava 1.JPG|міні|Музей-сядзіба Васіля Быкава]]
{{main|Музей-сядзіба Васіля Быкава}}
Адкрыты ў 2004 годзе ў адноўленай хаце, дзе пісьменнік жыў да 1940 года. Месціцца ў вёсцы [[Бычкі (Ушацкі раён)|Бычкі]] [[Ушацкі раён|Ушацкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Дзейнічае як філіял [[Ушацкі музей народнай славы імя Уладзіміра Елісеевіча Лабанка|Ушацкага музея народнай славы]].

=== Музей-дача Васіля Быкава ===
[[Файл:Музэй-дача_Васіля_Быкава.jpg|thumb|Музей-дача Васіля Быкава|злева]]
{{main|Музей-дача Васіля Быкава}}
Адкрыты ў чэрвені 2014 года на базе дачы пісьменніка, размешчанай у пасёлку Ждановічы-6 [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]. Дзейнічае як філіял [[Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры|Дзяржаўнага музея гісторыі беларускай літаратуры]].

=== Музейная экспазіцыя ў Гродне ===
У Гродне на вуліцы Савецкай, 31, у офісе ветэранскай арганізацыі, з 2003 па 2018 гады размяшчаўся музейны пакой, прысвечаны Васілю Быкаву. У экспазіцыі была вялікая калекцыя кніг Быкава, асабістыя рэчы, рэдкія здымкі пісьменніка. У 2019 годзе калекцыя музейнага пакою пераехала у [[Дом-музей Максіма Багдановіча (Гродна)|Дом-музей Максіма Багдановіча]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2019/02/04/muzey-byikava-zakryiusya-ekspazicyiya-perayazdzhae-u-muzey-bagdanovicha/|title=Музей Быкава закрыўся: экспазіцыя пераязджае ў музей Багдановіча|first=Руслан|last=Кулевіч|website=Hrodna.life|date=2019-02-04|access-date=2024-02-28}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|3|Быкаў Васіль Уладзіміравіч|[[Серафім Антонавіч Андраюк|С. А. Андраюк]]|371}}
* ''Афанасьеў, І.'' Будзем садзіць сад: літаратурна-крытычныя артыкулы. — Мн., 1994. — 92 с.
* ''Бугаеў, Д. Я.'' Праўда і мужнасць таленту: Выбранае: Кніга пра Васіля Быкава. Артыкулы. Дыялог. — Мн., 1995. — 415 с.
* ''Быкаў, В.'' Пункціры жыцця: далітаратурная біяграфія // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. — 2005. — № 2—5.
* Быкаў на Свабодзе. — 2-е выд., дапоўненае. — Радыё СвабоднаяЕўропа/Радыё Свабода, 2005. — 662 с. — ISBN 0-929849-08-6.
* {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|1|Васіль Быкаў|[[Лідзія Сымонаўна Савік|Савік Л]].|426—428}}
* Васіль Быкаў // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік. — Мн., 1994. — С. 77—78.
* ''Залоска, Ю. І.'' Дыялогі з Васілём Быкавым: Інтэрв’ю, эсэ. — Мн.: Маст. літ., 1995. — 95 с. — ISBN 985-02-0139-8.
* ''Корань (Сінькова) Л. Д.'' Цукровы пеўнік: літ.-крыт. арт. — Мн.: Маст. літ., 1996. — С. 114—142; 180—190.
* ''[[Валянціна Іванаўна Локун|Локун, В. І.]]'' Васіль Быкаў у кантэксце сусветнай літаратуры. — Мн., 2005. — 227 с.
* ''Лявонава, Е.'' «Не адзінокі востраў…» // Полымя. — 2005. — № 8. — С. 166—182.
* Наш Быкаў: Кніга ўспамінаў / уклад. Г. Бураўкін. — Мн., 2004. — 496 с.
* {{Артыкул|аўтар=Скурко, А.|загаловак=Як Быкаў стаў Быкавым|спасылка=|выданне=[[Наша гісторыя]]|тып=|год=2018|нумар=4|старонкі=4—12|issn=2617-2305}}
* ''Шапран, С.'' Васіль Быкаў. Гісторыя жыцця ў дакументах, публікацыях, успамінах, лістах. У 2 ч. Частка II. — Мінск-Гародня, 2009. — 774 с.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* [http://www.kamunikat.org/Bykau_Vasil.html/ Асабістая аўтарская старонка ў Беларускай Інтэрнэт-бібліятэцы Kamunikat.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120507014453/http://kamunikat.org/Bykau_Vasil.html|date=7 мая 2012}}
* {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111004052550/http://www.belarus.by/by/about-belarus/famous-belarusians/vasil-bhikov|date=4 кастрычніка 2011}}
* [http://archives.gov.by/index.php?id=302505 В. Быкаў. Аповесць «Праклятая вышыня». Аўтограф. 1967 г.]
* [http://libarts.basnet.by/view.php?dir=19 Васіль Быкаў : віртуальная выстаўка на сайце Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Я. Коласа НАН Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308112519/http://libarts.basnet.by/view.php?dir=19|date=8 сакавіка 2016}}
* {{cite web|url=http://news.tut.by/society/403692.html|title=Васіль Быкаў. Пяць фактаў, якія ведае не кожны беларус|publisher=TUT.BY|accessdate=19 чэрвеня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140622015201/http://news.tut.by/society/403692.html|archivedate=22 чэрвеня 2014|url-status=dead}}
* [http://zviazda.by/2014/10/55262.html Пра Васіля Быкава і нас]{{Недаступная спасылка}} // газета «Звязда»
* {{YouTube|uq2uZKoflig|«Васіль Быкаў. Апошнія дні», дак. фільм, ч. 1}}
* {{YouTube|PYghCIhywRE|«Васіль Быкаў. Апошнія дні», дак. фільм, ч. 2}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Быкаў Васіль Уладзіміравіч}}
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Героі Сацыялістычнай Працы]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Васіль Быкаў| ]]
[[Катэгорыя:Народныя пісьменнікі Беларускай ССР]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 11-га склікання]]
[[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад творчых саюзаў]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі-франтавікі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза дызайнераў]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Ушацкага раёна]]</text>
      <sha1>3a0lwuxmnud2krqzlzmepb55n21atnh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204527</id>
      <parentid>5204526</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:45:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5204527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59853" sha1="0ij528bgimj5l2azsgzvzqxem0zmq68" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Быкаў}}
{{Пісьменнік
| Імя                = Васіль Быкаў
| Фота               = Vasil Bykov (cropped).jpg
| Шырыня             = 
| Подпіс             = Васіль Быкаў у Румыніі. 1944
}}
'''Васі́ль Уладзі́міравіч Бы́каў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. [[Народны пісьменнік Беларусі]] (1980).

Большасць твораў — [[Аповесць|аповесці]], дзеянне якіх адбываецца падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і ў якіх паказаны маральны выбар чалавека ў найбольш драматычныя моманты жыцця.

== Біяграфія ==

=== Паходжанне ===
Род Васіля Быкава вядомы ад Лук’яна Быка, селяніна 2-й паловы XVIII стагоддзя, імавернага першапасяленца вёскі Бычкі, назва якой фактычна перадае неафіцыйнае прозвішча яго нашчадкаў. Сем’і сыноў Лук’яна — Аўласа і Фадзея былі [[Прыгоннае права|прыгонным]]&lt;nowiki/&gt;і маёнтка [[Слабодка (Кубліцкі сельсавет)|Слабодка]] памешчыка Штромберга. Унук Аўласа — Янка Мацееў Бык згадваецца ў інвентары 1845 года як {{нп5|лёкай|лёкай|ru|Лакей}} (слуга пры панскім доме)&lt;ref&gt;''[[Вадзім Валер’евіч Урублеўскі|Вадзім Урублеўскі]]''. Кубліцкі праваслаўны прыход Лепельскага павета Віцебскай губерні ў метрычных кнігах сярэдзіны ХІХ ст. (да гісторыі малой радзімы і генеалогіі роду Васіля Быкава) // Герольд Litherland. — № 22. — С. 63—69.&lt;/ref&gt;. Янка Мацееў Бык, напэўна, і быў бацькам Фёдара Быка, дзеда пісьменніка, якога ён згадвае ў сваёй аўтабіяграфічнай кнізе «[[Доўгая дарога дадому]]»: ''«Другі дзед быў селянін-адыходнік, сезонна рабіў на прамысловых прадпрыемствах у Курляндыі, там жа пад канец жыцця выбіўся ва ўпраўляючыя цагельнага завода»''&lt;ref&gt;''Васіль Быкаў''. Доўгая дарога дадому. — Менск, 2004. — С. 12.&lt;/ref&gt;. У канцы ХІХ — пачатку ХХ ст. прозвішча сям’і пад уплывам русіфікацыі набыло цяперашнюю форму — Быкаў.

=== Дзяцінства і маладыя гады ===
[[Файл:Byčki siadziba V. Bykava 4.JPG|thumb|злева|Адноўлены інтэр’ер хаты. [[Музей-сядзіба Васіля Быкава]]]]
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і Уладзіміра Фёдаравіча Быкава, удзельніка [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], і Ганны Рыгораўны (па параджэнні Скрабатун), дачкі рыбака. Бацька быў ураджэнцам Бычкоў, маці суседняга [[Завулак Рускі|Завулка]], які паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года апынуўся ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]&lt;ref&gt;''Васіль Быкаў''. Доўгая дарога дадому. — Мінск, 2004. — С. 11—13.&lt;/ref&gt;. З дзяцінства захапляўся маляваннем. У 1939 годзе скончыў 8 класаў [[Кублічы|Кубліцкай]] сярэдняй школы, паступіў на скульптурнае аддзяленне [[Віцебскае мастацкае вучылішча|Віцебскага мастацкага вучылішча]]. Аднак увосень 1940 года ў сувязі з пагаршэннем матэрыяльнага становішча сям’і і адменай дзяржаўных стыпендый вымушаны быў пакінуць вучобу&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web|url=http://bsa.by/novosti-i-sobyitiya/vasil-byikov-pisatel-s-mirovyim-imenemmog-stat-velikim-skulptorom-%E2%80%A6.html|title=«Василь Быков - писатель с мировым именем, мог стать великим скульптором»|author=Пётр Тузков|date=2008-10-23|accessdate=2011-08-11|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/61G4OfwXN?url=http://bsa.by/novosti-i-sobyitiya/vasil-byikov-pisatel-s-mirovyim-imenemmog-stat-velikim-skulptorom-%E2%80%A6.html|archivedate=27 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паступіў у Віцебскую школу ФЗН № 5, дзе вучыўся да мая 1941 года. У чэрвені 1941 года экстэрнам здаў экзамены за дзясяты клас.

=== Другая сусветная вайна ===
[[Вялікая Айчынная вайна|Напад Германіі на СССР]] у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] заспеў яго ва Украіне, дзе ён удзельнічаў у фартыфікацыйных работах. Падчас адступлення, у [[Белгарад]]зе, адстаў ад сваёй калоны, пасля быў арыштаваны і ледзь не расстраляны як нямецкі шпіён&lt;ref name=&quot;m&quot;&gt;[http://magazines.russ.ru/druzhba/2003/8/bykov.html Василь Быков. Долгая дорога домой. Отрывки из книги. С белорусского. Перевод и вступительная заметка Натальи Игруновой] // [[Дружба народов]]. — 2003. — № 8. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Як баец інжынернага батальёна будаваў ваенныя аб’екты ад [[Гомель|Гомеля]] да [[Варонеж]]а. Зімой 1941—1942 гадоў жыў на станцыі {{нп3|Салтыкоўка, станцыя|Салтыкоўка|ru|Салтыковка (станция)}} і ў [[Аткарск]]у [[Саратаўская вобласць|Саратаўскай вобласці]], дзе вучыўся ў чыгуначнай школе. Паводле слоў [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]], у 1980 годзе Быкаў успамінаў, што ў 1941 годзе ў прыфрантавой зоне было гола, елі фруктовы чай, шмат было [[Самагубства|самастрэлаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/рыгор-барадулін-сам-насам-з-вечнасцю/id1617956017|title=Наш Быкаў. Кніга ўспамінаў. Рыгор Барадулін. Сам-насам з Вечнасцю|website=Apple Podcasts|pages=з 00:10:27|year=1980}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://castbox.fm/episode/Рыгор-Барадулін.-Сам-насам-з-Вечнасцю-id4892331-id483406417|title=Наш Быкаў. Кніга ўспамінаў. Рыгор Барадулін. Сам-насам з Вечнасцю|website=Castbox|pages=з 00:10:27|year=1980}}&lt;/ref&gt;.

Улетку 1942 года прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную Армію]], скончыў [[Саратаўскае пяхотнае вучылішча]], з 80 чалавек яго выпуску ацалела толькі чацвёра. Увосень 1943 года атрымаў званне малодшага лейтэнанта. Ваяваў на [[2-і Украінскі фронт|2-м]] і [[3-і Украінскі фронт|3-м Украінскіх франтах]]. Удзельнічаў у баях за [[Крывы Рог]], [[Александрыя (Кіраваградская вобласць)|Александрыю]], [[Знам’янка|Знам’янку]].

Падчас {{нп3|Кіраваградская наступальная аперацыя|Кіраваградскай аперацыі|ru|Кировоградская наступательная операция}} паранены ў нагу і жывот, памылкова запісаны загінулым; падзеі пасля ранення сталі асновай аповесці «[[Мёртвым не баліць]]». Бацькі Васіля Быкава атрымалі паведамленне, што сын гераічна загінуў у баях з нямецкімі захопнікамі каля [[Кіраваград]]а, імя было напісана на агульным абеліску.

У пачатку 1944 года тры месяцы быў у шпіталі.

Пазней удзельнічаў у [[Яска-Кішынёўская аперацыя|Яска-Кішынёўскай аперацыі]], вызваленні [[Румынія|Румыніі]]. 3 дзеючай арміяй прайшоў [[Румынія|Румынію]], [[Балгарыя|Балгарыю]], [[Венгрыя|Венгрыю]], [[Югаславія|Югаславію]], [[Аўстрыя|Аўстрыю]] — старшым лейтэнантам, камандзірам узвода палкавой, потым армейскай артылерыі. Служыў ва [[Украіна|Украіне]], у Беларусі, на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]].

=== Гродзенскі перыяд ===
Пасля дэмабілізацыі з 1947 года Васіль Быкаў у [[Гродна|Гродне]], працаваў мастаком у гродзенскіх майстэрнях, у рэдакцыі абласной газеты «[[Гродзенская праўда]]» (1947—1949). У 1949—1955 гадах зноў служыў у Савецкай Арміі на [[Курыльскія астравы|Курылах]]. Пасля дэмабілізацыі (маёр запасу) працаваў літаратурным супрацоўнікам, літаратурным кансультантам газеты «Гродзенская праўда» (1956—1972). Агулам Васіль Быкаў пражыў у Гродне 25 гадоў — 1947—1949 і 1955—1978 гады. Менавіта у Гродне напісаў «[[Мёртвым не баліць]]», «[[Жураўліны крык]]», «[[Альпійская балада|Альпійскую баладу]]», «[[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікава (Ліквідацыю)]]», «[[Пайсці і не вярнуцца]]»&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/mapa-bykava/|title=Да 99-годдзя Васіля Быкава: мапа гродзенскіх мясцінаў пісьменніка|website=Hrodna.life|date=2024-02-28|access-date=2024-02-28}}&lt;/ref&gt;.

Жыў на [[Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)|Вялікай Траецкай]], 28 і Свярдлова, 18, Парыжскай камуны, 9. Паводле мясцовых жыхароў, у садзе ў двары дома па Вялікай Траецкай, 28 ёсць дрэвы, якія саджаў Быкаў. У двары дома на Свярдлова, 18 расце дуб, які, паводле сведчання ўнука пісьменніка, некалі пасадзіў Быкаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/nestandartnyiya-mescyi/|title=Дуб Быкава. Якія нестандартныя месцы паказваюць гродзенскія экскурсаводы?|website=Hrodna.life|date=2024-02-28|access-date=2024-02-28}}&lt;/ref&gt;. На [[Дамініканская вуліца (Гродна)|Дамініканскай]], 5 размяшчалася мастацкая майстэрня, дзе ён працаваў у першыя гады гродзенскага перыяду. На левым беразе [[Нёман]]а меў гараж, дзе захоўваў тэхніку, у тым ліку маторную лодку, на якой любіў вандраваць па рацэ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Васіль Быкаў у час гутаркі з [[Аляксей Кузьміч Гардзіцкі|Аляксеем Гардзіцкім]] успамінаў, што ''«на пачатку літаратурнага шляху мяне вельмі падтрымаў, проста сказаў, што я павінен пісаць, [[Георгій Міхайлавіч Шчарбатаў|Георгій Шчарбатаў]]. Я не ведаю, што ён заўважыў, але ён так сказаў. Прынамсі, я яму абавязаны, што стаў пісьменнікам, бо мог бы ім і не стаць.»''&lt;ref&gt;Поўны збор твораў у 14 тамах. Том 10. Кніга 1. — Мн., 2005. — С. 86.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Міхась Лісоўскі. Шарж на Васіля Быкава.jpg|міні|Шарж на Васіля Быкава мастака [[Міхаіл Якаўлевіч Лісоўскі|Міхася Лісоўскага]].]]
Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] з 1959 года (Гродзенскае аддзяленне). Выступаў як [[журналіст]]. У абласным і рэспубліканскім друку пачалі з’яўляцца яго замалёўкі, фельетоны, нарысы. Быў абраны сакратаром Гродзенскага аддзялення [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў БССР]] (1972—1978).

=== Мінскі перыяд. Грамадская дзейнасць ===
У 1978 годзе пераехаў на сталае жыццё ў [[Мінск]]. 3 гэтага часу займаўся выключна творчай працай. Уваходзіў у склад праўлення СП СССР, Рады СП БССР, рэспубліканскага Савета Фонду міру.

Выбіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР (1978—1989). Народны дэпутат СССР (1989). У 1988 годзе стаў адным з заснавальнікаў [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту]]. Бескампраміснасць прозы Быкава часта станавілася прычынай нападаў савецкай крытыкі, якая абвінавачвала пісьменніка ў ачарненні савецкага ладу.

Быў прэзідэнтам Беларускага {{нп3|ПЭН-клуб|ПЭН-цэнтра|ru|ПЕН-клуб}}. У 1990 годзе абраны прэзідэнтам [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына»]], заставаўся на гэтай пасадзе да 1993 года&lt;ref&gt;https://gazetaby.com/cont/art.php?&amp;sn_nid=93192&lt;/ref&gt;. У кастрычніку 1993 года падпісаў адкрыты «{{нп3|Ліст сарака двух||ru|Письмо сорока двух}}».

Перад першымі прэзідэнцкімі выбарамі ў Беларусі (чэрвень 1994 года) быў даверанай асобай кандыдата [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]], выступаў у гэтай якасці ў час паездак па Беларусі і на тэлебачанні&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://krytyka.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/12019|title=Дык хто быў стваральнікам БНФ?|author=Сяргей Навумчык|website=krytyka.by|date=18-6-2013|access-date=5 лютага 2022|archive-date=2 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702065842/http://krytyka.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/12019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У лістападзе 1994 года наведаў [[Ізраіль]] і падзяліўся сваімі ўражаннямі ў нарысе для зборніка «Поклон тебе, Иерусалим» (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://belisrael.info/?p=11330|title=Василь Быков. При виде Иерусалима|last=ashustin|date=2017-06-18|access-date=2024-06-21}}&lt;/ref&gt;. Узначаліў арганізацыйны камітэт мітынгу 24 сакавіка 1996 года, з якога пачаліся падзеі [[Мінская вясна|Мінскай вясны]], накіраванай супраць інтэграцыйных пагадненняў Беларусі і [[Расія|Расіі]]. У папярэдні час і ў далейшым адкрыта выступаў супраць прарасійскай палітыкі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.dw.com/ru/vasil-bykau-simval-zmaganna-za-demakratycnuu-buducynu/a-69430645|title=Васіль Быкаў - &quot;сімвал змагання за дэмакратычную будучыню&quot; – DW – 20.06.2024|website=dw.com|access-date=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Эміграцыя. Апошнія гады ===
Нападкі на Васіля Быкава, якія зноў пачаліся на радзіме ў сярэдзіне 1990-х гадоў, і стан здароўя сталі прычынай выезду за мяжу.

[[Файл:Могила писателя Василя Быкова.jpg|thumb|Магіла Быкава на Усходніх могілках у Мінску.]]
У пачатку 1998 года Васіль Быкаў на запрашэнне Фінскага ПЭН-цэнтра вырашыў пажыць у [[Фінляндыя|Фінляндыі]], куды і пераехаў разам з жонкай у чэрвені таго ж года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://90s.by/years/1998/bykau.html|title=Васіль Быкаў з’язджае з Беларусі|website=90's|date=2017-07-02|access-date=2024-06-21|archive-date=2 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702074425/http://90s.by/years/1998/bykau.html|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;. У снежні 2002 года Васіль Быкаў пасяліўся ў [[Чэхія|Чэхіі]], перад гэтым пэўны час жыў у [[Германія|Германіі]]. У 2002 годзе апублікаваў кнігу ўспамінаў «[[Доўгая дарога дадому]]». У Чэхіі перанёс аперацыю, пасля пагаршэння здароўя вярнуўся на Беларусь. Памёр 22 чэрвеня 2003 года ў 20 гадзін 30 хвілін у рэанімацыйным аддзяленні анкалагічнага шпіталя ў [[Бараўляны (Мінскі раён)|Бараўлянах]] пад Мінскам&lt;ref&gt;[http://skif.tv/content/view/152/258 Газета «Витебский проспект», № 25 (314) от 19.06.08]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Пахаваны ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]. Адпявалі яго [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|ўніяцкія]] святары, труну пісьменніка накрылі [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белым сцягам]]&lt;ref&gt;[http://www.chas-daily.com/win/2003/06/27/v_027.html?r=3&amp; Государство ушло с похорон Быкова (27.06.2003)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240224172243/https://chas-daily.com/win/2003/06/27/v_027.html?r=3&amp; |date=24 лютага 2024 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Сям’я ==
У Гродне пазнаёміўся з школьнай настаўніцай Надзеяй Андрэеўнай Кулагінай, якая падпрацоўвала ў «Гродзенскай праўдзе» карэктаркай. Неўзабаве яны пабраліся шлюбам. У час службы на востраве [[Кунашыр]] нарадзіліся двое сыноў — Сяргей і Васіль&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://gazetaby.com/post/spravy-asabistyya-syamejnae-zhyczcyo-vasilya-bykava-u-fotazdymkax-i-us/201102/|title=«Справы асабістыя». Сямейнае жыццё Васіля Быкава ў фотаздымках і ўспамінах|date=18-6-2024|publisher=gazetaby.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/26245.3/3125623/|title=Василь Быков в молодости не интересовался танцами и девочками|author=Наталия Кривец|website=kp.ru|date=19-6-2014}}&lt;/ref&gt;.

У 1977 годзе Быкаў пакінуў сям’ю ў Гродне і з’ехаў у Мінск. Праз год ажаніўся з Ірынай Суворавай (1927—2026), супрацоўніцай «Гродзенскай праўды». У шлюбе дзяцей не было&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Пра выхаванне сыноў Васіль Быкаў успамінаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vasil_Bykau/Douhaja_daroha_dadomu.html#chapter35|title=Васіль Быкаў. Доўгая дарога дадому|website=[[Беларуская Палічка]]|access-date=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;:{{цытата|У мяне з сынамі былі нармальныя адносіны. Дрэнна хіба, што пры пэўных абставінах жыцця я не мог стварыць ім нацыянальных умоваў выхавання, і хлопцы выраслі па сутнасці ў касмапалітычным гарадскім асяродку. Жонкі іх таксама былі небеларускамі, — у аднаго расейка, а ў другога ўкраінка.}}

== Творчасць ==

=== Ранняя творчасць ===
[[Файл:Bykaǔ museum3.jpeg|thumb|Стэнды з чарнавікамі, [[Музей-дача Васіля Быкава]]|злева]]
Творчая біяграфія пісьменніка пачынаецца ў пасляваенныя гады. Першыя апавяданні Васіля Быкава былі надрукаваны ў часопісе «Вожык» («Дапякло», 1947) і газеце «Гродзенская праўда» (1949, «У той дзень», «У першым баі»){{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. Тэматыка ранніх апавяданняў, як і многіх далейшых твораў Васіля Быкава, прысвечана падзеям вайны.

Сам Васіль Быкаў свой пісьменніцкі лёс адлічвае з 1951 года, калі на [[Курыльскія астравы|Курылах]], дзе ў той час служыў, напісаў апавяданні «Смерць чалавека» і «Абознік». Іх ён паслаў на водгук [[Міхась Лынькоў|Міхасю Лынькову]]. Нягледзячы на ўвогуле ўдалы творчы дэбют, Быкаў не быў перакананы ў тым, што літаратура — яго жыццёвае прызванне. 3 героя апавядання «У першым баі» Мікалая Беражнога пачаліся быкаўскія героі — маладыя афіцэры і салдаты з трагічным франтавым лёсам{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. У «[[Жураўліны крык|Жураўліным крыку]]» (1959) пісьменнік ізноў звярнуўся да ваеннай тэмы. Паводле зместу, шэсць ваенных, кожны з якіх — жывая чалавечая індывідуальнасць, гінуць у барацьбе з нацысцкімі захопнікамі. У наступных яго аповесцях паўстае перад чытачом рэчаіснае адлюстраванне вайны.

Першы зборнік «Ход канём» (1960) раскрывае пасляваеннае жыццё савецкіх людзей{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. Канец 1950-х — пачатак 1960-х гадоў для Быкава ёсць часам пошукаў самавызначэння ў творчасці. Ён піша сатырычныя мініяцюры, гісторыка-прыгодніцкую аповесць «Апошні баец», серыю навел на маральна-этычныя тэмы, другі цыкл ваенных апавяданняў, нарысы, рэцэнзіі{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. Аўтар выказвае ўласны погляд на свет, творам уласціва аналітычнае даследаванне чалавечага быцця. Васіль Быкаў імкнецца раскрыць трагічнасць падзей 1941—1945 гадоў, з якімі сутыкаецца галоўны герой яго аповесцей.

Шырокая вядомасць прыйшла да Быкава пасля публікацыі аповесці «[[Трэцяя ракета]]» (1961). Тэма чалавека на вайне адлюстравана таксама ў аповесцях «[[Пастка (аповесць)|Пастка]]» (1962), «[[Альпійская балада]]» (1963), «[[Праклятая вышыня]]» (1968).

=== Гады савецкага застою. Крытыка ===
Аднак у [[перыяд застою]] (1964—1986) афіцыйная савецкая крытыка адмоўна ставілася да праўдзівых аповесцей Быкава пра вайну{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}, у той перыяд запатрабаваны былі патрыятычна-пафасныя творы. Адзін з самых вострых і праўдзівых твораў «[[Мёртвым не баліць]]» (1965) быў надрукаваны толькі ў часопісах «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» і «{{нп3|Новый мир||ru|Новый мир}}» праз пратэкцыю рэдактараў [[Пімен Панчанка|Пімена Панчанкі]] і [[Аляксандр Трыфанавіч Твардоўскі|Аляксандра Твардоўскага]]. Савецкія крытыкі абвінавачвалі Быкава ў тым, што ён не з тых пазіцый піша пра вайну, скажае праўду, «ачарняе гераічных савецкіх воінаў». Паводле загаду тагачасных галоўных партыйных ідэолагаў ([[Міхаіл Андрэевіч Суслаў|Міхаіла Суслава]], [[Міхаіл Васілевіч Зімянін|Міхаіла Зімяніна]] і так званага «спецыяліста» па беларускай літаратуры ў Аддзеле прапаганды ЦК КПСС [[Уладзімір Мікалаевіч Сеўрук|У. Сеўрука]]) былі арганізаваны калектыўныя пісьмы «незадаволеных» быкаўскім адлюстраваннем падзей вайны. Нягледзячы на тое, што многія савецкія творчыя саюзы, выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» і яго дырэктар [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|Міхаіл Дубянецкі]], шматлікія чытачы патрабавалі ўключыць «Мёртвым не баліць» у запланаваны збор твораў Васіля Быкава, Міхаіл Суслаў, а пасля Міхаіл Зімянін загадалі ніколі яе не друкаваць і ўсякія размовы пра выданне спыніць, хоць у многіх краінах гэты твор ужо тады выйшаў асобнай кнігай. Аднак праз ціск грамадскасці аповесць была ўключана ў 4-ы том збору твораў пісьменніка{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}.

У 1970-я гады Быкаў працягвае цыкл аповесцей на ваенную тэму: «[[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікаў]]» (1970), «[[Абеліск (аповесць)|Абеліск]]» (1971), «[[Дажыць да світання]]» (1972), «[[Воўчая зграя]]» (1974), «[[Яго батальён]]» (1975).

У сваіх творах Васіль Быкаў адлюстроўвае выпрабаванні людзей у барацьбе з нацызмам, паказвае чалавечыя маральныя якасці і каштоўнасці. Творам уласціва філасафічнасць, аналітычнасць, псіхалагізм, глыбокае раскрыццё ўнутранага свету чалавека{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}.

У партызанскім цыкле аповесцей («Круглянскі мост» (1968), «Пайсці і не вярнуцца» (1978), «[[Знак бяды]]» (1982) адлюстравана праблема выбару ў цяжкіх умовах акупацыі. У аповесці «Знак бяды» Быкаў таксама востра паказаў падзеі [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] на Беларусі. Апісаў бессэнсоўнасць і жорсткасць сталінскіх метадаў абагульнення сялянскіх гаспадарак, вынішчэння яго гаспадарчых традыцый{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. Гэту ж тэму пісьменнік працягвае даследаваць і ў аповесці «Аблава», дзе, асвятляючы падзеі калектывізацыі, упершыню ў беларускай літаратуры паказвае спецперасяленца, працавітага, гаспадарлівага селяніна Хведара Роўбу, які быў высланы з сям’ёй на Поўнач, а потым, пры спробе вярнуцца ў родную вёску, загінуў пакутніцкай смерцю{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}.

=== З сярэдзіны 1980-х. Гады незалежнасці ===
[[Файл:Mihas Skobla pra Rygora Baradulina - Minsk 28-03-2014 AD.ogv|thumb|[[Міхась Скобла]] расказвае, як [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]] за пераклад на беларускую мову паэтаў Каўказа ([[Дагестан]]а, [[Чачня|Чачні]] і інш.) атрымаў у падарунак [[Бурка (мужчынская вопратка)|бурку]], [[папаха|папаху]] і сертыфікат на валоданне пляцам зямлі ў [[Карата (Дагестан)|ауле Карата]] [[Ахвахскі раён|Ахвахскага раёна]] Дагестана, а таксама пра лісты Барадуліна да Васіля Быкава ў [[Германія|Германію]]. 28 сакавіка 2014, Мінск.]]
У 1980-я гады ў сваёй творчасці Васіль Быкаў бярэцца з пераасэнсаванне мінулага. Быкаў удакладняе многа з таго, што раней упэўнена сцвярджаў у сваіх творах. У рамане «Кар’ер» (1985) злучаны сучаснасць і ваенны час. Складаны лёс чалавека ва ўмовах акупацыі паказаны ў аповесці «[[У тумане]]» (1988). З суровым рэалізмам у адлюстраванні падзей напісана «Сцюжа» (1969, 1991).

У 1990-я гады ў творчасці Быкава пераважае [[апавяданне]]. «[[На Чорных лядах]]», «Бедныя людзі» (абодва — 1994), «[[Жоўты пясочак]]», «Зенітчыца», «Палкаводзец», «Палітрук Каламіец», «Падоранае жыццё» (усе — 1995).

Аповесць «[[Пакахай мяне, салдацік]]» (1996) тэматычна звязана з цыклам «ваенных» апавяданняў. Аповесць «[[Афганец (аповесць)|Афганец]]» (1998) расказвае пра салдата-«афганца», які, расчараваўшыся ў жыцці, вырашае забіць тырана. Аповесць «Ваўчыная яма» (1999) расказвае пра жыццё ў чарнобыльскай зоне. Надзвычай складаная ваенная рэчаіснасць адлюстравана ў аповесці «Балота» (2001).

У той жа час Быкаў становіцца аўтарам кароткіх апавяданняў з філасофска-алегарычным зместам: «[[Сцяна (апавяданні)|Сцяна]]» (1995), «Музыка», «Народныя мсціўцы» (абодва — 1997), «[[Ваўчыная яма]]», «Мальбара», «Тры словы нямых», «Труба» (усе — 1998), «Галоўны крыгсман», «Хутаранцы», «Апалагетыка „нагана“», «Кошка і мышка» (усе — 1999). Выходзяць кнігі прозы «[[Сцяна (апавяданні)|Сцяна]]» (1997), «Пахаджане» (1999). Быкаўскія прыпавесці ўвайшлі ў супольную кнігу [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] і Васіля Быкава «Калі рукаюцца душы» (2003). Працягвае тэму сяброўства кніга «Дажыць да зялёнай травы» (2008). Кнігу пад такой назвай Быкаў і Барадулін пісалі 43 гады. Складаецца яна з сяброўскага ліставання двух творцаў, якое пачалося ў 1960 годзе.

У гады [[Перабудова|перабудовы]] Быкаў актывізаваўся як грамадскі дзеяч і [[Публіцыстыка|публіцыст]]. Яго выступленні, артыкулы, інтэрв’ю склалі зборнікі «На крыжах» (1992) і «Крыжовы шлях» (1998). Пра сваё жыццё і творчасць Васіль Быкаў напісаў у кнізе ўспамінаў «[[Доўгая дарога дадому]]» (2002).

Адной з апошніх прац Быкава сталі аповеды [[Барыс Кіт|Барыса Кіта]], запісаныя Васілём Быкавым улетку 2001 года «Цярновы шлях», якія пазней увайшлі ў кнігу «Грамадзянін свету» (2004). Кожны з 12 аповедаў пачынаецца лірычна-белетрыстычным уступам самога Быкава.

Пасля смерці Быкава выйшла кніга «Бліндаж» (2007), у якую ўвайшлі аповесці «Бліндаж» (1987) і «Апошні баец» (1958), якія раней не ўключаліся аўтарам у ніводзін свой зборнік. У 2020 годзе былі знойдзены арыгіналы чатырох апублікаваных у 1970 годзе франтавых малюнкаў Васіля Быкава, зробленыя яго рукой. Яны захоўваліся ў асабістым архіве Івана Глухава, гродзенскага журналіста і ветэрана вайны&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/byikau/|title=«Гэта здаецца неверагодным». У Гродне знайшлі франтавыя малюнкі Васіля Быкава|website=Hrodna.life|date=2024-02-28|access-date=2024-02-28}}&lt;/ref&gt;.

== Творы ==

=== Аповесці ===
{{калонкі|2}}
* Апошні баец, 1957
* [[Жураўліны крык]], 1959
* Франтавая старонка, 1960
* Здрада, 1960
* [[Трэцяя ракета]], 1961
* Пастка, 1962
* [[Альпійская балада]], 1963
* [[Мёртвым не баліць]], 1965
* Праклятая вышыня, 1968
* Круглянскі мост, 1968
* Атака з ходу, 1968
* Сцюжа, 1969
* [[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікаў (Ліквідацыя)]], 1970
* [[Абеліск (аповесць)|Абеліск]], 1971
* [[Дажыць да світання]], 1972
* Круты бераг ракі, 1972
* Воўчая зграя, 1975
* Яго батальён, 1975
* Пайсці і не вярнуцца, 1978
* [[Знак бяды]], 1982
* Кар’ер, 1985
* Бліндаж, 1987
* [[У тумане]], 1987
* Аблава, 1988
* Пакахай мяне, салдацік, 1996
* Афганец, 1998
* Ваўчыная яма, 1998
* Балота, 2001
{{калонкі/канец}}

=== Апавяданні, сцэнарыі, артыкулы, інтэрв’ю ===
* На сцяжыне жыцця, 1958 — апавяданне
* Эстафета, 1959 — апавяданне
* Палкаводзец, 1960 — апавяданне
* Ход канём, 1960 — зборнік апавяданняў
* Свае людзі, 1966 — апавяданне
* На ўзыходзе сонца, 1975 — сцэнарый фільма
* На крыжах, 1992 — зборнік артыкулаў і інтэрв’ю
* [[На Чорных лядах]], 1995 — апавяданне
* [[Сцяна (апавяданні)|Сцяна]], 1997 — зборнік апавяданняў
* Крыжовы шлях, 1998 — зборнік артыкулаў і інтэрв’ю
* Пахаджане, 1999 — зборнік апавяданняў
* [[Доўгая дарога дадому]], 2002 — аўтабіяграфія.

== Экранізацыі і інсцэнізацыі твораў ==
Паводле Быкава пастаўлены кінафільмы «[[Трэцяя ракета (фільм)|Трэцяя ракета]]» (1963), «[[Альпійская балада (фільм)|Альпійская балада]]» (1966), «[[Дажыць да світання (фільм)|Дажыць да світання]]» (1975), «[[Ваўчыная зграя (фільм)|Воўчая зграя]]» (1976), «[[Абеліск (фільм)|Абеліск]]» (1977), «[[Узыходжанне (фільм, 1976)|Узыходжанне]]» (1977, паводле «Сотнікава», рэжысёр {{нп3|Ларыса Яфімаўна Шапіцька|Ларыса Шапіцька|ru|Шепитько, Лариса Ефимовна}}) «[[Знак бяды (фільм)|Знак бяды]]» (1985), «[[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]]» (1994), «[[У тумане (фільм, 2012)|У тумане]]» (2012), кароткаметражны фільм «{{нп3|Пастка, фільм, 1966|Пастка|ru|Западня (фильм, 1966)}}», тэлефільм «[[Доўгія вёрсты вайны (фільм)|Доўгія вёрсты вайны]]» (1976, паводле аповесці «На ўсходзе сонца»). [[Віктар Нічыпаравіч Дашук|Віктарам Дашуком]] створаны фільм пра Быкава «Узыходжанне» (1985). У 1981 годзе быў зняты фільм «{{нп3|Фруза||ru|Фруза}}», а ў 1989 годзе — фільм «[[Круглянскі мост (фільм)|Круглянскі мост]]». У 2008 годзе выйшаў фільм «{{нп3|Асуджаныя на вайну||ru|Обречённые на войну}}» паводле аповесці «Пайсці і не вярнуцца». У 2019 годзе зняты фільм паводле «неваеннага» апавядання — «[[Народныя мсціўцы]]». На беларускай мове з ўсіх экранізацый твораў Быкава зняты толькі два фільмы — «На чорных лядах» (рэж. [[Валерый Дзмітрыевіч Панамароў|Валерый Панамароў]], 1995) і «Народныя мсціўцы» (рэж. [[Аляксандр Анатольевіч Меліхавец|Аляксандар Меліхавец]], 2019).

П’еса «Апошні шанц» ставілася ў тэатрах. Былі інсцэніраваны яго аповесці «Абеліск», «Дажыць да світання» (усе — Масква), «Альпійская балада» (Мінск, Масква), «Знак бяды» (Гомель, Ленінград, Мінск), «Пайсці і не вярнуцца» (Кастрама, Масква, Чарнігаў), «Сотнікаў» (Ленінград, Магілёў), «Трэцяя ракета» (Кіеў, Масква) і інш.

Балет «[[Альпійская балада (балет)|Альпійская балада]]» (1967) напісаў [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]], на яго ж аснове стварыў «Сюіту з балета „Альпійская балада“». Оперу «[[Сцежкаю жыцця]]» (1980, паводле «Воўчай зграі») стварыў [[Генрых Матусавіч Вагнер|Генрых Вагнер]]. Да творчасці пісьменніка звярталіся мастакі [[Арлен Міхайлавіч Кашкурэвіч|Арлен Кашкурэвіч]], [[I. Немагай]].

== Узнагароды ==
[[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1984). Лаўрэат [[Літаратурная прэмія імя Якуба Коласа|Літаратурнай прэміі імя Якуба Коласа]] (1964, за аповесць «Трэцяя ракета»), [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] (1974, за аповесці «Абеліск», «Дажыць да світання»), [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнай прэміі БССР імя Якуба Коласа]] (1978, за аповесці «Воўчая зграя», «Яго батальён»), [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]] (1986, за аповесць «Знак бяды»). У 1980 годзе атрымаў званне [[Народны пісьменнік Беларусі|Народнага пісьменніка Беларусі]]. Ганаровы грамадзянін Ушацкага раёна.

Узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнамі Леніна]], [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Працоўнага Чырвонага Сцяга]], [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]], [[Ордэн Айчыннай вайны|Айчыннай вайны 1-й ступені]], медалямі.

Лаўрэат прэміі «[[Залаты апостраф]]» (2003, пасмяротна).

== Ушанаванне памяці ==
У гонар пісьменніка названы вуліцы ў [[Ждановічы (Мінскі раён)|Ждановічах]], [[Жлобін]]е, [[Жыткавічы|Жыткавічах]], [[Лунінец|Лунінцы]], [[Лельчыцы|Лельчыцах]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Смалявічы|Смалявічах]], [[Фаніпаль|Фаніпалі]], [[Закаблукі|Закаблуках]], [[Вэлыка Сэвэрынка|Вялікай Севярынцы]] (Украіна)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukraine.mfa.gov.by/be/embassy/news/a9ab827e89887a04.html|title=Аб адкрыцці мемарыяльнай дошкі Васілю Быкаву ў вёсцы Вялікая Севярынка - Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне|website=ukraine.mfa.gov.by|access-date=2024-06-21}}&lt;/ref&gt;. У 2024 годзе імя Васіля Быкава нададзена [[Вуліца Васіля Быкава (Магілёў)|адной з вуліц]] у [[Магілёў|Магілёве]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D924m0136179|title=Решение Могилевского городского Совета депутатов от 30 октября 2024 года № 7-3 &quot;О присвоении наименований элементам улично-дорожной сети города Могилева&quot;|website=pravo.by}}&lt;/ref&gt;.

У 2016 годзе [[Індура|Індурскае]] лясніцтва высадзіла недалёка Гродна лес імя Васіля Быкава. На раздвоеным дрэве, якое мусіць сімвалізаваць пісьменніцкае пяро, усталявалі памятны знак у гонар творцы (разьбяр Іосіф Сідаркевіч)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://styl.hrodna.life/archive/16872|title=Лес імя Васіля Быкава і памятны знак у гонар пісьменніка з’явіліся ў Індурскім лясніцтве|website=Твой стыль|date=2016-04-25|access-date=2024-02-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

9 верасня 2020 года ў Мінску на доме па [[Вуліца Максіма Танка (Мінск)|вуліцы Максіма Танка]], 10, дзе Быкаў жыў з 1978 па 2003 год, устаноўлена мемарыяльная дошка (скульптар [[Ігар Сяргеевіч Засімовіч|Ігар Засімовіч]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.by/img/w924d4/photos/z_2020_09/bykau200909-1jk8t.jpg|title=Памятная дошка на доме ў Мінску, дзе жыў Васіль Быкаў (фота)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200912191352/https://nashaniva.by/img/w924d4/photos/z_2020_09/bykau200909-1jk8t.jpg|archivedate=12 верасня 2020|access-date=9 верасня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У горадзе [[Віцебск]]у ўсталявана мемарыяльная дошка па вуліцы Суворава, 3, на будынку дзіцячай мастацкай школы № 1 (у гэтым будынку з 1923 па 1941 год знаходзілася [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча|Віцебскае мастацкае вучылішча]], дзе з 1939 па 1940 год вучыўся Васіль Быкаў; скульптары [[Валерый Уладзіміравіч Магучы|Валерый Магучы]] і [[Аляксандр Мікалаевіч Гвоздзікаў|Аляксандр Гвоздзікаў]])&lt;ref&gt;[https://www.radzima.org/images/pamatniki/8491/8491_b1257631925.jpg Мемарыяльная дошка Васілю Быкаву ў Віцебску (фота)]&lt;/ref&gt;. У кастрычніку 2020 года ва ўкраінскай вёсцы Вялікая Севярынка ўсталявана мемарыяльная дошка Васілю Быкаву&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://zviazda.by/be/news/20201013/1602594217-memaryyalnaya-doshka-vasilyu-bykavu-adkryta-va-ukrainskim-syale-vyalikaya|title=Мемарыяльная дошка Васілю Быкаву адкрыта ва ўкраінскім сяле Вялікая Севярынка|website=zviazda.by|date=2020-10-13|access-date=2024-06-21|archive-date=21 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240621194621/https://zviazda.by/be/news/20201013/1602594217-memaryyalnaya-doshka-vasilyu-bykavu-adkryta-va-ukrainskim-syale-vyalikaya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 15 чэрвеня 2021 года ва [[Ушачы|Ушачах]] паставілі помнік Васілю Быкаву, побач — помнік [[Рыгор Барадулін|Рыгору Барадуліну]] (скульптар [[Ігар Сяргеевіч Засімовіч|Ігар Засімовіч]])&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/31309658.html У Вушачах паставілі помнікі Васілю Быкаву і Рыгору Барадуліну] // svaboda.org 15 чэрвеня 2021&lt;/ref&gt;.

=== Музей-сядзіба Васіля Быкава ===
[[Файл:Byčki siadziba V. Bykava 1.JPG|міні|Музей-сядзіба Васіля Быкава]]
{{main|Музей-сядзіба Васіля Быкава}}
Адкрыты ў 2004 годзе ў адноўленай хаце, дзе пісьменнік жыў да 1940 года. Месціцца ў вёсцы [[Бычкі (Ушацкі раён)|Бычкі]] [[Ушацкі раён|Ушацкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Дзейнічае як філіял [[Ушацкі музей народнай славы імя Уладзіміра Елісеевіча Лабанка|Ушацкага музея народнай славы]].

=== Музей-дача Васіля Быкава ===
[[Файл:Музэй-дача_Васіля_Быкава.jpg|thumb|Музей-дача Васіля Быкава|злева]]
{{main|Музей-дача Васіля Быкава}}
Адкрыты ў чэрвені 2014 года на базе дачы пісьменніка, размешчанай у пасёлку Ждановічы-6 [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]. Дзейнічае як філіял [[Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры|Дзяржаўнага музея гісторыі беларускай літаратуры]].

=== Музейная экспазіцыя ў Гродне ===
У Гродне на вуліцы Савецкай, 31, у офісе ветэранскай арганізацыі, з 2003 па 2018 гады размяшчаўся музейны пакой, прысвечаны Васілю Быкаву. У экспазіцыі была вялікая калекцыя кніг Быкава, асабістыя рэчы, рэдкія здымкі пісьменніка. У 2019 годзе калекцыя музейнага пакою пераехала у [[Дом-музей Максіма Багдановіча (Гродна)|Дом-музей Максіма Багдановіча]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2019/02/04/muzey-byikava-zakryiusya-ekspazicyiya-perayazdzhae-u-muzey-bagdanovicha/|title=Музей Быкава закрыўся: экспазіцыя пераязджае ў музей Багдановіча|first=Руслан|last=Кулевіч|website=Hrodna.life|date=2019-02-04|access-date=2024-02-28}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|3|Быкаў Васіль Уладзіміравіч|[[Серафім Антонавіч Андраюк|С. А. Андраюк]]|371}}
* ''Афанасьеў, І.'' Будзем садзіць сад: літаратурна-крытычныя артыкулы. — Мн., 1994. — 92 с.
* ''Бугаеў, Д. Я.'' Праўда і мужнасць таленту: Выбранае: Кніга пра Васіля Быкава. Артыкулы. Дыялог. — Мн., 1995. — 415 с.
* ''Быкаў, В.'' Пункціры жыцця: далітаратурная біяграфія // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. — 2005. — № 2—5.
* Быкаў на Свабодзе. — 2-е выд., дапоўненае. — Радыё СвабоднаяЕўропа/Радыё Свабода, 2005. — 662 с. — ISBN 0-929849-08-6.
* {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|1|Васіль Быкаў|[[Лідзія Сымонаўна Савік|Савік Л]].|426—428}}
* Васіль Быкаў // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік. — Мн., 1994. — С. 77—78.
* ''Залоска, Ю. І.'' Дыялогі з Васілём Быкавым: Інтэрв’ю, эсэ. — Мн.: Маст. літ., 1995. — 95 с. — ISBN 985-02-0139-8.
* ''Корань (Сінькова) Л. Д.'' Цукровы пеўнік: літ.-крыт. арт. — Мн.: Маст. літ., 1996. — С. 114—142; 180—190.
* ''[[Валянціна Іванаўна Локун|Локун, В. І.]]'' Васіль Быкаў у кантэксце сусветнай літаратуры. — Мн., 2005. — 227 с.
* ''Лявонава, Е.'' «Не адзінокі востраў…» // Полымя. — 2005. — № 8. — С. 166—182.
* Наш Быкаў: Кніга ўспамінаў / уклад. Г. Бураўкін. — Мн., 2004. — 496 с.
* {{Артыкул|аўтар=Скурко, А.|загаловак=Як Быкаў стаў Быкавым|спасылка=|выданне=[[Наша гісторыя]]|тып=|год=2018|нумар=4|старонкі=4—12|issn=2617-2305}}
* ''Шапран, С.'' Васіль Быкаў. Гісторыя жыцця ў дакументах, публікацыях, успамінах, лістах. У 2 ч. Частка II. — Мінск-Гародня, 2009. — 774 с.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* [http://www.kamunikat.org/Bykau_Vasil.html/ Асабістая аўтарская старонка ў Беларускай Інтэрнэт-бібліятэцы Kamunikat.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120507014453/http://kamunikat.org/Bykau_Vasil.html|date=7 мая 2012}}
* {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111004052550/http://www.belarus.by/by/about-belarus/famous-belarusians/vasil-bhikov|date=4 кастрычніка 2011}}
* [http://archives.gov.by/index.php?id=302505 В. Быкаў. Аповесць «Праклятая вышыня». Аўтограф. 1967 г.]
* [http://libarts.basnet.by/view.php?dir=19 Васіль Быкаў : віртуальная выстаўка на сайце Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Я. Коласа НАН Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308112519/http://libarts.basnet.by/view.php?dir=19|date=8 сакавіка 2016}}
* {{cite web|url=http://news.tut.by/society/403692.html|title=Васіль Быкаў. Пяць фактаў, якія ведае не кожны беларус|publisher=TUT.BY|accessdate=19 чэрвеня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140622015201/http://news.tut.by/society/403692.html|archivedate=22 чэрвеня 2014|url-status=dead}}
* [http://zviazda.by/2014/10/55262.html Пра Васіля Быкава і нас]{{Недаступная спасылка}} // газета «Звязда»
* {{YouTube|uq2uZKoflig|«Васіль Быкаў. Апошнія дні», дак. фільм, ч. 1}}
* {{YouTube|PYghCIhywRE|«Васіль Быкаў. Апошнія дні», дак. фільм, ч. 2}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Быкаў Васіль Уладзіміравіч}}
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Героі Сацыялістычнай Працы]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Васіль Быкаў| ]]
[[Катэгорыя:Народныя пісьменнікі Беларускай ССР]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 11-га склікання]]
[[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад творчых саюзаў]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі-франтавікі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза дызайнераў]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Ушацкага раёна]]</text>
      <sha1>0ij528bgimj5l2azsgzvzqxem0zmq68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуска-літоўскія летапісы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19212</id>
    <revision>
      <id>5204535</id>
      <parentid>5157654</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:42:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51422-59</username>
        <id>174506</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5204535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14104" sha1="7415h1bynj6hnm91i32ow8abjp01369" xml:space="preserve">'''Беларуска-літоўскія летапісы''', да сярэдзіны XIX ст. '''літоўскія летапісы''', пазней часта '''заходнерускія летапісы''' — паводле [[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Мікалая Улашчыка]], група [[летапіс|летапісаў]], якія выкладаюць гісторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і напісаны на яго тэрыторыі. Беларуска-літоўскія летапісы, як з’ява агульнадзяржаўнага летапісання, складаліся з сярэдзіны XIII ст. да сярэдзіны XVII ст. З сярэдзіны XVII ст., праз 100 гадоў пасля спынення агульнадзяржаўнага летапісання, у розных гарадах Беларусі пачалі складацца хронікі, прысвечаныя пераважна падзеям у гэтых гарадах — гарадскія хронікі. Цэнтрам беларуска-літоўскага летапісання прызнаецца Смаленск тых часоў, калі горад знаходзіўся ў складзе ВКЛ. Існаванне летапісання ў Наваградку эпохі XIII ст. не выключаецца.

Вялікая частка беларуска-літоўскіх летапісаў была страчана праз войны і культурныя чысткі, ацалелыя часта не захаваліся цалкам. У двух тамах [[ПСРЛ|Поўнага збору рускіх летапісаў]], тамы 32-ы (М., 1975) і 35-ы (М., 1980), было апублікавана 17 летапісаў, вядомых (ацалелых) у новы час. Апроч гэтага, у Мацея Стрыйкоўскага былі звесткі пра яшчэ 15 летапісаў, ніводны з іх не захаваўся. Відаць, у Сярэднявеччы наогул была значна большая колькасць беларуска-літоўскіх летапісаў, і карыстанне імі было даступным нават для людзей сярэдняга дастатку.

== [[Назва Арменіі|Назва]] ==
Да сярэдзіны XIX ст. такія летапісы называліся «літоўскімі», пазней пачалі прапаноўвацца шматлікія іншыя назвы, такія, як «беларускія аб Вялікім Княстве Літоўскім» ([[Восіп Максімавіч Бадзянскі|В. М. Бадзянскі]], 1846), «беларускія» ([[Мікалай Іванавіч Кастамараў|М. І. Кастамараў]], 1861, [[Вячаслаў Антонавіч Чамярыцкі|В. А. Чамярыцкі]], 1969), «літоўска-рускія» ({{нп3|Іларыён Аляксандравіч Ціхаміраў|І. А. Ціхаміраў|ru|Тихомиров, Илларион Александрович}}, 1901), «заходнерускія» ([[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|А. А. Шахматаў]], 1901), «летапісы Вялікага Княства Літоўскага» ([[Р. К. Батура]] і [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|У. Ц. Пашута]], 1977). Найчасцей у XX ст. такія летапісы называліся літоўскімі або заходнерускімі.

== Гістарыяграфія ==
Навуковае вывучэнне беларуска-літоўскіх летапісаў пачалося з публікацыі [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|І. М. Даніловічам]] [[Супрасльскі летапіс|Супрасльскага летапісу]] (1823—1827) і яго працы па «літоўскіх» летапісах (1840, руск. выд.; 1841, польск. выд.; 1846, польск. 2-е выд.), якая застаецца шмат у чым актуальнай і зараз. Пазней [[Тэадор Нарбут|Т. Нарбут]] зрабіў [[палеаграфія|палеаграфічнае]] даследаванне «[[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]]» (1838) і выдаў яе поўны тэкст (1846).

Фактычна, яшчэ раней да сюжэтаў «літоўскіх» летапісаў звяртаўся [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр|А. Л. Шлёцэр]], але палічыў іх існаванне нябылым, бо ў яго час самі гэтыя летапісы не былі вядомымі, а меліся толькі спасылкі на іх [[Мацей Стрыйкоўскі|М. Стрыйкоўскага]], і апроч таго, Шлёцэр атаясняў ВКЛ з этнічнай Літвой, а магчымасць існавання пісьменнасці звязваў з прыняццем хрысціянства (у этнічнай Літве — 1386), а пад «літоўскімі» разумеў помнікі, пісаныя на літоўскай мове, якіх і праўда не існавала. Таксама існаванне летапісаў, пісаных жыхарамі ВКЛ, адмаўляў Крашэўскі.

З сярэдзіны XIX ст. вывучэнне «літоўскіх» летапісаў актывізуецца, хоць і ненадоўга. Апроч выдання Нарбутам «Хронікі Быхаўца» (1846), Бадзянскі выдаў урыўкі з [[летапіс Рачынскага|летапісу Рачынскага]] (1846), {{нп3|Андрэй Мікалаевіч Папоў|А. М. Папоў|ru|Попов, Андрей Николаевич (медиевист)}} — частку [[Слуцкі летапіс|Слуцкага (Увараўскага) летапісу]] (1854). У «Лекцыях па рускай гісторыі» Кастамарава (1861) «беларускім» летапісам прысвячаецца невялікі раздзел. Аднак, пасля гэтага ў вывучэнні гэтай праблемы настаў перыяд застою, які так збянтэжыў Расійскую акадэмію навук, што ва ўмовы конкурсу прац на 10-ю [[прэмія графа Уварава|прэмію графа Уварава]] (1868) было ўнесена пажаданне, каб спаборнікі прысвяцілі свае даследаванні «заходнерускім» летапісам ({{таксама}}: [[заходнерусізм]]).

У 1880-я гады невялікія часткі сваіх прац па гісторыі Украіны прысвяцілі «літоўскім» («рускім», «руска-літоўскім») летапісам гісторыкі [[М. Малчаноўскі]], [[Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі|А. Аганоўскі]], [[Уладзімір Баніфатавіч Антановіч|У. Б. Антановіч]] і [[Мікалай Паўлавіч Дашкевіч|М. Дашкевіч]] (1885), пазней — [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|М. С. Грушэўскі]] (1895).

У 1880-я—1890-я гады вывучэннем «літоўскіх» летапісаў займаліся польскія навукоўцы {{нп3|Ісідар Іванавіч Шараневіч|І. Шараневіч|ru|Шараневич, Исидор Иванович}} (1882), [[Станіслаў Смолька|С. Смолька]] (1890), {{нп3|Антоні Прахаска|А. Прахаска|uk|Прохаска Антоній}} (1890). Найважнейшай высновай Шараневіча стала прывязка (упершыню) цэнтру беларуска-літоўскага летапісання да [[Смаленск]]а.

У 1901 годзе выйшла напісаная яшчэ ў 1881 праца І. А. Ціхамірава «Аб саставе заходнярускіх, гэтак званых літоўскіх летапісаў», а ў 1910 і 1912 — дзве працы [[Я. Якубоўскі|Я. Якубоўскага]].

Дакастрычніцкі перыяд гістарыяграфіі беларуска-літоўскага летапісання заве́ршыла напісаная яшчэ да 1917 года манаграфія [[Ф. Сушыцкі|Ф. Сушыцкага]] (1921—1929) «Заходне-рускія летапісы як помнікі літаратуры», якая выявілася непераўзыдзенай як у сэнсе паўнаты выкарыстання першакрыніц (у параўнанні з 1980-мі гадамі не ўлічвалася толькі «[[Хроніка літоўская і жамойцкая]]»), так і літаратуры пра іх, аднак, не ўлічвала прац Якубоўскага. Пад гэты час склалася класіфікацыя беларуска-летапісаў летапісаў на 2 ці 3 групы, прычым Хроніка Быхаўца заўсёды называлася поўным [[спісак|спіскам]]. Сушыцкі падзяліў летапісы на кароткія (Супрасльскі (асноўны з кароткіх), [[Слуцкі летапіс|Слуцкі (Увараўскі)]], [[Нікіфараўскі летапіс|Нікіфараўскі]], Акадэмічны, Віленскі летапісы, летапіс Дуброўскага), складаныя (Румянцаўскі, Красінскага (абодва — асноўныя складаныя), Археалагічнага таварыства, Ціханравава, Рачынскага, Яўрэінаўскі, Патрыяршы), поўныя (Хроніка Быхаўца). Таксама да дакастрычніцкіх прац належыць манаграфія А. А. Шахматава «Агляд рускіх летапісных зводаў XIV—XVI вв.» (выд. 1938), адна з частак якой цалкам прысвячалася беларуска-літоўскім летапісам.

Першым пасля 1917 да беларуска-літоўскіх летапісаў звярнуўся [[У. Пічэта]], які выдзеліў «літоўска-беларускія летапісы» як адзін з асобных відаў крыніц у працы «Уводзіны ў рускую гісторыю» (1922), і наогул увёў паняцце «крыніцы па гісторыі Беларусі».

Літоўская гістарыяграфія звярнулася да вывучэння летапісаў, пачынаючы з некалькіх невялікіх артыкулаў, апублікаваных у міжваенны перыяд ([[Канстанцінас Авіжоніс|К. Авіжоніс]], [[І. Ёнінас]], [[І. Жылюс]]).

У пасляваенныя гады асноўныя даследаванні беларуская-літоўскіх летапісаў адбываліся ў Літве і Беларусі. Так, у 1968 годзе выйшла манаграфія [[М. Ючас]]а «Літоўскія летапісы» (асноўная ўвага звернута на легендарныя часткі летапісаў і іх крытыку, на разбор «Хроніку Быхаўца», на «Кроніку» Стрыйкоўскага і яе крытыку). У 1969 годзе выйшла праца [[Вячаслаў Антонавіч Чамярыцкі|В. А. Чамярыцкага]] «Беларускія летапісы як помнік літаратуры», дзе была прапанавана новая класіфікацыя летапісаў на 4 групы, паводле належнасці да асобных [[звод]]аў (рэдакцый). У 1-ю групу былі аднесены летапісы Віленскі, Дуброўскага, [[Origo regis]], Пагодзінскі, БАН № 34.4.32, ЦДАСА № 20/25, дзе захаваўся «Летапісец вялікіх князёў літоўскіх», у 2-ю групу (1-ы звод-рэдакцыю) — Нікіфараўскі, Акадэмічны, Супрасльскі, Слуцкі, у 3-ю (2-і звод-рэдакцыю) — Красінскага, Патрыяршая Б (адзін з летапісных урыўкаў са зборніка № 790 ДІМ), Ціхаміравава, Пазнаньскі (Рачынскага), Яўрэінаўскі, у 4-ю (3-і звод-рэдакцыю) — Хроніку Быхаўца.

У 1985 годзе выйшла манаграфія М. Улашчыка «Уводзіны ў вывучэнне беларуска-літоўскага летапісання». Гарадскія хронікі да 1980-х гадоў не даследаваліся ніяк{{sfn|Улащик|1985|с=28}}.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Улашчык 1985|старонкі=3—8, 9—28, 237—238}}

{{Беларускія летапісы}}

{{перакласці|be-x-old|Беларуска-літоўскія летапісы}}

[[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія летапісы| ]]</text>
      <sha1>7415h1bynj6hnm91i32ow8abjp01369</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204559</id>
      <parentid>5204535</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <comment>Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-51422-59|~2026-51422-59]]) і адноўлена версія 5157654, зробленая Aliaksei Lastouski: вандалізм?</comment>
      <origin>5204559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14138" sha1="gn3aqh7o06fqu9esrc3ay8mf35v0lfi" xml:space="preserve">'''Беларуска-літоўскія летапісы''', да сярэдзіны XIX ст. '''літоўскія летапісы''', пазней часта '''заходнерускія летапісы''' — паводле [[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Мікалая Улашчыка]], група [[летапіс|летапісаў]], якія выкладаюць гісторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і напісаны на яго тэрыторыі. Беларуска-літоўскія летапісы, як з’ява агульнадзяржаўнага летапісання, складаліся з сярэдзіны XIII ст. да сярэдзіны XVII ст. З сярэдзіны XVII ст., праз 100 гадоў пасля спынення агульнадзяржаўнага летапісання, у розных гарадах Беларусі пачалі складацца хронікі, прысвечаныя пераважна падзеям у гэтых гарадах — гарадскія хронікі. Цэнтрам беларуска-літоўскага летапісання прызнаецца Смаленск тых часоў, калі горад знаходзіўся ў складзе ВКЛ. Існаванне летапісання ў Наваградку эпохі XIII ст. не выключаецца{{sfn|Улащик|1985|с=238}}.

Вялікая частка беларуска-літоўскіх летапісаў была страчана праз войны і культурныя чысткі, ацалелыя часта не захаваліся цалкам. У двух тамах [[ПСРЛ|Поўнага збору рускіх летапісаў]], тамы 32-ы (М., 1975) і 35-ы (М., 1980), было апублікавана 17 летапісаў, вядомых (ацалелых) у новы час. Апроч гэтага, у Мацея Стрыйкоўскага былі звесткі пра яшчэ 15 летапісаў, ніводны з іх не захаваўся. Відаць, у Сярэднявеччы наогул была значна большая колькасць беларуска-літоўскіх летапісаў, і карыстанне імі было даступным нават для людзей сярэдняга дастатку{{sfn|Улащик|1985|с=237}}.

== Назва ==
Да сярэдзіны XIX ст. такія летапісы называліся «літоўскімі», пазней пачалі прапаноўвацца шматлікія іншыя назвы, такія, як «беларускія аб Вялікім Княстве Літоўскім» ([[Восіп Максімавіч Бадзянскі|В. М. Бадзянскі]], 1846), «беларускія» ([[Мікалай Іванавіч Кастамараў|М. І. Кастамараў]], 1861, [[Вячаслаў Антонавіч Чамярыцкі|В. А. Чамярыцкі]], 1969), «літоўска-рускія» ({{нп3|Іларыён Аляксандравіч Ціхаміраў|І. А. Ціхаміраў|ru|Тихомиров, Илларион Александрович}}, 1901), «заходнерускія» ([[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|А. А. Шахматаў]], 1901), «летапісы Вялікага Княства Літоўскага» ([[Р. К. Батура]] і [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|У. Ц. Пашута]], 1977). Найчасцей у XX ст. такія летапісы называліся літоўскімі або заходнерускімі.

== Гістарыяграфія ==
Навуковае вывучэнне беларуска-літоўскіх летапісаў пачалося з публікацыі [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|І. М. Даніловічам]] [[Супрасльскі летапіс|Супрасльскага летапісу]] (1823—1827) і яго працы па «літоўскіх» летапісах (1840, руск. выд.; 1841, польск. выд.; 1846, польск. 2-е выд.), якая застаецца шмат у чым актуальнай і зараз. Пазней [[Тэадор Нарбут|Т. Нарбут]] зрабіў [[палеаграфія|палеаграфічнае]] даследаванне «[[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]]» (1838) і выдаў яе поўны тэкст (1846).

Фактычна, яшчэ раней да сюжэтаў «літоўскіх» летапісаў звяртаўся [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр|А. Л. Шлёцэр]], але палічыў іх існаванне нябылым, бо ў яго час самі гэтыя летапісы не былі вядомымі, а меліся толькі спасылкі на іх [[Мацей Стрыйкоўскі|М. Стрыйкоўскага]], і апроч таго, Шлёцэр атаясняў ВКЛ з этнічнай Літвой, а магчымасць існавання пісьменнасці звязваў з прыняццем хрысціянства (у этнічнай Літве — 1386), а пад «літоўскімі» разумеў помнікі, пісаныя на літоўскай мове, якіх і праўда не існавала. Таксама існаванне летапісаў, пісаных жыхарамі ВКЛ, адмаўляў Крашэўскі.

З сярэдзіны XIX ст. вывучэнне «літоўскіх» летапісаў актывізуецца, хоць і ненадоўга. Апроч выдання Нарбутам «Хронікі Быхаўца» (1846), Бадзянскі выдаў урыўкі з [[летапіс Рачынскага|летапісу Рачынскага]] (1846), {{нп3|Андрэй Мікалаевіч Папоў|А. М. Папоў|ru|Попов, Андрей Николаевич (медиевист)}} — частку [[Слуцкі летапіс|Слуцкага (Увараўскага) летапісу]] (1854). У «Лекцыях па рускай гісторыі» Кастамарава (1861) «беларускім» летапісам прысвячаецца невялікі раздзел. Аднак, пасля гэтага ў вывучэнні гэтай праблемы настаў перыяд застою, які так збянтэжыў Расійскую акадэмію навук, што ва ўмовы конкурсу прац на 10-ю [[прэмія графа Уварава|прэмію графа Уварава]] (1868) было ўнесена пажаданне, каб спаборнікі прысвяцілі свае даследаванні «заходнерускім» летапісам ({{таксама}}: [[заходнерусізм]]).

У 1880-я гады невялікія часткі сваіх прац па гісторыі Украіны прысвяцілі «літоўскім» («рускім», «руска-літоўскім») летапісам гісторыкі [[М. Малчаноўскі]], [[Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі|А. Аганоўскі]], [[Уладзімір Баніфатавіч Антановіч|У. Б. Антановіч]] і [[Мікалай Паўлавіч Дашкевіч|М. Дашкевіч]] (1885), пазней — [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|М. С. Грушэўскі]] (1895).

У 1880-я—1890-я гады вывучэннем «літоўскіх» летапісаў займаліся польскія навукоўцы {{нп3|Ісідар Іванавіч Шараневіч|І. Шараневіч|ru|Шараневич, Исидор Иванович}} (1882), [[Станіслаў Смолька|С. Смолька]] (1890), {{нп3|Антоні Прахаска|А. Прахаска|uk|Прохаска Антоній}} (1890). Найважнейшай высновай Шараневіча стала прывязка (упершыню) цэнтру беларуска-літоўскага летапісання да [[Смаленск]]а.

У 1901 годзе выйшла напісаная яшчэ ў 1881 праца І. А. Ціхамірава «Аб саставе заходнярускіх, гэтак званых літоўскіх летапісаў», а ў 1910 і 1912 — дзве працы [[Я. Якубоўскі|Я. Якубоўскага]].

Дакастрычніцкі перыяд гістарыяграфіі беларуска-літоўскага летапісання заве́ршыла напісаная яшчэ да 1917 года манаграфія [[Ф. Сушыцкі|Ф. Сушыцкага]] (1921—1929) «Заходне-рускія летапісы як помнікі літаратуры», якая выявілася непераўзыдзенай як у сэнсе паўнаты выкарыстання першакрыніц (у параўнанні з 1980-мі гадамі не ўлічвалася толькі «[[Хроніка літоўская і жамойцкая]]»), так і літаратуры пра іх, аднак, не ўлічвала прац Якубоўскага. Пад гэты час склалася класіфікацыя беларуска-летапісаў летапісаў на 2 ці 3 групы, прычым Хроніка Быхаўца заўсёды называлася поўным [[спісак|спіскам]]. Сушыцкі падзяліў летапісы на кароткія (Супрасльскі (асноўны з кароткіх), [[Слуцкі летапіс|Слуцкі (Увараўскі)]], [[Нікіфараўскі летапіс|Нікіфараўскі]], Акадэмічны, Віленскі летапісы, летапіс Дуброўскага), складаныя (Румянцаўскі, Красінскага (абодва — асноўныя складаныя), Археалагічнага таварыства, Ціханравава, Рачынскага, Яўрэінаўскі, Патрыяршы), поўныя (Хроніка Быхаўца). Таксама да дакастрычніцкіх прац належыць манаграфія А. А. Шахматава «Агляд рускіх летапісных зводаў XIV—XVI вв.» (выд. 1938), адна з частак якой цалкам прысвячалася беларуска-літоўскім летапісам.

Першым пасля 1917 да беларуска-літоўскіх летапісаў звярнуўся [[У. Пічэта]], які выдзеліў «літоўска-беларускія летапісы» як адзін з асобных відаў крыніц у працы «Уводзіны ў рускую гісторыю» (1922), і наогул увёў паняцце «крыніцы па гісторыі Беларусі».

Літоўская гістарыяграфія звярнулася да вывучэння летапісаў, пачынаючы з некалькіх невялікіх артыкулаў, апублікаваных у міжваенны перыяд ([[Канстанцінас Авіжоніс|К. Авіжоніс]], [[І. Ёнінас]], [[І. Жылюс]]).

У пасляваенныя гады асноўныя даследаванні беларуская-літоўскіх летапісаў адбываліся ў Літве і Беларусі. Так, у 1968 годзе выйшла манаграфія [[М. Ючас]]а «Літоўскія летапісы» (асноўная ўвага звернута на легендарныя часткі летапісаў і іх крытыку, на разбор «Хроніку Быхаўца», на «Кроніку» Стрыйкоўскага і яе крытыку). У 1969 годзе выйшла праца [[Вячаслаў Антонавіч Чамярыцкі|В. А. Чамярыцкага]] «Беларускія летапісы як помнік літаратуры», дзе была прапанавана новая класіфікацыя летапісаў на 4 групы, паводле належнасці да асобных [[звод]]аў (рэдакцый). У 1-ю групу былі аднесены летапісы Віленскі, Дуброўскага, [[Origo regis]], Пагодзінскі, БАН № 34.4.32, ЦДАСА № 20/25, дзе захаваўся «Летапісец вялікіх князёў літоўскіх», у 2-ю групу (1-ы звод-рэдакцыю) — Нікіфараўскі, Акадэмічны, Супрасльскі, Слуцкі, у 3-ю (2-і звод-рэдакцыю) — Красінскага, Патрыяршая Б (адзін з летапісных урыўкаў са зборніка № 790 ДІМ), Ціхаміравава, Пазнаньскі (Рачынскага), Яўрэінаўскі, у 4-ю (3-і звод-рэдакцыю) — Хроніку Быхаўца.

У 1985 годзе выйшла манаграфія М. Улашчыка «Уводзіны ў вывучэнне беларуска-літоўскага летапісання». Гарадскія хронікі да 1980-х гадоў не даследаваліся ніяк{{sfn|Улащик|1985|с=28}}.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Улашчык 1985|старонкі=3—8, 9—28, 237—238}}

{{Беларускія летапісы}}

{{перакласці|be-x-old|Беларуска-літоўскія летапісы}}

[[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія летапісы| ]]</text>
      <sha1>gn3aqh7o06fqu9esrc3ay8mf35v0lfi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казацтва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31154</id>
    <revision>
      <id>5204523</id>
      <parentid>4796724</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:12:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Казакі ў ВКЛ */</comment>
      <origin>5204523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30560" sha1="ayg6d9whmarnf2qvhwbg7bfqzlwekr8" xml:space="preserve">{{значэнні2|Казак}}
{{значэнні|Казакі}}
[[Файл:Józef Brandt - Wesele kozackie.jpg|thumb|Казацкае вяселле, карціна Ё.Брандта]]
'''Казакі''' — субэтнічная група пераважна ўсходніх славян, або від легкай кавалерыі.

== Казакі ў ВКЛ ==

# Найбольш ранняе ужыванне тэрміну: Камплект узбраення ў кавалерыі ВКЛ, які звычайна мог дазволіць сабе купіць бедны шляхціч або мешчанін (гарадскі казак) дзеля таго каб выконываць абавязкі па абароне падчас паспалітага рушання, або наймацца ў прафесійныя войскі (конь, шабля, сагайдак, або стрэльба ці пісталеты). Пасля Патопу стаў найбольш масавым, бо грамадства было абрабаванае, а цяжкі засцерагальны даспех і выбітныя коні былі занадта дарагімі і малаэфектыўнымі. Паколькі частка шляхты і іх пахолкаў працягвалі карыстацца кальчугаімі, у адрозненні ад украінскіх і  маскоўскіх казакоў (якія да тагож часта былі пяхотай) яны сфармавалі так званых [[Панцарныя казакі|панцарных казакаў]].

2. Казакі — сацыяльная супольнасць, якая існавала ў [[ВКЛ]] у XV—XVII стст. Пад казацтвам [[ВКЛ]] трэба разумець 2 розныя, але цесна звязаныя паміж сабой з’явы: украінскае (нізавое, запарожскае) казацтва з канца XV ст. да [[1569]] г. і сфарміраваныя па-казацку атрады жыхароў [[Беларусь|Беларусі]] ў XVII ст.

[[Файл:Sergiy Vasylkivskiy- Cossack.jpg|thumb|Запарожскі казак]]
Казацтва як тэрытарыяльная супольнасць з’явілася ў ХV стагоддзі ў нізоўі [[Дняпро|Дняпра]], на тэрыторыі сенняшняй Украіны — на так званым [[Дзікае поле|Дзікім полі]]. У XV—XVI стст. у паўднёвых раёнах [[ВКЛ]] паступова адбываўся працэс фарміравання прынцыпова новай сацыяльнай групы. Паходжанне тэрміна «казак» канчаткова не высветлена, у цюркскіх мовах гэта слова азначае «вольны чалавек». На славянскіх землях у XIV—XV стст. казакамі называлі свабодных людзей, аб’яднаных у шайкі, рознага роду авантурыстаў. Калыскай казацтва [[ВКЛ]] сталі малазаселеныя паўднёва-ўкраінскія землі, якія былі своеасаблівым буферам паміж [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]] і зямельнымі ўладаннямі феадалаў [[ВКЛ]] і знаходзіліся толькі пад намінальным палітычным кантролем [[Вільня|Вільні]]. Узмацненне феадальнага прыгнёту ў [[ВКЛ]] садзейнічала прытоку на гэтыя землі беглых сялян і пасадскіх людзей з беларускіх і ўкраінскіх паветаў. Патрэба ў самазабеспячэнні і пастаянная пагроза з боку татараў вызначылі ваенны лад жыцця і неабходнасць стварэння моцнай вайсковай арганізацыі. Пастаянныя кантакты з крымскімі татарамі спрыялі ўвабранню казакамі цюркскіх элементаў у назвах, звычаях, побыце. Як сацыяльная з’ява казацтва [[ВКЛ]] не было ўнікальным і мела непасрэдныя аналогіі на землях суседняй [[Вялікае княства Маскоўскае|Маскоўскай дзяржавы]] (данское, грэбенскае, церскае і яіцкае казацтва).

Першыя звесткі пра казакоў [[ВКЛ]] (у расійскіх крыніцах называліся «чаркасы») адносяцца да канца XV ст. У [[1489]] г. яны былі выкарыстаны ў выправе супраць татараў, у [[1494]] г. казакі напалі на турэцкую крэпасць [[Ачакаў]], у [[1499]] г. зрабілі паход на [[Крым]]. Адным з першых ідэю арганізацыі казацкага войска і выкарыстанне яго ў дзяржаўных інтарэсах для аховы дняпроўскіх перапраў ад татараў выказаў вялікі князь [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт Стары]], аднак гэты праект застаўся нерэалізаваны. 3 пачатку XVI ст. магнаты паўднёвых паветаў [[ВКЛ]] сталі прыцягваць казацкія атрады для абароны сваіх уладанняў ад знешніх ворагаў і мясцовых праціўнікаў. Вялізную ролю ў арганізацыі казацкага войска адыграў [[Яўстах Дашкевіч]] (Дашковіч), які ў 1520-я г. на чале буйнога атрада казакоў ладзіў паходы на [[Вялікае княства Маскоўскае|Маскоўскую дзяржаву]], [[Крымскае ханства]] і асманскія ўладанні ў Прычарнамор’і. У сярэдзіне XVI ст. адным з найбольш значных правадыроў шматлікіх казацкіх атрадаў быў чаркаскі і канеўскі стараста князь [[Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі|Дзмітрый Вішнявецкі]] (Байда). У [[1556]] г. ён пабудаваў крэпасць на адным з астравоў у ніжнім цячэнні [[Дняпро|Дняпра]] (традыцыйна лічыцца, што на Хорціцы). Гэта стала пачаткам афармлення першага казацкага прадзяржаўнага ўтварэння — [[Запарожская сеч|Запарожскай сечы]]. У 2-й палове XVI ст. паступова аформілася сістэма кіравання сеччу, цалкам заснаваная на выбарнай аснове. Кожны курэнь выбіраў сабе кураннога атамана, агульным сходам казакоў выбіралася казацкая старшына: кашавы атаман, есаул і інш. Рашэнні прымаліся на агульным сходзе казакоў («чорная рада») не большасцю, а агульнай згодай. З пашырэннем радоў казацтва і прыняццем на дзяржаўную службу часткі казакоў у [[1572]] г. (рэестравыя казакі) пачалі афармляцца гетманская ўлада і рада палкоўнікаў. Пасля заключэння [[Люблінская унія|Люблінскай уніі 1569]] і перадачы ўкраінскіх паветаў у склад [[Польскае каралеўства|Польскага каралеўства]] казацтва ў [[ВКЛ]] фактычна знікла, аднак запарожскае казацтва бесперапынна папаўнялася выхадцамі з беларускіх зямель [[ВКЛ]]. Першая спроба актывізацыі казацкага руху на Беларусі звязана са з’яўленнем у канцы [[1595]] у [[ВКЛ]] атрада ўкраінскіх казакоў пад кіраўніцтвам [[Севярын Налівайка|С.Налівайкі]]. Зімою [[1596]] ва ўсходнюю Беларусь уварваўся атрад [[Мацвей Шавула|М.Шавулы]]. З’яўленне ўкраінскіх казакоў спрыяла паказачванню мясцовага беларускага насельніцтва, г.зн. далучэнню да казацкіх атрадаў часткі сялян, мяшчан і праваслаўнай шляхты. Нягледзячы на актыўны ўдзел беларускага насельніцтва ў [[паўстанне Налівайкі|паўстанні Налівайкі]], працэс паказачвання на [[Беларусь|Беларусі]] не набыў масавага характару і з выцясненнем атрадаў [[Севярын Налівайка|С.Налівайкі]] і [[Мацвей Шавула|М.Шавулы]] быў спынены.

3 разгортваннем на [[Украіна|Украіне]] вясною [[1648]] г. нацыянал-вызваленчай вайны пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Б. М. Хмяльніцкага]] і [[Паўстанне Хмяльніцкага|антыфеадальнай вайны 1648—1651]] гг. на [[Беларусь|Беларусі]] назіраецца другая хваля актывізацыі казацкага руху. Са з’яўленнем атрадаў украінскіх казакоў у паўднёва-ўсходніх паветах [[ВКЛ]] пачаўся працэс паказачвання беларускага сялянства, мяшчанства і часткі праваслаўнай шляхты, які набываў масавы характар. Разам з далучэннем мясцовых жыхароў да атрадаў украінскіх казакоў пачалі ўтварацца атрады мясцовых паўстанцаў, блізкія па сваёй структуры да казацкіх. Беларускія паўстанцы выбіралі сабе палкоўнікаў (пад імі разумеліся кіраўнікі больш-менш значных атрадаў). Права на зацвярджэнне палкоўнікаў належала Б. М. Хмяльніцкаму. Атрад паказачаных беларускіх сялян колькасцю каля 400 чалавек на чале з [[Іван Столяр|Іванам Столярам]] быў створаны ў [[Мазыр]]ы. Структурна гэты атрад складаўся з некалькіх харугваў, адна з якіх была набрана з мазырскіх мяшчан на чале з нейкім Седляром, астатнія фарміраваліся з жыхароў мазырскага наваколля. На ўзбраенні паказачаных мазыран знаходзілася каля 200 стрэльбаў і некалькі гармат. Буйны атрад з паказачаных сялян і мяшчан колькасцю ад 700 да 1500 чалавек пад кіраўніцтвам Пакусіна ўтварыўся ў [[Рэчыца|Рэчыцы]]. Асноўнае ўзбраенне рэчыцкіх паказачаных сялян складалі рагаціны і бердышы, агнястрэльнай зброі амаль не было. Ігуменскія мяшчане ўтварылі харугву колькасцю каля 100 чалавек на чале з сотнікам Грыбовічам. Жыхары [[Тураў|Турава]] стварылі 2-тысячны атрад на чале з Пракопам Цэўкай, які называў сябе «тураўскім палкоўнікам». На Століншчыне паказачаныя сяляне і мяшчане [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадка]] і [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] стварылі вялікі атрад і «выбіралі палкоўнікаў, сотнікаў на казацкі манер». Контрнаступленне войска [[ВКЛ]] пад кіраўніцтвам [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Я.Радзівіла]] ў канцы [[1648]] — пачатку [[1649]] гг. прывяло да выцяснення ўкраінскіх казакоў з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], да разгрому мясцовых паказачаных паўстанцаў і згортвання казацкага руху ў [[ВКЛ]]. Вясной [[1650]] — зімой [[1651]] гг. у сувязі са з’яўленнем ва ўсходняй Беларусі ўкраінскіх казакоў пад кіраўніцтвам Шохава адбыўся чарговы ўздым казацкага руху ў Пасожжы. У цэлым у перыяд [[Паўстанне Хмяльніцкага|казацка-сялянскай вайны 1648—1651]] гг. мясцовыя паказачаныя сяляне не аддзялялі сябе ад украінскіх казакоў і імкнуліся інтэгравацца ў гэтую масу. Перамога шляхецкага войска прывяла да паражэння казацкага руху і на [[Беларусь|Беларусі]].

Дзейную спробу стварыць сапраўды беларускае казацтва зрабіў магілёўскі праваслаўны шляхціц [[Канстанцін Вацлаў Паклонскі|К. В. Паклонскі]] ў [[1654]]—[[1655]] гг. у час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расійскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667]] гг. 3 дазволу цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]] ён арганізаваў [[Беларускі полк]], прычым не толькі як вайсковае падраздзяленне, але і як адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку ў межах [[Магілёўская воласць|Магілёўскай воласці]] з цэнтрам у мястэчку [[Чавусы]]. У адрозненне ад іншых казацкіх атрадаў, якія дзейнічалі на тэрыторыі беларускіх паветаў [[ВКЛ]], полк [[Канстанцін Вацлаў Паклонскі|Паклонскага]] падпарадкоўваўся не Хмяльніцкаму, а непасрэдна [[Масква|Маскве]] і ўяўляў сабой аўтаномнае казацкае ўтварэнне колькасцю да 6 тысяч чалавек. Сацыяльнай базай палка былі беларускія праваслаўныя шляхціцы, мяшчане, сялянства. Жорсткія сутыкненні казакоў [[Беларускі полк|Беларускага палка]] з казакамі ўкраінскага наказнога гетмана [[Іван Нічыпаравіч Залатарэнка|І. Н. Залатарэнкі]], які дзейнічаў ад імя Хмяльніцкага на [[Беларусь|Беларусі]], адсутнасць масавай падтрымкі з боку мясцовага насельніцтва, магчымая эвалюцыя поглядаў Паклонскага адносна распаўсюджання ўлады Расійскай дзяржавы на землі Беларусі прывялі да пераходу «беларускага палкоўніка» з часткай казакоў свайго палка на бок Рэчы Паспалітай, пасля чаго [[Беларускі полк|Беларускі казацкі полк]] знік.

Частка беларускага насельніцтва далучылася да ўкраінскага казацкага войска [[Іван Нічыпаравіч Залатарэнка|Залатарэнкі]], якое ў пэўным сэнсе беларусізавалася, але працягвала дзейнічаць на Беларусі ў інтарэсах Хмяльніцкага. У студзені [[1656]] г. Хмяльніцкі прызначыў «беларускіх палкоўнікам» выхадца з Беларусі [[Іван Нячай|І.Нячая]], які замяніў Залатарэнку. Пад кантролем Нячая апынулася частка [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскага павета]], дзе аформілася казацкая адміністрацыйна-тэрытарыяльная сістэма. Структурна яго полк складаўся з 19 соцень, якія мелі тэрытарыяльны характар; рэзідэнцыяй палкоўніка стала мястэчка [[Чавусы]] (адсюль назва Чавускі полк). Восенню [[1658]] г. Нячай са сваім войскам перайшоў на бок Рэчы Паспалітай і пачаў баявыя дзеянні супраць расійскага войска. Казацкі полк Нячая дзейнічаў ва ўсходняй Беларусі да снежня [[1659]] г., пакуль «палкоўнік чавускі і быхаўскі» не трапіў у палон.

Адначасова з Нячаем у цэнтральнай Беларусі дзейнічала казацка-сялянскае войска на чале з наказным беларускім палкоўнікам [[Дзяніс Мурашка|Д.Мурашкам]]. 3 восені [[1656]] рэзідэнцыяй Мурашкі было мястэчка [[Ігумен]], летам [[1657]] яна была перанесена ў в. [[Камень]]. Афіцыйна з’яўляючыся саюзнікам Расійскай дзяржавы, казакі Мурашкі нападалі на беларускую шляхту, якая прысягнула на вернасць расійскаму цару. У [[1656]]—[[1658]] войска Мурашкі дзейнічала ў [[Менскі павет|Менскім]] і [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім]] паветах, кантралюючы значную тэрыторыю. У верасні [[1658]] г. Мурашка са сваім войскам адкрыта перайшоў на бок Рэчы Паспалітай і працягваў баявыя дзеянні да заканчэння вайны.

Разам з такімі буйнымі казацкімі ўтварэннямі, як палкі Паклонскага, Нячая і Мурашкі, у час вайны 1654—1667 гг. дзейнічала шмат дробных сялянскіх партызанскіх атрадаў, падобных па сваёй структуры да казацкіх. Заканчэнне вайны і ўмацаванне пазіцый дзяржаўнай улады спрыяла заняпаду казацкага руху на Беларусі. Часовыя лакальныя ажыўленні яго назіраюцца ў апошнія дзесяцігоддзі XVII ст., у асноўным пад уплывам падзей на Украіне. У [[1684]] г. паказачыліся і перайшлі пад кантроль Старадубскага казацкага палка вёскі, якія знаходзіліся на левабярэжжы Сажа ад [[Рослаў|Рослава]] да [[Гомель|Гомеля]]. У XVIII ст. казацкі рух на Беларусі фактычна знік.

Як добрых ваяўнікоў казакоў ахвотна наймалі на службу князі і магнаты, для службы ў сваіх гарадах і замках. У час цяжкай абарончай вайны з Маскоўскім царствам вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] афіцыйна прыняў пэўную колькасць запарожскіх казакоў на дзяржаўную службу. Так з’явіліся рэестравыя казакі, званыя ў дакументах Запарожскім, або Нізавым, войскам.

Казакамі называлі таксама від лёгкай кавалерыі ў войску [[ВКЛ]], блізкі да [[Пяцігорцы|пяцігорцаў]], які прыйшоў на змену [[Гусары|гусарам]] пасля трансфармацыі апошніх у цяжка ўзброеную конніцу. Узнікненне казацкай кавалерыі адносіцца да XVI ст., а найбольшага росквіту яна дасягнула ў час войнаў 2-й паловы XVII ст. У XVI ст. казацкі рыштунак складаўся з панцыра, шышака, шаблі, сагайдака і рагаціны або сякеры. У XVII ст. засцерагальны рыштунак казацкай кавалерыі значна скараціўся або адсутнічаў зусім, замест сагайдака распаўсюджанне атрымалі пісталеты, па-ранейшаму на ўзбраенні засталіся шабля і рагаціна. Асноўнай базай для камплектавання казацкай конніцы была дробная шляхта, якая не мела дастаткова сродкаў, каб узброіцца па-гусарску. Паводле рашэння соймікаў з [[1654]] г. кожны павет [[ВКЛ]] павінен быў выстаўляць па 4 харугвы, адна з якіх мусіла быць узброена па-казацку. Казацкая кавалерыя існавала да XVIII ст., саступіўшы месца створаным у 1770-я г. палкам пярэдняй варты, частка якіх на Беларусі атрымала назву пяцігорскіх.

== Маскоўская дзяржава ==
У [[Масковія|Маскоўскай дзяржаве]] казацтва з’явілася ў ХVІ стагоддзі пасля скасавання Запарожскай Сечы, частка казакоў была пераселена на Кубань і арганізавалася, праўдападобна, паводле ўзору дняпроўскіх ватаг (перш данское, потым волжскае, яіцкае, церацкае, сібірскае).

== У Беларусі ==
У адрозненне ад Украіны і Расійскай дзяржавы ў Беларусі не было аб’ектыўных умоў для існавання такой этнасацыяльнай групоўкі, як казацтва. Усе спробы стварэння беларускага казацкага войска пацярпелі правал. Побач з добраахвотным паказачваннем адбываўся і прымусовы запіс сялян у казакі, у прыватнасці ў палкі Паклонскага і Нячая, што тлумачыцца жаданнем беларускага насельніцтва не мяняць кардынальна традыцыйны лад жыцця, іншаю ментальнасцю. У [[ВКЛ]] у XVII ст. не было такіх аддаленых рэгіёнаў, як Украіна, якія б дрэнна кантраляваліся дзяржавай, а ваенныя функцыі, што выконвалі казакі на Украіне, на беларускіх землях здаўна належалі мясцовай шляхце.

Беларускіх казакоў як этнасу не было. Існавалі толькі вайсковыя фармаванні казацкага тыпу, якія ўзніклі ва ўзброеных сілах Вялікага Княства Літоўскага ў ХVІ стагоддзі. Гэта былі аддзелы конніцы, узброеныя «па-казацку». Звычайна яны мелі панцыр, прылбіцу, [[сагайдак]] (лук з калчанам), шаблю, рагаціну. З ХVІІ стагоддзя, каб не блытаць з украінскімі казакамі, іх часта называлі панцырнымі.

Яшчэ ў [[1648]]—[[1649]] гадах сярод кіраўніцтва казацкай старшыны [[Запарожская сеч|Запарожскага войска]] паўстала ідэя інкарпарацыі ўсходняй часткі Беларусі ў склад казацкай дзяржавы. З гэтаю мэтай [[Багдан Хмяльніцкі]] засылаў сюды казацкія загоны, каб падбухторваць сялянаў, рабаваць гарады, паступова далучаючы беларускія паветы. Пасля [[1654]] года, калі на [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай радзе]] Украіна была задзіночаная з [[Маскоўскае царства|Маскоўскім царствам]], гэтая палітыка стала па сутнасці прамаскоўскай.

У 19 стагоддзі ў Расіі і Еўропе казакамі менавалі легкую ірэгулярную кавалерыю ці пяхоту. Падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] Напалеонам на землях былога Вялікага Княства Літоўскага быў створаны [[Эскадрон літоўскіх татар]] з мясцовых шляхцічаў і мяшчан-татар. Эскадрон ствараўся на ўзор расійскага казацтва. Напалеон менаваў іх польскімі казакамі. Пасля сыходу Вялікага войска з тэрыторыі былога Вялікага Княства Літоўскага фармаванне аддзелаў польскіх казакаў працягнулася ў Княстве Варшаўскім.

== Сучаснасць ==
На сённяшні дзень казацтва існуе як у выглядзе вайсковых, так і грамадскіх арганізацый. На Беларусі, напрыклад, існуюць арганізацыі [[Усебеларускае аб’яднанае казацтва]] і [[Беларускае казацтва]]. Гэтыя арганізацыі звязаны з Расіяй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ganc-chas.by/by/page/news/1516/ |title=Архіўная копія |access-date=13 ліпеня 2022 |archive-date=13 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220713193918/https://www.ganc-chas.by/by/page/news/1516/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Горобець В. М., «Білорусь козацька: Полковник Іван Нечай та українське змагання за Південно-Східну Білорусь (1655—1659)», м. Київ, 1998 р.;
* Похилевич, Д. Л. Белорусское казачество // Наук. зап. Львівского державного ун-ту ім. Івана Франка: Сер. істор. — 1957. — Tом 43 (XLIII). — С.
* Сагановіч, Г. Войска Вялікага княства Літоўскага ў XVI—XVII стст. — Мн.: Навука і тэхніка, 1994. — 79 с.
* Сагановіч, Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мн.: Навука і тэхніка, 1995. — 144 с.: іл.
* Чаропка, С. Казакі / Станіслаў Чаропка // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 тамах / Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) [і інш.]; Навуковыя кансультанты: Я. К. Анішчанка [і інш.]. Том 2: К — Я. — 2-е выданне. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2007. — С. 9 — 11.

== Спасылкі ==
{{commons|Category:}}
* [http://www.zsu.zp.ua/euk/main1024.htm Энцыклапедыя ўкраінскага казацтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100123191934/http://www.zsu.zp.ua/euk/main1024.htm |date=23 студзеня 2010 }}

{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Казацтва| ]]</text>
      <sha1>ayg6d9whmarnf2qvhwbg7bfqzlwekr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:ESC-Box</title>
    <ns>10</ns>
    <id>31304</id>
    <revision>
      <id>5204473</id>
      <parentid>5100705</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ehehhehe</username>
        <id>174486</id>
      </contributor>
      <origin>5204473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5632" sha1="bm0ajtoyj6s7xlk87xyjh3bvwh7uy4c" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vevent&quot; style=&quot;width: 25em; background: #F5F5F5; text-align: left; font-size: 85%&quot; cellspacing=&quot;2&quot;
! class=&quot;summary&quot; style=&quot;font-size: 110%; background: #bfdfff; text-align: center;&quot; colspan=&quot;2&quot; | '''&lt;span style=&quot;color:Black;&quot;&gt;{{PAGENAME}}&lt;/span&gt;'''

|-
{{#if: {{{Лагатып|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;2&quot; {{!}} {{{Лагатып}}}

{{!}}-
}}
|-
{{#if: {{{Слоган|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;2&quot; {{!}} {{{Слоган}}}
}}
|-
! style=&quot;font-size: 100%; background: #bfdfff; text-align: center;&quot; colspan=&quot;2&quot;| &lt;span style=&quot;color:Black;&quot;&gt;'''Дата'''&lt;/span&gt;
|-
{{#if: {{{Паўфінал|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
! Паўфінал
{{!}} {{{Паўфінал}}}
{{!}}-
}}
{{#if: {{{1-ы паўфінал|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
! 1-ы паўфінал
{{!}} {{{1-ы паўфінал}}}
{{!}}-
}}
{{#if: {{{2-і паўфінал|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
! 2-і паўфінал
{{!}} {{{2-і паўфінал}}}
{{!}}-
}}
{{#if: {{{Фінал|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
! Фінал
{{!}} {{{Фінал}}}
{{!}}-
}}
! style=&quot;font-size: 100%; background: #bfdfff; text-align: center;&quot; colspan=&quot;2&quot;| &lt;span style=&quot;color:Black;&quot;&gt;'''Правядзенне'''&lt;/span&gt;
|-
{{#if: {{{Месца|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
! Месца правядзення
{{!}} &lt;span class=&quot;location&quot;&gt;{{{Месца}}}&lt;/span&gt;
{{!}}-
}}
{{#if: {{{Вядучыя|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
! Вядучы(я)
{{!}} {{{Вядучыя}}}
{{!}}-
}}
{{#if: {{{Супервайзер|{{{Дырэктар|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}}}}} |
! Супервайзер
{{!}} {{{Супервайзер|{{{Дырэктар}}}}}}
{{!}}-
}}
{{#if: {{{Дырыжор|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
! Дырыжор
{{!}} {{{Дырыжор}}}
{{!}}-
}}
{{#if: {{{Тэлеканал гаспадароў|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
! Тэлеканал гаспадароў
{{!}} {{{Тэлеканал гаспадароў}}}
{{!}}-
}}
{{#if: {{{Адкрыццё|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
! Адкрыццё
{{!}} {{{Адкрыццё}}}
{{!}}-
}}
{{#if: {{{Інтэрвал-акт|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
! Інтэрвал-акт
{{!}} {{{Інтэрвал-акт}}}
{{!}}-
}}
! style=&quot;font-size: 100%; background: #bfdfff; text-align: center;&quot; colspan=&quot;2&quot;| &lt;span style=&quot;color:Black;&quot;&gt;'''Удзельнікі'''&lt;/span&gt;
|-
{{#if: {{{Колькасць краін|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
! Колькасць краін
{{!}} {{{Колькасць краін}}}
{{!}}-
}}
{{#if: {{{Дэбют|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
! Дэбют
{{!}} {{{Дэбют}}}
{{!}}-
}}
{{#if: {{{Вяртанне|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
! Вяртанне
{{!}} {{{Вяртанне}}}
{{!}}-
}}
{{#if: {{{Сыход|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
! Адмовіліся ад удзелу
{{!}} {{{Сыход}}}
{{!}}-
}}
{{#if: {{{Карта|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} | 
{{!}} style=&quot;text-align: left;&quot; colspan=&quot;2&quot;  {{!}} &lt;div class=&quot;NavFrame&quot; style=&quot;border-style:none; padding:0;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;NavHead&quot; style=&quot;background:#BFDFFF; text-align:center;&quot;&gt;Карта ўдзельнікаў
&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;NavContent&quot; style=&quot;display:uncollapsed; text-align:left; line-height:1em;&quot;&gt;
[[Файл:{{{Карта|ESC 2007 Map.svg}}}|{{{памер|299px}}}|center]]
{{ESC-Box/легенда|{{{колер1|#782167}}}|&lt;small&gt;{{{метка1|Пацверджаныя ўдзельнікі}}}&lt;/small&gt;}}{{#if: {{{колер2|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} | {{ESC-Box/легенда|{{{колер2|#22B14C}}}|&lt;small&gt;{{{метка2|Краіны, якія абралі прадстаўніка (прадстаўніка або песню)}}}&lt;/small&gt;}}}}{{#if: {{{колер3|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} | {{ESC-Box/легенда|{{{колер3|#00FF99}}}|&lt;small&gt;{{{метка3|Краіны, якія не прайшлі ў фінал}}}&lt;/small&gt;}}}}{{#if: {{{колер4|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} | {{ESC-Box/легенда|{{{колер4|#FFC20E}}}|&lt;small&gt;{{{метка4|Краіны, якія адмовіліся ад удзелу}}}&lt;/small&gt;}}}}{{#if: {{{колер5|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} | {{ESC-Box/легенда|{{{колер5|#d40000}}}|&lt;small&gt;{{{метка5|Краіна-пераможца конкурсу}}}&lt;/small&gt;}}}}
{{!}}-
}}
! style=&quot;font-size: 100%; background: #bfdfff; text-align: center;&quot; colspan=&quot;2&quot;| '''&lt;span style=&quot;color:Black;&quot;&gt;Галасаванне&lt;/span&gt;'''
|-
{{#if: {{{Сістэма галасавання|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
! Сістэма галасавання
{{!}} {{{Сістэма галасавання}}}
{{!}}-
}}
{{#if: {{{Нуль ачкоў|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
! Нуль ачкоў
{{!}} {{{Нуль ачкоў}}}
{{!}}-
}}
{{#if: {{{Пераможная песня|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
! Пераможная песня
{{!}} {{{Пераможная песня}}}
{{!}}-
}}
{{#if: {{{Пераможны танец|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
! Пераможны танец
{{!}} {{{Пераможны танец}}}
{{!}}-
}}
! style=&quot;font-size: 100%; background: #bfdfff; text-align: center;&quot; colspan=&quot;2&quot;| &lt;span style=&quot;color:Black;&quot;&gt;'''[[Еўрабачанне]]'''&lt;/span&gt;
|-
{{#if: {{{пап|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;2&quot; {{!}} ◄{{{пап|}}}   [[Выява:Eurovision Song Contest heart (2014–2025).svg|20px]]   {{{наст|}}}►
{{!}}-
}}
{{#if: {{{наст|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
}}
|}&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Катэгорыя:Шаблоны:Еўрабачанне]]
{{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bm0ajtoyj6s7xlk87xyjh3bvwh7uy4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Конкурс песні Еўрабачанне</title>
    <ns>10</ns>
    <id>31307</id>
    <redirect title="Шаблон:Еўрабачанне" />
    <revision>
      <id>5204397</id>
      <parentid>5191811</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51487-15</username>
        <id>174480</id>
      </contributor>
      <comment>Замена старонкі на '#перанакіраванне [[Шаблон:Еўрабачанне]]'</comment>
      <origin>5204397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="rksw0222bnzx4uexzb77mlz7mdm3dg7" xml:space="preserve">#перанакіраванне [[Шаблон:Еўрабачанне]]</text>
      <sha1>rksw0222bnzx4uexzb77mlz7mdm3dg7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204400</id>
      <parentid>5204397</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51487-15</username>
        <id>174480</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Шаблон:Еўрабачанне]]</comment>
      <origin>5204400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="5152zc0i7ofqhgiseyx90sq8tkbcqur" xml:space="preserve">#redirect [[Шаблон:Еўрабачанне]]</text>
      <sha1>5152zc0i7ofqhgiseyx90sq8tkbcqur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ян Караль Хадкевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41234</id>
    <revision>
      <id>5204595</id>
      <parentid>5204157</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Прыватнае жыцце. Мецэнацтва і ацэнкі. */</comment>
      <origin>5204595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42886" sha1="mh1xr059aj7romzndkyfreu19092qtq" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{Дзяржаўны дзеяч}}

'''Ян Караль Хадкевіч''' ({{ДН|||1560}} — {{ДС|24|9|1621}}&lt;ref name=A&gt;''[[Анатоль Грыцкевіч]]''. [http://asoby.iatp.by/cont.phtml?x=jax Ян Караль Хадкевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120301023722/http://asoby.iatp.by/cont.phtml?x=jax |date=1 сакавіка 2012 }}. Гісторыя Беларусі, асобы.&lt;/ref&gt;, [[Хоцін]]) — вайсковы і дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Адміністратар Інфлянтаў (1603—1621), [[Гетман вялікі літоўскі]]&lt;ref name=A /&gt; ([[1605]]), [[ваяводы віленскія|ваявода віленскі]] ([[1616]]). Прадстаўнік старажытнага магнацкага роду [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], што паходзіў ад гарадзенскіх баяраў ([[XV|XV ст.]]). Належаў да найстарэйшай, быхаўскай, галіны роду і ад бацькі атрымаў у спадчыну тытул [[граф]]а «на [[Шклоў|Шклове]], [[Мыш]]ы і [[Быхаў|Быхаве]]».

Адзін з самых таленавітых [[ВКЛ|вялікалітоўскіх]] палкаводцаў 17 ст. Прадстаўнік старажытнага магнацкага роду Беларусі і Літвы, што паходзіў ад праваслаўскіх баяраў 15 ст. Ян Караль Хадкевіч належаў да старэйшай, быхаўскай, галіны роду і ад бацькі атрымаў у спадчыну тытул графа на [[Шклоў|Шклове]], [[Мышскі замак|Мышы]] і [[Быхаў|Быхаве]]. Вучыўся ў Віленскай і Інгальштацкай (Германія) акадэміях. Падчашы літоўскі (1596—1599), генеральны стараста жамойцкі (1599—1616), адначасова гетман польны (1601—1605), адміністратар Інфлянтаў з 1603, [[вялікі гетман літоўскі]] з 1605, ваявода віленскі з 1616; стараста дорпацкі, вяленскі, любашанскі.

У 1596 удзельнічаў у падаўленні [[паўстанне Налівайкі|паўстання Налівайкі]] (1595—1596). У вайну [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] са [[Швецыя]]й (1600—1629) вызначыўся ў [[Бітва пад Кокенгаўзенам|бітве пад Кокенгаўзенам]] (1601), [[Дорпат]]ам (1603), [[Бітва пад Белым Каменем 1604|Белым Каменем]] (1604) і асабліва ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пад Кірхгольмам]] (1605), дзе перамог з меншымі сіламі. Спачатку быў праціўнікам вайны [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] з Расіяй (1609—1618), пасля камандваў войскам у паходах 1611 на Маскву, прывозіў у 1611—1612 харчаванне і боепрыпасы для гарнізона ў Крамлі. У жніўні-верасні штурмаваў Маскву, але не прабіўся на дапамогу гарнізону. У 1613—1615 абараняў [[Смаленскае ваяводства]] ад расійскіх войскаў. У 1617—1618 узначаліў войска, якое пайшло з каралевічам Уладзіславам (фармальна царом Расіі з 1610) здабываць маскоўскі трон. Разам з украінскім казацкім войскам гетмана [[П. Канашэвіч-Сагайдачны|П. Канашэвіча-Сагайдачнага]] заняў Тушына. У [[1621]] узначаліў беларуска-літоўскае, польскае і казацкае войска, супраць [[туркі|туркаў]] і [[крымскія татары|крымскіх татар]], у час пераможнай [[Хоцінская бітва|Хоцінскай бітвы]] памёр.

Доўгі час сакратаром у Я. К. Хадкевіча служыў [[Шыман Старавольскі]].

== Продкі Хадкевіча ==

У сям’і Хадкевічаў была традыцыя актыўнага ўдзелу ў палітычным жыцці [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]]. Яго бацька, [[Ян Геранімавіч Хадкевіч]] ([[1537]]—[[1579]]), быў кашталянам віленскім (сенатарам) і адміністратарам [[Інфлянты|Інфлянтаў]] (1566—1578) таму ад Жыгімонта Аўгустаен атрымаў ў герб белага грыфона — сімвал Інфлянтаў. Дарэчы, той жа бацька ў [[1568]] г. атрымаў ад імператара [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] Фердынанда тытул графа з назвамі галоўных гарадоў і маёнткаў, якія належалі [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Яну Геранімавічу Хадкевічу]]. Дзед — [[Геранім Хадкевіч]] (1500—1561), быў кашталянам віленскім і ўваходзіў у склад паноў рады [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]]. А брат дзеда, [[Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч]], які памёр у 1572 г., быў кашталянам віленскім і гетманам вялікім літоўскім. Гэтыя традыцыі роду, багатыя латыфундыі, галоўным чынам на Беларусі, і сваяцкія сувязі з магнацкімі сем’ямі Беларусі і Польшчы давалі магчымасць здольнаму і амбіцыйнаму чалавеку рабіць сваю кар’еру.

Ян Караль Хадкевіч быў сынам Яна Хадкевіча, у той час яшчэ стольніка літоўскага, і Крысціны Збароўскай, дачкі польскага магната Марціна Збароўскага, ваяводы пазнаньскага, а потым кашталяна кракаўскага. Адзін з братоў маткі, Ян Збароўскі, быў гетманам надворным у Польшчы; іншыя яе браты займалі пасады ваявод і кашталянаў.

== Дзяцінства і юнацтва ==

Дзяцінства Яна Караля праходзіла ў гады Лівонскай вайны. Ён быў сведкам ваенных дзеянняў у Беларусі і Прыбалтыцы і вельмі цікавіўся вайсковай справай. Калі хлопчыку было некалькі гадоў, бацька ўзяў яго ў паход супраць маскоўскіх войскаў Івана Грознага, што ўварваліся ў Беларусь. Беларуска-літоўскім войскам камандавалі гетманы вялікі [[Крыштоф Радзівіл Пярун|Мікалай Радзівіл]] і польны [[Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч|Рыгор Хадкевіч]], дзядзька яго бацькі. Асобным атрадам камандаваў і сам [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Ян Хадкевіч]], які раней удзельнічаў у [[бітва над Улай|бітве над Улай]] у [[1564]] г. Такім чынам, 8-гадовы хлопчык пабачыў, як [[жаўнер]]ы ездзяць падчас паходу, як становяцца на месцы лагерам і, галоўнае, як удзельнічаюць у баях.

Пасля папярэдняй хатняй адукацыі ў [[1573]] г. Ян Караль разам са сваім старэйшым братам [[Аляксандр Янавіч Хадкевіч|Аляксандрам]] (каля [[1560]]—[[1626]]), які потым стаў ваяводам троцкім, пачаў вучобу ў [[Віленскі езуіцкі калегіум|Віленскім езуіцкім калегіуме]], а потым і ў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]]. Калі кароль [[Стэфан Баторый]] у сакавіку [[1579]] г. праязджаў праз Вільню з войскам, каб здабыць [[Полацк]], ад імя студэнтаў акадэміі яго вітаў малады Ян Караль Хадкевіч урачыстай прамовай. Ён вылучаўся сваёй здольнасцю да навукі і ўжо тады вылучаўся моцным характарам, хаця і без перашкоды ўстанаўліваў кантакты з людзьмі. Пасля смерці бацькі атрымаў у спадчыну не толькі маёнткі, але і тытул графа на Шклове, Мышы і Быхаве.

У [[1586]]—[[1589]] гг. малады Ян Караль Хадкевіч разам з братам вучыўся ў езуіцкай акадэміі ў [[Інгальштат|Інгальштаце]] (Баварыя), дзе вывучаў філасофію і права. У верасні [[1589]] г. яны атрымалі пасведчанні аб паспяховым заканчэнні курса вучобы. Потым браты паехалі ў Італію, у Падую. Аляксандр Хадкевіч застаўся ў Італіі, а Ян Караль наведаў Мальту, дзе ў мальтыйскіх рыцараў азнаёміўся з дзеяннямі артылерыі, з агнястрэльнай зброяй, фартыфікацыяй і правіламі аблогі крэпасцей. За мяжой Ян Караль Хадкевіч, апрача акадэмічнага курса, шмат увагі прысвячаў вайсковым ведам і тэорыі вайсковай справы.

== Дзейнасць ==

=== Пачатак кар'еры ===
Пасля вяртання на радзіму ў [[1590]] г. Хадкевіч стаў вайскоўцам. Ужо ў [[1595]] г. Хадкевіч камандаваў уласнай ротай з 50 коннікаў, а потым камандаваў ротай у 100 коннікаў на Украіне.

=== Паўстанне Налівайкі ===
{{асноўны|Паўстанне Налівайкі}}
У канцы [[1594]] года на Украіне падняліся казакі на чале з [[Севярын Налівайка|Севярынам Налівайкам]], парабаваўшы на Валыні шляхту, рушылі на [[Палессе]]. Заняўшы [[Петрыкавічы]], казакі заказалі «подарки собе давать». Калі ж з суседняга [[Слуцк]]а не прыслалі адкупнога, дык сваявольная шайка ў дзве тысячы ліхадзеяў 6 лістапада штурмам здабыла слуцкі замак. У няволю трапіла з двума дзецьмі і сваячніца Хадкевіча, жонка ягонага стрыечнага дзядзькі [[Геранім Юр’евіч Хадкевіч|Гераніма]]. Нарэшце на чале 600 вершнікаў да горада падышоў [[Мікалай Буйвід]]. Але з-за звычайнага ўжо свавольства шляхты военачальнік нічога годнага не дабіўся. Казакі заселі ў абкружаным вазамі табары і адтуль адстрэльваліся з гармат і пулгакаў (мушкетаў). Шляхта адступіла.

Нарэшце ў [[Капыль]] сабралася тры тысячы шляхціцаў, якія гатовыя былі зброяй паслужыць Бацькаўшчыне. Да іх далучыўся са сваім почтам і Ян Кароль Хадкевіч. Па дарозе ён наведаў у [[Станькава|Станькаве]] Крыштофа Радзівіла. Вялікі гетман даручыў начальстваваць над аддзелам Хадкевічу.

Польскае 17-тысячнае войска было разбіта мяцежнікамі каля [[Белая Царква|Белай Царквы]]. Аднак Налівайка не скарыстаўся перамогай і заняўся рабаваннем паноў і шляхты. А да Станіслава Жулкеўскага, падаспелі з новымі сіламі камянецкі староста Патоцкі і Хадкевіч. Налівайка ўпусціў свой [[Шанцаванне|шанц]]. Два тыдні, засеўшы ў табары каля Лубнаў, адбіваліся мяцежнікі ад урадавага войска. Па адных звестках, яны пацярпелі паражэнне. Але па другіх — Налівайка паверыў Жулкеўскаму, які ад імя караля абяцаў дараванне мяцежнікам, калі яны складуць зброю. Налівайка заключыў з Жулкеўскім перамір’е і адправіўся ў Варшаву для падпісання поўнага міру, дзе яго схапілі і пакаралі смерцю.

У першай бітве пад Каневам, які быў узяты [[14 красавіка]] [[1596]] г., Я. К. Хадкевіч выявіў свой вайсковы талент. Вызначыўся ён і падчас аблогі казацкага табара пад Лубнамі ([[25 мая]]-[[7 чэрвеня]] [[1596]] г.). За свае вайсковыя заслугі Ян Караль Хадкевіч атрымаў пасаду [[падчашы літоўскі|падчашага літоўскага]], а праз тры гады, у [[1599]] г., яму было нададзена [[Жамойцкае староства]], што раўнялася ваяводскай пасадзе, і ён увайшоў, такім чынам, у склад [[сенат Рэчы Паспалітай|сената Рэчы Паспалітай]].

=== Паход у Малдову ===
У [[1600]] годзе Ян Караль Хадкевіч разам з братам Аляксандрам на чале ўласнай коннай роты ўдзельнічаў у паходзе гетмана вялікага кароннага Яна Замойскага ў Малдову, якую заняў гаспадар [[Валахія|Валахіі]] [[Міхай Мужны]] (Вітязул), каб аб’яднаць [[Дунайскія княствы]]. Рэч Паспалітая намагалася захаваць палітычную залежнасць ад яе Малдовы і ўстанавіць там уладу залежнага ад яе гаспадара. Бітва войска Яна Замойскага з арміяй Міхая Мужнага адбылася ў ваколіцах [[Плаешці]] 20 кастрычніка [[1600]] г. і закончылася перамогай Замойскага. Хадкевічы былі ў перадавым атрадзе добраахвотнікаў, якія ўдарылі па сілах гаспадара Міхая і зрабілі ўклад у перамогу. Гетман Ян Замойскі сярод лепшых воінаў вылучаў Яна Караля Хадкевіча. У выніку перамогі ў Валахіі ў кастрычніку 1600 г. быў пасаджаны на трон стаўленнік Рэчы Паспалітай [[Сымон Магіла]] з малдаўскага баярскага роду. У тым жа годзе Яну Каралю Хадкевічу быў нададзены тытул [[гетман польны|гетмана польнага]] [[ВКЛ|літоўскага]].

=== Вайна ў Інфлянтах 1600—1606 г. ===
''Больш падрабязна'': [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)]]

У красавіку 1601 года Жыгімонт III Ваза прызначыў яго «палкоўнікам войска паноў католікаў ў Інфлянтах» (т.б. кіраўніком часткі экспедыцыйных сіл, а не палявым гетманам ВКЛ)&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст.. — Вільня: Ciklonas,, 2024. —с.189}}&lt;/ref&gt;, што дало яму камандаванне часткай войскам, якое дзейнічала ў Інфлянтах, але толькі падчас адсутнасці вялікага гетмана [[Крыштаф Радзівіл Пярун|Крыштафа «Пяруна» Радзівіла]] (кальвініста), з якім Хадкевіч канфліктаваў і ў міжродавым і ў кампетэнтнасным сэнсе&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Wisner, H. Król i książe. Konflikt miedzy królem Zygmuntem III Wazą i Krzysztofem Radziwiłłem // Rocznik Białostocki. – Białystok, 1972. – T. XI. – s. 100}}&lt;/ref&gt;. У 1601 годзе ён камандаваў часткай сіл пераможнай бітвай над шведскім войскам пры Кокенхаўзене, але з-за канфлікта з гетманам дапусціў да забойства і абрабавання часткі капітуляваўшых шведаў. У кастрычніку 1602 года калі [[Ян Замойскі|Я. Замойскі]] з’ехаў з большасццю кароннага войска ў Польшчу, [[Юрген Фарэнсбах|Г. Фарэнсбах]] загінуў, а [[Крыштаф Радзівіл Пярун|К. Радзівіл]] увайшоў у жорсткі канфлікт з каралём, ен заняў пост кіраўніка наяўнага у ІНфлянтах войска: ён адваяваў у шведаў [[Тарту|Дэрпт]] (9-13 красавіка 1603 года) і абараніў Рыгу. 6 жніўня 1603 года [[Жыгімонт Ваза]] афіцыйна выдаў універсал, у якім абвясціў аб перадачы яму камандавання ў Інфлянтах і ен стаў не толькі кіраўніком «літвінаў», «палякаў» і «літвінаў» у Інфлянцкім войску Рэчы Паспалітай, але стаў кіраўніком адміністрацыі — адміністратарам (намеснікам-губернатарам) Інфлянтаў. 23 верасня 1604 года ён выйграў [[Бітва пад Белым Каменем|бітву пад Белым Каменем]], дзе, камандуючы падраздзяленнем з 2300 чалавек, разбіў 6000 шведскае войска. Шведскі бок панёс страты ў 3000 чалавек, а яго ўласныя страты склалі 150.

У 1605 годзе ён атрымаў чарговую перамогу над шведамі ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пры Кірхгольме]]. Яго блізу 4000-тысячны армія разбіла блізу 12000-тысячны шведскі войска, забіўшы 9000 варожых салдат; было захоплена 60 варожых штандараў і 12 гармат. Гэтая перамога зрабіла імя Хадкевіча вядомым ва ўсім свеце. Віншаванні яму дасылалі, сярод іншых, Папа Павел V, імператар Рудольф II Габсбург, кароль Англіі Якаў I, султан Ахмед I і шах Абас I Персіі. Павятовыя соймікі Рэчы Паспалітай прынялі вотумы, патрабуючы ад караля Жыгімонта Вазы кампенсацыі за намаганні вялікага правадыра і войска. Кароль неўзабаве ўзнагародзіў яго булавой вялікага гетмана літоўскага і шматлікімі зямельнымі наданнямі.

Падчас Інфлянцкай вайны Хадкевіч вызначыўся як бліскучы стратэг і тактык, асабліва ўмелы ў выкарыстанні гусарскіх фармацый і манеўрах на полі боя. Аднак, спачатку, ужо ў кастрычніку 1605 частка войска зышла ў Берасцейскую, Кобрынскую і Пінскую эканоміі стварыўшы Берасцейскую канфедэрацыю&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Берасцейская канфедэрацыя 1605 – 1608// Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 65–66}}&lt;/ref&gt;. Сойм не разлічыўся ані з імі ані з вернымі Хадкевічу гарнізонамі ў Інфлянтах. Восенню 1606 года ён быў вымушаны пакінуць Інфлянты, бо не атрымаўшы асабіста ўкладзеных сродкаў ваяры патрабавалі каб дзяржава выканала абяцанні па найме і ўтрыманні. да таго у Рэчы паспалітай пачынаўся [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокаш]] і Я. К. Хадкевіч звеў сваіх кліентаў на пастой у Гарадзенскую эканомію так сфармавалася гарадзенская канфедэрацыя аснова сілаў рэгалістаў у ВКЛ&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Гарадзенская канфедэрацыя 1606 – 1608 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 156}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://rcin.org.pl/ihpan/dlibra/docmetadata?id=63801&amp;from=publication|загаловак=Wisner H.(1. ), Wisner H.(1. ), Rzeczpospolita Wazów. [1], Czasy Zygmunta III i Władysława IV, Instytut Historii PAN, 2002, ISBN 978-83-88973-35-2}}&lt;/ref&gt;.

=== Рокаш 1606—1609 i вайна ў Інфлянтах са шведамі 1608—1609 г. ===
''Больш падрабязна:'' [[Рокаш Зебжыдоўскага]]

Аступіўшы ў Гародню ён далучыўся да партыі прыхільнікаў караля і у 1607 −1608 г. годзе удзельнічаў у падаўленні [[рокаш]]у. У Вялікім княстве Літоўскім яго войска і неабходнасць далейшай вайны ў Інфлянтах стрымлівала большасць магнацкіх родаў ад далучэння да рокашу, аднак сфарміраваныя ворагам роду [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], падчашым ВКЛ [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Янушам Радзівілам]], які наймаў і сцягваў пад свае сцягі і сваіх васалаў і берасцейскіх канфедэратаў. 6 ліпеня 1607 года, камандуючы каралеўскім правым крылом, ён разбіў ракашн у бітве пад Гузавам, але адмовіўся пераследваць пераможаных. У лістах да Л. Сапегі ён растлумачыў гэта тым, што поўная перамога можа аслабіць уладу старых літоўскіх родаў. Як ён пазней пісаў, «палякі даўно вырашылі давесці нас, вялікія роды ў Літве, да знішчэння, каб яны маглі так лёгка (лёгка) кіраваць Літвой паводле сваёй волі»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Wisner H.(1. ), Wisner H.(1. ), Rzeczpospolita Wazów. [1], Czasy Zygmunta III i Władysława IV, Instytut Historii PAN, 2002, ISBN 978-83-88973-35-2}}&lt;/ref&gt;. Пасля Вялікадня 1608 г. ен прайшоўшы маршам з Гародні да Берасця, раскідаў блакіроўку ракашан і берасцейскіх канфедэратаў, але ня стаў пераследаваць і дабіваць праціўніка і падпісаў у чэрвені з [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Я. Радзівілам]] «рыцарскім словам» замірэнне, паводле якога ракашовыя сілы распускаліся і Жыгімонта Вазы вянуў кантроль над усім ВКЛ.

Неўзабаве пасля таго, як шведы парушылі перамір’е і аднавілі баявыя дзеянні (1608 г.), ён у сакавіку 1609 г. адблакаваць у шведаў Парнаву (з-за недахопу пяхоты ён уласным прыкладам падштурхнуў гусараў да штурма замка ў люты холад). леітам 1609 калі кароль ужо пачаў інэрвенцыю у Маскву, ен з войскам ВКЛ адбіў наступ шведаў зняўшы аблогу з Парнавы, разбіў пад [[Даўгаўгрыва|Дынаментам]] палявое войска шведаў і вызваліў замак. Але паколькі кароль пачаў іншую вайну, неразлічыўшыся за папярэднюю службу у Інфлянтах, ён стаў першым гетманам у гісторыі, які афіцыйна далучыўся да жаўнерскай канфедэрацыі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Гарадзенская канфедэрацыя 1609 – 1610 // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 156–157}}&lt;/ref&gt;. Гэты крок дазволіў перамагчы шведаў і захаваць кантроль над войскам. У 1611 г., па дазволе Жыгімонта Вазы, ён заключыў перамір’е са шведамі. 

Нягледзячы на абарону інтарэсаў ВКЛ вялікім гетманам ВКЛ, нават сабатуючы простыя загада караля па вынішчэнні ракашан і далучэнне да канфедэрацыі, Жыгімонт Ваза усё жыццё разглядаў Я.К. Хадкевіча як абсалютна вернага і таленавітага вайсковага правадыра, які праводзіў яго ўладу і волю без ўліку інтарэсаў свавольнай польскай і літоўскай магнатэрыі. Паколькі паводле звычая, прыбываючы асабіста вялікі гетман (літоўскі ці каронны) у адсутнасць свайго адпаведніка з другой часткі на тэатры баявых дзеянняў, пераймаў паўнату ўлады над палявымі гетманамі і палкоўнікамі абодвух частак Рэчы Паспалітай, Жыгімонт Ваза не прызначаў [[Гетман вялікі каронны|польскага вялікага гетмана]] з 1605 да 1618 г., негледзячы на поспехі і падтрымку [[Станіслаў Жалкеўскі|С. Жалкеўскага]] ці [[:uk:Якуб_Потоцький_(староста_генеральний)|Патоцкіх]].

=== Маскоўская вайна ===
''Больш падрабязна'': [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў]]  

Нягледзячы на ​​тое, што з 1604 года ён як і большасць магнатаў ВКЛ выступалі супраць падтрымкі Ілжэдзмітрыяў і супраць распачынання новай вайны пакуль не будзе скончана вайна са шведамі ў Інфлянтах. Пасля разліку з канфедэрацыямі кароль прыцягнуў яго ў экспедыцыю на Маскву. 10 верасня 1611 года ён дапамог абложанаму гарнізону войскаў маскоўскіх баяр караняжаў і літвінаў на Маскоўскім Крамлі, сутыкнуўшыся з маскоўскімі паўстанцамі. Другая, вырашальная, спроба выратавання ў 1612 годзе правалілася. Гарнізон капітуляваў. З 1613 па 1615 год ён праводзіў аперацыі па прыкрыцці Смаленска, гарантуючы, што горад застанецца ў межах Рэчы Паспалітай. У 1615 годзе разам з іншымі камісарамі, прызначанымі сеймам, ён удзельнічаў у перамовах з прадстаўнікамі Масквы ў Смаленску. У 1617 годзе ён стаў галоўнакамандуючым экспедыцыі [[Уладзіслаў Ваза|цара Уладзіслава]], якая мела намер вярнуць Маскву. 11 кастрычніка 1617 года Хадкевіч захапіў Дарагабуж і зімаваў у Вязьме. У Тушыне яго сілы былі ўзмоцнены 20-тысячнымі казакамі пад камандаваннем гетмана [[Пётр Конанавіч Канашэвіч-Сагайдачны|Пятра Канашэвіча-Сагайдачнага]]. Аднак, нягледзячы на ​​неаднаразовыя спробы захапіць расійскую сталіцу, экспедыцыя скончылася няўдачай (няўдалы начны штурм 10/11 кастрычніка 1618 г.). У 1617 г. пасля заключэння Дэўлінскага перамір’я Я. К. Хадкевіч пачаў уладжваць свае сямейныя справы&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/145484387/%D0%A3%D0%94%D0%97%D0%95%D0%9B_%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D_%D0%92%D0%AF%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%9D%D0%AF%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%8E_%D0%92%D0%90%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF%D0%A5_%D0%A0%D0%AD%D0%A7%D0%AB_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%9D%D0%90_%D0%A2%D0%AD%D0%A0%D0%AB%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%AB%D0%86_%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99_%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%92%D0%AB_1609_1613_%D0%93%D0%93|загаловак=Якубаў В. УДЗЕЛ ГРАМАДЗЯН ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА Ў ВАЕННЫХ КАМПАНІЯХ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ НА ТЭРЫТОРЫІ МАСКОЎСКАЙ ДЗЯРЖАВЫ 1609–1613 ГГ.// Intercultural Studies of Central and Eastern Europe Volume: 18, 2025, s.3-40,}}&lt;/ref&gt;.

=== Абарона Хоціна і смерць ===
Больш падрабязна  [[Бітва пад Хацінам (1621)]]

Пакутваў камянямі ў нырках ў вострай форме, якія суправаджаліся выбухамі гневу і меланхоліямі з 1607 г. Хвароба часамі адступала, часамі скоўвала так што ледзьве не паміраў і нямог хадзіць. Летам 1621 г. стан здароўя пагоршыўся, так што на сойме абмяркоўвалі пытанне ці здолее ён узначаліць і ці не памрэ ў ходзе пахода&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Goszczyński A. Zdrowie i kondycja psyhyczna hetmana wielkiego Jana Karola Chodkiewicza w czasie kompanii Chocimskiej 1621 // od Cecory do Chocimia. Studia z dziejów wojny Rzeczypospolitej z Turcją 1620-1621. Warszawa, 2024 - s.68-70, 81-82}}&lt;/ref&gt;. Але па загадзе караля ён быў прызначаны камандзірам аб’яднаных польска-літоўскіх і запарожскіх войскаў падчас абароны [[Хацін|Хоціна]] ад турак у 1621 годзе. Удала кардынаваў абарону і манеўры войскаў Рэчы Паспалітай большую частку баявых дзеянняў, будучы асабіста у табары і натхняючы жаўнераў. 23 верасня да яго хвароб дадалася і канчаткова яго зваліла ліхаманка. Вялікі гетман здаў кіраўніцтва.  Памёр 24 верасня ў лагеры пад Хоцінам. Туркі дазналіся аб смерці гетмана і зладзілі рашучы штурм які быў адбіты.&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Plokhy Serhii. The Cossacks and Religion in Early Modern Ukraine. - Oxford: University Press, 2001, р. 93}}&lt;/ref&gt;

Пасля пераможнага завяршэння абароны, 9 кастрычніка лагера каля Хоціна цела гетмана было пахавана ў фарным касцёле [[Камянец-Падольскі|Каменца Падольскага]]. Пазней перапахаванне адбылося ў родавай сядзібе другой жонкі — [[Астрог (горад)|Астрозе]]. Гэты выбар месца парушыў волю гетмана, бо ён хацеў быць пахаваным у [[Крэтынга|Крэтынзе]], дзе спачывала цела яго першай жонкі. У 1637 годзе труну перанеслі ў магілу ў езуіцкай капліцы ў Астрозе. Пасля пачатку [[Паўстанне Хмяльніцкага|казацкага паўстання]] ў 1648 годзе цела перавезлі ў Волчава, адкуль яго вярнулі ў 1654 годзе. Чэрнь разрабавала касцёл, разбліла труны і табліцы і ракідала парэшткі. У 1722 годзе сімвалічную труну і табліцу перанеслі ў новы езуіцкі касцёл у Астрозе&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Niesiecki K. Korona Polska przy Złotey Wolności Starożytnemi Wszystkich Kathedr, Prowincyi y Rycerstwa Kleynotami Heroicznym Męstwem y odwagą, Naywyższemi Honorami a naypierwey Cnotą, Pobożnością y Swiątobliwością Ozdobiona… [Архівовано 2 квітня 2015 у Wayback Machine.] — Lwów : w drukarni Collegium Lwowskiego Societatis Jesu, 1740. — T. 3. — S. 523}}&lt;/ref&gt;.

== Прыватнае жыцце. Мецэнацтва і ацэнкі. ==
[[Файл:Hieranim Chryzastom Chadkievič. Геранім Хрызастом Хадкевіч (XVII).jpg|міні|Геранім Хадкевіч (1598—1613)]]

Быў двойчы жанаты. Першую жонку С. Мялецкую ен моцна кахаў, ад яе былі дачка і сын. Сын Геранім загінуў падчас свайго першага вайсковага пахода ў Маскоўскай дзяржаве. Спачатку сварыўся са старэйшым братам [[Аляксандр Хадкевіч (ваявода троцкі)|Аляксандрам]] за маёмасць, яго шлюб з прасталюдзінкай а потым з-за дачкі, але прызначыў яго апекуном сям’і начас войнаў і пасля смерці. Другая жонка, якую прысватаў брат, была вельмі заможнай, але маладая і пабожная, таму ен не ўступіў з ёй ў шлюбную сувязь да пахода на Хоцін. Адзіная выжыўшая дачка - Ганна Схаластыка выйшла замуж за [[Ян Станіслаў Сапега|Яна Станіслава Сапегу,]] старэйшага сына [[Леў Сапега|Л. Сапегі]], перадаўшы з сабой частку маёмасці (Быхаў і Ляхавічы) Сапегам.

Ён быў выдатным адміністратарам маёнткаў, атрыманых у спадчыну або даручаных яму. Ён пабудаваў шматлікія ўмацаванні, умацаваныя гарады, заснаваў цэрквы і манастыры. У 1609 годзе ў [[Крэтынга|Крэтынзе]] ён заснаваў бернардынскі касцёл і манастыр, дзе пажадаў быць пахаваным. У [[Кражы|Крожах]] ён заснаваў касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і езуіцкі калегіум у 1620 годзе. У Несвіжы ён фундаваў езуіцкі касцёл Святога Міхаіла. У [[Шкуды|Шкудах]] ён заснаваў касцёл Святой Тройцы і школу для езуітаў. У 1607—1619 гадах па яго загаду ў [[Ляхавічы|Ляхавічах]] быў пабудаваны сучасны бастыённы замак, а пасля 1611 года ён загадаў акружыць горад і замак-рэзідэнцыю ў [[Быхаў|Старым Быхаве]] на Дняпры ўмацаваннямі&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/40960606/Volkau_M_Budowa_rezydencji_w_Lachowiczach_i_Starym_Bychowie_w_1_po%C5%82owie_XVII_wieku_Residentiae_tempore_belli_et_pacis_Materia%C5%82y_do_bada%C5%84_i_ochrony_za%C5%82o%C5%BCe%C5%84_rezydencjonalnych_i_obronnych_red_P_Lasek_P_Sypczuk_Warszawa_2019_S_246_251|загаловак=Volkau M. Budowa rezydencji w Lachowiczach i Starym Bychowie w 1. połowie XVII wieku // Residentiae tempore belli et pacis. Materiały do badań i ochrony założeń rezydencjonalnych i obronnych / red. P. Lasek, P. Sypczuk. Warszawa, 2019. S. 246–251}}&lt;/ref&gt;. Ян Ліпскі, выступаючы з нагоды смерці караля і ўспамінаючы перамогі, атрыманыя падчас яго кіравання, назваў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітву пад Кірхгольма]]&lt;nowiki/&gt;м другімі [[:en:Battle_of_Cannae|Каннамі]] або Грунвальдам. [[Мацей Казімір Сарбеўскі]], пішучы пра пераможнага правадыра, назваў яго літоўскім [[Ахіл|Ахілесам]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭВКЛ|}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [https://budzma.org/news/pomnik-yanu-karalyu-khadkevichu.html У Вільні з’явіўся помнік вялікаму гетману літоўскаму Яну Каралю Хадкевічу да 400-ай гадавіны яго смерці: Фота]
* [http://www.lib.by/caropka/uladary06.html «Вялікі воін» з кнігі «Уладары Вялікага Княства»]{{Недаступная спасылка}}

{{Продкі}}
{{Вялікія гетманы літоўскія}}
{{Ваяводы віленскія}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Хадкевіч Ян Караль}}
[[Катэгорыя:Гетманы вялікія літоўскія]]
[[Катэгорыя:Гетманы польныя літоўскія]]
[[Катэгорыя:Ваяводы віленскія]]
[[Катэгорыя:Старосты жамойцкія]]
[[Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія]]
[[Катэгорыя:Хадкевічы|Ян Караль]]
[[Катэгорыя:Старосты дорпацкія]]
[[Катэгорыя:Старосты вялёнскія]]
[[Катэгорыя:Старосты любашанскія]]</text>
      <sha1>mh1xr059aj7romzndkyfreu19092qtq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сенегал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47684</id>
    <revision>
      <id>5204592</id>
      <parentid>5104152</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14425" sha1="22893u7q3nstvd3qg90gylt8phr4mms" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Беларуская назва          = Рэспубліка Сенегал
 |Арыгінальная назва        = République du Sénégal
 |Родны склон               = Сенегала
 |Частка                    = 
 |Сцяг                      = Flag of Senegal.svg
 |Герб                      = Coat of arms of Senegal.svg
 |Замест герба              = 
 |Дэвіз                     = Un Peuple, Un But, Une Foi
 |Назва гімна               = Pincez Tous vos Koras, Frappez les Balafons
 |Аўдыё                     = 
 |Форма кіравання           = [[Паўпрэзідэнцкая рэспубліка]]
 |Дзяржаўная рэлігія        = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region                    = 
 |CoordScale                = 
 |На карце                  = Location Senegal AU Africa.svg
 |На карце2                 = 
 |Мова                      = [[Французская мова|Французская]]
 |Заснавана                 = 
 |Дата незалежнасці         = [[20 жніўня]] [[1960]]
 |Незалежнасць ад           = [[Федэрацыя Малі|Федэрацыі Малі]]
 |Сталіца                   = [[Дакар]]
 |Найбуйнейшыя гарады       = [[Дакар]], [[Туба (Сенегал)|Туба]], [[Ціес]], [[Каалак]], [[М'Бур]]
 |Пасады кіраўнікоў         = [[Прэзідэнт Сенегала|Прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Прэм'ер-міністр Сенегала|Прэм'ер-міністр]]
 |Кіраўнікі                 = [[Басіру Дыямай Фай]] &lt;br/&gt; [[Амінату Турэ]]
 |Месца па плошчы           = 87
 |Плошча                    = 196.712
 |Працэнт вады              = 2,1
 |Этнахаронім               = [[Сенегальцы]]
 |Месца па насельніцтву     = 
 |Насельніцтва              = 
 |Год ацэнкі                = 
 |Насельніцтва па перапісу  = 
 |Год перапісу              = 
 |Шчыльнасць насельніцтва   = 
 |Месца па шчыльнасці       = 
 |ВУП (ППЗ)                 = 26,574 млрд
 |Год разліку ВУП (ППЗ)     = 2012
 |Месца па ВУП (ППЗ)        = 
 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 2.026
 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 
 |ВУП (намінал)             = 13,864 млрд
 |Год разліку ВУП (намінал) = 2012
 |Месца па ВУП (намінал)    = 
 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 1.057
 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 
 |ІРЧП                      = {{рост}}0,470
 |Год разліку ІРЧП          = 2012
 |Месца па ІРЧП             = 154
 |Узровень ІРЧП             = нізкі
 |Авіякампанія              = 
 |Валюта                    = [[Франк КФА]] (XOF)
 |Дамен                     = [[.sn]]
 |ISO                       = SN
 |Тэлефонны код             = 221
 |Часавы пояс               = +0
 |Заўвагі                   = 
&lt;!-- |Без сцяга і герба=* --&gt;
&lt;!-- |Без гімна=* --&gt;
}}
'''Сенегал''' ({{lang-fr|le Sénégal}}) — [[дзяржава]] ў [[Заходняя Афрыка|заходняй Афрыцы]] на ўзбярэжжы [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], на поўдзень ад ракі [[Сенегал (рака)|Сенегал]].

Мяжуе з [[Маўрытанія]]й на поўначы, з [[Малі]] на ўсходзе, з [[Гвінея]]й і [[Гвінея-Бісау|Гвінеяй-Бісау]] на поўдні. Унутры Сенегала размяшчаецца паў[[анклаў]] дзяржава [[Гамбія]], якая прасціраецца ад Атлантычнага акіяна ўглыб Сенегала на 300 км.

Сталіца і буйнейшы горад — [[Дакар]].

Дзяржаўная мова — [[французская мова|французская]], але яе ўжывае толькі адукаваная меншасць. [[Арабская мова]] мае статус нацыянальнай мовы.

Нацыянальнае свята — Дзень незалежнасці — 4 красавіка.

== Дзяржаўны лад ==
Сенегал — [[рэспубліка]]. Дзейнічае [[Канстытуцыя Сенегала|Канстытуцыя 2001 года]].

Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт.

[[Заканадаўчая ўлада]] належыць Нацыянальнаму сходу (120 дэпутатаў) з тэрмінам паўнамоцтваў 5 гадоў. Палова складу парламента выбіраецца паводле прапарцыянальнай сістэмы, палова — паводле мажарытарнай.

[[Выканаўчая ўлада|Выканаўчую ўладу]] ажыццяўляе ўрад на чале з прэм’ер-міністрам, якога прызначае прэзідэнт.

== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя Сенегала}}
[[Файл:WolofWaalo.jpg|thumb|left|Ваяр народа валоф]]
Паселішчы чалавека на тэрыторыі Сенегала вядомы з часоў ніжняга [[палеаліт]]у.

З IX ст. тут жылі народы [[тукулёр]], [[Валоф (народ)|валоф]], [[фульбэ]]; тэрыторыя Сенегала ўваходзіла ў склад дзяржаў [[Гана]], [[Малі]], [[дзяржава Сангай|Сангай]].

У XV ст. з’явіліся еўрапейцы (з 1446 партугальцы, у XVI ст. іх выцеснілі галандцы), якія гандлявалі рабамі.

У XVII ст. Сенегал каланізаваны французамі (у 1659 заснаваны горад [[Сен-Луі (Сенегал)|Сен-Луі]]). Да 1854 года абвешчаны французскай калоніяй, але цалкам заваяваны французамі ў 1879—1890 гадах. Эканамічным цэнтрам калоніі быў горад Дакар (заснаваны ў 1857). У 1848—1851 і з 1871 года краіна мела сваіх дэпутатаў у [[Нацыянальны сход Францыі|Нацыянальным сходзе Францыі]] (уласна афрыканцаў з 1914). У французскіх каланіяльных войсках у Афрыцы служылі сенегальскія стралкі. З 1895 года Сенегал — частка [[Французская Заходняя Афрыка|Французскай Заходняй Афрыкі]].

У [[Другая сусветная вайна|2-ю сусветную вайну]] да 1943 года пад уладай французскага прагерманскага [[Урад Вішы|ўрада Вішы]], потым адна з апорных баз антыгітлераўскай [[Змагарная Францыя|Змагарнай Францыі]]. У 1946 годзе Сенегал атрымаў статус заморскай тэрыторыі Францыі, у 1957 — унутраную аўтаномію. Вядучай палітычнай сілай краіны з 1958 года быў [[Прагрэсіўны саюз Сенегала]] (ПСС). З 1958 года Сенегал аўтаномная рэспубліка ў складзе французскай Супольнасці. У 1959 годзе аб’яднаўся з Французскім Суданам у Федэрацыю Малі (з 20 чэрвеня 1960 года незалежная, 20 жніўня 1960 года распалася).

5 верасня 1960 года Сенегал стаў незалежнай рэспублікай на чале з прэзідэнтам [[Леапольд Седар Сенгор|Л. С. Сенгорам]] (генеральны сакратар ПСС). Пасля адхілення ад улады апазіцыйна настроенага кіраўніка ўрада [[М.Дыя|М. Дыя]] (у 1962—1974 зняволены) Сенгор адначасова быў і прэм’ер-міністрам краіны (1962—1970). У дзяржаве будаваўся «дэмакратычны афрыканскі сацыялізм» (спробы сумясціць афрыканскія традыцыі і каштоўнасці індустрыяльнага грамадства). З 1966 года існаваў аднапартыйна рэжым ПСС (з 1976 называецца Сацыялістычная партыя), які ў знешняй палітыцы арыентаваўся на [[Францыя|Францыю]].

У 1974 годзе дазволена дзейнасць іншых партый, у тым ліку [[Дэмакратычная партыя Сенегала]] (генеральны сакратар [[Абдулай Вад|А. Вад]]). Пры пераемніку Сенгора [[Абду Дыуф|А. Дыуфу]] (з 1983 прэзідэнт, у 1983—1991 адначасова і прэм’ер-міністр Сенегала) у краіне паглыбіліся палітычныя і сацыяльна-эканамічныя пераўтварэнні, палепшаны адносіны з [[Ангола]]й і [[Эфіопія]]й. У 1982—1989 гадах Сенегал разам з [[Гамбія]]й утвараў канфедэрацыю [[Сенегамбія]]. У 1988 годзе адбыліся міжэтнічныя хваляванні на памежжы Сенегала і [[Маўрытанія|Маўрытаніі]], з 1990 года ўнутры краіны ўзнік канфлікт вакол пытання незалежнасці паўднёвай правінцыі [[Казаманс]].

У сакавіку 2000 года прэзідэнтам Сенегала выбраны А. Вад.

== Геаграфія ==
[[Файл:CormoransDjoudj.JPG|thumb|Нацыянальны парк Джудж]]
Дзяржава Сенегал знаходзіцца ў Заходняй Афрыцы. Абмываецца водамі Атлантычнага акіяна.

Плошча: агульная — 196 190 кв. км. Даўжыня берагавой лініі — 531 км. Найвышэйшая вяршыня Сенегала — 581 м.

Ландшафт у асноўным раўнінны-саванны з невялікім уздымам на поўдні.

Клімат субэкватарыяльны. Сярэднія тэмпературы: каля 23 °C у студзені і 28 °C у ліпені.

Найбольшыя рэкі [[Сенегал (рака)|Сенегал]], [[Гамбія (рака)|Гамбія]] (вярхоўі), [[Салум]] і [[Казаманс]].

Тут знаходзіцца самы заходні пункт Афрыкі — [[паўвостраў Зялёны мыс]].

[[Нацыянальны парк Ніякола-Коба]], Джудж (уключаны ЮНЕСКА ў спіс Сусветнай спадчыны).

З [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]] найбольшае значэнне маюць фасфарыты. Ёсць жалезная руда, пяскі з ільменітам, рутылам і цырконам.

== Эканоміка ==
Эканоміка краіны не развітая. Каля 70 % працаздольнага насельніцтва занята ў [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]]. Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі зяўляюцца: [[цукровы трыснёг]], [[бавоўна]], [[рыс]].

== Насельніцтва ==
У Сенегале пражывае крыху больш за 17 млн чалавек.

99 % насельніцтва [[Негроідная раса|негроіднай расы]] (з іх [[Валоф (народ)|валоф]] — 43 %, [[фульбэ]] — 23 %, [[сэрэра]] — 15 %), 1 % — [[французы]] і [[ліванцы]].

Валоф насяляюць цэнтральную частку краіны, на поўнач і ўсход ад Дакара і тэрыторыі ўздоўж узбярэжжа.

96,5 % насельніцтва вызнае [[іслам]] і 3,5 % — паслядоўнікі [[Хрысціянства|хрысціянскіх рэлігій]].

Больш за 70 % жывуць у сельскіх раёнах&lt;ref&gt;[https://bdex.ru/naselenie/senegal/ Насельніцтва Сенегала]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dxnews.com/ru/countries/senegal/ |title=Сенегал — ідэальнае месца для афрыканскіх канікулаў. |access-date=29 кастрычніка 2023 |archive-date=29 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029131605/https://dxnews.com/ru/countries/senegal/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Луга (Сенегал)|Горад Луга]]

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Сенегал||326—328}}
{{Commons|Category:Senegal}}
{{краіна ў тэмах
|краіна      = Сенегал
|краіны      = Сенегала
|краіне      = Сенегале
|выява = {{сцяг Сенегала|35px}}
}}
{{Афрыканскі саюз}}
{{Франкафонія}}
{{АІК}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Сенегал| ]]
[[Катэгорыя:Франкамоўныя краіны]]</text>
      <sha1>22893u7q3nstvd3qg90gylt8phr4mms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48417</id>
    <revision>
      <id>5204614</id>
      <parentid>5064169</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51495-44</username>
        <id>174543</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Стутуа&quot; выправіў на &quot;Статута&quot;</comment>
      <origin>5204614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14472" sha1="lgo88anvecrfl9yegcowrff2qiy0rrr" xml:space="preserve">{{Гл. таксама|Статуты ВКЛ}}
[[File:Piersy statut VKL - first Statut of the Grand Duchy of Lithuania, Ruthenia and Samogitia.png|thumb|Першы аркуш рукапіснай копіі Першага Статута Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага.]]
'''Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529''', '''Першы Статут Вялікага Княства Літоўскага''' — збор законаў феадальнага права, які дзейнічаў у [[ВКЛ]] у сярэдзіне [[16 стагоддзе|XVI ст.]]

У арыгінале меў назву ''Права писаные даны панству Великому Князьству Литовскому, Рускому, Жомойтскому и иных через наяснейшого пана Жикгимонта з божее милости короля полского, великого князя литовского, руского, пруского, жомойтского, мазовецкого и иных''. Назва «Статут» прыйшла да яго пазней, калі ўступілі ў дзеянне два наступныя&lt;ref&gt;Улашчык, М. Першы Літоўскі Статут (З гісторыі знаходак рукапісаў і іх вывучэння) / Мікалай Улашчык // Беларускі Гістарычны Агляд. — 1996. — Т. 3. — Сш. 1. — С. 7. &lt;/ref&gt;.

== Гісторыя стварэння ==
Праца па падрыхтоўцы першага Статута 1529 г. вялася на працягу некалькіх гадоў у першай чвэрці XVI ст. Першы варыянт праекта Статута быў падрыхтаваны ў [[1522]] г., але ён не быў зацверджаны, і праца над ім працягвалася яшчэ сем гадоў.
 
Статут складала камісія пад кіраўніцтвам канцлера ВКЛ [[А. Гаштольд|Альбрэхта Войцеха Гаштольда]]. Асоб, што займаліся падрыхтоўкай Статута устанавіць з абсалютнай дакладнасцю ў наш час немагчыма, але ёсць падставы сцвярджаць, што ў яго падрыхтоўцы між іншым прымалі ўдзел доктар права [[Францыск Скарына]] і сам канцлер Гаштольд. Асноўныя палажэнні Статута абмяркоўваліся з вялікім князем [[Жыгімонт Стары|Жыгімонтам Старым]], які пазней зацвердзіў Статут. З гэтай нагоды была напісана «Пахвала Жыгімонту», дзе ён называўся «Вялікім Жыгімонтам», бо пераўзышоў усіх вялікіх князёў і каралёў, ''«нас навчыл справедлівості чыніті»''.
 
[[Выява:Lithuanian Statute I.jpg|right|thumb|200px|аркуш Статута (1529)]]
Статут быў падрыхтованы на аснове кадыфікацыі і сістэматызацыі норм мясцовага звычаёвага права, пастаноў судовых і дзяржаўных устаноў, [[Судзебнік 1468|Судзебніка 1468 г.]], прывілеяў. Пры яго падрыхтоўцы ўпершыню выпрацаваны сістэмы і структура размяшчэння прававых норм у залежнасці ад іх зместу, уключаны тыповыя і абагульненыя нормы; дадзена дакладная рэдакцыя кожнага артыкула; уведзена шмат новых прававых норм, у якіх адлюстраваны тагачасныя таварна-грашовыя адносіны; уключаны нормы дзяржаўнага, адміністрацыйнага, грамадзянскага, сямейнага, крымінальнага, судова-працэсуальнага і іншых галін права. Складальнікі Статута адыйшлі ад сістэмы кадыфікацыі, прынятай у рымскім праве, і выпрацавалі сваю. У яе аснове закладзены новыя прынцыпы: суверэннасць дзяржавы (насуперак сярэдневяковаму касмапалітызму), адзінства права на прыярытэт пісанага права. Статут уключаў нормы агульнага права і спецыяльныя нормы, якія забяспечвалі прывілеі пануючаму класу або яго групам. Пры гэтым яны былі не выключэннем, а састаўной часткай у сістэме Статута 1529 года, хоць і супярэчылі яго асноўным прынцыпам.
 
Статут быў уведзены ў дзеянне 29 верасня 1529 г.

== Змест і структура Статута 1529 ==

Статут ВКЛ 1529 года складаецца з 13 раздзелаў і 244 артыкулаў. Пазней у яго ўнесены дапаўненні, у выніку колькасць артыкулаў павялічылася да 283.
 
У 1 — 3-м раздзелах змешчаны ў асноўным нормы дзяржаўнага права і прынцыповыя палажэнні іншых галін права, у 4-м і 5-м — шлюбна-сямейнае, апякунскае і спадчыннае, у 6-м — судова-працэсуальнае, у 7-м — крымінальнае, у 8-м — зямельнае, у 9-м — лясное і паляўнічае, у 10-м — цывільнае, у 11 — 13-м — крымінальнае і крымінальна-працэсуальнае права. У Статуце 1529 года юрыдычна замацаваны асновы грамадскага і дзяржаўнага ладу, прававое становішча класаў, саслоўяў і сацыяльных груп насельніцтва, парадак утварэння, склад і паўнамоцтвы некаторых органаў дзяржаўнага кіравання і суда. Абвяшчалася правіла, паводле якога ўсе асобы, «як убогія, так і багатыя», павінны былі судзіцца паводле норм, выкладзеных у Статуце. [[Вялікі князь літоўскі|Вялікі князь]] абавязаўся захоўваць тэрытарыяльную цэласнасць дзяржавы, не дапускаць чужаземцаў на дзяржаўныя пасады ВКЛ, не даваць ім маёнткаў, не адбіраць у мясцовых феадалаў пасады і маёмасці без суда, прытрымлівацца ўсіх старых законаў і звычаяў. Асаблівая ўвага ў Статуце аддадзена судова-працэсуальнаму праву. Абвяшчаўся прынцып публічнасці правасуддзя, фармальнай роўнасці бакоў у працэсе, права абвінавачанага на абарону з удзелам адваката. Адначасова ў Статуце абвяшчалася захаванне прывілеяў і льгот для феадалаў, што на практыцы замацоўвала бяспраўе простых людзей і захоўвала паўнату правоў толькі для феадалаў. Аднак у перыяд феадалізму нават такое абвяшчэнне ідэі првапарадку было значным крокам наперад. Ідэі гуманізму паўплывалі на нормы крымінальнага і цывільнага права, выкладзеныя ў Статуце 1529 года і іншых Статутах. Так, у Статуце 1529 (раздз. 1, арт. 7), абвяшчалася, што ніхто не павінен адказваць за чужую віну, а крымінальнае пакаранне трэба назначаць толькі асобам, віна якіх устаноўлена судом. У арт. 27 раздз. 7 прадугледжан тэрмін крымінальнага праследавання: за найбольш зяжкае злачынства — 10 гадоў, менш цяжкае — 3 годы. У арт. 7 раздз. 11 зроблена спроба абмежаваць халопства. Вольны чалавек за здзейсненае злачынства не павінен быў аддавацца ў вечную няволю. У Статуце даволі поўна выкладзены нормы, якія забяспечвалі права ўласнасці феадалаў. Шмат увагі аддавалася шлюбна-сямейнаму праву. Змяшчаліся нормы, якія вызначалі маёмасныя правы жанчын і дзяцей, парадак выдачы дзяўчат замуж. Абвяшчалася абяцанне вялікага князя не вадаваць замуж прымусова, а толькі з іх згоды. Падрабязна рэгламентаваўся парадак назначэння апекуноў непаўналетнім дзецям, якія засталіся без бацькоў.

== Значэнне Статута 1529 ==
Статут напісаны на [[старабеларуская мова|старабеларускай мове]] і мае важнае значэнне як помнік прававой культуры і мовы беларускага народа, дае магчымасць вывучыць лексіку і стыль, дзяржаўна-прававую тэрміналогію таго часу. Нормы дзяржаўнага права, выкладзеныя ў Статуце, у сваёй сукупнасці складалі своеасаблівую феадальную канстытуцыю, у якой упершыню вызначалася структура і характар дзейнасці органаў дзяржаўнай улады, замацаваліся асноўныя правы і прывілеі пануючага класа і саслоўя шляхты. Статут 1529 года адыграў значную ролю ў далейшай кадыфікацыі і сістэматызацыі права. Як і Статут ВКЛ 1566 года, паслужыў базай і крыніцай для распрацоўкі Статута ВКЛ 1588 года.

Такім чынам, выданне Статута 1529 года вывела ВКЛ на адно з першых месцаў у свеце па развіццю права і прававой культуры. Разам з тым, Статут 1529 года з’явіўся прававой асновай для далейшага развіцця заканадаўства.

== Спісы і пераклады ==
Вядомыя пераклады Статута 1529 года на лацінскую (1530) і польскую (1532) мовы. Захаваліся 4 спісы на [[старабеларуская мова|старабеларускай мове]]: Фірлееўскі, Замойскіх, Дзялынскіх, Слуцкі; 2 спісы на лацінскай мове: Лаўрэнцеўскі, або Пфорцкі, Пулаўскіх; 1 спіс на польскай мове — Альшэўскі (Свідзінскі і Вастрабрамскі спісы загінулі ў 1944 г.). Упершыню Статут 1529 надрукаваны ў 1841 годзе ў Познані ў [[Зборы літоўскіх законаў з 1389 да 1529|«Зборы літоўскіх законаў з 1389 да 1529»]] (лацінскім шрыфтам), у 1854 г. — кірыліцай у Маскве.

== Цікавыя звесткі ==
У спісе Замойскіх, а таксама ў Лаўрэнцеўскім і Пулаўскім спісах быў змешчан тэкст [[Багародзіца (гімн)|гімна «Багародзіца»]]&lt;ref&gt;
С. Лазутка, Э. Гудавичюс. Первый Литовский Статут. с. 50, 95, 101.
&lt;/ref&gt;. Як лічаць некаторыя даследчыкі, гімн «Багародзіца» быў дзяржаўным гімнам ВКЛ або чымсьці падобным і выконваўся падчас афіцыйных мерапрыемстваў.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''[[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Улашчык М.]]'' Першы Літоўскі Статут: (3 гісторыі знаходак рукапісаў і іх вывучэння) // Беларускі гістарычны агляд. 1996. Сш. І.
* ''Лазутка С., Гудавичюс Э.'' Первый Литовский Статут / Вильнюс. гос. ун-т им. В. Капсукаса, Ин-т истории АН ЛССР. — Т. 1. Ч. 1, Палеографический и текстологический анализ списков. — Вильнюс: Минтис, 1983.
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Стату́т Вялі́кага Кня́ства Літо́ўскага 1529|[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо І. А.]]|170—171}}
{{Вонкавыя спасылкі}}{{Вялікае Княства Літоўскае}}
[[Катэгорыя:Статуты Вялікага Княства Літоўскага]]</text>
      <sha1>lgo88anvecrfl9yegcowrff2qiy0rrr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кірава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48759</id>
    <revision>
      <id>5204411</id>
      <parentid>5166537</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Казахстан */</comment>
      <origin>5204411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1322" sha1="ln2sixsfpmqzo2zcy67o9mcrk6l5ftb" xml:space="preserve">Назву '''Кі́рава''' маюць:

== Населеныя пункты ==
=== [[Беларусь]] ===
* [[Гомельская вобласць]]
** [[Кірава (Брагінскі раён)|Кірава]] — вёска ў [[Брагінскі раён|Брагінскім раёне]]
** [[Кірава (Жлобінскі раён)|Кірава]] — аграгарадок у [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]]
** [[Кірава (Рэчыцкі раён)|Кірава]] — вёска ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]]
** [[Кірава (Лоеўскі раён)|Кірава]] — былы пасёлак у [[Лоеўскі раён|Лоеўскім раёне]]
* [[Мінская вобласць]]
** [[Кірава (Слуцкі раён)|Кірава]] — вёска ў [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]]
** [[Кірава (Крупскі раён)|Кірава]] — пасёлак у [[Крупскі раён|Крупскім раёне]]
=== [[Казахстан]] ===
* [[Кірава (Акмолінская вобласць)]]
* [[Кірава (Улытаўская вобласць)]]
{{Неадназначнасць}}

[[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Сяргея Кірава]]</text>
      <sha1>ln2sixsfpmqzo2zcy67o9mcrk6l5ftb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Рагоза</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49308</id>
    <revision>
      <id>5204584</id>
      <parentid>5085665</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:01:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51423-73</username>
        <id>174534</id>
      </contributor>
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5204584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4261" sha1="avr2kcdyum3h10bbhpo0by77xkiozjd" xml:space="preserve">{{іерарх}}
'''Міхаіл Васільевіч Рагоза''' (каля [[1540]] — паміж 18 чэрвеня і 15 жніўня {{ДС|||1599}}) — [[праваслаўе|праваслаўны]], потым [[уніяцтва|уніяцкі]] царкоўны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].

== Біяграфія ==
Са шляхецкага роду герба «Рагоза/Шрэнява»  Менскага ваяводства ( Хаценчыцы, Лукавец і Рагозіна, Вілейскага павета). Ягоны дзед Сцэцка Рагоза меў уладанні ў Полацкім ваяводстве.

У 1576 годзе пісар валынскага ваяводы князя Богуша Карэцкага. Пасля прыняцця манаства архімандрыт манастыроў [[Свята-Узнясенскі манастыр (Мінск)|Менскага Ушэсценскага]] (з 1579), [[Слуцкі Троіцкі манастыр|Слуцкага Траецкага]] (з 1582), Морацкага.

З 1589 года мітрапаліт кіеўскі і ўсяе Русі. Праводзіў рэформы праваслаўнай царквы з мэтай павысіць аўтарытэт і адукацыю духавенства і паменшыць умяшанне свецкіх уладаў у царкоўныя справы. З 1590 года ўвёў практыку штогадовых сабораў з удзелам прадстаўнікоў духавенства, шляхты, брацтваў. Пры ім было забаронена свецкім асобам кіраваць манастырамі, усталявана новая працэдура прызначэння епіскапаў і мітрапаліта: кароль зацвярджаў адну з 4 кандыдатур, вылучаных на такім штогадовым саборы. Сабор 1594 года падпарадкаваў брацтвы царкоўным іерархам, што ўзмацніла супярэчнасці паміж імі (напрыклад, у 1595 годзе мітрапаліт забараніў выступаць з казаннямі прапаведніку віленскага брацтва [[Стафан Зізаній|Стафану Зізанію]]). З 1594 годзе Міхаіл Рагоза далучыўся да падрыхтоўкі злучэння праваслаўнай царквы з рымска-каталіцкай. Пад яго старшынствам царкоўны сабор у [[Брэст|Брэсце]] ў 1596 годзе абвясціў [[Берасцейская унія|Берасцейскую унію]] і зацвердзіў яе ўмовы. Міхаіл Рагоза захаваў у новаўтворанай уніяцкай царкве тытул мітрапаліта. Праваслаўны сабор 1596 года, які адбыўся ў Брэсце адначасова з уніяцкім, абвясціў аб пазбаўленні яго сана, аднак гэта і іншыя падобныя захады праваслаўнага духавенства не мелі вынікаў. Міхаіл Рагоза карыстаўся ў пашырэнні уніі падтрымкай каралеўскай улады.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{refless}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|13}}

== Спасылкі ==
* {{bis.nlb.by|131213|Рагоза Міхаіл}}
* Брузго Ю. &quot;Путешествие по Вилейскому повету: маршруты, усадьбы, костелы&quot;, 2026 - с.32-36

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Рагоза Міхаіл}}
[[Катэгорыя:Кіеўскія ўніяцкія мітрапаліты]]
[[Катэгорыя:Мітрапаліты Кіеўскія, Галіцкія і ўсяе Русі]]
[[Катэгорыя:Постаці беларускага ўсходняга каталіцтва]]
[[Катэгорыя:Постаці ўсходняга каталіцтва]]</text>
      <sha1>avr2kcdyum3h10bbhpo0by77xkiozjd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фадзееўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51944</id>
    <revision>
      <id>5204572</id>
      <parentid>5204062</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T02:24:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>62742</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5204572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30797" sha1="qbhmxzwbqz7z5kjdqqpv9wde1v3o8yo" xml:space="preserve">{{Паўвостраў
 |Назва = Фадзееўскі
 |Нацыянальная назва = ru/Фаддеевский/sah/Фаддеев арыыта
 |Выява = NEWSIB2Fadd.png
  |Подпіс выявы = Фадзееўскі на карце [[Астравы Анжу|астравоў Анжу]].
 |Плошча = 5300
 |Даўжыня = 85
 |Шырыня = 60
 |Найвышэйшы пункт = 65
 |Каардынаты = 075/27/0/N/143/51/0/E
 |CoordScale = 1000000 
 |Акваторыя = Усходне-Сібірскае мора
 |Краіна = Расія
  |Рэгіён = Якуція
}}
'''Паўвостраў Фадзееўскі''' ({{lang-ru|Фаддеевский}}, {{lang-sah|Фаддеев арыыта}}) — паўвостраў на ўсходзе вострава [[Кацельны]], які ўваходзіць у [[Астравы Анжу|архіпелаг Анжу]] ў складзе [[Новасібірскія астравы|Новасібірскіх астравоў]]. Абмываецца [[Усходне-Сібірскае мора|Усходне-Сібірскім морам]] і [[Заліў Гедэнштрома|залівам Гедэнштрома]]. Плошча складае {{num|5300|км²}}, найвышэйшы пункт — 65 метраў. Адміністрацыйна адносіцца да [[Булунскі ўлус|Булунскага ўлуса]] [[Рэспубліка Саха|Рэспублікі Саха]].

Асаблівасцю гэтай часткі Кацельнага з’яўляецца тое, што тут жывуць 11 відаў птушак, якія не сустракаюцца на астатняй частцы вострава. У першай палове XIX стагоддзя паўвостраў вывучалі прамыслоўцы і даследчыкі. У пачатку XX стагоддзя ён стаў адным з аб’ектаў вывучэння [[Руская палярная экспедыцыя|Рускай палярнай экспедыцыі]] і [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|Палярнай экспедыцыі А. В. Калчака]].

== Фізіка-геаграфічная характарыстыка ==

=== Геаграфічнае становішча ===
[[Файл:Kotelnyy Bunge Faddeyevsky MODIS.jpg|міні|злева|Спадарожнікавы здымак вострава Кацельны. Паўвостраў Фадзееўскі на ўсход ад пяскоў [[Зямля Бунгэ|Зямлі Бунгэ]].]]
Фадзееўскі размешчаны на ўсходзе вострава [[Кацельны]], што ўваходзіць у [[Астравы Анжу|архіпелаг Анжу]] ў складзе [[Новасібірскія астравы|Новасібірскіх астравоў]], і абмываецца [[Усходне-Сібірскае мора|Усходне-Сібірскім морам]] [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]]. Гэтая тэрыторыя — адна з трох фізіка-геаграфічных зон Кацельнага нароўні з ягонай заходняй часткай і [[Зямля Бунгэ|Зямлёй Бунгэ]]{{sfn|Балдина|Николаев|Трошко|2016|с=78–85}}&lt;ref name=&quot;Atlas Obscura&quot;&gt;{{cite web |last=Tarlach |first=Gemma |date=2022-05-31 |title=The curious case of the Arctic desert island that’s not actually an island |url=https://www.atlasobscura.com/articles/bunge-land-russia.amp |work=Atlas Obscura |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127105053/https://www.atlasobscura.com/articles/bunge-land-russia.amp |archive-date=2022-11-27 |access-date=2026-09-19}}&lt;/ref&gt;. Плошча складае 5300 км²{{sfn|Городничев|Пестрякова|2014|с=80–85}}. Амаль круглую форму Фадзееўскага парушае даўгаваты паўвостраў Стрэлка Анжу на паўночным захадзе, які злучае яго з Зямлёй Бунгэ&lt;ref name=&quot;карта&quot;/&gt;{{sfn|Тумской|Шибаев|Владимирова|Королёва|2015|с=263–265}}{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. [[Благавешчанскі праліў]] аддзяляе гэты ўчастак сушы ад вострава [[Новая Сібір]]&lt;ref name=&quot;карта&quot;&gt;{{карта|S-55-А,Б}}&lt;/ref&gt;{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. Ад Зямлі Бунгэ ён аддзелены [[Заліў Гедэнштрома|залівам Гедэнштрома]]. У бліжэйшае стагоддзе праз [[павышэнне ўзроўню мора]] заліў можа затапіць Зямлю Бунгэ і ператварыцца ў [[праліў]], зрабіўшы Фадзееўскі асобным востравам&lt;ref name=&quot;Atlas Obscura&quot;/&gt;{{sfn|Brink|Robinson|2005|p=776}}{{sfn|Schirrmeister|Grosseb|Kunitskyc|Fuchs|2010|p=3604}}. На ўсіх ягоных берагах, акрамя паўночнага, сустракаецца [[выкідны лес]]{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}.

Ранейшыя ўяўленні пра памеры Кацельнага істотна адрозніваліся ад сучасных. Лічылася, што ягоная заходняя частка і Фадзееўскі — два асобныя востравы, падзеленыя шырокім марскім пралівам. Зямля Бунгэ з прычыны гранічна нізкага рэльефу доўгі час лічылася [[Падводная банка|пясчанай банкай]]. І толькі да канца XX стагоддзя ў навуковай супольнасці замацавалася думка пра яе як пра нізінны ўчастак, што аб’ядноўвае заходнюю частку Кацельнага і Фадзееўскі ў адзіны масіў сушы&lt;ref name=&quot;Atlas Obscura&quot;/&gt;{{sfn|Пахомова|2022|с=87–95}}.

Крайнія пункты паўвострава:
* Паўночны пункт:
** без стралкі Анжу: мыс Нерпічы {{coord|75|51|09.72|N|143|33|28.20|E}},
** уключаючы стралку Анжу: мыс Беражных {{coord|76|10|23.09|N|141|23|45.19|E}}.
* Усходні пункт: мыс Благавешчанскі {{coord|75|29|51.58|N|145|23|29.16|E}}.
* Паўднёвы пункт: дэльта ракі Герасімава (Тугутах) {{coord|75|00|35.68|N|143|59|54.56|E}}.
* Заходні пункт:
** без стралкі Анжу: безыменны мыс у заліве Гедэнштрома {{coord|75|20|36.43|N|142|31|41.55|E}},
** уключаючы стралку Анжу: мыс Беражных {{coord|76|09|18.51|N|141|20|57.87|E}}.

=== Рэльеф і ландшафты ===
[[Файл:Faddeevsky island, Russia, Landsat-1 satellite image, 1973-06-16.jpg|250px|міні|справа|Спадарожнікавы здымак Фадзееўскага. Выразна бачная моцна зрэзаная паверхня, а даліна ракі Улахан-Юрах і ўсходняя лайда пакрыты снегам.]]
Рэльеф Фадзееўскага шмат у чым падобны да заходняй часткі Кацельнага{{sfn|Балдина|Трошко|2018|с=164}}. Сярэднія вышыні тут складаюць 20–30 метраў{{sfn|Балдина|Трошко|2018|с=164}}, а максімальная адзнака ў 65 метры зафіксавана на паўночным захадзе, на Стрэлцы Анжу{{sfn|Балдина|Николаев|Трошко|2017|с=7–8}}{{sfn|Балдина|Трошко|2018|с=170}}.

[[Радыёлакацыя|Радыёлакацыйныя]] даныя дэталёва раскрываюць ландшафтную структуру паўвострава{{sfn|Балдина|Трошко|2018|с=170}}. Асноўную ягоную плошчу займаюць пакрытыя нізкай [[тундра]]й раўніны вышынёй не больш за 50 метраў. Яны складзены [[Едама|едамным комплексам]] — тоўшчай старажытнай [[Вечная мерзлата|вечнай мерзлаты]], пранізанай ледзянымі жыламі. Пад уздзеяннем [[Эрозія (геалогія)|эрозіі]] і раставання льдоў паверхня раўнін усеяна мноствам азёр рознай глыбіні{{sfn|Городничев|Пестрякова|2014|с=80–85}} і [[тэрмакарст]]авымі катлавінамі — [[Алас (рэльеф)|аласамі]], днішчы і схілы якіх зараслі балотнай флорай{{sfn|Балдина|Николаев|Трошко|2016|с=78–85}}{{sfn|Балдина|Николаев|Трошко|2017|с=7–8}}. Найбуйнейшым тэрмакарставым возерам з’яўляецца Булгуняхтах-Кюэль ({{coord|75|30|45|N|143|16|54|E}}): пры памерах {{num|2,4×1,17|км}} ягоная найбольшая глыбіня складае толькі 1,1 м, а вада моцна замутнена часцінкамі грунту ад падземных талых ільдоў{{sfn|Городничев|Пестрякова|2014|с=83}}. Ступень расчлянення гэтага ландшафту размеркавана нераўнамерна. Калі ў цэнтры і на паўночным беразе яна застаецца ўмеранай, то зоны моцнай зрэзанасці ўтвараюць шырокае паўкола. Яно бярэ пачатак на паўднёвым усходзе, абгінае поўдзень і бесперапынна цягнецца ўздоўж заходняга ўзбярэжжа (з боку [[Заліў Гедэнштрома|заліва Гедэнштрома]]) аж да паўночнай асновы Стрэлкі Анжу, чый рэльеф таксама зрэзаны вельмі моцна. Усходні край паўвострава ўяўляе сабой [[Лайда|лайду]] — прыбярэжную нізіну вышынёй да 4 метраў, якую рэгулярна затапляе мора падчас высокіх прыліваў і [[Шторм|штармавых]] нагонаў{{sfn|Балдина|Трошко|2018|с=170}}.

Паўвостраў пранізаны густой сеткай моцна [[Балота|забалочаных]] [[Рачная даліна|рачных далін]]{{sfn|Балдина|Николаев|Трошко|2016|с=78–85}}{{sfn|Балдина|Николаев|Трошко|2017|с=7–8}}. Найбуйнейшая водная артэрыя — рака Улахан-Юрах ({{lang-sah|Улахан-Юрях}}). Беручы пачатак у цэнтры Фадзееўскага і збіраючы воды шматлікіх ручаёў, яна цячэ на ўсход па шырокай забалочанай дузе, перасякае прыбярэжную лайду і ўпадае ў [[Благавешчанскі праліў]]{{sfn|Балдина|Трошко|2018|с=170}}. На поўдні працякае больш кароткая рака Герасімава ({{lang-sah|Тугуттах}})&lt;ref name=&quot;S-55-VII,VIII&quot;/&gt;. Упадаючы ў мора ля ўваходу ў заліў Гедэнштрома, яна ўтварае невялікую дэльту, якая выступае за лінію берага і з’яўляецца самым паўднёвым пунктам паўвострава.

=== Геалагічная будова ===
Фадзееўскі, як і ўвесь востраў Кацельны, належыць да тэктанічна ўзнятага блока Навасібірска-Чукоцкага складкаватага пояса{{sfn|Schirrmeister|Grosseb|Kunitskyc|Fuchs|2010|p=3599}}. Геалагічную будову паўвострава складаюць [[Тэктанічная дыслакацыя|дыслакаваныя]] [[Асадкавы чахол|платформавыя адклады]] ўсіх сістэм [[Палеазой|палеазою]] (за выключэннем самай старажытнай — [[Кембрыйскі перыяд|кембрыйскай]]) і [[Мезазой|мезазою]]{{sfn|Кузьмичев|Александрова|Герман|2009|с=69}}. Важную частку асновы ўтвараюць таксама розныя віды падземнага лёду, якія ўтварыліся са старажытных [[ледавік]]оў, спрасаванага снегу, а таксама ў выніку замярзання падземных вод пад ціскам (ін’екцыйны лёд){{sfn|Тумской|Шибаев|Владимирова|Королёва|2015|с=263–265}}.

== Фаўна і флора ==
На Фадзееўскім водзяцца [[Пясец|пясцы]]{{sfn|Городничев|Пестрякова|2014|с=83}}, [[Воўк|ваўкі]], [[Расамаха|расамахі]], [[Лемінг сібірскі|сібірскія лемінгі]]{{sfn|Городничев|Пестрякова|2014|с=83}}, [[Мядзведзь белы|белыя мядзведзі]] і [[Паўночны алень|паўночныя алені]]{{sfn|Городничев|Пестрякова|2014|с=83}}{{sfn|Колодезников|2013|с=44}}. Сярод [[Грызуны|грызуноў]] сустракаюцца [[вавёркі]] і шматлікія [[Мышыныя|мышы]]{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. Багацце фаўны, асабліва [[Марскія сысуны|марскіх сысуноў]] і [[Птушкі|птушак]], цесна звязана з блізкасцю [[Вялікая сібірская палонка|Вялікай сібірскай палонкі]], дзе дзякуючы адкрытай вадзе нават узімку захоўваецца важная крыніца ежы. [[Арнітафаўна]] налічвае 39 відаў птушак, 11 з якіх сустракаюцца выключна ў гэтай частцы вострава{{sfn|Колодезников|2013|с=44}}:
{{div col}}
* {{bt-bellat|шылахвостка|Anas acuta}}
* {{bt-bellat|кулiк-гразевiк|Calidris falcinellus}}
* {{bt-bellat|пясочнік марскі|Calidris maritima}}
* {{bt-bellat|пясочнiк вялiкi|Calidris tenuirostris}}
* {{bt-bellat|хрустан|Eudromias morinellus}}
* {{bt-bellat|гагач беладзюбы|Gavia adamsii}}
* {{bt-bellat|гагач белашыйны|Gavia pacifica}}
* {{bt-bellat|гагач чырвонаваллёвы|Gavia stellata}}
* {{bt-bellat|чайка-бургамістр|Larus hyperboreus}}
* {{bt-bellat|даўгадзюбы бакасападобны грыцук|Limnodromus scolopaceus}}
* {{bt-bellat|плывунчык пласканосы|Phalaropus fulicarius}}
{{div col end}}

Раслінны покрыў паўвострава нераўнамерны і дастаткова бедны. Ён прадстаўлены хмызнячкамі, шматгадовымі травамі, [[Імхі|імхамі]], [[Лішайнікі|лішайнікамі]] і [[Асака|асокамі]]{{sfn|Городничев|Пестрякова|2014|с=80–85}}, вышыня якіх не перавышае 10–15 см{{sfn|Балдина|Трошко|2018|с=164}}. Радзей трапляюцца [[Салянка (род раслін)|салянкі]] і нізкарослыя [[Дрыяда (расліна)|дрыяды]]{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. [[Вегетацыйны перыяд]] доўжыцца не больш за два месяцы. Гушчыня расліннасці шмат у чым залежыць ад наяўнасці снежнага покрыва: у месцах, пазбаўленых снегу ў халодны перыяд, флора рэдкая або цалкам адсутнічае. Найбольш багатая расліннасць засяроджана ў абароненых рачных далінах і тэрмакарставых катлавінах (аласах){{sfn|Балдина|Трошко|2018|с=164}}.

== Гісторыя ==
[[Файл:New Siberian Islands ca.1820-th map.JPG|міні|справа|Карта Новасібірскіх астравоў (Філіп Вандэрмелен ({{lang-fr|Philippe Vandermaelen}}) «Карта Азіяцкай Расіі», каля 1820 г.). Паколькі Зямля Бунгэ яшчэ не была вядомая заходнееўрапейскай навуцы, Фадзееўскі і Кацельны паказаны як асобныя астравы.]]
У 1805 годзе прыказчык купца Сыравацкага, купец [[Якаў Саннікаў]], выправіўся даследаваць новыя землі на ўсход ад Кацельнага, каб пашырыць промыслы свайго гаспадара. Ён першым адкрыў Фадзееўскі, прыняўшы яго за востраў. Сваю назву гэтая зямля атрымала ў гонар прамыслоўца Фадзеева, які арганізаваў тут першае зімоўе{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}} (паводле іншых крыніц, аўтарам назвы быў не сам Саннікаў, а [[Матыяс фон Хедэнштрэм]]{{sfn|Масленников|1986|с=216}}). У 1809 годзе Саннікаў даследаваў праліў паміж Кацельным і Фадзееўскім, якія на той момант лічыліся самастойнымі астравамі{{sfn|Волков|Семянников|2018|с=54–57}}. У сакавіку-красавіку 1811 года разам з сынам Андрэем і землямерам П. Пшаніцыным ён абышоў паўвостраў і выявіў, што з Кацельным яго злучае нізіна з пясчаным перашыйкам (пазней яна атрымала назву Зямля Бунгэ){{sfn|Волков|Семянников|2018|с=54–57}}{{sfn|Пахомова|2022|с=87–95}}. У 1821 годзе Фадзееўскі даследавала адна з дзвюх партый Усць-Янскай палярнай экспедыцыі пад кіраўніцтвам [[Пётр Фёдаравіч Анжу|Пятра Анжу]]{{sfn|Головнин|2018|с=68–76}}, а праз год ён жа вывучыў ягоную заходнюю і паўночна-ўсходнюю часткі{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. Стрэлка Анжу была адкрыта і апісана ім у 1821–1823 гадах, а ў 1886 годзе [[Эдуард Васільевіч Толь|Эдуард Толь]] назваў яе ў гонар даследчыка{{sfn|Масленников|1986|с=25}}.

Падчас другой зімоўкі 1901–1902 гадоў [[Руская палярная экспедыцыя|Рускай палярнай экспедыцыі]] на Кацельным адзін з яе ўдзельнікаў, [[Аляксандр Васільевіч Калчак|А. В. Калчак]], даследаваў Фадзееўскі{{sfn|Синюков|2009|с=134}}. У ліпені 1903 года [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|ягоная ўласная палярная экспедыцыя]] на шляху да [[Востраў Бенета|вострава Бенета]] сустрэлася на беразе Фадзееўскага з партыяй матроса Талстова з судна «[[Зара (баркенціна)|Зара]]». Той летаваў у гэтых мясцінах з надзеяй знайсці групу Э. Толя, што знікла раней{{sfn|Зырянов|2012|с=91}}. Пасля няўдалых пошукаў на ўсім Кацельным даследчыкі дасягнулі мыса Благавешчанскі на ўсходзе Фадзееўскага і пераправіліся на [[Новая Сібір|Новую Сібір]]{{sfn|Кузнецов|2014|с=29–32}}. Пасля вяртання экспедыцыя абследавала ўсе берагі Кацельнага{{sfn|Синюков|2009|с=199}}, аднак, так і не знайшоўшы слядоў Толя, 16 лістапада рушыла да мацерыка{{sfn|Кузнецов|2014|с=29–32}}.

Мыс Кажэвіна{{efn|Падчас адкрыцця мыс Кажэвіна значна выступаў на поўдзень у мора, але з часам праз вялікія наносы суседняй ракі Герасімава (па-якуцку ''Тугуттах'') берагавая лінія згладзілася. Сёння дэльта ракі выступае ў мора далей на поўдзень за сам мыс, што добра бачна ўжо на савецкіх тапаграфічных картах канца XX стагоддзя&lt;ref name=&quot;S-55-VII,VIII&quot;&gt;{{cite web |title=S-55-VII,VIII. м. Песцовый, карта масштаба 1:200000 |url=https://maps55.narod.ru/map2/index07.html |language=ru |date=1989}}&lt;/ref&gt;. Каардынаты мыса: {{coord|75|02|17.19|N|144|10|57.77|E}}}} быў адкрыты ў 1809 годзе землямерам Іванам Яфімавічам Кажэвіным. У 1906 годзе [[Канстанцін Адамавіч Валасовіч|К. А. Валасовіч]] назваў гэты мыс у гонар ягонага першаадкрывальніка{{sfn|Масленников|1986|с=106}}.

== Тапаграфічныя карты ==
* {{Карта|T-54-XXXIV,XXXV,XXXVI}}
* {{Карта|S-54-III,IV}}
* {{Карта|S-54-V,VI}}
* {{Карта|S-55-I,II}}
* {{Карта|S-54-XI,XII}}
* {{Карта|S-55-VII,VIII}}

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==

=== Зноскі ===
{{крыніцы}}

=== Літаратура ===
; Артыкулы
* {{Крыніцы/БіЭ|Фаддеевский||XLIa|877|ref=ЭСБЕ}}
* {{cite journal |last1=Балдина |first1=Е. А. |last2=Николаев |first2=Н. Р. |last3=Трошко |first3=К. А. |year=2016 |title=Радиолокационные данные Sentinel-1 и возможности их обработки для дешифрирования форм рельефа острова Котельный |journal=Известия высших учебных заведений. Геодезия и аэрофотосъемка |language=ru |volume=60 |issue=3 |location=Москва |publisher=Изд-во Моск. ун-та геодезии и картографии |pages=78–85}}
* {{cite journal |last1=Балдина |first1=Е. А. |last2=Николаев |first2=Н. Р. |last3=Трошко |first3=К. А. |year=2017 |title=Применение радиолокационных данных Sentinel-1 для картографирования труднодоступных северных территорий |url=http://intercarto.msu.ru/jour/data/c6/article538.pdf |journal=ИнтерКарто. ИнтерГИС |language=ru |volume=23 |issue=3 |location=Москва |publisher=Издательский дом МГУ |pages=5–19 |doi=10.24057/2414-9179-2017-3-23-5-19 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719221847/http://intercarto.msu.ru/jour/data/c6/article538.pdf |archive-date=19 ліпеня 2024}}
* {{cite journal |last1=Балдина |first1=Е. А. |last2=Трошко |first2=К. А. |year=2018 |title=Картографирование природно-территориальных комплексов острова Котельный по разновременным радиолокационным снимкам Sentinel-1 |url=https://miigaik.ru/upload/iblock/e32/e3204597966155ad7173d1599719f373.pdf |journal=Известия высших учебных заведений «Геодезия и аэрофотосъемка» |volume=62 |issue=2 |pages=162–172 |doi=10.30533/0536-101X-2018-62-2-162-172}}
* {{cite journal |last1=Волков |first1=Ю. А. |last2=Семянников |first2=Б. Г. |year=2018 |title=Путешественник Яков Санников |journal=Международный журнал теории и научной практики |volume=1 |issue=1 |pages=54–57}}
* {{cite book |last=Головнин |first=П. А. |year=2018 |editor-last=Филин |editor-first=П. А. |chapter=Исследователь Арктики – лейтенант П. Ф. Анжу |chapter-url=https://cyberleninka.ru/article/n/issledovatel-arktiki-leytenant-p-f-anzhu/viewer |title=Полярные чтения на ледоколе «Красин» – 2018. Технологии и техника в истории освоения Арктики |series=Полярные чтения |volume=5 |location=Москва |publisher=Paulsen |isbn=978-5-98797-232-8}}
* {{cite journal |last1=Городничев |first1=Р. М. |last2=Пестрякова |first2=Л. А. |year=2014 |title=Гидрохимическая характеристика водных объектов полуострова Фаддеевский (Новосибирские о-ва) |url=https://cyberleninka.ru/article/n/gidrohimicheskaya-harakteristika-vodnyh-obektov-poluostrova-faddeevskiy-novosibirskie-o-va/pdf |journal=Природные ресурсы Арктики и Субарктики |volume=73 |issue=1 |pages=80–85}}
* {{cite journal |last=Колодезников |first=В. Е. |year=2013 |title=Фауна птиц и млекопитающих Новосибирских островов |url=https://cyberleninka.ru/article/n/fauna-ptits-i-mlekopitayuschih-novosibirskih-ostrovov/pdf |journal=Вестник Северо-Восточного федерального университета имени М. К. Аммосова |volume=10 |issue=5}}
* {{cite journal |last1=Кузьмичев |first1=А. Б. |last2=Александрова |first2=Г. Н. |last3=Герман |first3=А. Б. |year=2009 |title=Апт-альбские угленосные отложения на о. Котельный (Новосибирские острова): новые данные о строении разреза и игнимбритовом вулканизме |journal=Стратиграфия. Геологическая корреляция |volume=17 |issue=5}}
* {{cite journal |last=Пахомова |first=Л. С. |year=2022 |title=История географических исследований северо-востока островной Арктики России в антропонимах |url=https://www.vnzsvfu.ru/jour/article/download/134/130 |journal=Вестник Северо-Восточного федерального университета имени М.К. Аммосова |series=Серия «Науки о Земле» |volume=3 |issue=27 |location=Якутск |publisher=СВФУ им. М.К. Аммосова |pages=87–95 |doi=10.25587/SVFU.2022.27.3.008}}
* {{cite journal |last1=Тумской |first1=В. Е. |last2=Шибаев |first2=Ю. А. |last3=Владимирова |first3=Д. О. |last4=Королёва |first4=Е. С. |year=2015 |title=Пластовые льды Стрелки Анжу (Новосибирские острова) |location=Томск |journal=Климатология и гляциология Сибири |isbn=978-5-89702-391-2}}
* {{cite journal |last1=Schirrmeister |first1=L. |last2=Grosseb |first2=G. |last3=Kunitskyc |first3=V. V. |last4=Fuchs |first4=M. C. |last5=Krbetscheke |first5=M. |last6=Andreev |first6=A. A. |last7=Herzschuh |first7=U. |last8=Babyic |first8=O. |last9=Siegert |first9=C. |last10=Meyera |first10=H. |last11=Derevyaginf |first11=A. Y. |last12=Wetterich |first12=S. |year=2010 |title=The mystery of Bunge Land (New Siberian Archipelago): Implications for its formation based on palaeoenvironmental records, geomorphology, and remote sensing |journal=Quaternary Science Reviews |volume=29 |issue=25–26 |doi=10.1016/j.quascirev.2009.11.017}}

; Манаграфіі
* {{cite book |last=Зырянов |first=П. Н. |year=2012 |title=Адмирал Колчак, верховный правитель России |series=Жизнь замечательных людей |volume=1356 |edition=4-е |location=Москва |publisher=Молодая гвардия |isbn=978-5-235-03375-7}}
* {{cite book |last=Кузнецов |first=Н. А. |year=2014 |title=В поисках Земли Санникова. Полярные экспедиции Толля и Колчака |location=Москва |publisher=Paulsen |isbn=978-5-98797-081-2}}
* {{cite book |last=Масленников |first=Б. Г. |year=1986 |editor-last=Смирнов |editor-first=Н. И. |title=Морская карта рассказывает |edition=2-е |location=Москва |publisher=Военное издательство Министерства обороны СССР}}
* {{cite book |last=Синюков |first=В. В. |year=2009 |editor-last=Лисицын |editor-first=А. П. |title=Александр Васильевич Колчак: Учёный и патриот: в 2 ч |location=Москва |publisher=Наука |isbn=978-5-02-035740-2}}
* {{cite book |last1=Brink |first1=Kenneth H. |last2=Robinson |first2=Allan R. |year=2005 |title=The global coastal ocean: Regional studies and syntheses |volume=11 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674017412}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{З ВСЭ|загаловак=Фаддеевский}}

[[Катэгорыя:Новасібірскія астравы]]
[[Катэгорыя:Паўвостравы Расіі]]
[[Катэгорыя:Колішнія астравы]]</text>
      <sha1>qbhmxzwbqz7z5kjdqqpv9wde1v3o8yo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Курган Славы (мемарыяльны комплекс)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56041</id>
    <revision>
      <id>5204420</id>
      <parentid>5204236</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5204420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12018" sha1="btazwewhgn727xprwn1eu56ng1wu04x" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып                      = Мемарыяльны комплекс
|Беларуская назва         = Курган Славы
|Арыгінальная назва       = Курган Славы Савецкай Арміі — вызваліцельніцы Беларусі
| Выява =
| Подпіс выявы =
| Шырыня выявы =
|Статус                   = 
|Краіна                   = Беларусь
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = 
|Месцазнаходжанне         = Мінская вобласць
|lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 1 |lat_sec = 7
|lon_dir = E | lon_deg = 27 |lon_min = 53 |lon_sec = 54
 |region     =   
 |CoordScale = 
|Аўтар праекта            = [[Алег Аляксандравіч Стаховіч|А. Стаховіч]] і [[Л. Міцкевіч]], [[В. Лапцэвіч]]
|Скульптар                = [[Андрэй Бембель|А. Бембель]], [[Анатоль Яфімавіч Арцімовіч|А. Артымовіч]] 
|Заснавальнік             = 
|Першае згадванне         = 
|Заснаванне               = 
|Асноўныя даты            = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны =
|Пачатак будаўніцтва =
|Заканчэнне будаўніцтва =
|Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
|Вядомыя жыхары =
|Стан =
|Сайт =
|Commons =
}}

'''Мемарыяльны комплекс «Курган Славы»''' — помнік подзвігу воінаў 1, 2, 3-га Беларускіх і 1-га Прыбалтыйскага франтоў у [[Аперацыя Баграціён|Беларускай аперацыі 1944 года]], размешчаны ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на 21-м км магістралі [[Магістраль М2|М2 Мінск — Нацыянальны аэрапорт «Мінск»]], на 22-м км шашы [[Мінск]] — [[Масква]].

Мемарыяльнаму комплексу нададзена першая катэгорыя гісторыка-культурнай каштоўнасці, статус помніка міжнароднага значэння (2026)&lt;ref&gt;Решение Белорусского республиканского научно-методического совета при Министерстве кульуры (сентябрь, 2026).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/novyy-status-kurgana-slavy-memorialnomu-kompleksu-prisvoili-pervuyu-kategoriyu-istoriko-kulturnoy-ts.html|title=Новый статус Кургана Славы: мемориальному комплексу присвоили первую категорию историко-культурной ценности|website=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belta.by/society/view/memorialu-kurgan-slavy-prisvoen-status-pamjatnika-mezhdunarodnogo-znachenija-802449-2026/|title=Мемориалу &quot;Курган Славы&quot; присвоен статус памятника международного значения|website=[[БелТА]]}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
Беларуская наступальная [[аперацыя «Баграціён»]] праводзілася сіламі франтавых злучэнняў пры ўдзеле [[Партызанскі рух у Беларусі|партызан]], пачалася 23 чэрвеня і завяршылася 29 жніўня 1944 года вызваленнем Беларусі, часткі Літвы і Польшчы. На тэрыторыі Смалявіцкага раёна ў ліпені  года ў акружэнне трапіла 105-тысячная групіроўка нямецкіх войск. Разгром гэтай групіроўкі ў так званым «[[Мінскі кацёл|Мінскім катле]]» завяршыўся 11 ліпеня 1944 года і быў адным з вырашальных для вызвалення [[Беларусь|Беларусі]].

== Гісторыя ==
У памяць гераізму савецкіх салдат і афіцэраў, а таксама ў гонар перамогі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]] кіраўніцтва [[БССР]] 18 жніўня 1966 года пастанавіла збудаваць манументальна-скульптурную кампазіцыю «Курган Славы». Закладзены 30 верасня 1966 года прадстаўнікамі [[гарады-героі|гарадоў-герояў]] [[Адэса|Адэсы]], [[Валгаград]]а, [[Кіеў|Кіева]], [[Ленінград]]а, [[Масква|Масквы]], [[Севастопаль|Севастопаля]], [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці-героя]], працоўных, навучэнцаў, вайсковых часцей Мінска і [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]&lt;ref name=&quot;АБ&quot;/&gt;. Удзельнікі мітынгу заклалі памятную пліту і прынялі наказ наступным пакаленням шанаваць памяць мінулай вайны і быць патрыётамі сваёй Айчыны. Тэкст наказу быў замураваны ў спецыяльнай капсуле ў падмурку кургана.

Аўтарамі мемарыяльнага комплексу сталі скульптар [[А. Бембель (скульптар)|А. Бембель]], архітэктар [[А. Стаховіч]], а таксама скульптары [[А. Арцімовіч]], архітэктар [[Л. Міцкевіч]], інжынер [[В. Лапцэвіч]]&lt;ref name=&quot;АБ&quot;/&gt;. Узвядзенне Кургана Славы пачалося ў лістападзе 1967 года. Тысячы людзей зрабілі ў яго свой уклад і прынеслі сюды купкі зямлі.

Урачыста адкрыты 5 ліпеня 1969 года. У 1970 годзе скульптар А. Бембель і архітэктар А. Стаховіч атрымалі [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўную прэмію БССР]] за Курган Славы. Структура мемарыял был філіялам [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]]&lt;ref name=&quot;АБ&quot;/&gt;.

== Архітэктура ==
Курган Славы — складанае інжынерна-архітэктурнае збудаванне, якое з’яўляецца ідэйна-мастайкай дамінантай наваколля. Вышыня [[курган]]а складае 35 м, на вяршыні яго чатыры абліцаваныя [[Тытан (хімічны элемент)|тытанам]] [[штык]]і-[[абеліск]]і, кожны вышынёй па 35,6 м, якія сімвалізуюць [[1-ы Беларускі фронт|1-ы]], [[2-і Беларускі фронт|2-і]], [[3-і Беларускі фронт|3-і Беларускія]] і [[1-ы Прыбалтыйскі фронт|1-ы Прыбалтыйскі франты]] — удзельнікі [[Вызваленне Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў|вызвалення Беларусі]]. У іх ніжняй частцы [[мазаіка|мазаічныя]] выявы [[Ордэн Айчыннай вайны|ордэнаў Айчыннай вайны]] і [[Ордэн Славы|Славы]]. Аснову штыкоў акружае шырокае кола, унутры якога мазаічны надпіс ''«Арміі Савецкай, Арміі-вызваліцельніцы — слава!»''. На вонкавай паверхні кола абліцаваныя залацістай [[смальта]]й [[барэльеф]]ныя выявы воінаў усіх родаў войск і [[Партызанскі рух у Беларусі|партызан]]. Да агляднай пляцоўкі на вяршыні вядуць две бетонныя [[лесвіца|лесвіцы]] (241 прыступак ў кожнай). На падыходзе да помніку з боку шашы [[граніт]]ная пліта з інфармацыйным надпісам, вакол якога мемарыяльны [[парк]] з штучным басейнам&lt;ref name=&quot;АБ&quot;&gt;{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Курган Славы Савецкай Арміі — вызваліцельніцы Беларусі|[[А. Г. Ванькевіч]]}}&lt;/ref&gt;.

Курган Славы -- выдатны ўзор новай беларускай мемарыяльнай пластыкі, якая перайшла ад фармалізму, уласцівага савецкаму пасляваеннаму мастацтву, да сімвалічных вобразаў, якія разам з тым маюць шчыльную сувязь з рэальным жыццём.

Курган Славы пад Мінскам парадзіў хвалю перайманняў сярод архітэктараў, якія стваралі ваенныя мемарыялы па ўсім СССР.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Выява:D-44 at Mound of Glory.JPG|[[85-мм дывізіённая гармата Д-44]]
Выява:ZiS-3 at Mound of Glory.JPG|[[76-мм дывізіённая гармата ўзору 1942 года (ЗІС-3)]]
Выява:ZiS-2 at Mound of Glory.JPG|[[57-мм процітанкавая гармата ўзору 1941 года (ЗІС-2)]]
Выява:T-34-85 at Mound of Glory.JPG|[[Т-34-85]]
Выява:ISU-152 at Mound of Glory.JPG|[[ІСУ-152]]
Выява:IS-2 at Mound of Glory.JPG|[[ІС-2]]
Выява:IS-3 at Mound of Glory.JPG|[[ІС-3]]
Выява:T-10 at Mound of Glory (center).JPG|[[T-10]]
&lt;/gallery&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Курганы Славы]]
* [[Хатынь]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Курган Славы Савецкай Арміі — вызваліцельніцы Беларусі|[[А. Г. Ванькевіч]]}}

== Спасылкі ==
{{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|613Д000591}}
{{Commons|Category:}}
* [http://b4w.narod.ru/kurgan_sla/index.htm Курган Славы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130521005727/http://b4w.narod.ru/kurgan_sla/index.htm |date=21 мая 2013 }}

[[Катэгорыя:Славутасці Смалявіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Помнікі Вялікай Айчыннай вайны ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мемарыяльныя комплексы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Курганы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Творы Андрэя Бембеля]]
[[Катэгорыя:Творы Анатоля Арцімовіча]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Алега Стаховіча]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Валерыя Лапцэвіча]]
[[Катэгорыя:Аб’екты на марках]]</text>
      <sha1>btazwewhgn727xprwn1eu56ng1wu04x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шолам-Алейхем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58613</id>
    <revision>
      <id>5204474</id>
      <parentid>5187772</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5204474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7768" sha1="pgp6q29ewzyt9c9afwhr1qucg55bwdw" xml:space="preserve">{{Пісьменнік}}
[[Файл:Sholom Aleichem listens.jpg|thumb|Шолам-Алейхем]]
'''Шолам-Алейхем''' (сапр. Шолам Нохумавіч Рабіновіч; {{ДН|2|3|1859}}, [[Пераяслаў]], Украіна — {{ДС|13|5|1916}}, г. Нью-Ёрк, ЗША) — [[Яўрэі|яўрэйскі]] пісьменнік.

== Біяграфія ==
Сын небагатага гандляра. Калі яму споўнілася 13 год, ад халеры памерла маці. Вучыўся ў хедары і Пераяслаўскім рускім павятовым вучылішчы. Вучыцца было цяжка з-за чужой мовы, але ён стаў выдатнікам. Жытомірскі педагагічны інстытут, куды ён паслаў дакументы, не захацеў прымаць яго, нягледзячы на квоту бясплатнага наўчання для 2 выдатнікаў-яўрэяў, бо пасярэдзіне вучобы яго маглі забраць у армію.

Пачаў працаваць хатнім настаўнікам у багацея Лоева, закахаўся ў яго дачку Голду (Вольгу) і пазней ажаніўся з ёй. Але да гэтага Лоеў прагнаў яго, і далей ён быў [[рабін]]ам у [[Лубны|Лубнах]]&lt;ref&gt;Дакладная пасада не высветлена: казённы рабін ці духоўны.&lt;/ref&gt;, карыстаўся павагай жыхароў. Увесь гэты час ліставаўся з Вольгай, пасля вяселля пакінуў пасаду рабіна. Ведаў [[Украінская літаратура|украінскую літаратуру]] і фальклор. У 1885 годзе атрымаў спадчыну па цесці. Спрабаваў памножыць багацце, але брак вопыту прывёў да вялікіх даўгоў. Пазбягаючы крэдытораў, ён уцякае з [[Кіеў|Кіева]] і вандруе па розных краінах, вяртаецца ў 1893 годзе — пасля таго як цешча разлічылася з пазыкадаўцамі. У 1888 годзе памёр бацька пісьменніка. У гэты час Шолам-Алейхем выдаваў кнігі з серыі «Бібліятэчка яўрэйскай творчасці». У 1903 годзе падтрымліваў ахвяр кішынёўскага [[пагром]]у, звярнуўся да [[Л. Талстой|Льва Талстога]] і іншых пісьменнікаў. У 1905, пасля кіеўскага пагрому, выехаў за мяжу, спыніўся ў [[Львоў|Львове]], часта грошы затрымліваліся і ён даваў літаратурныя канцэрты на абшарах [[Галіцыя|Галіцыі]] і [[Букавіна|Букавіны]]. У 1906 годзе падчас падарожжа ў [[Малдова|Малдову]] абвастрылася яго хвароба, [[туберкулёз]], у гэтым годзе ён першы раз едзе ў ЗША, а потым вярнуўся ў Еўропу. На варшаўскім святкаванні блізкага юбілею сябры падарылі яму [[Аўтарскае права|аўтарскія правы]], выкупленыя ў выдаўцоў, на ўсе яго творы.

Першая сусветная вайна застала яго ці ў Італіі, ці ў Германіі, у 1914 ён мусіў вярнуцца ў граніцы Расійскай імперыі, адкуль эміграваў у ЗША. У сакавіку 1916 года адбыўся яго апошні літаратурны вечар. 13 траўня ён памёр&lt;ref&gt;[https://zaxid.net/mandrivni_zori_sholomaleyhema_zustrich_z_olgoyu_lidovskoyu_n1265428 Мандрівні зорі Шолом-Алейхема: зустріч з Ольгою Лідовською] 18.9.2012&lt;/ref&gt;.

Друкаваўся з 1879. Пісаў на мовах [[іўрыт]], [[ідыш]] і рускай. З нейкага часу толькі на ідышы.

У раманах «Сэндэр Бланк і яго сямейка» (1887), «[[Стэмпеню]]» (1888), «[[Ёселе-салавей]]» (1889), «Патоп» (1907), «[[Блукаючыя зоркі]]» (1909-11), аўтабіяграфічнай кнізе «[[3 кірмашу]]» (1916, няскончана), аповесцях, п’есах, цыклах апавяданняў, нарысах, сатырычных памфлетах крытыкаваў тагачасную рэчаіснасць, стварыў вобразы таленавітых людзей з народа, наследаваў дэмакратычныя і асветніцкія традыцыі рускай і еўрапейскіх літаратур. Наведваў Вільню, Баранавічы, Брэст і іншыя беларускія гарады. У 1908 і 1914 зрабіў турнэ па Беларусі і суседніх краінах. Падзеі, звязаныя з яго выступленнем у [[Баранавічы|Баранавічах]], знайшлі адлюстраванне ў апавяданні «Станцыя Баранавічы».

На беларускую мову творы Шолам-Алейхема перакладалі [[Фелікс Баторын|Ф. Баторын]], [[З. Бядуля]], [[Анатоль Іванавіч Бутэвіч|М. Валошка]], [[Алена Васілевіч|А. Васілевіч]], [[Юлія Міхайлаўна Канэ|Ю. Канэ]], [[Уладзімір Рубінчык|В. Рубінчык]], [[Янка Саламевіч|Я. Саламевіч]], [[Г. Шупенька]] і інш.

== Беларускія пераклады ==
* [[Хлопчык Мотка]]: 4-е выд. — Мн., 1938.
* Запіскі коміваяжора. Мн., 1939.
* Дзіцячыя апавяданні. Мн., 1939.
* Апавяданні. Мн., 1940.
* [[Тэўе-малочнік]]: Аповесці, апавяданні, юнацкі раман: Пер. з ідыш / Прадм. Ю. Канэ. — Мн.: Маст. літ., 1992. — (Скарбы сусветнай літаратуры);
* Хлопчык Мотл: Аповесць: Для сярэд. шк. ўзросту / Пер. з рус. А. Васілевіч. — Мн.: Юнацтва, 1993.
* [[Блукаючыя зоркі]]. Раман / Пер.: Г. С. Шупенька, У. Саламевіч. — Мн.: Бел. навука, 1998. (Школьная бібліятэка).
* Ад Пейсаха да Кучак (апавяданне). Пер. В. Рубінчык // Альбино плюс. — Спецвыпуск № 10. — Лунінец, 2009. (гл. таксама http://belisrael.info/?p=6703)

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Фінкель У. Шолам-Алейхем / Пер. з яўр. мовы і апрац. В. Вольскага. — Мн., 1958.

== Спасылкі ==
* [http://prajdzisvet.org/text/1062-stantsyja-baranavichy.html Станцыя Баранавічы, пераклад Змітрака Бядулі]

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]]
[[Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Асобы на марках]]</text>
      <sha1>pgp6q29ewzyt9c9afwhr1qucg55bwdw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мерыда (Іспанія)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68754</id>
    <revision>
      <id>5204616</id>
      <parentid>5091223</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:52:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lojwe</username>
        <id>107512</id>
      </contributor>
      <origin>5204616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3633" sha1="nqwhcb71x1t2mbe7pz9r039qtl8qd8b" xml:space="preserve">{{НП
|статус                = Горад
|беларуская назва      = Мерыда
|арыгінальная назва    = {{lang-es|Mérida}}, {{lang-ext|Méria}}
|падначаленне          = 
|краіна                = Іспанія
|герб                  = Escudo de Mérida.svg
|сцяг                  = Bandera de Mérida.svg
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
 |выява                 = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
       | photo1a = Merida_Roman_Theatre1_edited.jpg
       | photo2a = Temple_of_Diana_in_Mérida_(cropped).jpg
       | photo2b = Merida_Co-cathedral_2023_-_south_façade_panorama.jpg
       | photo3a = Acueducto_-_panoramio_(1)_edited.jpg
       | photo4a = Mérida_2024-08-19_-_Casa_Consistorial.jpg
       | photo4b = Mérida. Roman bridge. Guadiana river. Badajoz. Extremadura. Spain (4921759520).jpg
       | photo5a = Puente en Mérida cropped.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 270
 | text = }}
|подпіс                = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 54|lat_sec = 
 |lon_dir = W|lon_deg = 6|lon_min = 20|lon_sec = 
 |CoordAddon           = type:city
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|від рэгіёна           = 
|рэгіён                = 
|від раёна             = 
|раён                  = 
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 25
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 865,6
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 217
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 55 700
|год перапісу          = 2008
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = +1
|DST                   = ёсць
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 06800
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = http://www.merida.es/
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
}}
{{Значэнні2|Мерыда}}
'''Мерыда''' ({{lang-es|Mérida}}, {{lang-ext|Méria}}) — горад у [[Іспанія|Іспаніі]], на [[Гвадыяна|рацэ Гвадыяна]], сталіца аўтаномнай супольнасці [[Эстрэмадура]]. Насельніцтва 55,7 тыс. жыхароў.
== Гарады-пабрацімы ==
{{Гарады-пабрацімы}}

{{зноскі}}
== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гарады Эстрэмадуры]]
[[Катэгорыя:Муніцыпалітэты правінцыі Бадахос]]</text>
      <sha1>nqwhcb71x1t2mbe7pz9r039qtl8qd8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апалоны (астэроіды)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82845</id>
    <revision>
      <id>5204662</id>
      <parentid>4558086</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6367" sha1="asvku84d5dyku0lcd21d8girmu8zm5z" xml:space="preserve">{{значэнні2|Апалоны}}
'''Апало́ны''' — група калязямных [[астэроід]]ов, названая ў гонар першага адкрытага астэроіда гэта групы — [[(1862) Апалон]]. Да аб'ектаў гэтай групы адносяцца астэроіды, якія перасякаюць [[арбіта|арбіту]] [[Планета Зямля|Землі]] ([[перыгелій]] менш 1,017 [[Астранамічная адзінка|а.&amp;nbsp;а.]]) і якія маюць [[Вялікая паўвось|вялікую паўвось]] не меней 1 а.&amp;nbsp;а. Арбіты большасці з іх знаходзяцца паміж арбітамі [[планета Венера|Венеры]] і [[планета Юпітэр|Юпітэра]], аднак ёсць і выключэнні. Так, бліжэй усяго да [[Сонца]] прыбліжаецца {{mpl|2005 HC|4}} (0,071 а.&amp;nbsp;а., у пяць разоў бліжэй, чым [[планета Меркурый|Меркурый]]), а найбольш аддаляецца ад Сонца {{mpl|1999 XS|35}} (35,2 а.&amp;nbsp;а., далей за [[планета Нептун|Нептун]]).

Апалоны маюць няправільную форму і адносна невялікія памеры, у параўнанні з прадстаўнікамі іншых груп. Найбольшы з іх — [[(1866) Сізіф]], які мае дыяметр каля 8,2 [[Кіламетр|км]].

Астэроіды гэтай групы рэгулярна перасякаюць арбіту Землі, таму з'яўляюцца патэнцыйна небяспечнымі. У канцы [[1960-я|1960-х гадоў]] адносна блізка да Зямлі пралятаў астэроід Ікар. У [[1970-я|1970-х гадах]] вучоныя сталі актыўней шукаць апалоны. У прыватнасці, некаторыя новыя астэроіды адкрылі [[Элеанор Хелін]] і [[Юджын Шумейкер]].

У [[1998]] годзе, сумеснымі намаганнямі [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]], [[Нацыянальнае кіраванне па аэранаўтыцы і даследаванню касмічнай прасторы|НАСА]] і [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкага тэхналагічнага інстытута]] была заснавана праграма [[LINEAR]], мэтай якой стаў пошук калязямных астэроідаў. Большасцю з іх з'яўляюцца апалоны. У [[2006]] годзе побач з Зямлёй, на адлегласці 432 тыс. км (гэта трохі больш адлегласці да [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]]), пралятаў адзін з апалонаў — {{mpl|2004 XP|14}}, адкрыты падчас праграмы LINEAR.

Па стане на чэрвень 2010 вядома 3526 апалонаў.&lt;ref&gt;* [http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/Apollos.html Спіс астэроідаў апалонавай групы] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

== Некаторыя прадстаўнікі апалонаў ==

Апалон быў адкрыты ў [[1932]] годзе, але страчаны і пераадкрыты ў [[1973]] годзе. Таму яго парадкавы нумар вышэй, чым у некаторых іншых прадстаўнікоў апалонаў, да прыкладу, [[(1566) Ікар]]а.

{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
 |-
 ! Название
 ! style=&quot;width: 15%;&quot; | [[Вялікая паўвось]],&lt;br /&gt;[[Астранамічная адзінка|а.&amp;nbsp;а.]] !! style=&quot;width: 15%;&quot; | [[Перыгелій]],&lt;br /&gt;а.&amp;nbsp;а. !! style=&quot;width: 15%;&quot; | [[Афелій]],&lt;br /&gt;а.&amp;nbsp;е.
 ! style=&quot;width: 15%;&quot; | Адкрыты
 |-
 | style=&quot;text-align: left;&quot; | [[(1566) Ікар]] (Icarus)
 | 1,077 || 0,186 || 1,969
 | [[1949]]
 |-
 | style=&quot;text-align: left;&quot; | [[(1620) Геаграфас]] (Geographos)
 | 1,245 || 0,827 || 1,663
 | [[1951]]
 |-
 | style=&quot;text-align: left;&quot; | [[(1685) Таро]] (Toro)
 | 1,367 || 0,771 || 1,963
 | [[1948]]
 |-
 | style=&quot;text-align: left;&quot; | [[(1862) Апалон]] (Apollo)
 | 1,470 || 0,646 || 2,293
 | [[1932]]
 |-
 | style=&quot;text-align: left;&quot; | [[(1863) Антыной]] (Antinous)
 | 2,259 || 0,888 || 3,630
 | [[1948]]
 |-
 | style=&quot;text-align: left;&quot; | [[(1864) Дэдал]] (Daedalus)
 | 1,461 || 0,563 || 2,359
 | [[1971]]
 |-
 | style=&quot;text-align: left;&quot; | [[(1865) Цэрбер]] (Cerberus)
 | 1,080 || 0,576 || 1,584
 | [[1971]]
 |-
 | style=&quot;text-align: left;&quot; | [[(1866) Сізіф]] (Sisyphus)
 | 1,894 || 0,874 || 2,913
 | [[1972]]
 |-
 | style=&quot;text-align: left;&quot; | [[(1981) Мідас]] (Midas)
 | 1,776 || 0,621 || 2,931
 | [[1973]]
 |-
 | style=&quot;text-align: left;&quot; | [[(4660) Нерэй]] (Nereus)
 | 1,488 || 0,952 || 2,024
 | [[1982]]
 |-
 | style=&quot;text-align: left;&quot; | {{mpl|(101955) 1999 RQ|36}}
 | 1,126 || 0,897 || 1,356
 | [[1999]]
 |-
 | style=&quot;text-align: left;&quot; | {{mpl|2009 DD|45}}
 | 1,241 || 0,987 || 1,495
 | [[2009]]
 |-
 | style=&quot;text-align: left;&quot; | [[(136617) 1994 CC]]
 | 1,6387 || 0,9546 || 2,3234
 | [[1994]]
 |-
 | style=&quot;text-align: left;&quot; | [[(6489) Голеўка]]
 | 2,498 || 0,986 || 4,009
 | [[1994]]
 |}

== Гл. таксама ==
* [[Атоны]]
* [[Амуры]]
* [[Астэроіды, якія збліжаюцца з Зямлёй]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* http://www.jpl.nasa.gov/releases/80s/release_1982_0990.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080916093039/http://jpl.nasa.gov/releases/80s/release_1982_0990.html |date=16 верасня 2008 }} {{ref-en}}
* [http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi NASA JPL Small-Body Database Browser] {{ref-en}}
* http://www.rol.ru/news/misc/spacenews/06/06/27_006.htm {{ref-en}}

{{Сонечная сістэма}}

[[Катэгорыя:Сонечная сістэма]]
[[Катэгорыя:Класіфікацыі астэроідаў]]
[[Катэгорыя:Апалоны (астэроіды)| ]]</text>
      <sha1>asvku84d5dyku0lcd21d8girmu8zm5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83549</id>
    <revision>
      <id>5204591</id>
      <parentid>5140397</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:44:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2979" sha1="455ozhih0p2c845o8g7od6xc3ly4ln0" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = камуна
 |беларуская назва        = Сен-Дэні
 |арыгінальная назва      = {{lang-fr|Saint-Denis}}
 |рэгіён                  = Іль-дэ-Франс
 |рэгіён у табліцы        = 
 |від раёна               = Дэпартаменты Францыі{{!}}Дэпартамент
 |раён                    = Сен-Сен-Дэні
}}
'''Сен-Дэні́'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-fr|Saint-Denis}}) — камуна ў [[Францыя|Францыі]] за 9 км ад цэнтра [[Парыж]]а, насельніцтва — каля 95 тыс. жыхароў (2005). 35,6 % жыхароў — імігранты або выхадцы з заморскіх дэпартаментаў. Высокі ўзровень злачыннасці; нягледзячы на гэта, беспарадкі ў прыгарадах [[Парыж]]а (2005) мала адбіліся на Сен-Дэні.

Знаходзіцца на поўнач ад Парыжа, каля правага берага ракі [[Сена (рака)|Сена]] пры ўпадзенні канала Сен-Дэні і насупраць аднайменнага вострава.

Сен-Дэні паўстаў каля заснаванага [[Дагабер I|Дагаберам I]] у 630 годзе бенедыкцінскага абацтва. У [[XII стагоддзе|XII ст.]] тут жыў [[П’ер Абеляр|Абеляр]]. У 1567 годзе ў Сен-Дэні адбылася бітва католікаў з гугенотаў, у якой загінуў Анн дэ Манмарансі.

Асноўная славутасць — гатычнае [[абацтва Сен-Дэні]], пахавальня [[Манархі Францыі|каралёў Францыі]].

Спецыяльна да чэмпіянату свету па футболу 1998 года ў Сен-Дэні быў пабудаваны 80000 стадыён «[[Стад дэ Франс]]».
== Гарады-пабрацімы ==
{{гарады-пабрацімы}}

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Сен-Дэні||326}}
* d’Ayzac, «Histoire de L’abbaye de Saint-Denis» (1861);
* d’Heilly, «Les tombes royales de Saint-Denis» (1872).

== Спасылкі ==
{{Commons|Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis}}
* [https://web.archive.org/web/20110319023303/http://www.ville-saint-denis.fr/ City council website]
* [http://www.saint-denis.culture.fr/en Saint-Denis, a town in the Middle Ages] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071214121113/http://www.saint-denis.culture.fr/en/ |date=14 снежня 2007 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Сен-Сен-Дэні]]
[[Катэгорыя:Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)| ]]</text>
      <sha1>455ozhih0p2c845o8g7od6xc3ly4ln0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Расійская нацыянальная бібліятэка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93054</id>
    <revision>
      <id>5204456</id>
      <parentid>4755646</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5204456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25120" sha1="3l29ysd7bgob8xm1dqs5e7m4m6q9equ" xml:space="preserve">{{Бібліятэка
| назва бібліятэкі    = Расійская нацыянальная бібліятэка
| месцазнаходжанне    = [[Расія]], [[Санкт-Пецярбург]],&lt;br /&gt;[[Садовая вуліца, Санкт-Пецярбург|Садовая вул.]], 18
| заснавана           = [[27 мая|16 (27) мая]] [[1795]]
| колькасць філіялаў  = 
| прадметы збору      = кнігі, часопісы, газеты, афіцыйныя публікацыі, карты і&amp;nbsp;інш.
| памер збору         = {{nobr|35 718 000 адзінак}}&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|date=2009|url=http://www.nlr.ru:8100/nlr/docs/stat.htm|title=Расійская нацыянальная бібліятэка: Статыстычныя даныя за 2005 - 2009 гг.|accessdate=2010-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141019224233/http://www.nlr.ru:8100/nlr/docs/stat.htm|archivedate=19 кастрычніка 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (15&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000 кніг; 13&amp;nbsp;100&amp;nbsp;000 часопісаў; 617&amp;nbsp;000 гадавых камплектаў газет)
| умовы запісу        = узрост — ад 18 гадоў. Наяўнасць дакумента, які сведчыць асобу, дакумента пра адукацыю. Тэрмін карыстання замежнымі грамадзянамі абмежаваны тэрмінам дзеяння візы.
| штогадовая выдача   = {{nobr|8 182 400 адзінак}}&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
| абслугоўванне       =
| колькасць чытачоў   = {{nobr|1 093 100 у год}}&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;
| бюджэт = 569&amp;nbsp;200&amp;nbsp;000 руб.
| дырэктар =
| колькасць супрацоўнікаў = 1&amp;nbsp;850
| вэб-сайт = http://www.nlr.ru/
| узнагароды = {{ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|тып=арганізацыя}}
}}
{{Культурная спадчына РФ|7810625000}}
'''Расійская нацыянальная Бібліятэка ў Санкт-Пецярбургу (РНБ)''' — адна з найвялікшых бібліятэк свету, інфармацыйны, навукова-даследчы і культурны цэнтр. Велічыня фондаў на 1 студзеня 2015 года — 37,5 мільёна адзінак захоўвання&lt;ref&gt;Российская Национальная библиотека в 2014 году. Публичный отчет. СПб., 2015. С. 29&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

Датай заснавання лічыцца 16 (27) мая 1795 года, калі імператрыца Кацярына ІІ зацвердзіла праект архітэктара [[Ягор Цімафеевіч Сакалоў|Я. Сакалова]] на пабудову Імператарскай Публічнай Бібліятэкі (ІПБ). Асновай фонду ІПБ стала вывезеная з Варшавы калекцыя кніг і рукапісаў братоў Залускіх — Бібліятэка Залускіх.

У 1810 годзе імператар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] зацвердзіў закон, які абавязваў усіх выдаўцоў Расійскай імперыі дастаўляць у Бібліятэку два бясплатныя экземпляры любой друкаванай прадукцыі&lt;ref&gt;Літаральнае разуменне (і выкананне) гэтага указу прывяло да таго, што ў бібліятэку акрамя кніг пачалі паступаць і збірацца такія «небібліятэчныя» віды друкаванай прадукцыі, як фанцікі для цукерак, вінныя і піўныя этыкеткі і да т.п.&lt;/ref&gt;. Урачыстае адкрыццё Бібліятэкі адбылося 2 (14) студзеня 1814 года.

У 1832—1835 гады для размяшчэння кніг пабудавалі яшчэ адзін корпус, фасадам на Екацярынінскі сад (архітэктар К. Россі). Бібліятэка стала важным асяродкам культурнага жыцця. Яе супрацоўнікамі былі  байкапісец [[Іван Андрэевіч Крылоў|Іван Крылоў]], перакладчык [[Мікалай Гнедзіч]], паэт Канстанцін Бацюшкаў, бібліёграф [[В. Сопікаў]], гісторык Аляксандр Вастокаў і іншыя.

У 1850-я гады сталі паступаць шматлікія кніжныя дары — за дзесяцігоддзе ў трыццаць разоў больш, чым за ўсю першую палову XIX стагоддзя. Гэта была палітыка дырэктара: за падораныя ІПБ кнігазборы і кніжныя рэдкасці дырэктар Бібліятэкі барон Мадэст Корф спрыяў атрыманню дарыцелем дзяржаўных узнагарод.

У 1834—1872 гг. у Бібліятэцы працаваў ураджэнец г. Віцебска Васіль Сабальшчыкоў, які пакінуў па сабе памяць як архітэктар — спраектаваў і кіраваў пабудовай залы Сабальшчыкова (пазнейшая назва «Ленінская зала»), удзельнічаў разам з Гарнастаевым у праектаванні «Кабінета Фауста»)  склаў кіраўніцтва па бібліятэчнай справе «Об устройстве общественных бібліотек і составленіі іх каталогов», а таксама напісаў мемуары. У 1896—1901 гады быў пабудаваны яшчэ адзін бібліятэчны корпус (архітэктар Е. С. Варацілаў). Да 1913 году колькасць кніг на рускай мове дасягала 1 000 000 экзэмпляраў, а ўвесь фонд Бібліятэкі перавысіў 3 000 000, яна стала адным з буйнейшых кнігасховішчаў у свеце; таксама дыспанавала багатым сабраннем рукапісаў.

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года кнігасховішча было перайменавана ў Расійскую Публічную Бібліятэку. Новы Статут 1918 года, дэклараваў дэмакратызацыю кіравання і выбары дырэктара, а таксама паставіў задачу спрыяць народнай адукацыі, распаўсюджваць веды ў шырокіх масах насельніцтва. Савецкая ўлада стала прад’яўляць жорсткія патрабаванні да Бібліятэкі як да ідэалагічнай установы, якая заклікана выконваць сацыяльны заказ: падтрымліваць афіцыйны палітычны курс і прапагандаваць пануючую ідэалогію.

Пасля падпісання Савецкай Расіяй умоваў Рыжскага мірнага дагавору . значную частку замежнага кніжнага фонду і рукапісаў бібліятэка аддала ў Польшчу. Пры гэтым Варшаве перадаваліся не толькі кнігі Залускіх, але і т.зв. «палоніка», пад якое паняцце трапілі шматлікія каштоўныя рукапісы і старадрукі з беларускіх манастыроў. Перададзеныя ў Польшчу кнігі загінулі ў час Другой сусветнай вайны&lt;ref&gt;Моричева М. Д. Библиотека Залусских и Российская национальная библиотека. СПб., 2001. 214 с.&lt;/ref&gt;.

З 1925 года Бібліятэка афіцыйна называлася Дзяржаўнай Публічнай бібліятэкай у Ленінградзе, с 1932 года — Дзяржаўнай Публічнай бібліятэкай імя [[Міхаіл Яўграфавіч Салтыкоў-Шчадрын|М. Я. Салтыкова-Шчадрына]].

У 1930-я гады ў Бібліятэцы былі створаны функцыянальныя аддзелы, чытальныя залы былі падзелены на навуковыя (для асоб з вышэйшай адукацыяй) і агульныя, а таксама па галіновым прынцыпе — на залы сацыяльна-эканамічнай літаратуры, мастацкай літаратуры і мастацтва; прыродазнаўчых навук і медыцыны; фізіка-матэматычных і тэхнічных навук (гэта арганізацыя дажыла да 2000-х гг.). У тыя часы хутка рос спецыяльны фонд, куды трапляла літаратура, забароненая па розных прычынах для свабоднага карыстання: толькі за 1935—1938 гады ў фонд аддзела спецыяльнага захавання паступілі 49 000 экзэмпляраў выданняў з агульных фондаў (у тым ліку ўсе выданні Інстытута беларускай культуры ў Мінску).

Дырэктар Дабраніцкі Мечыслаў Міхайлавіч і шматлікія супрацоўнікі Бібліятэкі былі рэпрэсаваны ў 30-я гады, арышты працягваліся і ў блакаваным горадзе.

У час Другой Сусветнай вайны і [[блакада Ленiнграда|блакады Ленінграда]] колькасць работнікаў скарацілася, наібольш каштоўныя калекцыі і фонды былі эвакуіраваны, аднак абслугоўванне чытачоў не спынялася. Пасля вайны Бібліятэка была прыроўнена па статусу да навуковых устаноў, створаны Вучоны савет, аднавілі працу Вышэйшыя бібліятэчныя курсы і аспірантура. ДПБ выконвала ролю цэнтра па аказанню практычнай, метадычнай і кансультацыйнай дапамогі бібліятэкам Ленінграда, Прыбалтыкі і ўсяго Паўночна-Заходняга рэгіёна СССР. У 1949 годзе Бібліятэцы перадалі будынак былога Екацерынінскага інстытута шляхетных дзяўчат на набярэжнай ракі Фантанкі, 36 (архітэктар Д. Кварэнгі) У ім размясціліся зборы газет, нот і гуказапісу, а таксама рэстаўрацыйны цэнтр.

Палітычны і эканамічны крызіс 1980-х і 1990-х гадоў адмоўна адбіўся на ўсёй дзейнасці Бібліятэкі. Толькі ў сярэдзіне 1990-х гадоў асноўныя паказчыкі перавысілі ўзровень 1986 года і дасягнулі 1 380 000 наведванняў і 12 220 000 выданых выданняў, тады ж пачалося паступленне ў Бібліятэку электронных дакументаў.

У сакавіку 1992 года указам Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Б. М. Ельцына]] Дзяржаўная Публічная Бібліятэка імя М. Я. Салтыкова-Шчадрына была ператворана ў Расійскую Нацыянальную Бібліятэку і аднесена да асабліва каштоўных аб’ектаў нацыянальнай спадчыны народаў Расійскай Федэрацыі.

== Сучасны стан ==
Пачатак новага этапу ў жыцці Бібліятэкі звязаны з пабудовай Новага будынку РНБ на Маскоўскім праспекце, 165. Туды пераехалі кнігі, выданыя пасля . і часопісы.

У 2003 годзе ў Бібліятэцы быў уведзены адзіны чытацкі білет і адменены ўзроставыя і адукацыйныя абмежаванні для чытачоў. У галіне інфармацыйных тэхналогій Бібліятэка стала адным з ініцыятараў стварэння ў Расіі карпаратыўнай бібліятэчнай сістэмы ЛІБНЕТ, удзельнічала ў распрацоўцы стандартаў бібліяграфічнага апісання ў нацыянальным камунікатыўным фармаце RUSMARC, быў створаны электронны каталог. У 2011 годзе РНБ падключана да сеткі электронных бібліятэк Vivaldi. Дзейнічаюць Інфармацыйна-сервісны цэнтр, Цэнтр прававой інфармацыі, Цэнтр доступа да электронных рэсурсаў, Служба электроннай дастаўкі дакументаў.

У РНБ знаходзіцца штаб-кватэра Расійскай бібліятэчнай асацыяцыі, рэгулярна адбываюцца сустрэчы прадстаўнікоў бібліятэчнай супольнасці Расіі і краін СНД. РНБ удзельнічае ў працы міжнародных бібліятэчных аб’яднанняў [[IFLA]] (Міжнародная федэрацыя бібліятэчных асацыяцый), [[LIBER]] (Ліга еўрапейскіх навуковых бібліятэк), CERL (Кансорцыюм еўрапейскіх навуковых бібліятэк), СENL (Канферэнцыя дырэктараў еўрапейскіх нацыянальных бібліятэк), Bibliotheca Baltica, Бібліятэчная Асамблея Еўразіі і іншых.

== ІПБ — РНБ і Беларусь ==

Беларускія старадрукі трапілі ў ІПБ напачатку з бібліятэкай Залускіх (дзе знаходзілася значная частка кніг з Нясвіжскага замка), а пазней прыходзілі сюды рознымі шляхамі. Сярод самых актыўных дарыцеляў ІПБ быў ксёнз Іосіф Малышэвіч з Беларусі, ён перадаў у бібліятэку каля 2000 старадрукаў, у тым ліку экзэмпляр . «Песні пра Зубра» Міколы Гусоўскага і 223 рукапісаў&lt;ref&gt;Ткачэнка М. І. Дарыцель Імператарскай Публічнай бібліятэкі Іосіф Малышэвіч // Белорусский сборник. Вып. 2. СПб., 2002. С. 174—179.&lt;/ref&gt;. У ІПБ трапіла большая частка канфіскаваных царскімі ўладамі кніг з Полацкай іезуіцкай акадэміі, Сапегаўскіх кнігазбораў з Кодэня і Ружаны&lt;ref&gt;Нікалаеў М. В. Кнiгазбор роду Сапегаў = Книжное собрание рода Сапег [Электронны рэсурс] / НББ, РНБ, ЮНЕСКА. Мінск, 2011. 1 DVD-ROM (1,7 Гб.)&lt;/ref&gt;.

У 1861 у АР ІПБ працаваў гісторык-беларус [[Віктар Отан Каліноўскі|Вікенці Каліноўскі]] і, па яго хадайніцтву, яго брат, [[Кастусь Каліноўскі]]&lt;ref&gt;Нікалаеў М. Браты Каліноўскія і Публічная бібліятэка // ЛİМ. 1 красавіка . № 9 (3263). С. 14-15.&lt;/ref&gt;.

Першы рэдактар навуковых прац ІПБ — беларус Каэтан Касовіч вядомы не толькі аўтар Санскрыта-рускага слоўніка, навуковых прац і перакладаў з усходніх моваў (у т.л. з санскрыта), але і публікатар беларускага народнага фальклёру.

Дырэктар ІПБ акдэмік Іван Афанасьевіч Бычкоў стаў рэдактарам першага ў гісторыі слоўніка беларускай мовы Івана Насовіча. У 1925—1928 і 1934—1937 гг. у бібліятэцы працаваў беларус, ураджэнец Друі Уладзімір Беняшэвіч — буйнейшы візантыніст і правазнаўца свайго часу (растраляны разам з братам і двума сынамі ў ., у . рэабілітаваны). У савецкі час складзены бібліяграфія кірылічных беларускіх старадрукаў (В. Лук’яненка, Т. Афанасьева). З 1993 г. у РНБ штогод праводзіцца тэматычная міжнародная навуковая канферэнцыя «Санкт-Пецярбург і беларуская культура», на якой прачытана больш за 200 дакладаў&lt;ref&gt;http://www.nlr.ru/md/mpro/belorus_report.pdf&lt;/ref&gt;. Перыядычна выдаецца зборнік навуковых прац «Белорусский сборник» (выйшлі вып. 1-6. СПб., 1999—2015).

Былі ў Бібліятэцы і «нетрадыцыйныя» звязаныя з беларускай гісторыяй адзінкі захоўвання, напрыклад нейкі час тут знаходзілася скрынка з прахам польскага караля і вялікага князя літоўскага Станіслава Ляшчынскага&lt;ref&gt;http://adzhaya.livejournal.com/25944.html&lt;/ref&gt;.

== Альбарутэніка ў фондах ==

Беларускія кнігі, друкаваныя кірыліцай, захоўваюцца ў рускім фондзе РНБ (маюць асобны картачны каталог), друкаваныя лацінкай выданні беларускіх друкарняў — у замежным кніжным фондзе і Аддзеле рэдкіх кніг. Сярод іх шмат рэдкіх (часам унікальных) выданняў, у т.л. тры камплекты «Бібліі» Францыска Скарыны, тры экзэмпляры «Брэсцкай Бібліі» Мікалая Радзівіла Чорнага, «Мужыцкая праўда» і друкаваныя па-беларуску «Загады» Кастуся Каліноўскага, кнігі з аўтографамі Вікенція Каліноўскага, Яўхіма Карскага, Івана Насовіча, М. Баброўскага, М. Кутаргі і інш.

У Аддзеле рукапісаў РНБ захоўваюцца тры пергаменныя Евангеллі з Полацка, адно з іх — самая старажытная цалкам захаваная беларуская рукапісная кніга. Захоўваюцца іншыя рукапісныя богаслужбовыя і чэцці кнігі 15-18 стст., спісы 1-га і 2-га Статутаў ВКЛ, летапісы, сярэднявечныя літаратурныя творы, прыватныя і дзяржаўныя акты часоў ВКЛ, памяннікі з базыліянскіх манастыроў, картаграфічныя матэрыялы. Акрамя таго, сярод рукапісаў — архіўныя фонды: частка нясвіжскага архіву князёў Радзівілаў (т.зв. дакументы Дуброўскага), архіўныя фонды папячыцеляў Віленскай навучальнай акругі П. М. Бацюшкава і І. П. Карнілава, фонд рэпрэсаванага ў 1930-я гады М.Баяровіча, архіўная справа пра змаганне вернікаў і царскай адміністрацыі за манастыр у Гарадышчы пад Пінскам, матэрыялы да дзейнасці ў Ленінградзе кінастудыі «Савецкая Беларусь» (фонд Гардзіна) і інш. Вялікая колькасць беларускіх выданняў  1900-1950-х гг. захоўваецца ў Аддзеле літаратуры на мовах Азіі і Афрыкі, у асобным фондзе акадэміка-арабіста, беларуса Ігната Крачкоўскага.

== Бібліятэка Вальтэра ==

Бібліятэка Вальтэра налічвае 6 тысяч 814 тамоў і з’яўляецца нацыянальным здабыткам. Яна была набыта ў 1778 годзе [[Кацярына II|Кацярынай II]] у пляменніцы і спадчынніцы [[Вальтэр]]а. У 1779 годзе на адмысловым караблі бібліятэку даставілі ў Санкт-Пецярбург. Першапачаткова яна была размешчана ў [[Эрмітаж]]ы. Пры [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаі I]] доступ да яе быў закрыты. У 1861 годзе па распараджэнні [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]] бібліятэка Вальтэра была пераведзена ў Імператарскую публічную бібліятэку.

== Гл. таксама ==

* [[Расійская дзяржаўная бібліятэка]]
* [[Сусветная лічбавая бібліятэка]]
* [[Найбуйнейшыя бібліятэкі свету]]
* [[Бібліятэкі Санкт-Пецярбурга]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* История Государственной ордена Трудового Красного Знамени Публичной библиотеки имени М. Е. Салтыкова-Щедрина. — Ленинград: Лениздат, 1963. — 435 с, [15] л. ил.
* История Библиотеки в биографиях её директоров, 1795—2005 / Российская национальная библиотека. — Санкт-Петербург, 2006. — 503, [1] с.: ил. — ISBN 5-8192-0263-5.

== Спасылкі ==
{{commonscat|Russian National Library}}
* [http://www.nlr.ru:8100/ Афіцыйны сайт Расійскай нацыянальнай бібліятэкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304083029/http://www.nlr.ru:8100/ |date=4 сакавіка 2016 }}
* [http://iskusstvo-tv.ru/DocFilm/RNB-biblioteka-XXI-veka.html Фільм «Расійская нацыянальная бібліятэка. Бібліятэка XXI стагоддзі». Інтэрнэт-тэлеканал «Мастацтва ТБ», 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200915024615/http://iskusstvo-tv.ru/DocFilm/RNB-biblioteka-XXI-veka.html |date=15 верасня 2020 }}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расійская нацыянальная бібліятэка| ]]
[[Катэгорыя:Электронныя бібліятэкі]]
[[Катэгорыя:Культура Санкт-Пецярбурга]]
[[Катэгорыя:Нацыянальныя бібліятэкі Расіі]]</text>
      <sha1>3l29ysd7bgob8xm1dqs5e7m4m6q9equ</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Селена Гомес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93998</id>
    <revision>
      <id>5204588</id>
      <parentid>5063478</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:22:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17899" sha1="hyjqu5u0laf292aikx8zvs6ouee5ux4" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Гомес}}
{{Кінематаграфіст
 | Імя              = Селена Гомес
 | Арыгінал імя    = Selena Gomez
 | Фота             = Selena Gomez - Walmart Soundcheck Concert.jpg
 | Подпіс           = 
 | Шырыня           = 230px
 | Імя пры нараджэнні = Селена Мары Гомес
 | Грамадзянства    = {{USA}}
 | Гады актыўнасці  = 2002 — цяпер. час
 | imdb_id          = 1411125
 | Сайт             = [http://www.selenagomez.com/ Афіцыйны сайт]
}}
'''Селе́на Мары́ Го́мес''' ({{lang-en|Selena Marie Gomez}}&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/name/nm1411125/ Selena Gomez an IMDb]&lt;/ref&gt;; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская [[актрыса]] кіно і агучвання, [[Комік|камедыянтка]], [[спявачка]], аўтар песень, [[Барабаншчык|ударніца]]. У кіно праславілася з роляй [[Спіс персанажаў тэлесерыяла «Чараўнікі з Вэйверлі Плэйс»#Алекс Русо|Алекс Русо]] з тэлесерыяла «[[Чараўнікі з Вэйверлі Плэйс]]» (2007), за якую атрымала такія прэміі як «[[Kids' Choice Awards]]» (2009, 2010) і «[[ALMA Award]]» (2009).

З [[2009]] года — вакалістка паспяховай поп-рок групы «[[Selena Gomez &amp; the Scene]]».

Вядомая сваёй дабрачыннай дзейнасцю. Яна з’яўляецца паслом добрай волі [[ЮНІСЕФ]], стаўшы ў [[2009]] годзе самым юным членам фонду за ўсю яго гісторыю. Часопіс ''People'' назваў Селену Гомес чалавекам года 2020&lt;ref&gt;[https://people.com/music/selena-gomez-person-of-the-year-2020-acceptance-not-alone/ people.com]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Селена Мары Гомес нарадзілася [[22 ліпеня]] [[1992]] года ў {{не перакладзена 3|Гранд-Прэйры|Гранд-Прэйры|en|Grand Prairie, Texas}} (штат [[Тэхас]], [[ЗША]]) у сям’і ''Мэндзі Карнет'' і ''Рыкарда Гомеса''. Бацька Селены — лацінаамерыканец, а маці мае італа-англійскае паходжанне&lt;ref&gt;[http://www.showbizcafe.com/en/interviews/exclusive-selena-gomez-on-being-latin/1247 Selena Gomez and Jake T. Austin on being latin] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101225172708/http://showbizcafe.com/en/interviews/exclusive-selena-gomez-on-being-latin/1247 |date=25 снежня 2010 }}&lt;/ref&gt;. Сваё імя Гомес атрымала ў гонар папулярнай у тыя гады спявачкі [[Селена, спявачка|Селены]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.eonline.com/videos/v31013_Selena_Gomez__Famous_Name.html |title=Selena Gomez's Famous Name |work=[[E! Online|E!Online.com]] |date=2008-08-22 |accessdate=2009-11-05 |archiveurl=https://archive.today/20120525194512/http://uk.eonline.com/videos/Selena_Gomez__Famous_Name/31013 |archivedate=25 мая 2012 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Калі ёй было 5 гадоў, бацькі развяліся. Маці, тэатральная актрыса, адна выхоўвала дачку і натхніла яе сваім прыкладам на выбар артыстычнай дзейнасці. У [[2006]] годзе яе маці Мэндзі выйшла замуж за Браяна Ціфі&lt;ref&gt;{{cite web |author=Michelle Tan |date=2008-05 |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20203953,00.html |title=Is Selena Gomez... the Next Miley Cyrus? |work=[[People (magazine)|People.com]] |accessdate=2009-11-05}}&lt;/ref&gt;. У маі [[2010]] года Селена атрымала дыплом пра скончаную дома сярэднюю адукацыю &lt;ref&gt;[http://www.accesshollywood.com/selena-gomez-graduates-high-school-on-screen-and-off_article_32234 Selena Gomez Graduates High School — On Screen &amp; Off | Access Hollywood — Celebrity News, Photos &amp; Videos]. Access Hollywood (2010-05-12). Retrieved on 2010-11-17.&lt;/ref&gt;.

== Кар’ера ==
Гомес вядомая па фільмах і серыялам «[[Чараўнікі з Вэйверлі Плэйс]]», «[[Яшчэ адна гісторыя пра Папялушку]]», «[[Праграма абароны прынцэс]]», «[[Хана Мантана]]», «[[Дзеці шпіёнаў 3: Гульня скончана]]» і па іншых.

У [[2009]] годзе выйшаў поўнаметражны фільм па серыяле «[[Чараўнікі з Вэйверлі Плэйс]]» пад назвай «[[Чараўнікі з Вэйверлі Плэйс у кіно]]».

Да свайго ўдзелу ў [[Walt Disney Pictures|дыснэеўскіх]] фільмах яна сыграла адну з дзіцячых роляў у дзіцячым тэлевізійным шоу «[[Барні і сябры]]». Там яна здымалася са сваёй даўняй сяброўкай — [[Дэмі Лавата]].

У [[2008]] годзе яна падпісала кантракт са студыяй [[Hollywood Records]] і ўнесла свой музычны ўклад у мультфільм «[[Феі, мультфільм|Феі]]», фільмы «[[Яшчэ адна гісторыя пра Папялушку]]», «[[Праграма абароны прынцэс]]» і серыял «[[Чараўнікі з Вэйверлі Плэйс]]». Разам са сваёй групай «[[Selena Gomez &amp; the Scene]]» выпусціла свой дэбютны альбом «Kiss &amp; Tell», які выйшаў у [[ЗША]] у верасні [[2009]] года.

Адна з яе песень ''«One and the same»'' патрапіла ў альбом ''«Pop it, rock it»'', куды ўвайшлі песні [[Майлі Сайрус]], [[Эмілі Осмент]], саўндтрэкі і іншыя песні.

У [[2010]] годзе Селена сыграла галоўныя ролі ў фільмах «[[Рамона і Бізус]]»&lt;ref name=&quot;MTV&quot;&gt;{{cite web |author=Vena, Jocelyn |url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1604489/story.jhtml |title=Selena Gomez To Star In 'Ramona and Beezus' Movie |work=[[MTV.com]] |date=2009-02-06 |accessdate=2009-10-21 |archive-date=5 лістапада 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105073957/http://www.mtv.com/news/articles/1604489/selena-gomez-star-ramona-beezus-movie.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kilday&quot;&gt;{{cite web |author=Kilday, Gregg |url=http://www.reuters.com/article/filmNews/idUSTRE51515A20090206 |title=Young actresses cast for 'Beezus and Ramona' |work=[[Reuters|Reuters.com]] |date=2009-02-05 |accessdate=2009-10-21}}&lt;/ref&gt; і «[[Монтэ-Карла, фільм|Монтэ-Карла]]»&lt;ref name=&quot;MTV&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kilday&quot; /&gt;.

Таксама ў [[2010]] годзе агучыла [[Прынцэса Селенія|прынцэсу Селенію]] ў фільме [[Люк Бесон|Люка Бесона]] «[[Артур і вайна двух светаў]]».

Была запрошанай зоркай у серыял «[[Дайце Сані шанец]]» на 13-ю серыю 1 сезону.

== Грамадская дзейнасць ==
Ажыццяўляе дабрачынную дзейнасць у падтрымаю фонду [[ЮНІСЕФ]], стаўшы ў [[2009]] годзе самым юным членам фонду за ўсю яго гісторыю. Выступала ў якасці абаронцы псіхічнага здароўя, расавай роўнасці і бодзіпазітыву. Актыўна падтрымлівала рух ''[[Black Lives Matter]]'' («Жыццё чарнаскурых мае значэнне») і адкрыта апавядала пра сваю барацьбу з [[дэпрэсія]]й і трывожнасцю. Акрамя таго, Селена Гомес у 2020 годзе выказвалася аб палітычнай сітуацыі ў ЗША і ўпершыню прагаласавала на [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2020)|выбарах прэзідэнта]]&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=264705 nn.by]&lt;/ref&gt;.

== Асабістае жыццё ==
У 12 гадоў, у адпаведнасці з распаўсюджанай у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Штатах]] традыцыяй Селена надзела «кольца бязгрэшнасці»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.theinsider.com/news/986018_Purity_for_Selena_Gomez_A_Personal_Promise_to_God_Not_A_Trend |title=Purity for Selena Gomez A Personal Promise to God, Not A Trend |work=The Insider |accessdate=2009-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090228001018/http://www.theinsider.com/news/986018_Purity_for_Selena_Gomez_A_Personal_Promise_to_God_Not_A_Trend |archivedate=28 лютага 2009 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, што азначае, што яна дала абяцанне захоўваць [[нявіннасць]] да вяселля&lt;ref name=&quot;dogs&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.peoplepets.com/news/celebrities/bffs-selena-gomez-demi-lovato-show-off-their-furry-best-pals/1 |title=BFFs Selena Gomez &amp; Demi Lovato Show Off Their Furry Best Pals |work=[[People (magazine)|PeoplePets.com]] |date=2009-06-18 |accessdate=2009-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408105651/http://www.peoplepets.com/people/pets/ |archivedate=8 красавіка 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;; па паведамленнях на вясну [[2011]] года, Гомес зняла кольца&lt;ref&gt;[http://www.lady.ru/celebs/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD-%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%80/%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%81-%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B5%D0%BB-%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD-%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%80-%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE/ Селене Гомес надакучыў Джасцін Бібер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110607012131/http://www.lady.ru/celebs/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD-%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%80/%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%81-%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B5%D0%BB-%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD-%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%80-%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE |date=7 чэрвеня 2011 }}&lt;/ref&gt;.

Гомес распавядае пра сваю вялікую любоў да жывёл, у яе доме жывуць 5 сабак.

У студзені [[2011]] года Гомес пачала атрымліваць пагрозы пра забойства праз [[Twitter]] ад прыхільніц [[Джасцін Бібер|Джасціна Бібера]], пасля таго, як тыя ўбачылі фатаграфіі, дзе Селена і Джасцін цалуюцца&lt;ref&gt;{{cite web |author=Jessica Derschowitz |date=2011-01-04 |url=http://www.cbsnews.com/8301-31749_162-20027222-10391698.html |title=Selena Gomez Receives Death Threats Over Justin Bieber Photos |work=[[CBS News]] |accessdate=2011-01-05 |archiveurl=https://archive.today/20120721034313/http://www.cbsnews.com/8301-31749_162-20027222-10391698.html |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

10 чэрвеня 2011 года Селена была экстрана шпіталявана са млоснасцю і жудаснымі галаўнымі болямі пасля ўдзелу ў шоу «[[:en:The Tonight Show|The Tonight Show]]»&lt;ref&gt;[http://www.lady.ru/celebs/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD-%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%80/%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%81-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0-%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE/ Селена Гомес цяжарная?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111121015452/http://www.lady.ru/celebs/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD-%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%80/%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%81-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0-%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE |date=21 лістапада 2011 }}&lt;/ref&gt;. 13 чэрвеня 2011 года было паведамлена, што прычынай хваробы Гомес сталі фізічнае знясіленне і харчовае атручванне&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/news/ni11677904/ Selena Gomez «In and Out» of Hospital Over the Weekend, but «Feeling Stronger»]&lt;/ref&gt;.

== Дыскаграфія ==
'''Альбомы гурта Selena Gomez &amp; the Scene studio albums'''

* ''Kiss &amp; Tell'' (2009)
* ''A Year Without Rain'' (2010)
* ''When the Sun Goes Down'' (2011)

'''Сольныя студыйныя альбомы'''

* ''Stars Dance'' (2013)
* ''Revival'' (2015)
* ''Rare'' (2020)

'''Сумесныя студыйныя альбомы'''

* ''I Said I Love You First'' (з Benny Blanco) (2025)

== Узнагароды і намінацыі ==
{| class=&quot;wide collapsible collapsed&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=5 style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Узнагароды і намінацыі
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Узнагарода
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Год
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Катэгорыя
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Фільм
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Вынік
|-
|rowspan=2|'''[[ALMA]]'''
|[[2008]]
|Найлепшая актрыса камедыйнага тэлесерыяла
|[[Чараўнікі з Вэйверлі Плэйс]]
|{{Намінацыя}}
|-
|[[2009]]
|Тэлевізійная актрыса — камедыя
|[[Чараўнікі з Вэйверлі Плэйс]]
|{{Узнагарода}}
|-
|rowspan=3|'''[[NAACP Image Award]]'''
|[[2009]]
|rowspan=3|Найлепшая актрыса моладзевай/дзіцячай праграмы
|[[Чараўнікі з Вэйверлі Плэйс]]
|{{Намінацыя}}
|-
|[[2010]]
|[[Чараўнікі з Вэйверлі Плэйс]]
|{{Намінацыя}}
|-
|[[2011]]
|[[Чараўнікі з Вэйверлі Плэйс]]
|{{Намінацыя}}
|-
|rowspan=3|'''[[Imagen Foundation Awards]]'''
|[[2008]]
|rowspan=3|Найлепшая актрыса — Тэлебачанне
|[[Чараўнікі з Вэйверлі Плэйс]]
|{{Намінацыя}}
|-
|[[2009]]
|[[Чараўнікі з Вэйверлі Плэйс]]
|{{Намінацыя}}
|-
|[[2010]]
|[[Чараўнікі з Вэйверлі Плэйс у кіно]]
|{{Намінацыя}}
|-
|rowspan=2|'''[[Kids' Choice Awards]]'''
|[[2009]]
|rowspan=2|Любімая тэлеактрыса
|[[Чараўнікі з Вэйверлі Плэйс]]
|{{Узнагарода}}
|-
|[[2010]]
|[[Чараўнікі з Вэйверлі Плэйс]]
|{{Узнагарода}}
|-
|rowspan=2|'''[[Teen Choice Awards]]'''
|[[2009]]
|Выбар тэлезорак лета: Актрысы
|[[Праграма абароны прынцэс]]
|{{Узнагарода}}
|-
|[[2010]]
|Выбар кіназорак лета: Актрысы
|[[Рамона і Бізус]]
|{{Намінацыя}}
|-
|rowspan=3|'''[[Малады акцёр (прэмія)|Малады акцёр]]'''
|[[2008]]
|Найлепшая маладая актрыса ў акцёрскім саставе серыяла
|[[Чараўнікі з Вэйверлі Плэйс]]
|{{Намінацыя}}
|-
|[[2009]]
|Найлепшая актрыса тэлестужкі, серыяла ці праграмы — Маладая актрыса ў галоўнай ролі
|[[Яшчэ адна гісторыя пра Папялушку]]
|{{Узнагарода}}
|-
|[[2010]]
|Найлепшая актрыса тэлестужкі, серыяла ці праграмы — Маладая актрыса ў галоўнай ці другараднай ролі
|[[Праграма абароны прынцэс]]
|{{Намінацыя}}
|}

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{commonscat|Selena Gomez|Селена Гомес}}
* [http://www.selenagomez.com/ Официальный сайт]
* [http://www.facebook.com/Selena  Selena Gomez] на [[Facebook]]
* {{myspace|selenagomez}}
* [http://www.youtube.com/selenagomez Selena Gomez] на [[YouTube]]
* {{twitter|selenagomez}}
* {{imdb name|id=1411125|name=Selena Gomez}}
* [http://www.people.com/people/selena_gomez Selena Gomez] на People Magazine
* [https://www.youtube.com/watch?v=Tztc73r8348&amp;list=PLTicyuTR7c8ajZLPjsNfzBWptJQcpsWsE&amp;index=13 Музычны чарт — Селена Гомес]
* [https://web.archive.org/web/20161228012358/http://www.tvguide.com/celebrities/selena-gomez/289662 Selena Gomez] на TV Guide

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Гомес Селена}}
[[Катэгорыя:Дзеці-акцёры ЗША]]
[[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]]
[[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]]
[[Катэгорыя:Комікі ЗША]]
[[Катэгорыя:Поп-музыканты ЗША]]
[[Катэгорыя:Рок-музыканты ЗША]]
[[Катэгорыя:Жаночы вакал у рок-музыцы]]
[[Катэгорыя:Ударнікі ЗША]]
[[Катэгорыя:Паслы добрай волі ЮНІСЕФ]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Тэхасе]]</text>
      <sha1>hyjqu5u0laf292aikx8zvs6ouee5ux4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вітэльсбахі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95300</id>
    <revision>
      <id>5204391</id>
      <parentid>4419319</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5204391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28888" sha1="1g979y7fcpgi9my3w1nd9xw3kvfypez" xml:space="preserve">{{Каралеўскі дом|
|прозвішча       =Вітэльсбахі
| стан =
|герб   =Wappen des Herzogs in Bayern (Haus Wittelsbach).png
|краіна        = {{Сцяг Баварыі}} [[Баварыя]]
|родапачынальны дом   =[[Луітпольдынгі]]
|тытулы        =&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* [[Спіс кіраўнікоў Баварыі|герцагі і каралі Баварыі]]
* курфюрсты Брандэнбурга (1351—1364)
* графы Галандыі (1353—1417)
* каралі Даніі (1440—1448), Чэхіі (1619—1620), Швецыі (1654—1741), Грэцыі (1832—1862)
* імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі (1314—1347, 1742—1745)
|заснавальнік        = [[Атон I, герцаг Баварыі|Атон I]]
|апошні кіраўнік    =[[Людвіг III (кароль Баварыі)|Людвіг III]]
|цяперашні глава   =Франц, герцаг Баварскі
|год заснавання =1180
|спыненне роду=
|зрушэнне     =1918
|нацыянальнасць   =
|малодшыя лініі =[[Пфальц-Цвейбрукенская дынастыя]]
|Commons =House of Wittelsbach
|Rodovid =Вітэльсбахі
}}{{іншыя значэнні|Вітэльсбах}}
'''Вітэльсбахі''' ({{lang-de|Wittelsbach}}) — [[Германія|нямецкі]] феадальны род, які з канца XII стагоддзя і да канца [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] кіраваў [[Баварыя]]й, а таксама некаторымі бліжэйшымі землямі. Спрабавалі выводзіць сваё паходжанне ад [[Луітпольдзінгі|Луітпольдынгаў.]]

Род атрымаў сваю назву ад замка Вітэльсбах, які да пачатку XIII ст. стаяў на рацэ [[Зале]] ў Верхняй [[Баварыя|Баварыі]]. Першыя Вітэльсбахі былі маркграфамі [[Мейсен]]скімі і [[ландграф]]амі Цюрынгскімі, пасля падзення [[Генрых Леў|Генрыха Льва]] (1180) замацаваліся ў [[герцагства Баварыя|Баварскім герцагстве]]. У 1214 г. зацвердзіліся ў Рэйнскім [[Пфальц]]ы. У другой чвэрці XIV ст. падзяліліся на дзве асноўныя лініі — старэйшую (пфальцграфы Рэйнскія) і малодшую (герцагі Баварскія). Пфальцграфы Рэйнскія ў 1356 г. сталі [[курфюрст]]амі. У 1623 г. гэты тытул перайшоў да герцагаў Баварскіх, аднак у 1654 г. ён ізноў вярнуўся да пфальцграфаў.

Старэйшая лінія Вітэльсбахаў распалася на некалькі галін, і па меры іх згасання карона курфюрстаў пераходзіла ад адной галіны да іншай. Малодшая лінія загасла ў 1777 г., пасля чаго герцагскі тытул перайшоў у старэйшую лінію ([[Пфальц-Цвейбрукенская дынастыя|Пфальц-Цвейбрукенская галіна]]). У 1806 г. герцагі Баварскія сталі каралямі, а герцагскі тытул перайшоў да Пфальц-Цвейбрукенской-Гельнгаўзенскай галіны.

Прадстаўнікі дому былі курфюрстамі Брадэнбургскімі (1351—1364), графамі Галандскімі (1353—1417), [[Спіс каралёў Даніі|каралямі дацкімі]] (1440—1448), чэшскімі (1619—1620), [[Спіс каралёў Швецыі|шведскімі]] (1654—1741), грэчаскімі (1832—1862), а таксама імператарамі [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] (1314—1347, 1400-1410, 1742—1745). Па меркаванні [[якабіты|якабітаў]], менавіта Вітэльсбахам належаць у наш час правы на брытанскую карону.

Дом Вітэльсбахаў быў праціўнікам [[нацысты|нацыс]]цкага рэжыму ў Германіі. У [[1939]]  годзе прынц [[Альбрэхт (прынц Баварыі)|Альбрэхт]] з сям'ёй перабраўся ў Венгрыю. Вітэльсбахі жылі ў [[Будапешт|Будапешце]], а праз чатыры гады, у канцы [[1943]] года, пераехалі ў свой замак у [[Шарвар]]ы. У сакавіку [[1944]] года нямецкія войскі акупавалі Венгрыю, а [[6 кастрычніка]] [[1944]] года ўся сям'я была арыштаваны. Вітэльсбахі былі кінуты ў канцлагеры [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзен]] і [[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау]]. У канцы красавіка [[1945]] года яны былі вызвалены трэцяй арміяй [[ЗША]].

== Герцагі Баварыі ==
* [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіг IV]] нар.[[1282]], сын [[Людвіг II, герцаг Баварыі|Людвіга II]], герцаг Верхняй Баварыі [[1301]]—[[1341]],
Рымскі кароль [[1314]]—[[1328]], Рымскі імператар, кароль Германіі [[1328]]—[[1347]], герцаг Баварыі [[1340]]—[[1347]]
* [[Людвіг V (герцаг Баварыі)|Людвіг V, герцаг Баварыі]] нар.[[1317]], сын [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіга IV]], маркграф Брандэнбурга [[1324]]—[[1351]], граф Ціроля [[1342]]—[[1361]], герцаг Баварыі [[1347]]—[[1349]], герцаг Верхняй Баварыі [[1349]]—[[1361]]
* [[Стэфан II, герцаг Баварыі]] нар.[[1319]], сын [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіга IV]], герцаг Баварыі [[1347]]—[[1349]], герцаг Ніжняй Баварыі [[1349]]—[[1353]], герцаг Ніжняй Баварыі—Ландсхут [[1353]]—[[1375]]
* [[Вільгельм V Набожны|Вільгельм V, герцаг Баварыі]] нар.[[1332]], сын [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіга IV]], граф Эно, Галандыі і Зеландыі [[1345]]—[[1389]], герцаг Баварыі [[1347]]—[[1349]], герцаг Ніжняй Баварыі [[1349]]—[[1353]], герцаг Ніжняй Баварыі—Штраўбінг [[1353]]—[[1358]]
* [[Альбрэхт I, герцаг Баварыі]] нар.[[1336]], сын [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіга IV]], герцаг Баварыі [[1347]]—[[1349]], герцаг Ніжняй Баварыі [[1349]]—[[1353]], герцаг Ніжняй Баварыі—Штраўбінг [[1353]]—[[1404]], граф Эно, Галандыі і Зеландыі [[1389]]—[[1404]]
* [[Людвіг VI Рымлянін|Людвіг VI, герцаг Баварыі]] нар.[[1330]], сын [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіга IV]], герцаг Баварыі [[1347]]—[[1349]], герцаг Верхняй Баварыі [[1349]]—[[1351]], маркграф Брандэнбурга [[1351]]—[[1356]], маркграф і курфюрст Брандэнбурга [[1356]]—[[1365]]
* [[Атон V, герцаг Баварыі]], сын [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіга IV]], герцаг Баварыі [[1347]]—[[1349]], маркграф Брандэнбурга [[1351]]—[[1365]], маркграф і курфюрст Брандэнбурга [[1365]]—[[1375]], герцаг Ніжняй Баварыі—Ландсхут [[1375]]—[[1379]]
* [[Альбрэхт IV Мудры|Альбрэхт IV, герцаг Баварыі]] нар.[[1447]], сын [[Альбрэхт III Набожны|Альбрэхта III]], герцаг Баварыі—Інгальштат [[1465]]—[[1504]], герцаг Баварыі [[1504]]—[[1508]]
* [[Вільхельм IV, герцаг Баварыі]] нар.[[1493]], сын [[Альбрэхт IV Мудры|Альбрэхта IV]], герцаг Баварыі [[1508]]—[[1514]], [[1545]]—[[1550]], герцаг Баварыі—Мюнхен [[1514]]—[[1545]]
* [[Альбрэхт V (герцаг Баварыі)|Альбрэхт V]] нар.[[1528]], сын [[Вільгельм IV (герцаг Баварыі)|Вільгельма IV]], герцаг Баварыі [[1550]]—[[1579]]
* [[Вільгельм V Набожны|Вільгельм V]] нар.[[1548]], сын Альбрэхта V, герцаг Баварыі [[1579]]—[[1597]]
* [[Максіміліян I Вітэльсбах|Максіміліян I]] нар.[[1573]], сын Вільгельма V, герцаг Баварыі [[1597]]—[[1651]], курфюрст [[Пфальц]]а [[1623]]—[[1649]]
* [[Фердынанд Марыя, курфюрст Баварыі|Фердынанд]] нар.[[1636]], сын Максіміліяна I, герцаг і курфюрст Баварыі [[1651]]—[[1679]]
* [[Максіміліян II, курфюрст Баварыі|Максіміліян II]] нар.[[1662]], сын Фердынанда, герцаг і курфюрст Баварыі [[1679]]—[[1726]]
* [[Карл VII Альбрэхт|Карл VII]] нар.[[1697]], сын Максіміліяна II, герцаг і курфюрст Баварыі [[1726]]—[[1745]], кароль Чэхіі [[1741]]—[[1745]], імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі [[1742]]—[[1745]]
* [[Максіміліян III, курфюрст Баварыі|Максіміліян III]] нар.[[1727]], сын Карла VII, герцаг і курфюрст Баварыі [[1745]]—[[1777]]
* [[Карл IV, курфюрст Баварыі|Карл IV]] нар.[[1724]], сын [[Іаган Крысціян Пфальц-Шульцбах|Іагана Крысціяна]], пфальцграфа Шульцбахского [[1733]]—[[1742]], курфюрст Пфальца, герцаг Юліха і Берга [[1742]]—[[1799]], герцаг і курфюрст Баварыі [[1777]]—[[1799]]
* [[Максіміліян I Іосіф Вітэльсбах|Максіміліян IV]]&lt;!-- нестасоўка? --&gt; нар.[[1756]], сын [[Фрыдрых Міхаэль, герцаг Пфальц-Цвейбрукен|Фрыдрыха Міхаэля]], герцаг Пфальц-Цвейбрукена [[1795]]—[[1801]], герцаг Берга [[1799]]—[[1803]], герцаг і курфюрст Баварыі [[1799]]—[[1805]], курфюрст Пфальца [[1799]]—[[1806]], кароль Баварыі [[Максіміліян I Іосіф Вітэльсбах|Максіміліян I]] [[1805]]—[[1825]]

== Герцагі Верхняй Баварыі ==
* [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіг IV]] нар.[[1282]], сын [[Людвіг II Строгі|Людвіга II]], герцаг Верхняй Баварыі [[1301]]—[[1341]],
Рымскі кароль [[1314]]—[[1328]], Рымскі імператар, кароль Германіі [[1328]]—[[1347]], герцаг Баварыі [[1340]]—[[1347]]
* [[Людвіг V]] нар.[[1317]], сын [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіга IV]], маркграф Брандэнбурга [[1324]]—[[1351]], граф Ціроля [[1342]]—[[1361]], герцаг Баварыі [[1347]]—[[1349]], герцаг Верхняй Баварыі [[1349]]—[[1361]]
* [[Людвіг VI]] нар.[[1330]], сын [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіга IV]], герцаг Баварыі [[1347]]—[[1349]], герцаг Верхняй Баварыі [[1349]]—[[1351]], маркграф Брандэнбурга [[1351]]—[[1356]], маркграф і курфюрст Брандэнбурга [[1356]]—[[1365]]
* [[Мейнхард III]] нар.[[1343]], сын [[Людвіг V (герцаг Баварыі)|Людвіга V]], герцаг Верхняй Баварыі і граф Ціроля [[1361]]—[[1363]]

== Герцагі Ніжняй Баварыі ==
* [[Стэфан II]] нар.[[1319]], сын [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіга IV]], герцаг Баварыі [[1347]]—[[1349]], герцаг Ніжняй Баварыі [[1349]]—[[1353]], герцаг Ніжняй Баварыі—Ландсхут [[1353]]—[[1375]]
* [[Вілем V]] нар.[[1332]], сын [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіга IV]], граф Эно, Галандыі і Зеландыі [[1345]]—[[1389]], герцаг Баварыі [[1347]]—[[1349]], герцаг Ніжняй Баварыі [[1349]]—[[1353]], герцаг Ніжняй Баварыі—Штраўбінг [[1353]]—[[1358]]
* [[Альберт I]] нар.[[1336]], сын [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіга IV]], герцаг Баварыі [[1347]]—[[1349]], герцаг Ніжняй Баварыі [[1349]]—[[1353]], герцаг Ніжняй Баварыі—Штраўбінг [[1353]]—[[1404]], граф Эно, Галандыі і Зеландыі [[1389]]—[[1404]]

== Герцагі Ніжняй Баварыі—Ландсхут ==
* [[Стэфан II]] нар.[[1319]], сын [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіга IV]], герцаг Баварыі [[1347]]—[[1349]], герцаг Ніжняй Баварыі [[1349]]—[[1353]], герцаг Ніжняй Баварыі—Ландсхут [[1353]]—[[1375]]
* [[Ота V]], сын [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіга IV]], герцаг Баварыі [[1347]]—[[1349]], маркграф Брандэнбурга [[1351]]—[[1365]], маркграф і курфюрст Брандэнбурга [[1365]]—[[1375]], герцаг Ніжняй Баварыі—Ландсхут [[1375]]—[[1379]]
* [[Стэфан III]] нар.[[1337]], сын [[Стэфан II|Стэфана II]], герцаг Ніжняй Баварыі—Ландсхут [[1375]]—[[1392]], герцаг Баварыі—Інгальштат [[1392]]—[[1395]], герцаг Баварыі—Мюнхен [[1395]]—[[1413]]
* [[Фрыдрых II, герцаг Баварыі|Фрыдрых II]] нар.[[1339]], сын [[Стэфан II|Стэфана II]], герцаг Ніжняй Баварыі—Ландсхут [[1375]]—[[1392]], герцаг Баварыі—Ландсхут [[1392]]—[[1393]]
* [[Іахан II]] нар.[[1341]], сын [[Стэфан II|Стэфана II]], герцаг Ніжняй Баварыі—Ландсхут [[1375]]—[[1392]], герцаг Баварыі—Мюнхен [[1392]]—[[1395]], герцаг Баварыі—Інгальштат [[1395]]—[[1397]]

== Герцагі Баварыі—Ландсхут ==
* [[Фрыдрых II, герцаг Баварыі|Фрыдрых II]] нар.[[1339]], сын [[Стэфан II|Стэфана II]], герцаг Ніжняй Баварыі—Ландсхут [[1375]]—[[1392]], герцаг Баварыі—Ландсхут [[1392]]—[[1393]]
* [[Хейнрых XVI]] нар.[[1386]], сын [[Фрыдрых II, герцаг Баварыі|Фрыдрыха II]], герцаг Баварыі—Ландсхут [[1393]]—[[1450]]
* [[Людвіг IX]] нар.[[1417]], сын [[Хейнрых XVI|Хейнрыха XVI]], герцаг Баварыі—Ландсхут [[1450]]—[[1479]]
* [[Георг Вітэльсбах|Георг]] нар.[[1455]], сын [[Людвіг IX|Людвіга IX]], герцаг Баварыі—Ландсхут [[1479]]—[[1503]]
* [[Элісабет Вітэльсбах|Элісабет]] нар.[[1478]], дачка [[Георг Вітэльсбах|Георга]], герцагіня Баварыі—Ландсхут [[1503]]—[[1504]]
* [[Людвіг X]] нар.[[1495]], сын [[Альбрэхта IV]], герцаг Баварыі—Ландсхут [[1514]]—[[1545]]

== Герцагі Баварыі—Інгальштат ==
[[Выява:Statue of Charles XII of Sweden at Karl XIIs torg Stockholm Sweden.jpg|thumb|Адзін з самых знакамітых Вітэльсбахаў — шведскі кароль [[Карл XII]]. Помнік у Стакгольме.]]
* [[Стэфан III]] нар.[[1337]], сын [[Стэфан II|Стэфана II]], герцаг Ніжняй Баварыі—Ландсхут [[1375]]—[[1392]], герцаг Баварыі—Інгальштат [[1392]]—[[1395]], герцаг Баварыі—Мюнхен [[1395]]—[[1413]]
* [[Іахан II]] нар.[[1341]], сын [[Стэфан II|Стэфана II]], герцаг Ніжняй Баварыі—Ландсхут [[1375]]—[[1392]], герцаг Баварыі—Мюнхен [[1392]]—[[1395]], герцаг Баварыі—Інгальштат [[1395]]—[[1397]]
* [[Эрнст Вітэльсбах|Эрнст]] нар.[[1373]], сын [[Іахан II|Іахана II]], герцаг Баварыі—Інгальштат [[1397]]—[[1438]]
* [[Вільхельм III]] нар.[[1375]], сын [[Іахан II|Иоханна II]], герцаг Баварыі—Інгальштат [[1397]]—[[1435]]
* [[Адольф Вітэльсбах|Адольф]] нар.[[1434]], сын [[Вільхельм III|Вільхельма III]], герцаг Баварыі—Інгальштат [[1435]]—[[1440]]
* [[Альбрэхт III Набожны|Альбрэхт III]] р.[[1401]], сын [[Эрнста]], герцаг Баварыі—Інгальштат [[1438]]—[[1460]]
* [[Іахан IV]] нар.[[1437]], сын [[Альбрэхт III Набожны|Альбрэхта III]], герцаг Баварыі—Інгальштат [[1460]]—[[1463]]
* [[Жыгімонт Вітэльсбах|Жыгімонт]] нар.[[1439]], сын [[Альбрэхт III Набожны|Альбрэхта III]], герцаг Баварыі—Інгальштат [[1460]]—[[1467]]
* [[Альбрэхт IV Мудры|Альбрэхт IV]] нар.[[1447]], сын [[Альбрэхт III Набожны|Альбрэхта III]], герцаг Баварыі—Інгальштат [[1465]]—[[1504]], герцаг Баварыі [[1504]]—[[1508]]
* [[Крыстаф Вітэльсбах|Крыстаф]] нар.[[1449]], сын [[Альбрэхт III Набожны|Альбрэхта III]], герцаг Баварыі—Інгальштат [[1468]]—[[1485]], пам.[[1493]]

== Герцагі Баварыі—Мюнхен ==
* [[Іахан II]] нар.[[1341]], сын [[Стэфан II|Стэфана II]], герцаг Ніжняй Баварыі—Ландсхут [[1375]]—[[1392]], герцаг Баварыі—Мюнхен [[1392]]—[[1395]], герцаг Баварыі—Інгальштат [[1395]]—[[1397]]
* [[Стэфан III]] нар.[[1337]], сын [[Стэфан II|Стэфана II]], герцаг Ніжняй Баварыі—Ландсхут [[1375]]—[[1392]], герцаг Баварыі—Інгальштат [[1392]]—[[1395]], герцаг Баварыі—Мюнхен [[1395]]—[[1413]]
* [[Людвіг VII]] нар.[[1365]], сын [[Стэфан III|Стэфана III]], герцаг Баварыі—Мюнхен [[1413]]—[[1443]], граф Мартэна [[1416]]—[[1425]]
* [[Людвіг VIII]] нар.[[1403]], сын [[Стэфан III|Стэфана III]], герцаг Баварыі—Мюнхен [[1443]]—[[1445]]
* [[Вільхельм IV]] нар.[[1493]], сын [[Альбрэхта IV]], герцаг Баварыі [[1508]]—[[1514]], [[1545]]—[[1550]], герцаг Баварыі—Мюнхен [[1514]]—[[1545]]

== Герцагі Ніжняй Баварыі—Штраўбінг ==
* [[Вілем V]] нар.[[1332]], сын [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіга IV]], граф Эно, Галандыі і Зеландыі [[1345]]—[[1389]], герцаг Баварыі [[1347]]—[[1349]], герцаг Ніжняй Баварыі [[1349]]—[[1353]], герцаг Ніжняй Баварыі—Штраўбінг [[1353]]—[[1358]]
* [[Альберт I]] нар.[[1336]], сын [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіга IV]], герцаг Баварыі [[1347]]—[[1349]], герцаг Ніжняй Баварыі [[1349]]—[[1353]], герцаг Ніжняй Баварыі—Штраўбінг [[1353]]—[[1404]], граф Эно, Галандыі і Зеландыі [[1389]]—[[1404]]
* [[Вілем VI]] нар.[[1365]], сын [[Альберт I|Альберта I]], герцаг Ніжняй Баварыі—Штраўбінг, граф Эно, Галандыі і Зеландыі [[1404]]—[[1417]]
* [[Іахан III]] нар.[[1373]], сын Альберт I|Альберта I]], князь—біскуп Льежа [[1389]]—[[1418]], герцаг Ніжняй Баварыі—Штраўбінг, граф Эно, Галандыі і Зеландыі [[1417]]—[[1425]], герцаг Люксембурга [[1418]]—[[1425]]
* [[Якаба, графіня Генегау|Якаба]] нар.[[1401]], дачка [[Вілем VI|Вілема VI]], графіня Эно, Галандыі і Зеландыі [[1425]]—[[1436]]

== Ландграфы Лёйхтэнберга ==
* [[Максіміліян Філіп, ландграф Лёйхтэнберг|Максіміліян Філіп]] нар.[[1638]], сын Максіміліяна I, ландграф [[1666]]—[[1705]]
* [[Фердынанд, ландграф Лёйхтэнберг|Фердынанд]] нар.[[1699]], сын Максіміліяна II, ландграф [[1714]]—[[1738]]

== Курфюрсты Пфальца ==
* [[Іаган-Вільгельм (курфюрст Пфальца)|Іаган-Вільгельм]] нар. [[1658]], сын [[Філіп Вільгельм, курфюрст Пфальца|Філіпа Вільхельма]], пфальцграф на Рэйне, герцаг Юліха і Берга [[1685]]—[[1716]], эрцшатмайстар і курфюрст Свяшчэннай Рымскай імперыі [[1685]]—[[1710]], эрцтрухзес і курфюрст Свяшчэннай Рымскай імперыі [[1710]]—[[1716]]
* [[Карл III Філіп]] нар. [[1661]], сын [[Філіп Вільгельм, курфюрст Пфальца|Філіпа Вільхельма]], пфальцграф на Рэйне, эрцтрухзес і курфюрст Свяшчэннай Рымскай імперыі, герцаг Юліха і Берга [[1716]]—[[1742]]
* [[Карл IV Тэадор]] нар. [[1724]], сын [[Іахан Крысціян|Іахана Крысціяна]], герцаг Зульцбаха [[1733]]—[[1742]], пфальцграф на Рэйне, эрцтрухзес і курфюрст Свяшчэннай Рымскай імперыі, герцаг Юліха і Берга [[1742]]—[[1799]], герцаг Баварыі [[1777]]—[[1799]]
* [[Максіміліян I Іосіф Вітэльсбах|Максіміліян IV]] нар. [[1756]], сын [[Фрыдрых Міхаэль|Фрыдрыха Міхаэля]], герцаг Цвайбрукена [[1795]]—[[1801]], пфальцграф на Рэйне, герцаг Берга [[1799]]—[[1803]], герцаг Баварыі [[1799]]—[[1805]], эрцтрухзес і курфюрст Свяшчэннай Рымскай імперыі [[1799]]—[[1806]], кароль як Максіміліян I [[1805]]—[[1825]]

== Каралі Баварыі ==
[[Выява:Residenz Ansicht Hofgarten, München.jpg|thumb|300px|[[Мюнхенская рэзідэнцыя|Каралеўскі палац]] у [[Мюнхен]]е]]
* [[Максіміліян I Іосіф Вітэльсбах|Максіміліян I, кароль Баварыі]] нар.[[1756]], сын [[Фрыдрыха Міхаэля]], герцаг Цвайбрукена [[1795]]—[[1801]], пфальцграф на Рэйне, герцаг Берга [[1799]]—[[1803]], герцаг Баварыі [[Максіміліян IV]] [[1799]]—[[1805]], эрцтрухзес і курфюрст Свяшчэннай Рымскай імперыі [[1799]]—[[1806]], кароль [[1805]]—[[1825]]
* [[Людвіг I Вітэльсбах|Людвіг I]] нар.[[1786]], сын Максіміліяна I, кароль [[1825]]—[[1848]], пам.[[1868]]
* [[Максіміліян II (кароль Баварыі)|Максіміліян II, кароль Баварыі]] нар.[[1811]], сын [[Людвіг I Вітэльсбах|Людвіга I]], кароль [[1848]]—[[1864]]
* [[Людвіг II, кароль Баварыі|Людвіг II]] нар.[[1845]], сын Максіміліяна II, кароль [[1864]]—[[1886]] (незадоўга да смерці ўстаноўлена рэгенцтва)
* [[Ота, кароль Баварыі|Ота]] ([[1848]]—[[1916]]), сын Максіміліяна II, кароль [[1886]]—[[1913]] (фактычна не кіраваў з-за псіхічнага захворвання)
*: [[Луітпольд, прынц-рэгент|Луітпольд]] (1821—1912), сын Людвіга I, дзядзька Людвіга II і Ота, [[рэгент]] з прычыны іх душэўнай хваробы (1886—1912)
* [[Людвіг III (кароль Баварыі)|Людвіг III]] ([[1845]]—[[1921]]), сын Луітпольда, рэгент [[1912]]—[[1913]], кароль [[1913]]—[[1918]]

== Кароль Грэцыі ==
* [[Отан (кароль Грэцыі)|Атон I, кароль Грэцыі]] нар. [[1815]], сын [[Людвіг I Вітэльсбах|Людвіга I]], кароль (васілеўс) [[1832]]—[[1862]], пам.[[1867]]

== Главы Баварскага каралеўскага дому ==
* [[Рупрэхт, кронпрынц Баварыі]] нар.[[1869]], сын [[Людвіг III|Людвіга III]], кронпрынц [[1916]]—[[1955]]
* [[Альбрэхт, герцаг Баварыі]] нар.[[1905]], сын [[Рупрэхт]]а, герцаг Баварыі, Франконіі і ў Швабіі, пфальцграф на Рэйне [[1955]]—[[1996]]
* [[Франц, герцаг Баварыі]] нар.[[1933]], сын [[Альбрэхт]]а, герцаг Баварыі, Франконіі і ў Швабіі, пфальцграф на Рэйне [[1996]]—

== Літаратура ==
* ''Семёнов И.'' Христианские династии Европы. — М., 2002.
* ''Döring О.'' Das Haus Witteisbach. — Münch., 1924.
* ''Häutle C.'' Genealogie des erlauchten Stammhauses Wittelsbach, von dessen Wiedereinsetzung in das Herzogthum Bayern (11. September 1180) bis herab auf unsere Tage. — Münch., 1870.
* ''Isenburg W. К. v.'' Stammtafeln zur Geschichte der europeischen Staaten, Bd 2. — B., 1936.

{{Каралеўскія дынастыі}}

[[Катэгорыя:Вітэльсбахі| ]]</text>
      <sha1>1g979y7fcpgi9my3w1nd9xw3kvfypez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гайдэльбергская бочка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96668</id>
    <revision>
      <id>5204669</id>
      <parentid>4748595</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1751 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5204669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1007" sha1="g6ebtcaix7dc2emd8z7dx5aeh79d1zh" xml:space="preserve">[[Файл:Grossesfass.jpg|thumb]]
'''Гайдэльбергская бочка''' — самая вялікая [[бочка]] для [[віно|віна]], якая захоўваецца ў сутарэннях [[Гайдэльбергскі замак|Гайдэльбергскага замка]]. Яна зроблена з высакаякаснага [[дуб]]а вядомым нямецкім майстрам М. Вернерам для вытрымкі віна, якое пастаўлялася да двара высокапастаўленых вяльможаў. Бочка была выраблена ў [[1751]] годзе са 130 дубовых ствалоў. Яе ёмістасць — 212 422 літры.

{{НК}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Славутасці Бадэн-Вюртэмберга]]
[[Катэгорыя:Вінаробства]]
[[Катэгорыя:Ёмістасці]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1751 годзе]]</text>
      <sha1>g6ebtcaix7dc2emd8z7dx5aeh79d1zh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>121975</id>
    <revision>
      <id>5204489</id>
      <parentid>5203923</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+7 новых</comment>
      <origin>5204489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2083" sha1="k4es4jsazb0nj11n1qf76chg3011iih" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Міхаіл Іванавіч Варатынскі|2026-09-23T13:58:22Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Мікалай Іванавіч Гнедзіч|2026-09-23T13:47:34Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Аляксей Фёдаравіч Адашаў|2026-09-23T13:39:31Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Сафія Ягелонка|2026-09-23T10:56:34Z|Voūk12}}
{{Новы артыкул|Аўдоцця Рыгораўна з Друцкіх-Горскіх|2026-09-23T07:30:31Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Часловас Юршэнас|2026-09-23T07:25:41Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Глорыя Холдэн|2026-09-22T15:54:47Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Маліпудзі Мангапаці Палам Раджу|2026-09-22T14:10:04Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Фарэл Уільямс|2026-09-22T10:38:32Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Карл Бонхёфер|2026-09-22T09:52:10Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Тэадор Мейнерт|2026-09-22T08:40:54Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Антон Лаўрэнавіч Амбросаў|2026-09-22T08:27:10Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Тэадор Аман|2026-09-22T07:46:17Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Акоп Акапян (паэт)|2026-09-22T07:39:02Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Сіра Акаборы|2026-09-22T07:30:08Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Шакен Кенжатаевіч Айманаў|2026-09-22T07:05:39Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Гапар Айтыеў|2026-09-21T13:24:36Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Генры Айртан|2026-09-21T10:40:43Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Акрам Айліслі|2026-09-21T10:29:22Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Тэадор Ільіч Айзерман|2026-09-21T07:45:08Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k4es4jsazb0nj11n1qf76chg3011iih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Следзюкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125856</id>
    <revision>
      <id>5204611</id>
      <parentid>5197873</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:34:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4741" sha1="ijord2pgmsdw02t759ww01kcgjb76lv" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = аграгарадок
 |беларуская назва        = Следзюкі
 |арыгінальная назва      = 
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 34|lat_sec = 42
 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 21|lon_sec = 21
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Магілёўская
 |раён                    = Быхаўскі
 |сельсавет               = Следзюкоўскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = 
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |насельніцтва            = 773
 |год перапісу            = 2009
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = 
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2231
 |паштовы індэкс          = 213342&lt;ref&gt;[http://zip.belpost.by/street/sledyuki-mogil-byhovskiy-sledyukovskiy Почтовый индекс населённого пункта Следюки (Могилёвская область, Быховский район, Следюковский сельсовет)] {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 6
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
|OpenStreetMap         = 243041879
}}
'''Следзюкі́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Sliedziuki}}, {{lang-ru|Следюки}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&amp;q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 &quot;О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки&quot;|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], каля аўтадарогі Гомель—Магілёў. За 13 кіламетраў на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі Быхаў, 35 кіламетраў ад Магілёва. Уваходзіць у склад [[Следзюкоўскі сельсавет|Следзюкоўскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
* 964 жыхара, 406 двароў (2001)&lt;ref&gt;Следзюкі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. — Т. 15. — Мн.: БелЭн, 2002. — С. 5.&lt;/ref&gt;

== Інфраструктура ==
* Лесапільня, млын
* Сярэдняя школа
* Дом культуры
* Бібліятэка
* Аддзяленне сувязі

== Выбітныя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Дзмітрый Яфімавіч Аскаленка]] — Герой Савецкага Саюза.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Следзюкі||5}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Следзюкоўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Следзюкоўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>ijord2pgmsdw02t759ww01kcgjb76lv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Слівавая пладажэрка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125917</id>
    <revision>
      <id>5204638</id>
      <parentid>4072310</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4662" sha1="93s6onpiesr7t7v3u3juneiug7bhkcw" xml:space="preserve">{{Таксон
| name        =
| image file  = Grapholita funebrana FvL.jpg
| image descr =
| regnum      = Жывёлы
| parent      = Grapholita
| rang        = Від
| latin       = Grapholita funebrana
| author      = [[Treitschke]], 1835
| commons     = Category:Grapholita funebrana
| wikispecies = Grapholita (Aspila) funebrana
| itis        =
| ncbi        = 568174
| eol         = 372090
}}
'''Слі́вавая пладажэрка'''{{sfn|БелЭн|2002}} (''Grapholita funebrana'') — [[матылі|матыль]] сямейства [[Ліставёрткі|ліставёртак]]. Шкоднік [[сліва дамашняя|слівы]], [[абрыкос]]а, [[алыча|алычы]], [[персік]]а, [[цёрн]]у, рэдка [[Вішня|вішні]], [[Чарэшня|чарэшні]].

== Апісанне ==
У матылька размах крылаў 13—15 мм. Пярэднія крылы карычнева-шэрыя з фіялетавым адценнем, заднія больш светлыя. [[Вусень]] ружовы з карычневай галавой, [[кукалка]] светла-карычневая. Вусені, якія перазімавалі, вясной акукліваюцца.

== Арэал ==
Сустракаецца амаль усюды ў раёнах культывавання [[сліва|слівы]]. Жыве ў [[Еўропа|Еўропе]], [[Малая Азія|Малой Азіі]], [[Паўночна-Заходняя Афрыка|Паўночна-Заходняй Афрыцы]], [[Кітай|Кітаі]], [[Японія|Японіі]], [[Карэя|Карэі]], [[Украіна|Украіне]], [[Малдова|Малдове]], [[Закаўказзе|Закаўказзі]], [[Казахстан]]е, [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]], [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]].

== Асаблівасці біялогіі ==
Вылет матылькоў пачынаецца ў канцы мая. Масавая кладка яец назіраецца ў чэрвені, і ў хуткім часе адраджаюцца вусені летняга пакалення, якія ўгрызаюцца ў плод. Вусень, які ўкараняецца ў плод, пракладвае ход у яго мякаці да хвосціка, перагрызае сасудзістую сістэму і перапыняе прыток пажыўных рэчываў. Пры гэтым рост [[Плод|пладоў]] спыняецца, яны становяцца фіялетавымі і ападаюць. У асобныя гады пашкоджваюць да 100 % пладоў. У адным плодзе можа развівацца да 5{{sfn|БелЭн|2002}} вусеняў.

== Меры барацьбы ==
Перакопка [[Глеба|глебы]] прыствольных кругоў, а таксама збіранне і знішчэнне пашкоджаных ападкаў; у пачатку жніўня майстраванне на ствол лоўчых паясоў для лову і знішчэння вусеняў; апрацоўка бітаксібацылінам (40—80 г на 10 л вады), не болей як 2 разы, першая — у пачатку адраджэння вусеня, другая — праз 7—8 дзён; пры значным размнажэнні шкодніка апрацоўка бензафасфатам (60 г на 10 л вады), не болей як 2 разы, з тэрмінам чакання 40 дзён.&lt;ref name=&quot;ЭСГ&quot;&gt;Энцыклапедыя сельскага гаспадара. Мн., 1993.&lt;/ref&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Хваробы і шкоднікі пладовых і ягадных культур // Энцыклапедыя сельскага гаспадара — Мн.: БелЭн, 1993.
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Слівавая пладажэрка||7}}
* {{з ВСЭ||title=Сливовая плодожорка}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20140828191710/http://gardenweb.ru/slivovaya-plodozhorka Артыкул на сайце GardenWeb] {{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Ліставёрткі]]
[[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1835 годзе]]
[[Катэгорыя:Насякомыя-шкоднікі сельскай гаспадаркі]]
[[Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі]]
[[Катэгорыя:Насякомыя Афрыкі]]</text>
      <sha1>93s6onpiesr7t7v3u3juneiug7bhkcw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Смаліца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126023</id>
    <revision>
      <id>5204653</id>
      <parentid>5197876</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:38:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5511" sha1="3r01cp2bwcgivkmgalap6e4exj1soza" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Аграгарадок
 |беларуская назва        = Смаліца
 |арыгінальная назва      = 
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 31|lat_sec = 21
 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 32|lon_sec = 24
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Магілёўская
 |раён                    = Быхаўскі
 |сельсавет               = Смаліцкі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = 
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 208
 |насельніцтва            = 546
 |год перапісу            = 2001
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = 
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2231
 |паштовы індэкс          = 213356&lt;ref&gt;[http://zip.belpost.by/street/smolica-mogil-byhovskiy-smolickiy Почтовый индекс населённого пункта Смолица (Могилёвская область, Быховский район, Смолицкий сельсовет)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141021141350/http://zip.belpost.by/street/smolica-mogil-byhovskiy-smolickiy |date=21 кастрычніка 2014 }}&lt;/ref&gt;
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 6
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
|OpenStreetMap         = 243042519
}}
'''Смалі́ца'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Smalica}}, {{lang-ru|Смолица}}) — аграгарадок&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&amp;q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 &quot;О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки&quot;|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], на аўтадарозе Быхаў—[[Трылесіна (Быхаўскі раён)|Трылесіна]]. За 21 кіламетр на ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі Быхаў, 54 кіламетры ад [[Магілёў|Магілёва]]. Уваходзіць у склад [[Смаліцкі сельсавет|Смаліцкага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У 1865 годзе ў складзе [[Кузькавічы|Кузькавіцкай]] [[Воласць|воласці]] [[Быхаўскі павет|Быхаўскага павету]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]&lt;ref&gt;НГАБ у Мінску, ф. 2001, воп. 2, спр. 151&lt;/ref&gt;.

Перад вайной у вёсцы жыло 987 чалавек у 215 дварах&lt;ref name=&quot;Бер&quot;&gt;[http://db.narb.by/search/4370 Смолица] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306073736/http://db.narb.by/search/4370 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў кастрычніку 1943 года гітлераўцамі было спалена 215 двароў, забіта 140 жыхароў&lt;ref name=&quot;Бер&quot; /&gt;.

== Насельніцтва ==
* 546 жыхароў, 208 двароў (2001)

== Інфраструктура ==
* Сярэдняя школа
* Дом культуры
* Бібліятэка

== Памятныя мясціны ==
* Помнік ахвяр нацызму
* Помнік землякам, якія загінулі ў часы ВАВ

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|15}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Смаліцкі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Смаліцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>3r01cp2bwcgivkmgalap6e4exj1soza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адміністрацыйны падзел Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131659</id>
    <revision>
      <id>5204550</id>
      <parentid>5140517</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гл. таксама */</comment>
      <origin>5204550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7856" sha1="rxgpf0njphaknqozw8t4dxittmzdzya" xml:space="preserve">{{Палітыка Беларусі}}
'''Адміністрацыйны падзел Беларусі''' — гэта падзел тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] на пэўныя часткі ў мэтах эфектыўнай арганізацыі дзяржаўнага кіравання і мясцовага самакіравання.

== Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя і тэрытарыяльныя адзінкі ==

''Адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі'' адзінкамі Беларусі з’яўляюцца тэрыторыі, у тэрытарыяльных межах каторых ствараюцца і дзейнічаюць [[Мясцовыя Саветы дэпутатаў Рэспублікі Беларусь|мясцовыя Саветы дэпутатаў]], [[Выканаўчы орган|выканаўчыя]] і [[Распарадчы орган|распарадчыя органы]].

Тэрыторыя Рэспублікі Беларусь падзяляецца на тэрыторыю [[сталіца|сталіцы]] і тэрыторыі [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]]. Тэрыторыя вобласці падзяляецца на тэрыторыю [[раён]]аў і гарадоў абласнога падпарадкавання. Тэрыторыя раёна падзяляецца на тэрыторыю [[сельсавет]]аў, [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкаў]] і гарадоў раённага падпарадкавання.

Тэрыторыі населеных пунктаў, якія не з’яўляюцца адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі, і якія ўваходзяць разам з іншымі тэрыторыямі ў прасторавыя межы сельсаветаў, складаюць іх тэрыторыю.

''Тэрытарыяльнымі'' адзінкамі Беларусі з’яўляюцца населеныя пункты, у якіх не ствараюцца мясцовыя саветы дэпутатаў, выканаўчыя і распарадчыя органы, а таксама тэрыторыі адмысловага рэжыму выкарыстання ([[запаведнікі Беларусі|запаведнікі]], [[нацыянальныя паркі Беларусі|нацыянальныя паркі]], [[заказнікі Беларусі|заказнікі]], тэрыторыі [[помнік прыроды|помнікаў прыроды]], тэрыторыі нерухомых матэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцяў і зоны іх аховы, тэрыторыі абарончага прызначэння і інш.).

Улік і рэгістрацыя адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак РБ ажыццяўляецца ў адзіным рэестры як складовай часткі Дзяржаўнага зямельнага кадастру.

== Падзел тэрыторыі ==

=== Падзел краіны ===
[[Файл:Belarus, administrative divisions - be - colored.svg|thumb|400px|Адміністрацыйны падзел Беларусі.]]
[[Файл:All administrative divisions of Belarus april 2025.png|thumb|400px|Усе адміністрацыйныя адзінкі Беларусі.]]
Тэрытарыяльна [[Беларусь]] падзяляецца на тэрыторыі 6 [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]] і тэрыторыю сталіцы — горада [[Мінск]]:

# [[Брэсцкая вобласць]]. Цэнтр — [[Брэст]].
# [[Віцебская вобласць]]. Цэнтр — [[Віцебск]].
# [[Гомельская вобласць]]. Цэнтр — [[Гомель]].
# [[Гродзенская вобласць]]. Цэнтр — [[Гродна]].
# [[Мінская вобласць]]. Цэнтр — [[Мінск]].
# [[Магілёўская вобласць]]. Цэнтр — [[Магілёў]].
# горад [[Мінск]].

Коды 1-8, пазначаныя на нумарах аўтамабіляў, азначаюць адпаведную адміністрацыйна-тэрытарыяльнаю адзінку, дзе гэты аўтамабіль зарэгістраваны. Для Мінска ёсць два коды — 7 і, з 2025 года, 8.

=== Падзел абласцей ===

Тэрыторыя вобласці падзяляецца на тэрыторыі раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання. Станам на 1 студзеня 2009 года, колькасць раёнаў — 118&lt;ref&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=989746 Административно-территориальное деление Беларуси]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, з якіх 16 раёнаў у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], 21 — у [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 17 — у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]], 21 — у [[Гомельская вобласць|Гомельскай]], 22 — у [[Мінская вобласць|Мінскай]], 21 — у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]].

== Гл. таксама ==
* [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Гл. таксама ==
* [[Гісторыя адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]
* [[Гарады Беларусі]]
* [[Гарадскія пасёлкі Беларусі]]

== Літаратура ==
* Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с.

== Спасылкі ==
* [http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=h19800154 Закон РБ № 154-З ад 05.05.1998 «Аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле і парадку вырашэння пытанняў адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўладкавання Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210322042254/https://www.pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=h19800154 |date=22 сакавіка 2021 }}
* [http://nca.by/ Нацыянальнае кадастравае агенцтва Дзяржаўнага камітэта па маёмасці Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100228162838/http://nca.by/ |date=28 лютага 2010 }}
* [http://archives.gov.by/index.php?id=989746 Гісторыя адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу беларускіх тэрыторый на адпаведнай старонцы «Архівы Беларусі»]

{{Адміністрацыйны падзел Беларусі|nocat=1}}
{{БССР}}
{{Еўропа паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}}
{{Беларусь у тэмах}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Беларусі| ]]</text>
      <sha1>rxgpf0njphaknqozw8t4dxittmzdzya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каміла Гольджы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134966</id>
    <revision>
      <id>5204573</id>
      <parentid>5178482</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T03:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>5204573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45507" sha1="tkld1jng0rxqi2yyjhmzi0uut3v83ah" xml:space="preserve">{{Вучоны 
| Імя                  = Каміла Гольджы
| Арыгінал імя       = {{lang-it|Camillo Golgi}}
| Выява = Camillo Golgi nobel.jpg
| Шырыня = 200px
| Навуковая сфера = [[Гісталогія]]
| Месца працы =
| Альма-матэр =
| Навуковы кіраўнік = [[Джуліа Бізацэра]]
| Знакамітыя вучні =
| Вядомы як = даследчык нервовай сістэмы
| Узнагароды і прэміі = {{Нобелеўскі медаль}} [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне]] ([[1906]])
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Кавалер Вялікага крыжа ордэна Святых Маўрыкія і Лазара}}{{!!}}{{Кавалер Савойскага грамадзянскага ордэна}}{{!!}}{{Ордэн «Pour le Mérite», Прусія}}
{{!}}}
| Сайт =
}}
'''Каміла Гольджы''' ({{lang-it|Camillo Golgi}}; [[7 ліпеня]] [[1843]], [[Картэна]] — [[21 студзеня]] [[1926]], [[Павія]]) — [[Італьянцы|італьянскі]] [[біёлаг]] і [[Паталогія|паталагаанатам,]] лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] ў 1906 годзе за працы па [[Цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральнай нервовай сістэме]]. Ён вывучаў медыцыну ў [[Павійскі ўніверсітэт|Павійскім універсітэце]] (дзе пазней правёў большую частку сваёй прафесійнай кар’еры) з 1860 па 1868 пад кіраўніцтвам [[Чэзарэ Ламброза]]. Натхнёны патолагаанатамам [[Джуліа Біцоцэра]], ён займаўся даследаваннямі нервовай сістэмы. Яго адкрыццё тэхнікі афарбоўвання пад назвай «чорная рэакцыя» (часам яе называюць [[Метад Гольджы|метадам Гольджы]] або афарбоўваннем Гольджы ў яго гонар) у 1873 годзе стала значным прарывам у нейрабіялогіі. У яго гонар названы некалькі структур і з’яў у [[Анатомія|анатоміі]] і [[Фізіялогія|фізіялогіі]], у тым ліку [[Комплекс Гольджы|апарат Гольджы]], [[сухажыльны орган Гольджы]] і [[сухажыльны рэфлекс Гольджы]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Adult Neurogenesis|url=https://archive.org/details/adultneurogenesi0000kemp_z9i6|author=Gerd Kempermann MD|year=2001|publisher=Oxford University Press|edition=2nd|isbn=978-0-19-972969-2|page=616}}&lt;/ref&gt;

Гольджы і іспанскі біёлаг [[Сант’яга Рамон-і-Кахаль|Сант’яга Рамон-і-Кахаль]] былі сумесна ўзнагароджаныя Нобелеўскай прэміяй па фізіялогіі і медыцыне ў 1906 годзе «ў знак прызнання іх прац па будове нервовай сістэмы».&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1906|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/index.html|access-date=22 December 2017|work=www.nobelprize.org}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Каміла Гольджы нарадзіўся 7 ліпеня 1843 года ў вёсцы Картэна каля Брэшыі, у [[Брэшыя (правінцыя)|правінцыі Брэшыя]] ([[Ламбардыя]]), у той час Каралеўства Ламбардыя-Венецыя, сёння Італія. Вёска цяпер называецца [[Картэна-Гольджы]] ў яго гонар. Ён быў сынам Алесандра і Караліны Гольджы, яго бацька быў лекарам і раённым медыцынскім чыноўнікам, родам з Павіі. У 1860 годзе ён паступіў ва [[Павійскі ўніверсітэт|Універсітэт Павіі]], каб вывучаць медыцыну, дзе і атрымаў медыцынскую ступень у 1865 годзе.&lt;ref name=&quot;DBDI2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/camillo-golgi_(Dizionario-Biografico)|title=GOLGI, Camillo|first=Guido|last=Cimino|encyclopedia=Dizionario Biografico degli Italiani|language=it|volume=57|year=2001}}&lt;/ref&gt; Праходзіў інтэрнатуру ў бальніцы Сан-Матэа (цяпер IRCCS Policlinico San Matteo Foundation). Падчас інтэрнатуры ён некаторы час працаваў грамадзянскім лекарам у італьянскай арміі і памочнікам хірурга ў бальніцы Новара (цяпер Azienda Ospedaliero Universitaria Maggiore della Carità di Novara). У той жа час ён таксама ўдзельнічаў у медыцынскай брыгадзе па расследаванні эпідэміі халеры ў вёсках вакол Павіі.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mazzarello|first=Paolo|date=2020|title=Camillo Golgi: the conservative revolutionary|url=https://oajournals.fupress.net/index.php/ijae/article/view/11658|journal=Italian Journal of Anatomy and Embryology|volume=124 |issue=3 |language=en|pages=288–304 Pages|doi=10.13128/IJAE-11658}}&lt;/ref&gt;

У 1867 годзе ён аднавіў сваю акадэмічную кар’еру пад кіраўніцтвам [[Чэзарэ Ламброза]]. Ламброза быў вядомым навукоўцам у галіне [[медыцынская псіхалогія|медыцынскай псіхалогіі,]] даследваў геніяльнасць, вар’яцтва і злачыннасць. Натхнёны Ламброза, Гольджы напісаў дысертацыю па этыялогіі [[Псіхічны разлад|псіхічных расстройстваў]], па якой атрымаў [[доктар медыцыны|ступень доктара медыцынскіх навук]] у 1868 годзе.&lt;ref name=&quot;mazz992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mazzarello|first1=Paolo|title=Camillo Golgi's Scientific Biography|journal=Journal of the History of the Neurosciences|date=1999|volume=8|issue=2|pages=121–131|doi=10.1076/jhin.8.2.121.1836|pmid=11624293}}&lt;/ref&gt; Ён стаў больш цікавіцца эксперыментальнай медыцынай і пачаў наведваць Інстытут агульнай паталогіі, які ўзначальваў Джуліа Біцоцэра. На тры гады маладзейшы за яго, Біцоцэра быў красамоўным настаўнікам і эксперыментатарам, які спецыялізаваўся на гісталогіі нервовай сістэмы і ўласцівасцях [[Касцявы мозг|касцявога мозгу]]. Найважнейшыя даследчыя публікацыі Гольджы знаходзіліся пад прамым ці ўскосным уплывам Біцоцэра. Яны так зблізіліся, што жылі ў адным будынку; пазней Гольджы ажаніўся з пляменніцай Джуліа, Лінай Алеці.&lt;ref name=&quot;benti2&quot;&gt;{{cite book|last1=Bentivoglio|first1=M.|editor1-last=Daroff|editor1-first=Robert B.|editor2-last=Aminoff|editor2-first=Michael J.|title=Encyclopedia of the Neurological Sciences|date=2014|publisher=Elsevier Science|location=Burlington|isbn=978-0-12-385158-1|pages=464–466|edition=Second|url=https://books.google.com/books?id=hfjSVIWViRUC|chapter=Golgi, Camillo}}&lt;/ref&gt; Да 1872 года Гольджы быў вядомым клініцыстам і гістапатолагам. Аднак у яго не было магчымасці займаць пасаду штатнага прафесара ў Павіі і працягваць выкладаць і займацца нейрабіялогіяй.&lt;ref name=&quot;mazz992&quot; /&gt;

Фінансавы ціск падштурхнуў яго ў 1872 годзе далучыцца да працы ў Шпіталі хранічна хворых (Pio Luogo degli Incurabili) у [[Аб’ятэграса|Аб’ятэграса]], недалёка ад Мілана, у якасці галоўнага ўрача. Каб працягнуць даследаванні, ён арганізаваў уласную простую лабараторыю ў адрамантаванай шпітальнай кухні, і менавіта там ён пачаў рабіць свае самыя значныя адкрыцці. Яго галоўным дасягненнем стала распрацоўка тэхнікі афарбоўвання нервовай тканіны пад назвай «чорная рэакцыя» (пазней [[Golgi's method|метад Гольджы]]). Ён апублікаваў свае асноўныя працы паміж 1875 і 1885 гадамі ў часопісе ''«Rivista sperimentale di Freniatria e di medicina legale»''.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Drouin|first1=Emmanuel|last2=Piloquet|first2=Philippe|last3=Péréon|first3=Yann|title=The first illustrations of neurons by Camillo Golgi|journal=The Lancet Neurology|date=2015|volume=14|issue=6|pages=567|doi=10.1016/S1474-4422(15)00051-4|pmid=25987274|s2cid=7920555}}&lt;/ref&gt; У 1875 годзе ён пачаў працаваць на факультэце гісталогіі ва Універсітэце Павіі. У 1879 годзе ён быў прызначаны загадчыкам кафедры анатоміі ва [[Сіенскі ўніверсітэт|Універсітэце Сіены]]. Але ў наступным годзе ён вярнуўся ва Універсітэт Павіі на пасаду прафесара гісталогіі.&lt;ref name=&quot;encyclo&quot;&gt;{{cite web|last1=Zanobio|first1=Bruno|title=Camillo Golgi facts, information, pictures |url=http://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/camillo-golgi|website=www.encyclopedia.com|access-date=22 December 2017|language=en}}&lt;/ref&gt; З 1879 года ён таксама стаў прафесарам агульнай паталогіі, а таксама ганаровым загадчыкам (''Primario ad honorarem'') бальніцы Сан-Матэа. Ён двойчы займаў пасаду рэктара Павійскага ўніверсітэта, першы раз паміж 1893 і 1896 гадамі, а другі раз паміж 1901 і 1909 гадамі. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] (1914—1917) ён кіраваў ваенным шпіталем Collegio Borrmeo ў Павіі. Ён сышоў у адстаўку ў 1918 годзе і працягваў даследаванні ў сваёй прыватнай лабараторыі да 1923 года. Памёр 21 студзеня 1926 года.&lt;ref name=&quot;mazz992&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

=== Асабістае жыццё ===
У Гольджы і яго жонкі Ліны Алеці не было дзяцей, і яны ўсынавілі пляменніцу Гольджы Караліну.&lt;ref name=&quot;benti2&quot;/&gt;

У пазнейшым жыцці Гольджы быў нерэлігійным і стаў агностыкам. Адзін з яго былых вучняў няўдала спрабаваў схіліць яго перад смерцю да атэізму.&lt;ref&gt;Rapport, Richard L. Nerve Endings: The Discovery of the Synapse. New York: W.W. Norton, 2005. Print.&lt;/ref&gt;

== Унёсак ==

=== Чорная рэакцыя або афарбоўка метадам Гольджы ===
[[Файл:Golgi's_drawing_of_nervous_system.gif|міні|Першая ілюстрацыя нервовай сістэмы метадам Гольджы. Вертыкальны разрэз нюхальнай цыбуліны сабакі (1875 г.).]]
У часы Гольджы вывучэнне [[Цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральнай нервовай сістэмы]] было складаным, бо клеткі было цяжка ідэнтыфікаваць. Існуючыя [[Staining (biology)|метады афарбоўвання тканак]] былі марнымі для вывучэння [[Нервовая тканка|нервовай тканкі]]. Падчас працы галоўным лекарам у шпіталі для хранічна хворых, ён эксперыментаваў з металічнай імпрэсіяй нервовай тканкі, выкарыстоўваючы ў асноўным [[Серабро|срэбра]] ([[Silver staining|афарбоўванне срэбрам]]). У пачатку 1873 года ён адкрыў метад афарбоўвання нервовай тканкі, які дазваляў выпадковым чынам афарбоўваць абмежаваную колькасць клетак цалкам. Спачатку ён апрацаваў тканку дыхраматам калію, каб зацвярдзіць яе, а затым нітратам срэбра. Пад мікраскопам контур нейрона стаў адрознівацца ад навакольных тканін і клетак. Асадак храмата срэбра, як прадукт рэакцыі, выбарачна афарбоўвае толькі некаторыя клеткавыя кампаненты выпадковым чынам, не закранаючы іншыя часткі клеткі. Часціцы храмата срэбра ствараюць рэзкі чорны адклад на соме (целе нервовай клеткі), а таксама на [[аксон]]е і ўсіх [[Dendrites|дендрытах]], забяспечваючы надзвычай выразную і добра кантрасную выяву [[нейрон]]а на жоўтым фоне. Гэта ўпершыню дазволіла лягчэй прасачыць структуру нервовых клетак у мозгу.&lt;ref name=&quot;benti2&quot;/&gt; Паколькі клеткі выбарачна афарбоўваюцца ў чорны колер, ён назваў гэты працэс ''la reazione nera'' («чорная рэакцыя»), але сёння ён называецца метадам Гольджы або афарбоўкай Гольджы.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Chu|first1=NS|title=[Centennial of the nobel prize for Golgi and Cajal—founding of modern neuroscience and irony of discovery]|journal=Acta Neurologica Taiwanica|date=2006|volume=15|issue=3|pages=217–222|pmid=16995603}}&lt;/ref&gt; 16 лютага 1873 года ён напісаў свайму сябру Нікола Манфрэдзі:&lt;blockquote&gt;Я вельмі рады, што знайшоў новую рэакцыю, якая дазваляе нават сляпым людзям прадэманстраваць структуру міжтканкавай стромы кары галаўнога мозгу.&lt;/blockquote&gt;Яго адкрыццё было апублікавана ў ''«Gazzeta Medica Italiani»'' 2 жніўня 1873 года.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=DeFelipe|first1=Javier|title=The dendritic spine story: an intriguing process of discovery|journal=Frontiers in Neuroanatomy|date=2015|volume=9|page=14|doi=10.3389/fnana.2015.00014|pmid=25798090|pmc=4350409|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== Нервовая сістэма ===
[[Файл:Golgi_Hippocampus.jpg|міні|Малюнак Каміла Гольджы [[Hippocampus|гіпакампа]], афарбаванага нітратам срэбра]]
У 1871 годзе нямецкі анатом [[Іозеф фон Герлах]] пастуляваў, што мозг — гэта складаная «пратаплазматычная сетка», мае выгляд бесперапыннай сеткі, якая называецца рэтыкулумам. Выкарыстоўваючы сваю методыку афарбоўкі, Гольджы змог прасачыць розныя вобласці спіннамазгавой восі, выразна адрозніваючы розныя нервовыя адросткі, а менавіта [[аксон]]ы ад [[Дэндрыт|дендрытаў]]. Ён распрацаваў новую класіфікацыю нервовых клетак на аснове структуры іх адросткаў. Апісаў надзвычай густую і складаную сетку, якая складаецца з павуціння пераплеценых галін аксонаў, якія паходзяць з розных слаёў клетак («дыфузная нервовая сетка»). Гэтая сеткавая структура, якая ўзнікае з аксонаў, істотна адрозніваецца ад гіпотэзы Герлаха. Паводле Гольджы, гэта быў галоўны орган цэнтральнай нервовай сістэмы. Такім чынам, Гольджы прадставіў [[Рэтыкулярная тэорыя|рэтыкулярную тэорыю]], якая сцвярджае, што мозг — гэта адзіная сетка нервовых валокнаў, а не асобных клетак.&lt;ref name=&quot;Marina Bentivoglio&quot;&gt;{{Cite web|author=Marina Bentivoglio|title=Life and Discoveries of Camillo Golgi|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/golgi-article.html|website=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media|date=20 April 1998|access-date=23 August 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cimi2&quot;&gt;{{cite journal|author=Cimino G|title=Reticular theory versus neuron theory in the work of Camillo Golgi|journal=Physis Riv Int Stor Sci|volume=36|issue=2|pages=431–472|year=1999|pmid=11640243}}&lt;/ref&gt; Нягледзячы на тое, што ў ранніх працах Гольджы паміж 1873 і 1885 гадамі аксанальныя сувязі [[Мазжачок|кары мазжачка]] і нюхальнай цыбуліны выразна адлюстроўваліся незалежнымі адна ад адной, у яго пазнейшых працах, у тым ліку ў «Нобелеўскай лекцыі», увесь гранулярны пласт кары мазжачка быў заняты сеткай разгалінаваных нервовых адросткаў з анастамозамі. Гэта было звязана з яго цвёрдай перакананасцю ў рэтыкулярнай тэорыі.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Raviola E, Mazzarello P|title=The diffuse nervous network of Camillo Golgi: facts and fiction|journal=Brain Res Rev|volume=66|issue=1–2|pages=75–82|year=2011|pmid=20840856|doi=10.1016/j.brainresrev.2010.09.005|s2cid=11871228}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Marina Bentivoglio&quot; /&gt; Тэорыя Гольджы была аспрэчана Рамонам-і-Кахалем, які выкарыстаў тую ж тэхніку афарбоўкі, распрацаваную Гольджы. Згодна з [[Нейронная дактрына|нейроннай дактрынай]] Рамона-і-Кахаля, нервовая сістэма — гэта ўсяго толькі сукупнасць асобных клетак, нейронаў, якія злучаюцца паміж сабой, утвараючы сетку.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Bock|first1=Ortwin|title=Cajal, Golgi, Nansen, Schäfer and the Neuron Doctrine|url=https://archive.org/details/sim_endeavour_endeavour_2013-12_37_4/page/228|journal=Endeavour|date=2013|volume=37|issue=4|pages=228–234|doi=10.1016/j.endeavour.2013.06.006|pmid=23870749}}&lt;/ref&gt;

Акрамя таго, Гольджы першым даў выразныя апісанні структуры [[Мазжачок|мазжачка]], [[гіпакамп]]а, [[Спінны мозг|спіннога мозгу]], [[Olfactory bulb|нюхальнай цыбуліны]], а таксама паражэнняў [[Паласатае цела|паласатага цела]] і коры галаўнога мозгу пры [[харэя|харэі]]. У 1878 годзе ён таксама адкрыў рэцэптарны орган, які адчувае змены ў мышачным нацяжэнні і цяпер вядомы як сухажыльны орган Гольджы або рэцэптар Гольджы; і цельцы Гольджы-Мацоні (рэцэптары ціску).&lt;ref name=&quot;mazz982&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mazzarello|first1=P.|title=Camillo Golgi (1843–1926)|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_1998-02_64_2/page/212|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery &amp; Psychiatry|date=1998|volume=64|issue=2|pages=212|doi=10.1136/jnnp.64.2.212|pmid=9489532|pmc=2169935}}&lt;/ref&gt; Таксама ён распрацаваў фарбавальнік, спецыфічны для [[міэлін]]у (спецыялізаванай мембраны, якая абвіваецца вакол аксона), выкарыстоўваючы [[дыхрамат калію]] і хларыд ртуці. Выкарыстоўваючы гэта, ён адкрыў міэлінавы кальцавы апарат, які часта называюць рагавой варонкай Гольджы-Рэцоніка.&lt;ref name=&quot;mazz992&quot;/&gt;

=== Ныркі ===
Гольджы вывучаў функцыю нырак з 1882 па 1889 год. У 1882 годзе ён апублікаваў свае назіранні аб механізме гіпертрафіі нырак, якая, на яго думку, была выклікана праліферацыяй нырачных клетак. У 1884 годзе ён апісаў мітозы трубчастых клетак у нырцы чалавека, які пакутаваў ад [[Інтэрстыцыяльны нефрыт|інтэрстыцыяльнага нефрыту]], і адзначыў, што гэты працэс з’яўляецца неад’емнай часткай аднаўлення нырачнай тканкі. Ён першым выдзеліў непашкоджаныя [[нефрон]]ы і паказаў, што дыстальны каналец ([[пятля Генле]]) нефрона вяртаецца да свайго пачатковага [[Glomerulus (kidney)|клубочка]], адкрыццё, якое ён апублікаваў у 1889 годзе («Annotazioni intorno all’Istologia dei reni dell’uomo e di altri mammifieri e sull’istogenesi dei canalicoli oriniferi». ''Rendiconti R. Acad. Lincei'' 5: 545—557, 1889).&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dal Canton|first1=Ilaria|last2=Calligaro|first2=Alessandro L.|last3=Dal Canton|first3=Francesca|last4=Frosio-Roncalli|first4=Moris|last5=Calligaro|first5=Alberto|title=Contributions of Camillo Golgi to Renal Histology and Embryology|url=https://archive.org/details/american-journal-of-nephrology_1999_19_2/page/304|journal=American Journal of Nephrology|date=1999|volume=19|issue=2|pages=304–307|doi=10.1159/000013465|pmid=10213832|s2cid=29666037}}&lt;/ref&gt;

=== Малярыя ===
У 1880 годзе французскі армейскі ўрач [[Шарль Луі Альфонс Лаверан]] выявіў, што [[малярыя]] выклікаецца мікраскапічным паразітам (''[[Plasmodium falciparum]]''). Але навукоўцы ставіліся да гэтага скептычна, пакуль не ўмяшаўся Гольджы. Менавіта Гольджы дапамог яму даказаць, што малярыйны паразіт — гэта мікраскапічны [[Прасцейшыя|пратыст]]. З 1885 года Гольджы вывучаў малярыйнага паразіта і спосабы яго перадачы. Ён вызначыў два тыпы малярыі: трохдзённую (тэрцыяльную) і чатырохдзённую (квартальную) [[Ліхаманка|ліхаманкі,]] выкліканыя ''[[Plasmodium vivax]]'' і ''[[Plasmodium malariae]]'' адпаведна.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Sul ciclo evolutivo dei parassiti malarici nella febbre terzana : diagnosi differenziale tra i parassiti endoglobulari malarici della terzana e quelli della quartana|journal=Archivio per le Scienza Mediche|volume=13|pages=173–196|author=Golgi C.|trans-title=On the cycle of development of malarial parasites in tertian fever: differential diagnosis between the intracellular parasites of tertian and quartant fever|year=1889}}&lt;/ref&gt; У 1886 годзе ён выявіў, што малярыйная ліхаманка ([[Paroxysmal attack|параксізм]]) выклікаецца бясполай стадыяй у крыві чалавека (якая называецца эрытрацытарным цыклам або цыклам Гольджы).&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Antinori|first1=Spinello|last2=Galimberti|first2=Laura|last3=Milazzo|first3=Laura|last4=Corbellino|first4=Mario|title=Biology of human malaria plasmodia including ''Plasmodium knowlesi''|journal=Mediterranean Journal of Hematology and Infectious Diseases|date=2012|volume=4|issue=1|pages=2012013|doi=10.4084/MJHID.2012.013|pmid=22550559|pmc=3340990}}&lt;/ref&gt; У 1889—1890 гадах Гольджы і [[Ettore Marchiafava|Этторэ Маркіяфава]] апісалі адрозненні паміж дабраякаснай трохдзённай малярыяй і злаякаснай тэрцыяльнай малярыяй (апошняя выклікаецца ''P. falciparum''). У 1898 годзе разам з [[Giovanni Battista Grassi|Джавані Батыста Грасі]], [[Amico Bignami|Аміка Біньямі]], [[Giuseppe Bastianelli|Джузэпэ Бастыянэлі]], [[Angelo Celli|Анджэла Чэлі]] і Маркіафавай ён пацвердзіў, што малярыя перадаецца камарамі [[Малярыйныя камары|роду Anopheles]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Cox|first1=Francis EG|title=History of the discovery of the malaria parasites and their vectors|journal=Parasites &amp; Vectors|date=2010|volume=3|issue=1|pages=5|doi=10.1186/1756-3305-3-5|pmid=20205846|pmc=2825508|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Клетачная арганэла ===
Арганэла ў эўкарыятычных клетках, цяпер вядомая як [[Комплекс Гольджы|апарат Гольджы]] або комплекс Гольджы, была адкрытая Камілам Гольджы.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Bentivoglio|first1=Marina|title=The Discovery of the Golgi Apparatus|journal=Journal of the History of the Neurosciences|date=1999|volume=8|issue=2|pages=202–208|doi=10.1076/jhin.8.2.202.1833|pmid=11624302}}&lt;/ref&gt; Гольджы мадыфікаваў свой метад афарбоўкі, выкарыстоўваючы раствор дыхрамату осмія, якім ён афарбоўваў нервовыя клеткі ([[клеткі Пуркінье]]) мазжачка сіпухі.&lt;ref name=&quot;drosch2&quot;&gt;{{cite journal|title=The history of the golgi apparatus in neurones from its discovery in 1898 to electron microscopy|url=https://archive.org/details/sim_brain-research-bulletin_1998-10_47_3/page/198|journal=Brain Research Bulletin|volume=47|issue=3|pages=199–203|pmid=9865850|doi=10.1016/S0361-9230(98)00080-X|s2cid=36117803|last1=Dröscher|first1=Ariane|date=1998}}&lt;/ref&gt; Ён заўважыў ніткападобныя сеткі ўнутры клетак і назваў іх ''apparato reticolare interno'' (унутраны рэтыкулярны апарат). Прызнаўшы іх унікальнымі клеткавымі кампанентамі, ён прадставіў сваё адкрыццё перад Медыка-хірургічным таварыствам Павіі ў красавіку 1898 года.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=How Camillo Golgi became &quot;the Golgi&quot;|journal=FEBS Letters|volume=583|pages=3732–3737|last1=Mazzarello|first1=Paolo|last2=Garbarino|first2=Carla|last3=Calligaro|first3=Alberto|date=2009|issue=23|doi=10.1016/j.febslet.2009.10.018|pmid=19833130|s2cid=23309035|doi-access=free|bibcode=2009FEBSL.583.3732M}}&lt;/ref&gt; Пасля таго, як гэтае адкрыццё пацвердзіў яго памочнік Эміліа Вераці, ён апублікаваў яго ў ''Bollettino della Società medico-chirurgica di Pavia''.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dröscher|first1=A|title=Camillo Golgi and the discovery of the Golgi apparatus|url=https://archive.org/details/histochemistry-and-cell-biology_may-june-1998_109_5-6/page/425|journal=Histochemistry and Cell Biology|date=1998|volume=109|issue=5–6|pages=425–30|pmid=9681625|doi=10.1007/s004180050245|s2cid=9679562}}&lt;/ref&gt; Аднак большасць навукоўцаў аспрэчвалі яго знаходку, лічылі яе артэфактам афарбоўвання. Іх мікраскопы былі недастаткова магутнымі, каб ідэнтыфікаваць арганэлы. Да 1930-х гадоў апісанне Гольджы было ў значнай ступені адхілена.&lt;ref name=&quot;drosch2&quot; /&gt; Яно было канчаткова ўстаноўлена толькі праз 50 гадоў пасля яго адкрыцця, калі былі распрацаваны электронныя мікраскопы.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Bentivoglio|first1=M|last2=Mazzarello|first2=P|title=One hundred years of the Golgi apparatus: history of a disputed cell organelle|journal=Italian Journal of Neurological Sciences|date=1998|volume=19|issue=4|pages=241–247|pmid=10933465|doi=10.1007/bf02427612|s2cid=31879493}}&lt;/ref&gt;

== Узнагароды і ўшанаванне ==
У 1903 годзе Гольджы стаў ганаровым членам [[Амерыканская асацыяцыя па анатоміі|Амерыканскай асацыяцыі па анатоміі]].&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The American Association of Anatomists, 1888-1987: essays on the history of anatomy in America and a report on the membership: past and present|url=https://archive.org/details/americanassociat1888unse|date=1987|publisher=Williams &amp; Wilkins|isbn=978-0-683-06800-9|editor-last=Pauly|editor-first=John Edward|location=Baltimore|editor-last2=Basmajian|editor-first2=John V.|editor-last3=Christensen|editor-first3=A. Kent|editor-last4=Jollie|editor-first4=William P.|editor-last5=Kelly|editor-first5=Douglas E.}}&lt;/ref&gt;

Гольджы разам з [[Сант’яга Рамон-і-Кахаль|Сант’яга Рамонам-і-Кахалем]] атрымаў [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне]] ў 1906 годзе за даследаванні структуры нервовай сістэмы. Да працы, якая прынесла Кахалю і Гольджы прэмію, вялася дыскусія аб тым, як нервовыя імпульсы праводзяцца ў мозгу. Адны вучоныя лічылі, што нейроны зліваюцца (паміж аксонавымі адросткамі клеткі № 1 і дендрытамі клеткі № 2), так што мозг па сутнасці становіцца адной сумежнай клеткай, супернейронам; гэта прыводзіць да ўтварэння [[Сінцытый|сінцытыю]], які ляжыць у аснове састарэлай [[Рэтыкулярная тэорыя|рэтыкулярнай тэорыі]]. Другія даследчыкі лічылі, што нейроны не зліваюцца, а сустракаюцца вельмі блізка, і гэта называлася [[Нейронавая дактрына|нейронавай дактрынай]]. Разрозніць клеткавыя кампаненты ў месцы ўзаемадзеяння паміж клеткамі было немагчыма ў той час і гэта стала магчымым толькі значна пазней з вынаходніцтвам [[Электронны мікраскоп|электроннага мікраскопа]] ў 1950-х гадах. Але з дапамогай афарбоўкі метадам Гольджы Кахаль змог пераканаўча прадэманстраваць контуры цэлага нейрона, выключыўшы пры гэтым суседнія нейроны, тым самым паказаў, што універсальнага нейроннага сінцытыю не існуе. Кахаль і Гольджы, будучы з супрацьлеглых лагераў, знянавідзелі адзін аднаго і перасталі размаўляць. Калі яны прыбылі ў [[Стакгольм]], каб атрымаць свой агульны прыз, Кахалю ўдалося адкласці свае рознагалоссі ў бок настолькі, каб пахваліць Гольджы, але Гольджы не адказаў узаемнасцю.&lt;ref&gt;Sapolsky, RM. Behave: The Biology of Humans at our Best and Worst, New York: Penguin Books, 2017, p688&lt;/ref&gt;

У 1900 годзе кароль [[Умберта I]] назначыў яго [[Сенат Італіі|сенатарам]].&lt;ref&gt;[http://notes9.senato.it/Web/senregno.NSF/65a0a8ced8361de0c12571140059a1c7/fd7bf7817247fb944125646f005c5ac2?OpenDocument GOLGI Camillo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161207094022/http://notes9.senato.it/Web/senregno.NSF/65a0a8ced8361de0c12571140059a1c7/fd7bf7817247fb944125646f005c5ac2?OpenDocument|date=7 December 2016}}. Italian senate website&lt;/ref&gt; У 1913 годзе Гольджы стаў замежным членам [[Нідэрландская каралеўская акадэмія навук|Каралеўскай нідэрландскай акадэміі мастацтваў і навук]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&amp;aId=PE00000453|title=C. Golgi (1844–1926)|publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences|access-date=19 July 2015}}&lt;/ref&gt; Ён атрымаў ганаровыя доктарскія ступені ад Кембрыджскага ўніверсітэта, Жэнеўскага ўніверсітэта, Універсітэцкага каледжа Крысціянія, Нацыянальнага і Кападыстрыйскага ўніверсітэта ў Афінах і Універсітэта Парыж-Сарбона. У 1994 годзе Еўрапейская супольнасць ушанавала яго памяць паштовымі маркамі.&lt;ref name=&quot;mazz982&quot;/&gt;

=== Помнікі ў Павіі ===
[[Файл:Statua_di_Camillo_golgi_-_Cortile_Università_di_Pavia.JPG|міні|Мармуровая статуя Гольджы ва Універсітэце Павіі]]
[[Файл:Camillo_Golgi_home_1.JPG|міні|Дом Каміла Гольджы ў Павіі]]
У Павіі некалькі славутасцяў з’яўляюцца помнікамі ў гонар Гольджы.

* Мармуровая статуя ў двары старых будынкаў [[Павійскі ўніверсітэт|Універсітэта Павіі]], на N.65 цэнтральнай вуліцы «Strada Nuova». У склепе надпіс на італьянскай мове: «Camillo Golgi / patologo sommo / della scienza istologica / antesignano e maestro / la segreta struttura / del tessuto nervoso / con intenta vigilia / sorprese e descrisse / qui operò / qui vive / guida e luce ai venturi / MDCCCXLIII — MCMXXVI» (''Каміла Гольджы / выдатны патолагаанатам / гісталагічнай навукі / папярэднік і майстар / сакрэтнай структуры / нервовай тканкі / з напружанымі намаганнямі / адкрыты і апісаны / тут ён працаваў / тут ён жыве / тут ён накіроўвае і прасвятляе будучых навукоўцаў / 1843—1926)''.
* «Дом Гольджы», таксама на вуліцы «Strada Nuova», па адрасе № 77, за некалькі сотняў метраў ад універсітэта, адразу насупраць гістарычнага тэатра Фраскіні. Гэта дом, у якім Гольджы правёў большую частку свайго сямейнага жыцця са сваёй жонкай Лінай.
* Магіла Гольджы знаходзіцца на Манументальных могілках Павіі (віале Сан-Джаваніна), уздоўж цэнтральнай вуліцы, адразу перад вялікім помнікам загінуўшым у Першай сусветнай вайне. Гэта вельмі простая гранітная магіла з бронзавым медальёнам, які адлюстроўвае профіль навукоўца. Побач з магілай Гольджы, акрамя яго жонкі, пахаваны яшчэ два важныя італьянскія навукоўцы-медыкі: [[Барталамеа Паніца]] і [[Аделькі Негры|Адэлькі Негры]].
* Музей Гольджы быў створаны ў 2012 годзе ў старажытным Палацо Бота [[Павійскі ўніверсітэт|Універсітэта Павіі]] на плошчы Антоніёта Бота, 10. Там рэканструяваны кабінет Каміла Гольджы і яго лабараторыі з дапамогай мэблі і арыгінальных інструментаў.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Spizzi|first1=Dante|title=Museo Camillo Golgi|url=http://museocamillogolgi.unipv.eu/|website=museocamillogolgi.unipv.eu|access-date=23 December 2017|language=it-IT}}&lt;/ref&gt;

== Эпонімы ==

* Арганэла [[Комплекс Гольджы|апарата Гольджы]] або [[комплекс Гольджы]]
* Сенсарны рэцэптарны [[Golgi tendon organ|орган Гольджы]]
* [[Golgi's method|Метад Гольджы]] або афарбоўка па Гольджы — метад афарбоўвання нервовай тканіны
* Фермент [[Golgi alpha-mannosidase II|альфа-маназідаза II апарата Гольджы]]
* [[Клеткі Гольджы]] мазжачка
* Нервовыя клеткі апарата Гольджы I (з доўгімі аксонамі)
* Нервовыя клеткі апарата Гольджы II (з кароткімі аксонамі або без іх)
* [[Гольджы (кратар)]], ударны кратар на Месяцы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2213?__fsk=1377454541|title=Golgi crater|publisher=Gazetteer of Planetary Nomenclature. USGS|access-date=16 December 2019}}&lt;/ref&gt;
* Малая планета [[6875 Golgi|6875 Гольджы]] названа ў яго гонар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=6875|title=(6875) Golgi = 1994 NG1 = 1934 QB = 1953 RK = 1977 DH2 = 1991 RT30 = 4643 T-1 = T/4643 T-1|publisher=Minor planet center}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Дадатковая літаратура ==

* {{Citation|author=Mazzarello, Paolo|translator=Badiani, Aldo|translator2=Buchtel, Henry A.|year=2010|title=''Golgi: A Biography of the Founder of Modern Neuroscience''|publisher=[[Oxford University Press]]|location=New York|isbn=978-0-19-533784-6|url=https://books.google.com/books?isbn=0195337840}}
* {{cite book|last1=Mironov|first1=Alexander A.|last2=Margit|first2=Pavelka|title=The Golgi Apparatus State of Art After 110 Years of Camillo's Discovery.|date=2006|publisher=Springer|location=Dordrecht|isbn=3-211-76310-4|url=https://books.google.com/books?isbn=3211763104}}
* {{cite book|last1=Morré|first1=D. James|last2=Mollenhauer|first2=Hilton H.|title=The Golgi Apparatus: The First 100 Years|date=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-74347-9|url=https://books.google.com/books?isbn=0387743472}}
* {{Citation|pmid=17490748|last1=De Carlos|first1=Juan A|last2=Borrell|first2=José|publication-date=August 2007|year=2007|title=A historical reflection of the contributions of Cajal and Golgi to the foundations of neuroscience.|volume=55|issue=1|periodical=Brain Research Reviews|pages=8–16|doi=10.1016/j.brainresrev.2007.03.010|hdl=10261/62299|s2cid=7266966|hdl-access=free}}
* {{Citation|pmid=17462742|last=Muscatello|first=Umberto|publication-date=August 2007|year=2007|title=Golgi's contribution to medicine.|volume=55|issue=1|periodical=Brain Research Reviews|pages=3–7|doi=10.1016/j.brainresrev.2007.03.007|s2cid=41680914}}
* {{Citation|pmid=17408565|last=Kruger|first=Lawrence|publication-date=October 2007|year=2007|title=The sensory neuron and the triumph of Camillo Golgi|volume=55|issue=2|periodical=Brain Research Reviews|pages=406–10|doi=10.1016/j.brainresrev.2007.01.008|s2cid=32486297}}
* {{Citation|pmid=9865849|last1=Fabene|first1=P F|last2=Bentivoglio|first2=M|publication-date=October 1998|year=1998|title=1898–1998: Camillo Golgi and &quot;the Golgi&quot;: one hundred years of terminological clones.|volume=47|issue=3|periodical=Brain Res. Bull.|pages=195–8|doi=10.1016/S0361-9230(98)00079-3|s2cid=208785591}}
* {{Citation|pmid=9778732|last1=Mironov|first1=A A|last2=Komissarchik|first2=Ia Iu|last3=Mironov|first3=A A|last4=Snigirevskaia|first4=E S|publication-date=1998|year=1998|title=[Current concept of structure and function of the Golgi apparatus. On the 100-anniversary of the discovery by Camillo Golgi]|volume=40|issue=6|periodical=Tsitologiia|pages=483–96|last5=Luini|first5=A}}
* {{Citation|pmid=9695800|last1=Farquhar|first1=M G|last2=Palade|first2=G E|publication-date=January 1998|year=1998|title=The Golgi apparatus: 100 years of progress and controversy.|volume=8|issue=1|periodical=Trends Cell Biol.|pages=2–10|doi=10.1016/S0962-8924(97)01187-2|pmc=7135405}}

== Спасылкі ==

*[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/golgi-article.html Life and Discoveries of Camillo Golgi]
* [http://himetop.wikidot.com/camillo-golgi Some places and memories related to Camillo Golgi]
* [http://www.museogolgi.it/ The museum in Corteno, now called Corteno Golgi, dedicated to Golgi. Includes a gallery of images of his birthplace.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200313134201/http://www.museogolgi.it/ |date=13 сакавіка 2020 }}
* [http://museocamillogolgi.unipv.eu/ The Museum Camillo Golgi in Pavia]
* [https://www.britannica.com/biography/Camillo-Golgi Biography at Encyclopædia Britannica]
* [http://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/camillo-golgi Biography at Encyclopedia.com]
* [http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2127.html Profile at Whonamedit?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810221347/http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2127.html|date=10 August 2019}}
* [http://www.sanmatteo.org/site/home.html IRCCS Policlinico San Matteo Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625010148/http://www.sanmatteo.org/site/home.html|date=25 June 2020}}
* [http://www.maggioreosp.novara.it/site/home.html Azienda Ospedaliero Universitaria Maggiore della Carità di Novara]
{{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 1901-1925}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Гольджы Каміла}}
[[Катэгорыя:Медыкі Італіі]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне]]
[[Катэгорыя:Гістолагі]]
[[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Павійскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>tkld1jng0rxqi2yyjhmzi0uut3v83ah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Святлана Георгіеўна Суджаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139717</id>
    <revision>
      <id>5204466</id>
      <parentid>4931885</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:21:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9951" sha1="oq8haidowwbsf6yyr08yh7xm4fbdaw0" xml:space="preserve">{{Навуковец 
 |Імя                  = Святлана Георгіеўна Суджаева
 |Арыгінал імя         = 
 |Фота                 = 
 |Шырыня               = 
 |Подпіс               = 
 |Дата нараджэння      = 
 |Месца нараджэння     = 
 |Дата смерці          = 
 |Месца смерці         =
 |Грамадзянства        = 
 |Навуковая сфера      = [[медыцына]]: [[кардыялогія]], [[рэабіліталогія]], [[псіхафізіялогія]]
 |Месца працы          = 
 |Навуковая ступень    = {{Навуковая ступень|доктар|медыцынскіх навук}}
 |Навуковае званне     = {{Навуковае званне||0}}
 |Альма-матэр          = [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Мінскі медыцынскі інстытут]]
 |Навуковы кіраўнік    = 
 |Знакамітыя вучні     = 
 |Вядомая як           = Першая ў гісторыі медыцыны Беларусі жанчына - доктар медыцынскіх навук па спецыяльнасці «кардыялогія»
 |Узнагароды і прэміі  = 
 |Роспіс               = 
 |Шырыня роспісу       = 
 |Сайт                 = 
 |Вікікрыніцы             = 
}}
{{цёзкі2|Суджаева}}
'''Святлана Георгіеўна Суджаева''' ({{ДН|15|9|1951}}, [[Мінск|Мінск]]) — выбітны беларускі [[вучоны]] ў галіне [[кардыялогія|кардыялогіі]], рэабіліталогіі, патафізіялогіі кровазвароту, псіхафізіялогіі. Доктар медыцынскіх навук (1994), [[прафесар]] (2007). Першая ў гісторыі медыцыны Беларусі жанчына — доктар медыцынскіх навук па спецыяльнасці «кардыялогія». З’яўляецца вядучым членам Еўрапейскай Асацыяцыі кардыёлагаў (ESC), членам Еўрапейскай Асацыяцыі па прафілактыцы і рэабілітацыі хворых з захворваннямі сэрца, а таксама каардынатарам Еўрапейскай Асацыяцыі кардыёлагаў ў галіне кардыялагічнай рэабілітацыі па Беларусі.

== Біяграфія ==
У [[1974]] годзе скончыла [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Мінскі медыцынскі інстытут]] па спецыяльнасці «лячэбная справа». З 1974 па 1979 глд працавала ў лячэбна-прафілактычных установах Беларусі. У 1979 годзе паступіла і ў 1981 годзе скончыла клінічную ардынатуру ў Беларускім НДІ кардыялогіі па спецыяльнасці «кардыялогія». У 1982—1996 гадах працавала навуковым супрацоўнікам лабараторыі рэабілітацыі хворых на інфаркт міякарда. У 1997—2001 гадах — намеснікам дырэктара Беларускага НДІ кардыялогіі па клінічнай працы, пасля рэарганізацыі Беларускага НДІ кардыялогіі ў Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр «Кардыялогія» ў 2001 годзе (дырэктар прафесар Н. А. Манак) працягнула працаваць намеснікам дырэктара Рэспубліканскага навукова-практычнага цэнтра «Кардыялогія» па кардыятэрапіі да 2004 года.

З ліпеня 2007 — загадчыца лабараторыі рэабілітацыі хворых кардыялагічнага і кардыяхірургічнага профілю. Абараніла кандыдацкую дысертацыю «Дыягнастычнае значэнне пробы з псіхаэмацыйным напружаннем для ацэнкі стану каранарнага крывацёку і скарачальных рэзерваў міякарда ў хворых на ІХС» ў 1987 годзе, доктарскую дысертацыю «Псіхафізіялагічны аспект рэабілітацыі хворых інфарктам міякарда» — у 1994 годзе. Званне прафесара па спецыяльнасці «клінічная медыцына» прысвоена Вышэйшай Атэстацыйнай Камісіяй Нацыянальнай Акадэміі Навук Рэспублікі Беларусь у 2007 годзе.

== Навуковая дзейнасць ==
Апублікавала 370 навуковых прац, з іх 7 манаграфій, 43 навукова-практычных і вучэбна-метадычных дапаможнікаў, 127 навуковых артыкулаў. Атрымала 9 аўтарскіх пасведчанняў і [[патэнт]]аў на вынаходствы. Падрыхтавала 5 кандыдатаў медыцынскіх навук.

== Узнагароды ==
Лаўрэат прэміі [[НАНБ|Нацыянальнай акадэміі навук Рэспублікі Беларусь]] за цыкл прац «Навуковае абгрунтаванне, стварэнне і ўкараненне ў практыку тэхналогій комплекснай кардыялагічнай рэабілітацыі хворых пасля аперацый на сэрцы і магістральных сасудах, а таксама пасля трансплантацыі сэрца ў Беларусі» (2011)&lt;ref name=&quot;Пр&quot;&gt;[https://nasb.gov.by/rus/activities/prizes/premija_NAN_2011.pdf Премии Национальной академии наук Беларуси 2011 года // Приложение к постановлению Президиума Национальной академии наук Беларуси 26.12.2011 № 57]{{ref-ru}} на сайце [[НАНБ]]&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
* Кардиологическая реабилитация в Республике Беларусь: современное состояние проблемы / С. Г. Суджаева, О. А. Суджаева // Евразийский кардиологический журнал. — Вып. 2, 2015.
* Реабилитация больных кардиологического и кардиохирургического профиля: (кардиологическая реабилитация): национальные рекомендации / Министерство здравоохранения Республики Беларусь, Республиканский научно-практический совет «Кардиология», Белорусское научное общество кардиологов; подготовили: С. Г. Суджаева [и др.]
* Реабилитация после реваскуляризации миокарда / С. Г. Суджаева, О. А. Суджаева — Медицинская литература, 2009. — 128 с. — ISBN 978-5-89677-131-9.
* ''Губич Т. С., Суджаева С. Г., Казаева Н. А., Суджаева О. А., Корнелюк О. М.'' Влияние различных программ медицинской реабилитации на толерантность к физической нагрузке у пациентов с хронической ревматической болезнью сердца после хирургической коррекции клапанных пороков // Аспирантский вестник Поволжья, Том 20, № 5—6 (2020) — 14.01.00 Клиническая медицина — С. 49—57.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|15|Суджа́ева Святлана Георгіеўна||250}}

== Спасылкі ==
* [http://www.cardio.by/files/299/Sudzhaeva-Svetlana-Georgievna.pdf Суджаева Светлана Георгиевна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230731150809/http://www.cardio.by/files/299/Sudzhaeva-Svetlana-Georgievna.pdf |date=31 ліпеня 2023 }}{{ref-ru}} // Сайт [[РНПЦ «Кардыялогія»]]
* [https://bypatents.com/patents/sudzhaeva-svetlana-georgievna База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230731150759/https://bypatents.com/patents/sudzhaeva-svetlana-georgievna |date=31 ліпеня 2023 }}{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20230731150800/https://patentdb.ru/author/1558255 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента]{{ref-ru}}

{{Ізаляваны артыкул}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Суджаева Святлана Георгіеўна}}
[[Катэгорыя:Кардыёлагі СССР]]
[[Катэгорыя:Кардыёлагі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Постаці рэабіліталогіі]]
[[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]]
[[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]]</text>
      <sha1>oq8haidowwbsf6yyr08yh7xm4fbdaw0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рэйнскі саюз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148984</id>
    <revision>
      <id>5204666</id>
      <parentid>5165824</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5204666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22662" sha1="8n893n01kwvdxoq472x4vealvgprlg4" xml:space="preserve">{{Не блытаць|Рэйнская ліга}}
{{Гістарычная дзяржава
|назва                         = Рэйнскі саюз
|саманазва                     = Rheinbund &lt;br /&gt; Etats confederes du Rhin
|герб                             = Commemorative Medal of the Rhine Confederation.svg
|мапа                            = Map-Rheinbund-1812.png
|апісанне                         = Рэйнскі саюз у 1812
|p1                               = Свяшчэнная Рымская імперыя
|flag_p1                          = Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg
|утворана                       = 12 ліпеня 1806
|ліквідавана                    = 4 лістапада 1813
|s1                               = Германскі саюз
|flag_s1                          = Wappen Deutscher Bund.svg
|сталіца                          = [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурт]]
|тытул_кіраўнікоў                 = [[Пратэктарат|Пратэктар]]
|кіраўнік1                       = [[Напалеон I]]
|тытул_кіраўнікоў2                = [[Прымас]]
|кіраўнік2                       = [[Карл Тэадор Дальберг|Карл Тэадор фон Дальберг]]
|год_кіраўніка2                   = 1806—1813
|кіраўнік3                       = [[Яўген Багарнэ|Прынц Яўген Багарнэ]]
|год_кіраўніка3                   = 1813
|дадатковы_параметр1         = [[Напалеонаўскія войны]]
|змесціва_параметру1            =
|Этап1                            = Утварэнне
|Дата1                            = 12 ліпеня
|Год1                             = 1806
|Этап2                            = [[Свяшчэнная Рымская імперыя]] распалася
|Дата2                            = 6 жніўня
|Год2                             = 1806
|Этап3                            = [[Бітва народаў|Распад]]
|Дата3                            = 4 лістапада
|Год3                             = 1813
}}

'''Рэйнскі саюз''' ({{lang-de|Rheinbund}}, {{lang-fr|Confederation du Rhin}}) — складзены пад ціскам [[Напалеон Банапарт|Напалеона I]] у [[1806]] годзе ў [[Парыж]]ы саюз [[Германія|нямецкіх]] манархій, якія выйшлі са складу [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]].

== Узнікненне і развіццё ==
Напачатку [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] Германія ўсё яшчэ заставалася [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыяй германскай нацыі]]. У яе ўваходзіла больш 350 дзяржаў рознай ступені незалежнасці.

Аднак сярод германскіх княстваў вылучаліся [[каралеўства Прусія|Прусія]], [[каралеўства Саксонія|Саксонія]], [[каралеўства Баварыя|Баварыя]], [[Вюртэмберг]] і асабліва [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыя]], якая з'яўлялася найбуйнейшым дзяржаўным утварэннем у Свяшчэннай Рымскай імперыі.

Гэтыя дзяржавы фармальна знаходзіліся ў падначаленні [[Імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператара]] і [[Рэйхстаг (Свяшчэнная Рымская імперыя)|імперскага сойма]], але фактычна валодалі поўнай незалежнасцю. Дваранства было неаднароднае па складзе і знаходзілася ў залежнасці ад князёў ці ад імператара; гарадское насельніцтва складалася з патрыцыянскіх сем'яў, гарадскіх бюргераў, чаляднікаў і вучняў, залежных ад майстроў. Сяляне былі галоўным чынам прыгоннымі. У параўнанні з іншымі краінамі, такімі як [[Брытанская імперыя|Англія]] і [[Францыя]], Германію можна было назваць эканамічна, сацыяльна і палітычна адсталай.
{{цытата|Французская рэвалюцыя быццам грымотная страла стукнула ў гэты хаос, званы Германіяй&lt;ref&gt;Ф. Энгельс. Маркс К. і Энгельс Ф., Соч., т. 5, з. 7&lt;/ref&gt;.}}
[[Напалеонаўскія войны]] перакроілі карту Германіі: з 51 вольнага горада Напалеон пакінуў усяго пяць, астатнія ж былі перададзены дзясятку найбуйнейшых дзяржаў. Той жа лёс спасціг сотні дробных княстваў, [[царкоўныя валадарствы]] і землі [[імперскія рыцары|імперскіх рыцараў]].

Пры падпісанні дамовы аб стварэнні Рэйнскага саюза [[12 ліпеня]] [[1806]] года 16 паўднёва- і заходнегерманскіх княстваў афіцыйна абвясцілі пра свой выхад з рэйху і аб'яднанне ў [[канфедэрацыя|канфедэрацыі]] пад патранажам Напалеона. Перад падпісаннем Напалеон паставіў перад удзельнікамі 24-гадзінны [[ультыматум]], пры якім у выпадку адмовы ад падпісання [[Францыя|французскія]] войскі мусілі быць уведзены ў паўднёва- і заходнегерманскія землі. Праз некалькі дзён пасля складання дамовы аб Рэйнскім звязе [[Франц II]], які стаў у [[1804]] годзе імператарам [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыйскай імперыі]], зрокся ад пасаду Свяшчэннай Рымскай імперыі германскай нацыі і абвясціў пра яе скасаванне. Гэта было таксама выкананнем ультыматуму Напалеона.

Да [[1808]] года да Рэйнскага саюза далучыліся яшчэ 23 нямецкіх дзяржавы. Ужо з прычыны паразы [[каралеўства Прусія|Прусіі]] супраць Францыі ў [[Бітва пры Ене|бітве пры Ене]] ў яго склад увайшлі шматлікія цэнтральна- і паўночнагерманскія дробныя дзяржавы.

У 1808 годзе Рэйнскі саюз дасягнуў сваіх найвялікшых памераў. Ён ахопліваў чатыры каралеўствы, пяць вялікіх герцагстваў, трынаццаць герцагстваў, сямнаццаць княстваў, а таксама незалежныя [[ганза|ганзейскія]] гарады [[Гамбург]], [[Любек]] і [[Брэмен]]. Апошнім да Рэйнскага саюза далучыўся князь [[Ангальт-Дэсау]] і атрымаў у адказ тытул герцага. Убаку засталіся толькі Прусія, Аўстрыя, залежнае ад [[Данія|Даніі]] герцагства [[Гольштэйн]] і [[Швецкая Памеранія]]. У [[1810]] годзе вялікія часткі паўночнай Германіі, якія ўключаюць вусці [[Эмс]]а, [[Везер]]а і [[Эльба|Эльбы]], былі анексаваныя непасрэдна напалеонаўскай Францыяй, каб лепш кантраляваць [[кантынентальная блакада|кантынентальную блакаду]] [[Англія|Англіі]].

{{Гісторыя Германіі}}

Рэйнскі саюз быў у значнай меры ваенным альянсам, а яго члены былі абавязаны даваць Францыі шматлікія ваенныя кантынгенты. У адказ шматлікія з іх былі падняты ў статуце ([[Бадэн]], [[Гесэн-Дармштат]], герцагствы [[Клевэ]] і [[Берг (графства)|Берг]] сталі вялікімі герцагствамі, а [[Вюртэмберг]] і [[Баварыя]] — каралеўствамі), а таксама дасягнулі парой буйнага пашырэння сваіх валадарстваў. Прыязным сабе Рэйнскім саюзам Напалеон стварыў значную буферную прастору на паўночным усходзе Францыі. Ад рашэнняў Напалеона Рэйнскі саюз залежаў не толькі ў ваеннай сферы, але, у рамках кантынентальнай блакады Англіі, і ў гандлёвай палітыцы.

Паводле дамовы Рэйнскі саюз мусіў мець агульныя канстытуцыйныя органы, што аднак неўзабаве было адкінута з прычыны імкнення буйнейшых членаў саюза да самастойнасці. Бундэстаг, арганізаваны галоўным князем Карлам Тэадорам фон Дальбергом, так і не сабраўся, паколькі ў ім адмаўляліся ўдзельнічаць першым чынам Вюртэмберг і Баварыя.

У [[1813]] годзе, пасля паразы Напалеона ў [[Бітва народаў|Бітве народаў]] пад [[Лейпцыг]]ам, Рэйнскі саюз распаўся. На сённяшні момант адзіным яго членам, які захаваў незалежнасць, з'яўляецца княства [[Ліхтэнштэйн]].

Аўстрыя і Прусія ў складзе [[Шостая кааліцыя|Шостай кааліцыі]] прынялі ўдзел у перамозе над Напалеонам, якая давала Германіі новы шанец да аб'яднання.

== Члены саюза ==
У наступных табліцах пералічаныя члены Рэйнскага саюза з датамі ўступа і выстаўлянымі ваеннымі кантынгентамі (у дужках):
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://195.154.144.20/en/Template/chronologie.asp?idpage=464577&amp;onglet=1 |title=Creation of the Confederation of the Rhine, 12 July, 1806 |access-date=26 студзеня, 2013 |archive-date=29 мая, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529142612/http://195.154.144.20/en/Template/chronologie.asp?idpage=464577&amp;onglet=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Каралеўствы і вялікія герцагствы ===
{| class=&quot;wikitable unsortable&quot; style=&quot;width:70%&quot;
!  width=&quot;3%&quot;  | Сцяг
!  width=&quot;25%&quot; | Манархія
!  width=&quot;20%&quot; | Год далучэння
!  width=&quot;*&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Нататка
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Coat of arms of Baden.svg|border=}}
| align=&quot;left&quot; | [[Вялікае герцагства Бадэн]]
| align=&quot;center&quot; | 12 ліпеня 1806
| Сузаснавальнік; раней [[маркграф]]ства (8000)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flag of Bavaria (striped).svg}}
| align=&quot;left&quot; | [[Каралеўства Баварыя]]
| align=&quot;center&quot; | 12 ліпеня 1806
| Сузаснавальнік; раней [[герцаг]]ства (30,000)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flag of the Grand Duchy of Berg (1806-1808).svg}}
| align=&quot;left&quot; | [[Вялікае герцагства Берг]]
| align=&quot;center&quot; | 12 ліпеня 1806
| Сузаснавальнік; былое [[Герцагства Берг]], да якога было далучана [[Герцагства Клеўскае]] (5000)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flagge Großherzogtum Hessen ohne Wappen.svg|border=}}
| align=&quot;left&quot; | [[Вялікае герцагства Гесэн]]
| align=&quot;center&quot; | 12 ліпеня 1806
| Сузаснавальнік; былое [[Граф|ландграфства]] (4000)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Banner of the Electorate of Mainz.svg}}
| align=&quot;left&quot; | Землі [[эрцканцлер]]а ([[Рэгенсбург, архібіскупства|архібіскупства Рэгенсбург]], [[княства Ашафенбург]])
| align=&quot;center&quot; | 12 ліпеня 1806
| Сузаснавальнік; з 1810 — [[Выява:Wappen Großherzogtum Frankfurt.svg|15px]] [[Вялікае герцагства Франкфурт]]
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|State flag of Saxony before 1815.svg}}
| align=&quot;left&quot; | [[Каралеўства Саксонія]]
| align=&quot;center&quot; | 11 снежня 1806
| Былое [[герцаг]]ства (20,000)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flag of the Kingdom of Westphalia.svg}}
| align=&quot;left&quot; | [[Каралеўства Вестфалія]]
| align=&quot;center&quot; | 15 лістапада 1807
| Створана Напалеонам (25,000)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flag of Württemberg before 1809.svg|border=}}
| align=&quot;left&quot; | [[Каралеўства Вюртэмберг]]
| align=&quot;center&quot; | 12 ліпеня 1806
| Сузаснавальнік; былое [[герцаг]]ства (12,000)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flag of the Grandduchy of Wurzburg.svg}}
| align=&quot;left&quot; | [[Вялікае герцагства Вюрцбург]]
| align=&quot;center&quot; | 23 верасня 1806
| Створана Напалеонам (2000)
|}

=== Княствы і герцагствы ===
{| class=&quot;wikitable unsortable&quot; style=&quot;width:70%&quot;
!  width=&quot;3%&quot;  | Сцяг
!  width=&quot;25%&quot; | Манархія
!  width=&quot;20%&quot; | Год далучэння
!  width=&quot;*&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Нататка
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flag of Anhalt Duchies.png}}
| align=&quot;left&quot; | Герцагства [[Анхальт-Бернбург]]
| align=&quot;center&quot; | 11 красавіка 1807
| (700)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flagge Herzogtum Anhalt.svg}}
| align=&quot;left&quot; | Герцагства [[Анхальт-Дэсау]]
| align=&quot;center&quot; | 11 красавіка 1807
| (700)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flag of Anhalt Duchies.png}}
| align=&quot;left&quot; | Герцагства [[Анхальт-Кетэн]]
| align=&quot;center&quot; | 11 красавіка 1807
| (700)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flag of Arenberg (1803 - 1810).svg}}
| align=&quot;left&quot; | Герцагства [[Арэнберг-Мепен]]
| align=&quot;center&quot; | 12 ліпеня 1806
| Сузаснавальнік; медыятызаванае 13 снежня 1810 (4000)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flag of Hohenzollern-Hechingen and Sigmaringen.png}}
| align=&quot;left&quot; | Княства [[Гогенцоллерн-Хехінген]]
| align=&quot;center&quot; | 12 ліпеня 1806
| Сузаснавальнік (4000)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flag of Hohenzollern-Hechingen and Sigmaringen.png}}
| align=&quot;left&quot; | Княства [[Гогенцоллерн-Зігмарынген]]
| align=&quot;center&quot; | 12 ліпеня 1806
| Сузаснавальнік (4000)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flag of Isenburg County.svg}}
| align=&quot;left&quot; | Княства [[Ізенбургі|Ізенбург-Бірштайн]]
| align=&quot;center&quot; | 12 ліпеня 1806
| Сузаснавальнік (4000)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flag of the Principality of Leyen (1806-1813).svg}}
| align=&quot;left&quot; | [[Княства Лейен]]
| align=&quot;center&quot; | 12 ліпеня 1806
| Сузаснавальнік; былое [[граф]]ства (4000)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flag of Liechtenstein (1719-1852).svg}}
| align=&quot;left&quot; | Княства [[Ліхтэнштэйн]]
| align=&quot;center&quot; | 12 ліпеня 1806
| Сузаснавальнік (4000)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Wappen Deutsches Reich - Fürstentum Lippe.png|border=}}
| align=&quot;left&quot; | Княства [[Ліпэ-Дэтмольд]]
| align=&quot;center&quot; | 11 красавіка 1807
| (650)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Wappen Mecklenburg-Schwerin.png|border=}}
| align=&quot;left&quot; | Герцагства [[Мекленбург-Шверын]]
| align=&quot;center&quot; | 22 сакавіка 1808
| (1900)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Grosses wappen MSTRELITZ.jpg|border=}}
| align=&quot;left&quot; | Герцагства [[Мекленбург-Стрэліц]]
| align=&quot;center&quot; | 18 лютага 1808
| (400)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flagge Herzogtum Nassau (1806-1866).svg}}
| align=&quot;left&quot; | [[Насау, герцагства|Герцагства Насау]] (Узінген і Вайльбург)
| align=&quot;center&quot; | 12 ліпеня 1806
| Аб'яднанне княстваў [[Выява:Flag of Nassau-Usingen.svg|20px]] [[Насау-Узінген]] і [[Выява:Flag of the House of Nassau-Weilburg.png|border|20px]] [[Насау-Вайльбург]], якія з'яўляліся сузаснавальнікамі Рэйнскага саюза (4000 кожнае)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Civil flag of Oldenburg.svg}}
| align=&quot;left&quot; | [[Альдэнбург, княства|Герцагства Альдэнбург]]
| align=&quot;center&quot; | 14 кастрычніка 1808
| 13 снежня 1810 анексавана Францыяй (800)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flagge Fürstentum Reuß jüngere Linie.svg}}
| align=&quot;left&quot; | Княства [[Рэйс-Эберсдорф]]
| align=&quot;center&quot; | 11 красавіка 1807
| (400)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flagge Fürstentum Reuß ältere Linie.svg}}
| align=&quot;left&quot; | Княства [[Рэйс-Грэйц]]
| align=&quot;center&quot; | 11 красавіка 1807
| (400)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flag of Reuss-Lobenstein.svg}}
| align=&quot;left&quot; | Княства [[Рэйс-Лобенштайн]]
| align=&quot;center&quot; | 11 красавіка 1807
| (400)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flagge Fürstentum Reuß jüngere Linie.svg}}
| align=&quot;left&quot; | Княства [[Рэйс-Шлейц]]
| align=&quot;center&quot; | 11 красавіка 1807
| (400)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flag of Salm principalities (1798-1811).svg}}
| align=&quot;left&quot; | [[Княства Зальм]]
| align=&quot;center&quot; | 25 ліпеня 1806
| Сузаснавальнік; 13 снежня 1810 года анексавана Францыяй (4000)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Armoiries Saxe.svg|border=}}
| align=&quot;left&quot; | Герцагства [[Саксен-Кобург-Заальфельд]]
| align=&quot;center&quot; | 15 снежня 1806
| (частка ад 2000 для саксонскіх герцагстваў)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Armoiries Saxe.svg|border=}}
| align=&quot;left&quot; | Герцагства [[Саксен-Гота-Альтэнбург]]
| align=&quot;center&quot; | 15 снежня 1806
| (частка ад 2000 для саксонскіх герцагстваў)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Armoiries Saxe.svg |border=}}
| align=&quot;left&quot; | Герцагства [[Саксен-Гільдбурггаўзен]]
| align=&quot;center&quot; | 15 снежня 1806
| (частка ад 2000 для саксонскіх герцагстваў)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Wappen Deutsches Reich - Herzogtum Sachsen-Meiningen-Hildburghausen (Grosses).png|border=}}
| align=&quot;left&quot; | Герцагства [[Саксен-Мейнінген]]
| align=&quot;center&quot; | 15 снежня 1806
| (частка ад 2000 для саксонскіх герцагстваў)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Wappen Deutsches Reich - Grossherzogtum Sachsen-Weimar-Eisenach.png|border=}}
| align=&quot;left&quot; | Герцагства [[Саксен-Веймар]]
| align=&quot;center&quot; | 15 снежня 1806
| (частка ад 2000 для саксонскіх герцагстваў)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flagge Fürstentum Schaumburg-Lippe.svg}}
| align=&quot;left&quot; | Княства [[Шаўмбург-Ліпэ]]
| align=&quot;center&quot; | 11 красавіка 1807
| (650)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Wappen Deutsches Reich - Fürstentum Schwarzburg-Rudolstadt.jpg|border=}}
| align=&quot;left&quot; | Княства [[Шварцбург-Рудальштат]]
| align=&quot;center&quot; | 11 красавіка 1807
| (650)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Wappen Deutsches Reich - Fürstentum Schwarzburg-Sondershausen.jpg|border=}}
| align=&quot;left&quot; | Княства [[Шварцбург-Зондэрсхаўзен]]
| align=&quot;center&quot; | 11 красавіка 1807
| (650)
|-
| align=&quot;center&quot; | {{flagicon image|Flag of Waldeck before 1830.svg}}
| align=&quot;left&quot; | Княства [[Вальдэк]]
| align=&quot;center&quot; | 11 красавіка 1807
| (400)
|}

== Карты ==
&lt;gallery&gt;
Выява:Rheinbund 1806, political map.png|Рэйнскі саюз у 1806 годзе
Выява:Rheinbund 1808, political map.png|Рэйнскі саюз у 1808 годзе
Выява:Rheinbund_1812,_political_map.png|Рэйнскі саюз у 1812 годзе
&lt;/gallery&gt;

{{Няма крыніц|дата=14 мая 2011}}

{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гісторыя Германіі (1806—1918)]]
[[Катэгорыя:Свяшчэнная Рымская імперыя]]
[[Катэгорыя:Дзяржавы часоў Рэвалюцыйных і Напалеонаўскіх войн]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1806 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1813 годзе]]
[[Катэгорыя:1806 год у Германіі]]</text>
      <sha1>8n893n01kwvdxoq472x4vealvgprlg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Служба нацыянальных паркаў ЗША</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151220</id>
    <revision>
      <id>5204619</id>
      <parentid>4225134</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:56:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1785" sha1="fb2mf23t3wihhny8oqefgiplblp8yxb" xml:space="preserve">[[Выява:Logo of the United States National Park Service.svg|right|166px|thumb| Сімвал службы нацыянальных паркаў ЗША]]
'''Служба нацыянальных паркаў ЗША''' — федэральнае агенцтва [[ЗША]], якое кіруе ўсімі нацыянальнымі паркамі, шматлікімі нацыянальнымі помнікамі, а таксама іншымі ахоўнымі і гістарычнымі аб'ектамі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nps.gov/legacy/nomenclature.html |title=Ахоўваныя аб'екты |access-date=11 лютага 2013 |archive-date=6 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406072712/http://www.nps.gov/legacy/nomenclature.html/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Утворана [[25 жніўня]] [[1916]] года актам [[кангрэс ЗША|кангрэса ЗША]] для аховы прыродных і гістарычных аб'ектаў, дзікай прыроды. Служба з'яўляецца аддзелам [[Міністэрства ўнутраных спраў ЗША|Міністэрства ўнутраных спраў ЗША]].
[[Выява:United States Park Police Officers-old.jpg|thumb|left|Паліцыя Службы нацыянальных паркаў]]

== Гл. таксама ==
* [[Спіс нацыянальных паркаў ЗША]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.nps.gov Афіцыйны сайт службы нацыянальных паркаў ЗША]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Нацыянальныя паркі ЗША|*]]
[[Катэгорыя:Міністэрства ўнутраных спраў ЗША]]</text>
      <sha1>fb2mf23t3wihhny8oqefgiplblp8yxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Еўрабачанне</title>
    <ns>10</ns>
    <id>155387</id>
    <revision>
      <id>5204395</id>
      <parentid>1509435</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:59:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51487-15</username>
        <id>174480</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Шаблон:Конкурс песні Еўрабачанне]]</comment>
      <origin>5204395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11516" sha1="ntopj2lsxx8vvqz3wbwcl0a235dfl2j" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя        		    	= Еўрабачанне
|navbar                    	=
|state                     	= &lt;includeonly&gt;collapsed&lt;/includeonly&gt;
|стыль_асноўнага_загалоўка 	=
|загаловак  		    	= [[Еўрабачанне]]
|выява             	    	=
|стыль_цела 		    	=
|стыль_загалоўкаў          	=
|стыль_спісаў              	=
|стыль_унізе           	    =
|клас_цела                  = hlist

|уверсе  			=

* [[Мовы на «Еўрабачанні»|Мовы]]
* [[Вядучыя «Еўрабачання»|Вядучыя]]
* [[Пераможцы «Еўрабачання»|Пераможцы]]
* [[Галасаванне на «Еўрабачанні»|Галасаванне]]
* [[Congratulations: 50 Years of the Eurovision Song Contest]]

|загаловак2 			=
|спіс3      			=

* [[Еўрабачанне-1956|1956]]
* [[Еўрабачанне-1957|1957]]
* [[Еўрабачанне-1958|1958]]
* [[Еўрабачанне-1959|1959]]
* [[Еўрабачанне-1960|1960]]
* [[Еўрабачанне-1961|1961]]
* [[Еўрабачанне-1962|1962]]
* [[Еўрабачанне-1963|1963]]
* [[Еўрабачанне-1964|1964]]
* [[Еўрабачанне-1965|1965]]
* [[Еўрабачанне-1966|1966]]
* [[Еўрабачанне-1967|1967]]
* [[Еўрабачанне-1968|1968]]
* [[Еўрабачанне-1969|1969]]
* [[Еўрабачанне-1970|1970]]
* [[Еўрабачанне-1971|1971]]
* [[Еўрабачанне-1972|1972]]
* [[Еўрабачанне-1973|1973]]
* [[Еўрабачанне-1974|1974]]
* [[Еўрабачанне-1975|1975]]
* [[Еўрабачанне-1976|1976]]
* [[Еўрабачанне-1977|1977]]
* [[Еўрабачанне-1978|1978]]
* [[Еўрабачанне-1979|1979]]
* [[Еўрабачанне-1980|1980]]
* [[Еўрабачанне-1981|1981]]
* [[Еўрабачанне-1982|1982]]
* [[Еўрабачанне-1983|1983]]
* [[Еўрабачанне-1984|1984]]
* [[Еўрабачанне-1985|1985]]
* [[Еўрабачанне-1986|1986]]
* [[Еўрабачанне-1987|1987]]
* [[Еўрабачанне-1988|1988]]
* [[Еўрабачанне-1989|1989]]
* [[Еўрабачанне-1990|1990]]
* [[Еўрабачанне-1991|1991]]
* [[Еўрабачанне-1992|1992]]
* [[Еўрабачанне-1993|1993]]
* [[Еўрабачанне-1994|1994]]
* [[Еўрабачанне-1995|1995]]
* [[Еўрабачанне-1996|1996]]
* [[Еўрабачанне-1997|1997]]
* [[Еўрабачанне-1998|1998]]
* [[Еўрабачанне-1999|1999]]
* [[Еўрабачанне-2000|2000]]
* [[Еўрабачанне-2001|2001]]
* [[Еўрабачанне-2002|2002]]
* [[Еўрабачанне-2003|2003]]
* [[Еўрабачанне-2004|2004]]
* [[Еўрабачанне-2005|2005]]
* [[Еўрабачанне-2006|2006]]
* [[Еўрабачанне-2007|2007]]
* [[Еўрабачанне-2008|2008]]
* [[Еўрабачанне-2009|2009]]
* [[Еўрабачанне-2010|2010]]
* [[Еўрабачанне-2011|2011]]
* [[Еўрабачанне-2012|2012]]
* [[Еўрабачанне-2013|2013]]
* [[Еўрабачанне-2014|2014]]
* [[Еўрабачанне-2015|2015]]
* [[Еўрабачанне-2016|2016]]
* [[Еўрабачанне-2017|2017]]
* [[Еўрабачанне-2018|2018]]
* [[Еўрабачанне-2019|2019]]
* &lt;s&gt;[[Еўрабачанне-2020|2020]]&lt;/s&gt;
* [[Еўрабачанне-2021|2021]]
* [[Еўрабачанне-2022|2022]]
* [[Еўрабачанне-2023|2023]]
* [[Еўрабачанне-2024|2024]]
* [[Еўрабачанне-2025|2025]]
* {{Не перакладзена 5|Еўрабачанне-2026|2026|de|Eurovision Song Contest 2026}}
* ''{{Не перакладзена 5|Еўрабачанне-2027|2027|bg|Евровизия 2027}}''

|загаловак4 			= [[Спіс краін-удзельніц «Еўрабачання»|Краіны]]
|спіс4                          = {{Навігацыйная падтабліца
|загаловак5    			= Дзейныя
|спіс5				=

* [[Аўстралія на «Еўрабачанні»|Аўстралія]]
* [[Аўстрыя на «Еўрабачанні»|Аўстрыя]]
* [[Азербайджан на «Еўрабачанні»|Азербайджан]]
* [[Албанія на «Еўрабачанні»|Албанія]]
* [[Арменія на «Еўрабачанні»|Арменія]]
* [[Балгарыя на «Еўрабачанні»|Балгарыя]]
* [[Бельгія на «Еўрабачанні»|Бельгія]]
* [[Вялікабрытанія на «Еўрабачанні»|Вялікабрытанія]]
* [[Германія на «Еўрабачанні»|Германія]]
* [[Грэцыя на «Еўрабачанні»|Грэцыя]]
* [[Грузія на «Еўрабачанні»|Грузія]]
* [[Данія на «Еўрабачанні»|Данія]]
* [[Ізраіль на «Еўрабачанні»|Ізраіль]]
* [[Ірландыя на «Еўрабачанні»|Ірландыя]]
* [[Ісландыя на «Еўрабачанні»|Ісландыя]]
* [[Іспанія на «Еўрабачанні»|Іспанія]]
* [[Італія на «Еўрабачанні»|Італія]]
* [[Кіпр на «Еўрабачанні»|Кіпр]]
* [[Латвія на «Еўрабачанні»|Латвія]]
* [[Літва на «Еўрабачанні»|Літва]]
* [[Малдова на «Еўрабачанні»|Малдова]]
* [[Мальта на «Еўрабачанні»|Мальта]]
* [[Нідэрланды на «Еўрабачанні»|Нідэрланды]]
* [[Нарвегія на «Еўрабачанні»|Нарвегія]]
* [[Партугалія на «Еўрабачанні»|Партугалія]]
* [[Паўночная Македонія на «Еўрабачанні»|Паўночная Македонія]]
* [[Польшча на «Еўрабачанні»|Польшча]]
* [[Румынія на «Еўрабачанні»|Румынія]]
* [[Сан-Марына на «Еўрабачанні»|Сан-Марына]]
* [[Сербія на «Еўрабачанні»|Сербія]]
* [[Славенія на «Еўрабачанні»|Славенія]]
* [[Украіна на «Еўрабачанні»|Украіна]]
* [[Фінляндыя на «Еўрабачанні»|Фінляндыя]]
* [[Францыя на «Еўрабачанні»|Францыя]]
* [[Харватыя на «Еўрабачанні»|Харватыя]]
* [[Чарнагорыя на «Еўрабачанні»|Чарнагорыя]]
* [[Чэхія на «Еўрабачанні»|Чэхія]]
* [[Швейцарыя на «Еўрабачанні»|Швейцарыя]]
* [[Швецыя на «Еўрабачанні»|Швецыя]]
* [[Эстонія на «Еўрабачанні»|Эстонія]]

|загаловак6    			= Нядзейныя
|спіс6				=

* [[Андора на «Еўрабачанні»|Андора]]
* [[Беларусь на «Еўрабачанні»|Беларусь]]
* [[Боснія і Герцагавіна на «Еўрабачанні»|Боснія і Герцагавіна]]
* [[Венгрыя на «Еўрабачанні»|Венгрыя]]
* [[Люксембург на «Еўрабачанні»|Люксембург]]
* [[Марока на «Еўрабачанні»|Марока]]
* [[Манака на «Еўрабачанні»|Манака]]
* [[Расія на «Еўрабачанні»|Расія]]
* [[Славакія на «Еўрабачанні»|Славакія]]
* [[Турцыя на «Еўрабачанні»|Турцыя]]

|загаловак7    			= Няўдалыя дэбюты
|спіс7				=

* [[Гібралтар на «Еўрабачанні»|Гібралтар]]
* [[Грэнландыя на «Еўрабачанні»|Грэнландыя]]
* [[Казахстан на «Еўрабачанні»|Казахстан]]
* [[Каталонія на «Еўрабачанні»|Каталонія]]
* [[Катар на «Еўрабачанні»|Катар]]
* [[Кітай на «Еўрабачанні»|Кітай]]
* [[Косава на «Еўрабачанні»|Косава]]
* [[Ліван на «Еўрабачанні»|Ліван]]
* [[Ліхтэнштэйн на «Еўрабачанні»|Ліхтэнштэйн]]
* [[Палесціна на «Еўрабачанні»|Палесціна]]
* [[Савецкі саюз на «Еўрабачанні»|Савецкі саюз]]
* [[Туніс на «Еўрабачанні»|Туніс]]
* [[Уэльс на «Еўрабачанні»|Уэльс]]
* [[Фарэрскія астравы на «Еўрабачанні»|Фарэрскія астравы]]
* [[Шатландыя на «Еўрабачанні»|Шатландыя]]

|загаловак8    			= Былыя
|спіс8				=

* [[Сербія і Чарнагорыя на «Еўрабачанні»|Сербія і Чарнагорыя]]
* [[Югаславія на «Еўрабачанні»|Югаславія]]
  }}
  |загаловак9 			= [[Спіс гарадоў, што прымалі «Еўрабачанне»|Гарады]]
  |спіс9                          = {{Навігацыйная падтабліца
  |загаловак10    		= 1950-я
  |спіс10    			=
* [[Лугана]]
* [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурт]]
* [[Хільверсум]]
* [[Каны]]
  |загаловак11    		= 1960-я
  |спіс11    			=
* [[Лондан]]
* [[Каны]]
* [[Люксембург]]
* [[Лондан]]
* [[Капенгаген]]
* [[Неапаль]]
* [[Люксембург]]
* [[Вена]]
* [[Лондан]]
* [[Мадрыд]]
  |загаловак12    		= 1970-я
  |спіс12   			=
* [[Амстэрдам]]
* [[Дублін]]
* [[Эдынбург]]
* [[Люксембург]]
* [[Брайтан]]
* [[Стакгольм]]
* [[Гаага]]
* [[Лондан]]
* [[Парыж]]
* [[Іерусалім]]
  |загаловак13    		= 1980-я
  |спіс13   			=
* [[Гаага]]
* [[Дублін]]
* [[Харагейт]]
* [[Мюнхен]]
* [[Люксембург]]
* [[Гётэбарг]]
* [[Берген]]
* [[Брусель]]
* [[Дублін]]
* [[Лазана]]
  |загаловак14    		= 1990-я
  |спіс14    		=
* [[Заграб]]
* [[Рым]]
* [[Мальмё]]
* [[Мілстрыт]]
* [[Дублін]]
* [[Дублін]]
* [[Осла]]
* [[Дублін]]
* [[Бірмінгем]]
* [[Іерусалім]]
  |загаловак15    		= 2000-я
  |спіс15    			=
* [[Стакгольм]]
* [[Капенгаген]]
* [[Талін]]
* [[Рыга]]
* [[Стамбул]]
* [[Кіеў]]
* [[Афіны]]
* [[Хельсінкі]]
* [[Бялград]]
* [[Масква]]
  |загаловак16    		= 2010-я
  |спіс16    			=
* [[Осла]]
* [[Дзюсельдорф]]
* [[Баку]]
* [[Мальмё]]
* [[Капенгаген]]
* [[Вена]]
* [[Стакгольм]]
* [[Кіеў]]
* [[Лісабон]]
* [[Тэль-Авіў]]
  |загаловак17    		= 2020-я
  |спіс17    			=
* &lt;s&gt;[[Ротэрдам]]&lt;/s&gt;
* [[Ротэрдам]]
* [[Турын]]
* [[Ліверпул]]
* [[Мальмё]]
* [[Базель]]
* [[Вена]]
  }}
  }}&lt;noinclude&gt;
  [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Еўрабачанне| ]]
  &lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ntopj2lsxx8vvqz3wbwcl0a235dfl2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Септуагінта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163856</id>
    <revision>
      <id>5204594</id>
      <parentid>4814467</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11187" sha1="k1wz3onadwxmstfpbies8lhs0fgptil" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
[[Файл:Codex Vaticanus (1 Esdras 1-55 to 2-5) (The S.S. Teacher's Edition-The Holy Bible).jpg|thumb|200px|right|Фрагмент Септуагінты: радок тэксту з Ездры]]
'''Септуагінта''' ({{lang-grc|Ἡ μετάφρασις τῶν Ἑβδομήκοντα}} — «пераклад (тлумачэнне) сямідзесяці») — збор перакладаў [[Стары Запавет|Старога Запавету]] на [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскую мову]] (грэчаскую мову кайнэ), зроблены ў III—II стагоддзях да н.э. у [[Александрыя|Александрыі]].

Септуагінта адыграла важную ролю ў гісторыі хрысціянскай царквы, была, па сутнасці, канонам Святога Пісання на грэчаскай мове, з якога пасля былі зроблены пераклады на іншыя мовы, у тым ліку першы пераклад на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскую]].

Септуагінту не трэба блытаць з сямю і болей іншымі грэчаскімі версіямі Старога Запавету, большасць з якіх не захавалася, акрамя некалькіх фрагментаў.

== Гісторыя перакладу ==

=== Старажытныя паданні ===
Паводле грэчаскага падання, {{цытата|Цар [[Пталамей II Філадэльф]] (285—246 гг. да н.э.) захацеў набыць Святое Пісанне [[Іўдаізм|іўдзеяў]] у грэчаскім перакладзе для сваёй знакамітай [[Александрыйская бібліятэка|бібліятэкі ў Александрыі]], для чаго ён звярнуўся да іўдзейскага першасвятара Элеазара. У адказ першасвятар паслаў да цара семдзесят двух навукоўцаў-перакладчыкаў (кніжнікаў). Гэтыя семдзесят два мужы — кожны самастойна, працуючы ў асобнай келлі, — і павінны былі перакласці пяць кніг [[Тора|Торы (Пяцікніжжа)]]. Яны не толькі скончылі пераклады ў адзін час — усе атрыманыя тэксты гучалі абсалютна аднолькава.}}

Пасля чаго пераклад і атрымаў сваю назву — Септуагінта ці «Пераклад сямідзесяці (перакладчыкаў)».

Гісторыя першага перакладу Торы на неяўрэйскую мову зафіксавана і ў [[Талмуд]]зе. Прынцыповае адрозненне ад старажытнагрэчаскага падання ў тым, што: {{цытата| Цар Пталамей (званы на [[Іўрыт|іўрыце]], як Талмай) захацеў не купіць за грошы пераклад Торы, а захацеў займець тэкст, якім ганарыліся яўрэі, якія знаходзіліся пад яго ўладай, самым простым чынам — ён прымусіў яўрэйскіх рабінаў-паліглотаў перавесці Тору. Праз асцярогу папярэдняй змовы паміж 72 навукоўцамі-рабінамі, ён спачатку змясціў кожнага ў асобную камеру, і толькі затым вязням былі растлумачаны ўмовы таго, што адбываецца.}}

=== Навуковыя даследаванні ===
Навукоўцы лічаць, што пераклад сапраўды быў зроблены ў сярэдзіне ІІІ ст. да н.э., у перыяд ўладарства Філадэльфа. Ёсць мноствам сведчанняў таго, што, пачынаючы з ІІІ ст. да н.э., Септуагінта была найбольш распаўсюджанай версіяй Святога Пісання ў супольнасцях старажытнаяўрэйскай дыяспары. За гэта сведчыць выкарыстанне ранняй грэчаскай кайнэ, цытаты з Септуагінты з’яўляюцца ўжо з 2-га ст. да н.э., гэтым часам датаваны і захаваныя раннія рукапісы Септуагінты.

Даследчыкі таксама вызначылі, што пераклад кніг Торы быў зроблены рознымі перакладчыкамі. Некаторыя з кніг, якія ўваходзяць у сучасныя выданні Септуагінты, захаваліся ў некалькіх варыянтах, іншыя рэдагаваліся на працягу многіх гадоў.

Спачатку была перакладзена Тора ([[Пяцікніжжа]]), іншыя кнігі перакладзены ў бліжэйшыя два-тры стагоддзі, некаторыя з іх маглі быць перакладзены двойчы ў розных версіях, а потым зведзены ў адну рэдакцыю. Такім чынам, пераклад пачаўся ў 3 ст. да н.э. і быў завершаны да 132 года да н.э.

== Мова перакладу ==
Агулам, перакладчыкі імкнуліся перакладаць тэкст Торы дастаткова літаральна — настолькі, што сінтаксіс грэчаскай мовы Септуагінты, збольшага, не нармальны грэчаскі сінтаксіс, і ў вачах грэкаў выглядаў зусім варварскім і непісьменным&lt;ref&gt;[https://www.israelculture.info/progulki-s-kucherom-chto-takoe-septuaginta-i-kak-ona-izmenila-mir/ Што такое Септуагінта і як яна змяніла свет?]&lt;/ref&gt;.

Грэчаская мова кайнэ была распаўсюджана ў [[Егіпет|Егіпце]] і [[Усходняе Міжземнамор'е|Усходнім Міжземнамор’і]] прыкладна ад смерці [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]] ў 323 годзе да н.э. і да развіцця [[Візантыйская грэчаская мова|візантыйскай грэчаскай мовы]] каля 600 года.

Некаторыя раздзелы Септуагінты змяшчаюць ідыёмы і фразы на аснове [[Семіцкія мовы|семіцкіх моў]], такіх як [[іўрыт]] і [[арамейская мова]]. У некаторых кнігах, як [[Кніга прарока Данііла|Данііла]] і [[Кніга Прытчы Саламонавы|Выслоўяў]], бачны моцны грэчаскі ўплыў. [[Яўрэйская грэчаская мова кайнэ|Яўрэйская грэчаская кайнэ]] існуе ў першую чаргу як катэгорыя літаратуры, або культурная катэгорыя, і за выключэннем некаторых адметнасцяў рэлігійнай лексікі не адрозніваецца ад іншых разнавіднасцяў грэчаскай кайнэ, якая лічыцца асобным дыялектам грэчаскай мовы.

Септуагінта карысная для даследаванняў дамасарэцкага іўрыта. Многія ўласныя імёны ў грэчаскай Септуагінце пішуцца з галоснымі, тады як у яўрэйскіх тэкстах не было галосных. Аднак, даследчыкі лічаць, што не ўсе старажытныя гукі яўрэйскай мовы былі пэўна адпаведныя з грэчаскімі.

== Значэнне Септуагінты ==
Праваслаўнай Царквой Септуагінта лічыцца адным з самых аўтарытэтных тэкстаў Старога Запавету, хоць і не зацверджана як афіцыйны «кананічны» тэкст, падобны да [[Вульгата|Вульгаты]] ў Рымска-Каталіцкай царкве&lt;ref&gt;[https://guide-israel.ru/religions/44660-%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0/ Септуагінта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220710092023/https://guide-israel.ru/religions/44660-%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0/ |date=10 ліпеня 2022 }}&lt;/ref&gt;.

Септуагінта цытуецца ў [[Новы Запавет|Новым Запавеце]], у прыватнасці, у [[Лісты апостала Паўла|лістах апостала Паўла]], а таксама [[Апостальскія Айцы|Апостальскімі Айцамі]] і больш познімі [[Грэчаскія Айцы царквы|грэчаскімі Айцамі Царквы]].

Служыць кананічным перакладам Старога Запавету ва [[Праваслаўе|Усходнеправаслаўнай царкве]].

Септуагінта — аснова для старой лацінскай, царкоўнаславянскай, сірыйскай, старой армянскай, грузінскай і старой копцкай версій Старога Запавету.

==Прыклады беларускіх перакладаў Септуагінты==
* [https://web.archive.org/web/20240418110152/https://biblia.by/surynovic/1/1/ Кніга Роду] ў перакладзе [[Яўген Бартніцкі|Сяргея Сурыновіча]]
* [https://biblia.by/nadsan/19/1/ Псалтыр Давіда] ў перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]]
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://bible-facsimiles-online.jimdofree.com/greek-bibles/septuagint/ THE GREEK SEPTUAGINT (LXX) - Online]
* [https://ccat.sas.upenn.edu/nets/edition/ New English Translation of the Septuagint] 
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Старажытнагрэчаская мова]]
[[Катэгорыя:Пераклады Бібліі]]
[[Катэгорыя:Стары Запавет]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Александрыі]]
[[Катэгорыя:Септуагінта]]</text>
      <sha1>k1wz3onadwxmstfpbies8lhs0fgptil</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Селяхі (Чэрнінскі сельсавет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179797</id>
    <revision>
      <id>5204589</id>
      <parentid>5189443</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6452" sha1="tn7fdgemzsfqm7g3p18xuzqcg1ft5fm" xml:space="preserve">{{іншыя значэнні|Селяхі}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска 
 |беларуская назва        = Селяхі
 |арыгінальная назва      =
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            =
 |шырыня сцяга            =
 |выява                   = Sieliachi,_Černi_village_council_(1).jpg
 |подпіс                  =
  |lat_dir = N|lat_deg    =52 | lat_min = 10 | lat_sec = 22
  |lon_dir = E|lon_deg    =23 | lon_min = 46 | lon_sec = 30
  |CoordAddon             = type:city_region:BE
  |CoordScale             = 10000
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Брэсцкая
 |раён                    = Брэсцкі
 |сельсавет               = Чэрнінскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   =
 |дата заснавання         =
 |першае згадванне        =
 |ранейшыя назвы          =
 |статус з                =
 |плошча                  =
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        =140
 |афіцыйная мова          =
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  =26
 |насельніцтва            =70 
 |год перапісу            =2026
 |шчыльнасць              =
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        =
 |часавы пояс             = 
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 162
 |паштовы індэкс          = 225001
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 1
 |від ідэнтыфікатара      =
 |лічбавы ідэнтыфікатар   =
 |катэгорыя ў Commons     =
 |сайт                    =
 |мова сайта              =
 |мова сайта 2            =
 |мова сайта 3            =
 |мова сайта 4            =
 |мова сайта 5            =
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   =
 |add2                    =
 |add3n                   =
 |add3                    =
}}
'''Селяхі́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Sieliachi}}, {{lang-ru|Селяхи}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 13 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а.

У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]).

== Гісторыя ==
У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Уваходзіла ў склад маёнтка Чэрні, якім валодаў [[Павел Ягмін (1794—1865)|Павел Ягмін]].

У 1905 годзе вёска ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе [[БССР]].

8 мая 1970 года ''вёска'' ''Селяхі'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 119 сялянскіх душ (1858)
* 293 жыхары (1905)
* 15 двароў, 97 жыхароў (1921)
* 88 жыхароў (1959)
* 70 жыхароў (1970)
* 8 гаспадарак, 39 жыхароў (2005)
* 37 жыхароў (2009)
* 19 жыхароў (2019)
* 26 гаспадарак, 70 жыхароў (2026)&lt;ref&gt;[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260825192020/https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 |date=25 жніўня 2026 }} (рус.).&lt;/ref&gt;

== Вядомыя асобы ==
* [[Георгій Кірылавіч Казлоў]] (1903—1970) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Sielachi.jpg|Уезд у Селяхі з боку Чэрняў
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|3-1}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чэрнінскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]]</text>
      <sha1>tn7fdgemzsfqm7g3p18xuzqcg1ft5fm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Скарбы Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182105</id>
    <revision>
      <id>5204599</id>
      <parentid>5090210</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:35:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37969" sha1="jfykl7m915prhwxkk4b335v8ph87sqi" xml:space="preserve">[[File:Silver Adornments of the Vishchyn Treasure Trove.jpg|thumb|[[Срэбра]]ныя рэчы з [[Вішчынскі манетна-рэчавы скарб|Вішчынскага скарба]]]]
'''Скарбы Беларусі''' ― матэрыяльныя ці гістарычныя каштоўнасці, схаваныя ў тайніку, часцей за ўсё ў зямлі, на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]].

== Змест скарбаў ==
На тэрыторыі Беларусі ў розны час знойдзены [[Скарб (манетны)|скарбы]] II—III ст. н.э., якія змяшчаюць [[Антычнасць|антычныя]] манеты, IX—X ст. ― куфічныя [[дырхем]]ы, [[XI стагоддзе|XI ст.]] ― дырхемы і заходнееўрапейскія дынарыі, XII—XIII ст. ― плацежныя зліткі ([[Грыўна|грыўны]]), XIV—XV ст. ― пераважна пражскія [[грошы]], XVI—XVIII ст. ― літоўскія, польскія, заходнееўрапейскія і рускія, [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] ― рускія манеты&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://hist.bsu.by/images/stories/files/nauka/izdania/istochnik/2/ryabcevich.pdf |title=Рябцевич В. Н. Клады: атрибуция, классификация, интерпретация (этнографическо-нумизматический очерк) // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны. Вып. 2 / Рэдкал.: С. М. Ходзін (адказ. рэд.) і інш. – Мн.: БДУ, 2005. – С. 104–120 |access-date=20 лістапада 2013 |archive-date=29 лютага 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229210447/https://hist.bsu.by/images/stories/files/nauka/izdania/istochnik/2/ryabcevich.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Рэгістрацыя і навуковыя паведамленні аб скарбах ==
[[File:GDL Grosz 1536.jpg|thumb|left|300px|Літоўскі грош 1563 года]]
Граф [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]] пісаў 7 лістапада 1821 года мітрапаліту Яўгену Балхавіцінаву: «На гэтых днях сярод самага Гомеля з зямлі выкапаны гаршчок з сярэбранымі манетамі... Усё яны аднолькавыя і гадоў тысяча шэсцьсот двадццатых, манеты польскія караля Жыгімонта». Праз год ён знаходзіць гаршчок манет [[Арабскі халіфат|Арабскага халіфата]] IX—X стст. Для пацвярджэння іх сапраўднасці граф адсылае 50 дырхемаў у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбург]] акадэміку-усходазнаўцу [[Хрысціян Данілавіч Фрэн|Х. Д. Фрэну]] на экспертызу. Румянцаў скупляе знойдзеныя сялянамі ў [[Віцебск|Віцебску]] і [[Тракай|Троках]] скарбы. М. П. Румянцаў памёр у [[Гомель|Гомелі]] у [[1826]] годзе, пакінуўшы з паўтары тысяч манет самых розных эпох&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.palacegomel.by/index.php?newsid=254|title=Мікалай Пятровіч Румянцаў (1754-1826)|date=2009-09-15|publisher=Гомельскі палаца-паркавы ансамбль|accessdate=2012-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141103212928/http://www.palacegomel.by/index.php?newsid=254|archivedate=3 лістапада 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
У сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] самым азартным збіральнікам манет у Беларусі быў граф [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Я. П. Тышкевіч]]. Па яго ініцыятыве ў [[1854]] годзе створаны Віцебскі музей манет і «заходнерасійскіх старажытнасцей» ― княжацкіх пячатак, царкоўных кніг, карцін. Але ў 1920-я гг. ўся калекцыя была вывезена польскімі войскамі. Яе лёс невядомы&lt;ref&gt;Каханоўскі Г., Каханоўскі А. [http://www.knihi.com/historyja/tyskievic.html Руплівец нашай старасветчыны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090825063522/http://knihi.com/historyja/tyskievic.html |date=25 жніўня 2009 }} — Мн.: Навука і тэхніка, 1991. ISBN 5-343-00670-1&lt;/ref&gt;.

У [[XX стагоддзе|XX ст.]] да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], па звестках прафесара [[Канстанцін Васільевіч Харламповіч|К. В. Харламповіча]], у Беларусі было адкрыта больш за 450 скарбаў і каля дзесяці тысяч манет&lt;ref&gt;Харламповіч К. В. Манетныя скарбы, знойдзеныя ў Беларусі, у зборах Беларускага дзяржаўнага музея // Гісторычна-археолегічны зборнік. ― 1927, № 1
&lt;/ref&gt;. Беларускія гісторыкі [[Юзэф Ядкоўскі|Ю. Ядкоўскі]] і [[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|М. М. Шчакаціхін]] выдалі карты знойдзеных скарбаў.

Першы навукова зарэгістраваны скарб знойдзены ў [[1804]] годзе ў [[Пінск|Пінску]]. Паведамленні аб скарбах ёсць у апісаннях прыватных нумізматычных зборах першай паловы [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] (калекцыі М. П. Румянцава, [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|І. Ф. Паскевіча]] і інш.) Значная колькасць калекцый сабрана музеямі статыстычных камітэтаў беларускіх губерняў, Віленскім музеем старажытнасцей, [[Мінскі царкоўны гісторыка-археалагічны камітэт|Мінскім]] і Віцебскім царкоўна-археалагічнымі, Мінскім гарадскім музеем і інш. Сістэматычная рэгістрацыя беларускіх скарбаў праводзілася ў 1859—1919 гг. [[Імператарская археалагічная камісія|археалагічнай камісіяй]] у Пецярбургу, у 1919—1929 гг. Камісіяй па [[нумізматыка|нумізматыцы]] і [[гліптыка|гліптыцы]] пры [[Інстытут археалогіі РАН|Дзяржаўнай акадэміі гісторыі матэрыяльнай культуры]], у 1920—1930-я гг. музеямі [[БССР]]&lt;ref&gt;Белорусская ССР. Краткая энциклопедия. Т. 1. ― Мн., 1979. с.290&lt;/ref&gt;.

У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] нумізматычныя фонды Беларусі амаль цалкам знішчаны. У пасляваенны час знойдзена больш за 400 скарбаў, якія захоўваюцца ў музеях Беларусі. З пачатку [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] зарэгістравана каля 1500 скарбаў&lt;ref&gt;[http://www.universalinternetlibrary.ru/book/22968/ogl.shtml Евгений Яровой. По следам древних кладов. Мистика и реальность]
&lt;/ref&gt;.

Скарбы з'яўляюцца важнымі гістарычнымі крыніцамі вывучэння грашова-вагавых сістэм, заканамернасцей, інтэнсіўнасці і эвалюцыі грашовага (таварнага) абароту, міжнародных эканамічных і палітычных сувязей&lt;ref&gt;[http://www.belnumismat.na.by/num/belnummap.htm Тапаграфія манетных скарбаў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130716201509/http://www.belnumismat.na.by/num/belnummap.htm |date=16 ліпеня 2013 }}&lt;/ref&gt;.

== Найважнейшыя скарбы ==
[[File:Treasure from Stary Dzedzin.png|thumb|400px|Месцы чаканкі манет з скарбу, знойдзенага ў вёсцы Стары Дзедзін]]

* [[Брэсцкі скарб]]
* [[Віцебскі манетны скарб|Віцебскі скарб]]
* Гараўлянскія скарбы
* Дзягцянскі скарб
* Задруцкі скарб
* [[Засоўеўскі скарб]]
* Збуражскі скарб
* [[Казьянаўскі скарб]]
* [[Калінкавіцкі скарб]]
* [[Мінскі манетна-рэчавы скарб]]
* [[Магілёўскі скарб (1936)|Магілёўскі скарб]]
* Пяркоўскі скарб
* [[Пінскі скарб]]
* Полацкі скарб
* [[Рагачоўскі манетны скарб]]
* Стражэвіцкія скарбы
* Слуцкія скарбы
* Старадзедзінскі скарб
* Літоўскі скарб

1-ы Брэсцкі скарб знойдзены ў [[1837]] годзе ў [[Брэст|Брэсце]]. Складаўся з 1034 пражскіх грошаў XIV—XV стст. і аднаго [[Кракаўскі грош|кракаўскага гроша]] [[Казімір III Вялікі|Казіміра III]], агульнай вагой больш за 3 кг. Пасля вывучэння ў [[Эрмітаж]]ы, скарб перададзены ў Пецярбургскую прыдворную кантору. Далейшы лёс невядомы. 2-й Брэсцкі скарб знойдзены ў [[1962]] годзе каля вёскі [[Страдзеч]] [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]]. Налічвае больш за 150 адзінак, складаецца з залатых і сярэбраных вырабаў, якія датуюцца XVI—XVII стст. Вылучаюцца два сярэбраныя кубкі, вырабленыя ў тэхніцы ліцця, [[Чаканка|чаканкі]], гравіроўкі, залачэння, якія адносяцца да групы аднатыпных твораў нюрнбергскіх золатакавалёў. Адзін кубак зроблены нямецкім майстрам Гансам Бойтмюллером прыкладна з 1588 па 1622, мае таўро горада [[Нюрнберг]]а, і імянное кляймо майстра. 3-ці Брэсцкі скарб знойдзены ў 2012 годзе пры рэканструкцыі Брэсцкага тэатра лялек. Складаецца з 33 польскіх грошаў 1923 года выпуску, і відэльца. Манеты з нікеля, наміналам у 5, 10, 20 і 50 грошаў, відэлец з мельхіёравым напыленнем. У грашовым выражэнні скарб асаблівай каштоўнасці не ўяўляе, але ў гістарычным кажа пра многае. Брэсцкі гісторык Аляксандр Башкоў расказаў, што падобная знаходка ў Брэсце была знойдзена ў пачатку 1990-х гадоў: «Хавалі іх заможныя людзі перад надыходам гітлераўцаў. Яны спадзяваліся, што пасля вайны вернуцца і знойдуць свае каштоўнасці». У 1920—1930-я гг. сталовыя прыборы лічыліся рэчамі каштоўнымі. Таму зразумела, чаму з польскімі грашыма схавалі і відэлец&lt;ref&gt;Рябцевіч В. Skarby monet z XVI i XVII wieku na terenie obwodu Brzeskiego i Grodzieńskiego Białoruskiej SRR // Prace i materiały Muzeum archeologicznego i etnograficznego w Łodzi. Seria numizmatyczna i konserwatorska, № 6, 1986
&lt;/ref&gt;.

Віцебскі скарб знойдзены ў 1926 годзе ў [[Віцебск|Віцебску]]. У глінянай пасудзіне знаходзілася 792 пражскія грошы XIV—XV стст. (некалькі капеек з надчаканкамі гарадоў [[Аўгсбург]]а і [[Рэгенсбург]]а з вагой 2052 г. Да вайны скарб захоўваўся ў Віцебскім аддзяленні Беларускага дзяржаўнага музея, далейшы лёс невядомы.

Гараўлянскія скарбы, схаваныя хутчэй за ўсё ў першай палове XI ст., знойдзены ў 1965 годзе на паселішча каля вёскі Гараўляны [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. 1-ы скарб ― у ляпным чыгуне ― змяшчае цэлыя і фрагментаваныя сярэбраныя ювелірныя вырабы, шкляныя бочкападобныя пазалочаныя каралі, 134 пераважна фрагментаваныя куфічныя дырхемы Абасідаў ([[Багдад]]), [[Дзяржава Саманідаў|Саманідаў]] ([[Самарканд]], [[Бухара]], Андэраба), [[Дзяржава Буідаў|Бувайхідаў]] (Араджан, [[Шыраз]]), Зіярыдаў ([[Сірыя]]), Джурджан), Абу-Даудзідаў (Андэраба), 15 перайманняў куфічных дырхемаў, фрагмент чэшскага дынарыя Баляслава III. Захоўваецца ў [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі Беларусі]]. 2-і скарб, таксама ў чыгуне, складаецца з фрагментаў сярэбраных ювелірных вырабаў, шыфернай [[Прасліца|прасліцы]], 220 куфічных дырхемаў, 185 заходнееўрапейскіх дынарыяў ([[Англія]], [[Германія]], [[Чэхія]] і інш.). Захоўваецца ў Нумізматычным кабінеце [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]].

Дзягцянскі скарб знойдзены ў 1957 годзе ў вёсцы Дзягцяны [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]. Схаваны быў верагодна каля [[1050]]. У глінянай пасудзіне захоўваліся сярэбраныя ювелірныя вырабы і манеты агульнай вагою 7 кг. Захаваліся 21 выраб, у іх ліку як цэлыя, так і фрагментаваныя, і 320 манет ― дынарыі Чэхіі (123), [[Венгрыя|Венгрыі]] (3), Германіі (165), Англіі (10), [[Данія|Даніі]] (1), не вызначаныя дынарыі (4), пераймання германскіх (9) і англійскіх (3) дынарыяў. Захоўваецца ў Нацыянальным музеі Беларусі.

Задруцкі скарб знойдзены ў 1893 годзе на беразе [[Дняпро|Дняпра]] каля вёскі Задруцце [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]]. Гліняны гаршчок утрымліваў 92 цэлыя фрагментаваныя зліткі ― грыўны кіеўскага тыпу агульнай вагой 14,5 кг. Зліткі, якія паступілі ў Пецярбургскую археалагічную камісію, былі размеркаваны паміж музеямі Пецярбурга, Масквы, [[Разань|Разані]], [[Арол (горад)|Арла]], Ноўгарада, [[Адэса|Адэсы]], Херсона, [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскага ўніверсітэта]] ў ЗША, нумізматычнага кабінета ў [[Берлін]]е і распрададзеныя прыватным збіральнікам. 13 зліткаў у 1929 годзе папалі у [[Эрмітаж]].

Засоўеўскі скарб, знойдзены ў 1974 годзе каля вёскі Засоўе [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]], схаваны не пазней за 1608. Утрымлівае 741 сярэбраны, 8 залатых і 5 фальшывых манет. Асноўная частка скарбу трохгрошавікі часоў [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] (61 асобнік), трохгрошавікі (598) і 6-грошовікі (310) [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта III Вазы]]. У скарбе былі контрмаркіраваные паўталеры Іспаніі [[Карл V Габсбург|Карла I]] і [[Філіп II Габсбург|Філіпа II]], манеты герцагства Браўншвайг-Вольфенбютэль, Венгрыі, [[Германская імперыя|Германскай імперыі]], Іспаніі, Іспанскіх Нідэрландаў, герцагства [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|Курляндыі]], [[Курфюрства Саксонія|Саксоніі]], Цешынскага герцагства, княства [[Трансільванія]], Чэхіі, [[Турцыя|Турцыі]]. Знаходзіцца ў Нумізматычным кабінеце БДУ.

Збуражскі скарб знойдзены ў 2008 годзе ў вёсцы Збураж [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]. Складаецца з 64 срэбных манет [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] XIX ст., адчаканеных у Пецярбургу і [[Варшава|Варшаве]]. У асноўным гэта рублі, выпушчаныя ў абарачэнне пры [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандры I]] і [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю I]], вага кожнай манеты 20, 7 г. Яшчэ 17 манет маюць двайны намінал : ¾ рубля або 5 злотых. Яны чаканіліся для абароту на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]], якая ўваходзіла ў склад Расійскай імперыі. Ёсць і два паўрублі. Агульная вага большая за 1 кілаграм 600 грам. Самая старая манета ― рубель Аляксандра I 1807 года.

Казьянаўскі скарб знойдзены ў 1973 годзе каля вёскі Казьянкі [[Полацкі раён|Полацкага раёна]]. Схаваны прыкладна ў 40-х гадах X стагоддзя. Лічаць, што быў загорнуты ў бяросту. Захавалася 7588 куфічных дырхемаў агульнай вагой каля 20 кг, пераважна чаканкі Саманідаў, ёсць манеты Абасідаў, Сафарыдаў, Волжска-Камскай Булгарыі, перайманне чаканкі Абасідаў і Саманідаў. Захоўваецца ў Полацкім краязнаўчым музеі&lt;ref&gt;Добровольский И., Рябцевич В. Н. Коз'янковский клад куфических дирхамов // Rozwoj muzealnictwa i kolekcjonerstwa numizmatycznego — dawniej i dziњ — na Biaіorusi, Litwie, w Polsce i Ukraine. Materiaіy z II Mікdzynarodowej. Konferencji Numizmatycznej. ― Warszawa, 1997&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://polotsk.museum.by/node/25135 |title=Казьянкаўскі клад арабскіх куфічных дырхемаў. Полацкі гісторыка-культурны музей |access-date=20 лістапада 2013 |archive-date=2 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102234715/http://polotsk.museum.by/node/25135 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Магілёўскі скарб, знойдзены ў 1936 годзе, схаваны ў 1790-я гады. Знойдзены падчас праводкі каналізацыі ў [[Магілёў|Магілёве]], знаходзіўся ў гліняным посудзе. Гэта 476 залатых еўрапейскіх [[дукат]]аў XVI—XVII стст. Знаходзіцца ў Эрмітажы. З 476 манет захаваліся 466.
Пяркоўскі скарб, знойдзены ў 1912 годзе ў вёсцы Пяркі [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага павета]]. Утрымліваў 1464 білоны і срэбныя манеты Рэчы Паспалітай, [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], Памераніі, Чэхіі і 48 медных падвойных [[пені]] (торнераў) [[Шатландыя|Шатландыі]], чаканеных у 1632—1633 гг. Лёс скарбу невядомы&lt;ref&gt;Рябцевіч В. Шатландскія манеты першай паловы [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] у кладах Беларусі i суседніх раёнаў // Нумизматика и эпиграфика, т.4, М.,1963&lt;/ref&gt;.

Мінскі скарб знойдзены ў 1988 годзе на скрыжаванні вуліц Валадарскага і Гарадскі вал пры пракладцы цеплатрасы. Экскаватар зачапіў сярэбраны падсвечнік, які рабочыя прынялі за снарад. Складаецца з 547 срэбных прадметаў агульнай вагой 13 кг.: манеты, медалі і посуд. Манеты і ўзнагароды Расійскай імперыі канца [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Сярод імянных прадметаў ― шкатулка грузінскай князёўны Кацярыны і дэкаратыўная сервіроўка фабрыкі І. С. Губкіна ― афіцыйнага пастаўшчыка імператарскага двара. Губкін у [[1841]] годзе заснаваў у Маскве фабрыку залатых і срэбных вырабаў, фабрыка спецыялізавалася ў асноўным на вырабах з пазалочанага срэбра. У [[2011]] годзе на міжнародным аўкцыёне прададзены сярэбраны самавар гэтай фабрыкі за 43700 еўра.

Пінскі скарб, знойдзены ў 1804 годзе ў [[Пінск|Пінску]], складаецца з 20 залатых манет. 12 рускіх [[златнік]]аў і візантыйскіх солідаў, здадзены ў [[Эрмітаж]], лёс астатніх невядомы. З 11 златнікаў, зарэгістраваных на цяперашні час, 6 з пінскага скарбу.

[[Полацкі залаты скарб]] [[X стагоддзе|X ст.]] знойдзены археолагамі ў 1984 годзе ў Ніжнім замку старога горада. Гэта некалькі фрагментаў залатых ювелірных упрыгажэнняў эпохі Вікінгаў. Навукоўцы мяркуюць, што ўпрыгажэнні былі зроблены ў Паўночнай Еўропе, ― гэта пацвярджае меркаванне аб гандлёвых сувязях з ёй беларускіх зямель. Даволі масіўныя ўпрыгажэнні (бранзалеты і шыйныя грыўны) выкананы з золата 958 пробы, у тэхніцы кавання, ліцця, пляцення і скручвання&lt;ref&gt;[http://www.belklad.by/forum/viewtopic.php?f=37&amp;t=8045 Полацкі клад. Беларускі скарбошукальніцкі партал]
&lt;/ref&gt;.

Рагачоўскі скарб, знойдзены ў 1971 годзе ў [[Рагачоў|Рагачове]], утрымліваў каля 1000 манет, загорнутых у тканіну. Захаваліся 462 манеты ― медныя (са слядамі серабрэння) падробкі пад 1/12 талера [[Прусія|Прусіі]] 1766 года (127 асобнікаў), дзесяцігрошавікаў Царства Польскага (72 асобніка) і дзесяці[[грош]]авікаў, адчаканеных Варшаўскім манетным дваром у час [[Паўстанне 1830|паўстання 1830—1831 гг.]] (363 асобнікі). Захоўваецца ў Нумізматычным кабінеце БДУ&lt;ref&gt;Колобова И. Н. Рогачевский монетный клад 1971 г. // Старажытнасці Рагачоўшчыны. Рагачоў, 2000&lt;/ref&gt;.

1-й Слуцкі скарб знойдзены ў 1887 годзе ў [[Слуцк]]у ў каменным склепе. Схаваны ў канцы XVII-пачатку [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] У двух драцяных мяшках было 2 тысячы [[талер]]аў, чеканенных іспанскімі Нідэрландамі, Злучанымі правінцыямі (Галандыяй, Зеландыяй, Оверейселом, Утрэхтам), Германскай імперыяй, Швейцарыяй. Лёс скарбу невядомы. 2-й Слуцкі скарб, знойдзены ў 1902 годзе, мае 20 залатых манет, з якіх вядомыя 4 асобніка, чеканенных у [[XV стагоддзе|XV ст.]] ― англійскія ноблі і пераймання індыйскіх мохраў. Лёс скарбу невядомы.

Стражэвіцкі 1-й скарб, знойдзены ў 1898 годзе ў Стражевічах [[Чашніцкі раён|Чашніцкага раёна]], быў схаваны ў сярэдзіне [[XI стагоддзе|XI ст.]] Складаўся з загорнутых у бяросту срэбных зліткаў, фрагментаў срэбных ювелірных вырабаў, сярэбранага лому і 207 манет ― 48 куфічных дырхемаў [[X стагоддзе|X ст.]] Абасідаў, Саманідаў, Мерванідаў, Хамданідаў, Зіярыдаў, Бувейхідаў і 159 заходнееўрапейскіх дынарыяў апошняй чвэрці X-першай паловы [[XI стагоддзе|XI ст.]] (Англія, Германія). Частка скарбу перададзена музею Магілёўскага статыстычнага камітэта (не захавалася). Сярэбраны лом пераплаўлены [[Санкт-Пецярбургскі манетны двор|Пецярбургскім манетным дваром]]. 2-й Стражевічскій скарб, знойдзены ў гэтай жа вёсцы ў 1903 годзе, быў схаваны 40-х гг. [[XI стагоддзе|XI ст.]] Складаўся з залатога і сярэбранага зліткаў, 2 залатых пярсцёнкаў, фрагментаў шыйнай срэбнай грыўны, сярэбранага лому і 318 манет ― куфічных дырхемаў і 273 заходнееўрапейскія дынарыі X — першай паловы [[XI стагоддзе|XI ст.]] (Англія, Германія, Данія; пераймання англійскіх дэнарыяў). Залатыя зліткі і пярсцёнкі, 11 абломкаў срэбра і 6 дырхемаў захоўваюцца ў Эрмітажы, астатняя частка скарбу перададзена музеям Магілёўскага статыстычнага камітэта і [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] (не захавалася).

Старадзедзінскі скарб, знойдзены ў [[1926]] годзе ў вёсцы [[Стары Дзедзін]] [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкага раёна]], схаваны паміж 980 і 985 гг. У двух гліняных гладышах быў 201 куфічны [[дырхем]], 1 візантыйскі міліярый ([[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]]) і 2 дынарыі Германіі ([[Вормс]], Рэгенсбург). Скарб знаходзіўся ў Беларускім дзяржаўным музеі, не захаваўся&lt;ref&gt;Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя. Мн.: БелЭн, 1993. — 702 с ISBN 5-85700-077-7&lt;/ref&gt;.

== Цікавыя факты ==
[[File:Zecchino Antonio Venier 1382.jpg|thumb|right|300px|Дукат 1382 года]]
У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] па [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566|Статуту 1566]] знойдзены на сваёй зямлі скарб належаў таму, хто яго знайшоў. Калі ж яго знайшлі на чужой зямлі, то скарб дзяліўся пароўну з землеўладальнікам. Скарб, знойдзены на закладзенай зямлі, належаў напалову таму, хто яго знайшоў, а іншая палова дзялілася пароўну паміж землеўладальнікам і тым, хто ўзяў зямлю пад заклад.

У Грамадзянскім кодэксе [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] пазначана, што скарб паступае ва ўласнасць асобы, якая яго знайшла, і асобы, якой належыць маёмасць, дзе скарб быў схаваны. Але «ў выпадку выяўлення скарбу, які змяшчае рэчы, якія адносяцца да помнікаў гісторыі ці культуры, яны падлягаюць перадачы ў дзяржаўную ўласнасць. Пры гэтым уласнік зямельнага ўчастка або іншай маёмасці, дзе скарб быў схаваны, і чалавек, які адшукаў скарб, маюць права на атрыманне разам узнагароджання ў памеры пяцідзесяці працэнтаў кошту скарбу»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kyky.org/mag/travel/putievoditiel-po-bielorusskim-kladam |title=Даведнік па беларускіх скарбах |access-date=20 лістапада 2013 |archive-date=27 жніўня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827032527/http://kyky.org/mag/travel/putievoditiel-po-bielorusskim-kladam |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 1974 годзе на тэрыторыі Лышчыцкага торфазавода ў Брэсцкім раёне школьнік убачыў у меліярацыйным канале бліскучыя манеткі. Было знойдзена 48 манет. Пазней археолагі выявілі ў гэтым месцы больш за 400 манет. Часам скарбы на беларускай зямлі знаходзіліся цалкам выпадкова, і нават не людзьмі. Напрыклад, ў 1888 годзе каля вёскі Навасёлкі [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкага раёна]] крот, рыючы зямлю, выкінуў наверх рымскія манеты I—II стст. У 1921 годзе на ўскраіне Слуцка свіння выкапала з зямлі гліняны гаршчок з лівонскімі і нідэрландскімі манетамі [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] Тое ж здарылася ў гісторыі беларускіх скарбаў яшчэ двойчы: у 1961 годзе ў вёсцы Вёска [[Старобінскі раён|Старобінскага раёна]] свіння выкапала літоўскія і польскія манеты [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] А ў 1963 годзе ў вёсцы Атрубок [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]] свіння выкапала прама на агародзе лівонскія і нідэрландскія манеты таго ж [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] У 1964 годзе размыты ліўнем шлях каля пасёлка Касалякі [[Кармянскі раён|Кармянскага раёна]] аказаўся літаральна ўсыпаны ўсходнімі манетамі [[IX стагоддзе|IX ст.]] В 1974 годзе ў вёсцы Адамаўка [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]] курыца разрыла скарб медных i срэбных манет Вялікага Княства Літоўскага&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://lib.rus.ec/b/415819/read |title=Евгений Яровой. По следам древних кладаў |access-date=20 лістапада 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513033447/http://lib.rus.ec/b/415819/read |archivedate=13 мая 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kladopoiski.ru/page.php?16 Манетныя скарбы гродзенскага музея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305045358/http://kladopoiski.ru/page.php?16 |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Загорульский Э. М.'' Археология Белоруссии. — Мн., 1965.
* ''Рябцевіч В.'' Нумізматыка Беларусі. — Мн.: Полымя, 1995.
* ''Рябцевич В. Н.'' Монетные клады второй четверти XVIII в. на территории Чернигово-Северской земли и Восточной Белоруссии // Нумизматика и сфрагистика, вып.1, Киев, 1963.
* ''Рябцевич В.'' Два монетно-вещевых клада IX века из Витебской области // Нумизматика и эпиграфика, т.5, М., 1965.
* ''Рябцевич В.'' Основные итоги нумизматических исследований в БССР // Белорусские древности. ― Мн., 1967.
* ''Рябцевич В.'' Находки античных монет на территории Белоруссии // Вопросы истории. ― М., 1968.
* ''Рабцэвіч В.'' Новыя манеты Дегтянскаго скарбу // Беларускія старажытнасці. ― Мн., 1972.
* ''Рябцевич В.'' О чём рассказывают монеты. ― М., 1978.

== Спасылкі ==
* [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3264/ Клад, ляжавшы повярху]
* [http://www.belklad.com/forum/viewtopic.php?f=37&amp;t=8045&amp;start=0&amp;st=0&amp;sk=t&amp;sd=a Полоцкія скарбы: фото]
* [http://rodniva.by/content/istorija-rjadom/yak-znajshl-bagaty-skarb Родная ніва: Як знайшлі багаты скарб] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163404/http://rodniva.by/content/istorija-rjadom/yak-znajshl-bagaty-skarb |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://www.belklad.by/forum/viewtopic.php?f=35&amp;t=20241&amp;p=287856 Беларускі скарб. Ашукальніцкі партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304201334/http://www.belklad.by/forum/viewtopic.php?f=35&amp;t=20241&amp;p=287856 |date=4 сакавіка 2016 }}
* [http://skarb.khoz.ru/monety/novogo-vremeni/irina-kolobova.-klady-falshivykh-monet.-referat.-raubichi-2003.html Скарбонка. Іріна Колобова. Клады фальшівых манет]
* [http://www.belpost.by/company/history/kolosov-o-pochte/filatelisticheskiy-klad/ Філателістычны клад на даху]

[[Катэгорыя:Скарбы Беларусі| ]]</text>
      <sha1>jfykl7m915prhwxkk4b335v8ph87sqi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апалон (значэнні)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183983</id>
    <revision>
      <id>5204661</id>
      <parentid>4410115</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:47:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Насякомыя */</comment>
      <origin>5204661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3362" sha1="6r7vxgck21xeq8kg059q35ete8piv9p" xml:space="preserve">__NOTOC__
* '''[[Апалон]] (міфалогія)''' (Феб) — бог святла, а таксама натхнення (мастацтваў, музыкі і паэзіі), правадыр муз. у [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]].
** '''[[Апалон Бельведэрскі]]''' — вядомая статуя бога [[Апалон|Апалона]], якая знаходзіцца ў [[Ватыкан]]е.
* Апалон (перан.) — добра складзены прыгожы мужчына.

== Насякомыя ==
* '''[[Апалоны (матылькі)|Апалоны]]''' — род высакагорных дзённых матылёў сямейства [[Паруснікі (матылі)|паруснікаў]].
** '''[[Апалон (матыль)|Апалон]]''' — буйны дзённы [[матыль]] сямейства [[Паруснікі (матылі)|паруснікаў]].

== Астраномія ==
* '''[[Апалоны (астэроіды)|Апалоны]]''' — група астэроідаў.
** '''[[(1862) Апалон]]''' — [[астэроід]] у [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэме]].
* '''[[кратар Апалон|Апалон]]''' — кратар на [[Месяц]]ы.

== Касманаўтыка ==
* '''[[Апалон (касмічная праграма)|Апалон]]''' — [[ЗША|амерыканская]] касмічная праграма:
** '''[[КА Апалон|Апалон]]''' — серыя [[ЗША|амерыканскіх]] касмічных караблёў.
*** [[Апалон-1]]
*** [[AS-202|Апалон-2]]
*** [[AS-203|Апалон-3]]
*** [[Апалон-4]]
*** [[Апалон-5]]
*** [[Апалон-6]]
*** [[Апалон-7]]
*** [[Апалон-8]]
*** [[Апалон-9]]
*** [[Апалон-10]]
*** [[Апалон-11]] — людзі ўпершыню ў гісторыі здзейснілі пасадку на паверхню іншага нябеснага цела — [[Месяц|Месяцы]].
*** [[Апалон-12]]
*** [[Апалон-13]]
*** [[Апалон-14]]
*** [[Апалон-15]]
*** [[Апалон-16]]
*** [[Апалон-17]]
*** [[КА Апалон-18|Апалон-18]]
*** [[Апалон-19]]
*** [[Апалон-20]]
*** [[Апалон (ЭПАС)]] — касмічны карабель «Апалон», які здзейсніў палёт па сумеснай савецка-амерыканскай праграме «'''[[Саюз — Апалон]]'''».

== Мастацкія фільмы ==
* [[Апалон-13, фільм|Апалон-13]] — фільм [[1995]] года.
* [[Апалон 18]] — амерыканскі псеўдадакументальны фільм жахаў.

== Часопісы ==
* '''[[Апалон, часопіс|Апалон]]''' — часопіс, які выдаваўся ў Расіі з 1909 па 1917 і з 1993 па 1998 гады.
* [[Апалон-77]] — літаратурны альманах, выдадзены ў 1977 у Парыжы Міхаілам Шамякіным.

== Гл. таксама ==
* [[Apollo, значэнні]]
* [[Мост Апалон]] — мост праз раку Дунай у горадзе Браціслава

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>6r7vxgck21xeq8kg059q35ete8piv9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Скрапбукінг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186903</id>
    <revision>
      <id>5204601</id>
      <parentid>4763720</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6675" sha1="006b1gpcrn9z0rab3xirqqvi9znrhvs" xml:space="preserve">[[Файл:AL Scrapbook Page.jpg|200px|thumb|Прыклад скрап-старонкі]]
'''Скрапбукінг, скрэпбукінг''' ({{lang-en|scrapbooking}}, ад {{lang-en|scrapbook}}: ''scrap'' — выразка, ''book'' — кніга, літар. «кніга з выразак») — від рукадзельнага мастацтва па вырабу і афармленню сямейных або асабістых фотаальбомаў.

Гэты від творчасці ўяўляе сабой спосаб захоўвання асабістай і сямейнай гісторыі ў выглядзе фатаграфій, газетных выразак, малюнкаў, запісаў і іншых памятных дробязяў, выкарыстоўваючы адмысловыя візуальныя і тактыльныя прыёмы замест звычайнага аповеду.&lt;ref name=&quot;MML&quot;&gt;{{cite web
 |author        = Gina Lee.
 |datepublished = 2002-09-17
 |url           = http://www.cbsnews.com/stories/2002/09/16/earlyshow/living/parenting/main522161.shtml
 |title         = Making Memories Last
 |publisher     = [http://www.cbsnews.com CBS News]
 |accessdate    = 2009-11-10
 |lang          = en
 |archiveurl    = https://www.webcitation.org/653p11z9M?url=http://www.cbsnews.com/stories/2002/09/16/earlyshow/living/parenting/main522161.shtml
 |archivedate   = 29 студзеня 2012
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |author        = Андрей Краснов.
 |datepublished = 2009-07-21
 |url           = http://chelyabinsk.rfn.ru/rnews.html?id=92331&amp;cid=7
 |title         = Южноуральцы вспомнили старое хобби
 |publisher     = [http://chelyabinsk.rfn.ru/ ГТРК «Южный Урал»]
 |accessdate    = 2010-02-05
 |lang          = ru
 |archiveurl    = https://www.webcitation.org/653p1mjET?url=http://chelyabinsk.rfn.ru/rnews.html?id=92331
 |archivedate   = 29 студзеня 2012
 |url-status       = dead
}}&lt;/ref&gt; Асноўная ідэя скрапбукінгу — захаваць фатаграфіі і іншыя памятныя рэчы пра якія-небудзь падзеі на працяглы тэрмін для будучых пакаленняў.

Варта заўважыць, што скрапбукінг не абмяжоўваецца стварэннем класічных альбомаў&lt;ref&gt;{{cite web
 |author        = Анастасия Цыганкова.
 |datepublished = 2008-09-06
 |url           = http://scrap-info.ru/myarticles/article_storyid_10.html
 |title         = Полезная информация о видах альбомов
 |accessdate    = 2009-11-05
 |lang          = ru
 |archive-date  = 3 кастрычніка 2009
 |archive-url   = https://web.archive.org/web/20091003125526/http://scrap-info.ru/myarticles/article_storyid_10.html
 |url-status    = dead
}}&lt;/ref&gt; — у калекцыях майстроў скрапбукінгу сустракаюцца таксама альбомы—акардэоны (лепарэла), альбомы ў выглядзе хатак, альбомы ў выглядзе скрыначак/кошыкаў, і нават асобныя паштоўкі (так званы '''кардмэ́йкінг''' або '''кардмэйкінг''', {{lang-en|[[:en:cardmaking|cardmaking]]}}, літар. «выраб паштовак»).&lt;ref&gt;{{cite web
 |author        = Эльвира Габдуллина.
 |datepublished = 2008-11-14
 |url           = http://proufu.ru/content/view/1902/38/
 |title         = Открытка с частичкой души
 |accessdate    = 2010-02-05
 |lang          = ru
 |archiveurl    = https://www.webcitation.org/653p7bvXF?url=http://proufu.ru/content/view/1902/38/
 |archivedate   = 29 студзеня 2012
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt; Існуе і так званы ''«лічбавы скрапбукінг»'', які выкарыстоўвае для афармлення і ўпрыгажэння фатаграфій розныя камп'ютарныя праграмы (універсальныя графічныя рэдактары ці спецыялізаванае праграмнае забеспячэнне для апрацоўкі фатаграфій і апраўлення рамкамі рознага выгляду і формы, напрыклад Scrapbook MAX!, Wondershare Scrapbook Studio, PhotoMix, ScrapbookFlair, ArcSoft Scrapbook Creator Memories Edition і «Мастер Коллажей»&lt;ref&gt;{{cite web|title=Уникальный фотоальбом в стиле &quot;скрапбук&quot; своими руками|author=Шляхтина С.|publisher=Компьютер-Пресс, №7|date=2008|url=http://www.compress.ru/article.aspx?id=19263&amp;iid=895|archiveurl=https://www.webcitation.org/653p8qcC1?url=http://www.compress.ru/article.aspx?id=19263|archivedate=29 студзеня 2012|accessdate=7 студзеня 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;{{cite web
 |author        = Eleanor Levie.
 |datepublished = 2004-05-09
 |url           = http://www.usnews.com/usnews/culture/articles/040913/13tech.div.htm
 |title         = Scrapbooking, cyberstyle
 |publisher     = [http://www.usnews.com U.S. News]
 |accessdate    = 2009-11-10
 |lang          = en
 |archiveurl    = https://www.webcitation.org/653pAMd7S?url=http://www.usnews.com/usnews/culture/articles/040913/13tech.div.htm
 |archivedate   = 29 студзеня 2012
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;. Пры дапамозе стандартных сродкаў у праграмах ствараецца выгляд асобнай старонкі ці цэлага фотаальбома, якія потым могуць быць выведзеныя на друкаванне, або захаваны ў выглядзе файлаў у графічных фарматах.

Працу па стварэнні скрапбукаў спрашчае мноства шаблонаў, нарыхтовак самых розных формаў, якія выкарыстоўваюць розныя віды мацаванняў (кольцы, стужкі, спружынкі). Можна і самому вырабіць нарыхтоўку, выразаўшы яе з шчыльнага [[кардон]]а, у выглядзе сілуэтаў сэрца, замка, хаткі, кветачкі і іншых дэкаратыўных элементаў.

{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Хобі]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва]]</text>
      <sha1>006b1gpcrn9z0rab3xirqqvi9znrhvs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Біялогія/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>193297</id>
    <revision>
      <id>5204490</id>
      <parentid>5203924</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+1 новых</comment>
      <origin>5204490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1946" sha1="qag6gzi6z9veptl3ovhezmebtk4p1zf" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Амыленне|2026-09-23T10:59:56Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Антон Лаўрэнавіч Амбросаў|2026-09-22T08:27:10Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Пескарыйка|2026-09-22T08:15:51Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Сіра Акаборы|2026-09-22T07:30:08Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Leopardus tilcayo|2026-09-18T23:48:18Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Адалескарый|2026-09-18T08:06:57Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Сяргей Іванавіч Агнёў|2026-09-18T06:57:17Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Агароднінныя культуры|2026-09-18T05:42:58Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Арахнаідыт|2026-09-17T08:22:57Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Апафіты|2026-09-16T10:18:56Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Падкоўванне|2026-09-16T08:36:33Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Абрастанні|2026-09-14T08:17:12Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Абіятычныя фактары|2026-09-14T05:43:03Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Арэхатворка дубовая звычайная|2026-09-13T11:52:26Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Гісторыя алфавіта|2026-09-11T19:34:07Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Альхаміяда|2026-09-11T11:38:18Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Фуро|2026-09-10T16:02:00Z|Voūk12}}
{{Новы артыкул|Гарбата кітайская|2026-09-10T12:50:59Z|Voūk12}}
{{Новы артыкул|Томас Алан|2026-09-09T11:33:43Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Амафіла пясчаная|2026-09-09T10:36:10Z|Ueschar}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qag6gzi6z9veptl3ovhezmebtk4p1zf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>193441</id>
    <revision>
      <id>5204487</id>
      <parentid>5203356</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:50:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+2 новых</comment>
      <origin>5204487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2410" sha1="13g4todaxswrb9nfeziyzk4w3m19rxr" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Шпіталь каралевы Лізаветы (Барбадас)|2026-09-23T15:32:18Z|Maksonkaa}}
{{Новы артыкул|Міжнародны аэрапорт Грантлі Адамса|2026-09-23T14:46:50Z|Maksonkaa}}
{{Новы артыкул|Генры Айртан|2026-09-21T10:40:43Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Свіслацкі завулак (Мінск)|2026-09-20T12:24:22Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Беларуская каваная дзвярная фурнітура|2026-09-19T12:30:37Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Царква Святой Ефрасінні Полацкай (Таронта)|2026-09-19T11:44:52Z|Rommmmmka}}
{{Новы артыкул|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|2026-09-18T08:32:50Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Роберт Адам|2026-09-18T08:27:55Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Магнус Інфлянцкі|2026-09-18T07:48:22Z|Voūk12}}
{{Новы артыкул|Засаўка|2026-09-17T17:23:04Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Завеса|2026-09-17T15:28:37Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Эркі Хутунен|2026-09-17T13:04:24Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Міжнародны аэрапорт імя Джэксана|2026-09-17T12:23:54Z|Maksonkaa}}
{{Новы артыкул|Авеню|2026-09-17T10:51:36Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Жаночы грэка-каталіцкі манастыр (Мінск)|2026-09-15T14:42:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Свята-Увядзенскі манастыр (Полацк)|2026-09-15T14:26:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Барысаглебскі манастыр (Полацк, БГКЦ)|2026-09-15T14:16:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Павел Васілевіч Абросімаў|2026-09-15T05:46:36Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Інжынерны завулак (Мінск)|2026-09-14T16:57:29Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Іахім III Фрыдрых|2026-09-14T14:21:30Z|Voūk12}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>13g4todaxswrb9nfeziyzk4w3m19rxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Праект:Словаспісы/БелЭН/01</title>
    <ns>4</ns>
    <id>195750</id>
    <revision>
      <id>5204629</id>
      <parentid>5203600</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ап */ удакладненне</comment>
      <origin>5204629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="215552" sha1="pavui884xbrwxj0k1s52ifavocwgu1z" xml:space="preserve">== Аа ==

* [[А]]
* [[Аагамія]]
* [[Аагенез]]
* [[Аагоній]]
* [[Аазіс]]
* [[Ааліты]]
* [[Алвар Аалта|Аалта Алвар]]
* [[Вяйнё Валдэмар Аалтанен|Аалтанен Вяйнё Валдэмар]]
* [[Ааміцэты]]
* [[Аамынь]]
* [[ААН]]
* [[Аанес]]
* [[Анці Аматус Аарне|Аарне Анці Аматус]]
* [[Аарэ]]
* [[ААС]]
* [[Ааспора]]
* [[Аахе]]
* [[Востраў Ааху|Ааху]]

== Аб ==

* [[Аб дванаццаці пакутах]]
* [[Аба (горад)|Аба]]
* [[Абабак]]
* [[Абаб’е]]
* [[Абавязак]]
* [[Абавязак воінскі]]
* [[Абавязак даказваць]]
* [[Абавязаныя сяляне]]
* [[Абавязацельнае права]]
* [[Абавязацельства]]
* [[Абавязковае навучанне]]
* [[Абавязковыя пастановы]]
* [[Абавязковыя рэзервы]]
* [[Хачатур Авецікавіч Абавян|Абавян Хачатур Авецікавіч]]
* [[Абагачэнне карысных выкапняў]]
* [[Абагачэнне ядзернага паліва]]
* [[Абагульненне]]
* [[Клаўдзіа Абада|Абада Клаўдзіа]]
* [[Абадан]]
* [[Абадоўцы]]
* [[Абадрыты]]
* [[Абазінская мова]]
* [[Абазіны]]
* [[Канстанцін Антонавіч Абазоўскі|Абазоўскі Канстанцін Антонавіч]]
* [[Абай Кунанбаеў]]
* [[Абак]]
* [[Абакан]]
* [[Абаканскае радовішча]]
* [[Мірдза Эдуардаўна Абала|Абала Мірдза Эдуардаўна]]
* [[Абалакавы]]
** [[Віталь Міхайлавіч Абалакаў|Абалакаў Віталь Міхайлавіч]]
** [[Яўген Міхайлавіч Абалакаў|Абалакаў Яўген Міхайлавіч]]
* [[Леанід Ягоравіч Абаленскі|Абаленскі Леанід Ягоравіч]]
* [[Яўген Пятровіч Абаленскі|Абаленскі Яўген Пятровіч]]
* [[Абаліцыянізм]]
* [[Абаліцыянісцкая літаратура]]
* [[Леанід Іванавіч Абалкін|Абалкін Леанід Іванавіч]]
* [[Абалонка клеткі]]
* [[Абалонка (будаўніцтва)]]
* [[Абалонкавая форма]]
* [[Абалонкі зямлі]]
* [[Абалоннікі]]
* [[Абалянка (рака)|Абалянка]]
* [[Абана-Тэрме]]
* [[Абандон]]
* [[Абанемент]]
* [[Абанент]]
* [[Абаненцкае тэлеграфаванне]]
* [[Абаранкі]]
* [[Абарачальная сістэма]]
* [[Абарачальны працэс]]
* [[Абарачальныя рэакцыі]]
* [[Абарачэнне (музыка)]]
* [[Абарачэнне (эканоміка)]]
* [[Абардаж]]
* [[Абарог]]
* [[Абарона]]
* [[Абарона Айчыны]]
* [[Абарона гонару і годнасці]]
* [[Абарона грамадзянскіх правоў]]
* [[Абарона дыпламатычная]]
* [[Абарона судовая]]
* [[Абарончыя збудаванні]]
* [[Абарот капіталу]]
* [[Абаротнае водазабеспячэнне]]
* [[Абаротны капітал]]
* [[Абаротныя сродкі]]
* [[Абаротныя фонды]]
* [[Абарыгены]]
* [[Хаджа Ахмад Абас|Абас Хаджа Ахмад]]
* [[Абас I Вялікі]]
* [[Азад Зінатавіч Абасаў|Абад Зінатавіч Абасаў]]
* [[Шухрат Саліхавіч Абасаў|Абасаў Шухрат Саліхавіч]]
* [[Абасідаў Халіфат|Халіфат Абасідаў]]
* [[Абасіды]]
* [[Абаскі мірны трактат]]
* [[Абастумані]]
* [[Абасы]]
* [[Абат]]
* [[Абацтва]]
* [[Абашаўская культура]]
* [[Васіль Аляксеевіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Васіль Аляксеевіч]]
* [[Грыгол Грыголавіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Грыгол Грыголавіч]]
* [[Іраклій Вісарыёнавіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Іраклій Вісарыёнавіч]]
* [[Абвадненне]]
* [[Абвал]]
* [[Абвалаванне]]
* [[Абвер]]
* [[Абвінаваўчае заключэнне]]
* [[Абвінавачанне]]
* [[Абвінавачаны]]
* [[Абвойнік]]
* [[Абвяшчэнне вайны]]
* [[Абвяшчэнне памерлым]]
* [[Халіфа Абдалах ібн Аль-Саід Мухамед|Абдалах ібн Аль-Саід Мухамед Мухамед]]
* [[Абд аль-Кадзір]]
* [[Абд Аль-Керым]]
* [[Абдарахман I]]
* [[Абдарахман II]]
* [[Абдарахман III]]
* [[Вадзім Юсупавіч Абдрашытаў|Абдрашытаў Вадзім Юсупавіч]]
* [[Абдукцыя]]
* [[Абдула Сабір]]
* [[Абдулхак Аксакалавіч Абдулаеў|Абдулаеў Абдулхак Аксакалавіч]]
* [[Мікаіл Гусейн аглы Абдулаеў|Абдулаеў Мікаіл Гусейн аглы]]
* [[Восіп Навумавіч Абдулаў|Абдулаў Восіп Навумавіч]]
* [[Абдула-Хан II]]
* [[Абдул-Хамід II]]
* [[Дзільбар Гулямаўна Абдурахманава|Абдурахманава Дзільбар Гулямаўна]]
* [[Фуад Гасан аглы Абдурахманаў|Абдурахманаў Фуад Гасан аглы]]
* [[Эміль Абдэргальдэн|Абдэргальдэн Эміль]]
* [[Манук Хачатуравіч Абегян|Абегян Манук Хачатуравіч]]
* [[Мгер Манукавіч Абегян|Абегян Мгер Манукавіч]]
* [[Абедаўка]]
* [[Георгій Антонавіч Аб’едкаў|Аб’едкаў Георгій Антонавіч]]
* [[Абезвугляроджванне]]
* [[Абеззаражванне]]
* [[Аб’ект]]
* [[Аб’ект права]]
* [[Аб’ектывізм]]
* [[Аб’ектыў]]
* [[Аб’ектыўнае]]
* [[Аб’ектыўная ісціна]]
* [[Аб’ектыўная рэальнасць]]
* [[Аб’ектыўны ідэалізм]]
* [[Леў Майсеевіч Абеліёвіч|Абеліёвіч Леў Майсеевіч]]
* [[Абеліск]]
* [[Нільс Генрык Абель|Абель Нільс Генрык]]
* [[Герман Абендрот|Абендрот Герман]]
* [[Абеокута]]
* [[Даніэль Абер|Абер Даніэль Франсуа Эспры]]
* [[Аберацыі аптычных сістэм]]
* [[Аберацыя святла]]
* [[Храмасомныя перабудовы|Аберацыя храмасом]]
* [[Абердзін]]
* [[Джордж Гамільтан-Гордан Абердзін|Джордж Гамільтан Гордан Абердзін]]
* [[Абердзін-Ангуская парода]]
* [[Леслі Патрык Аберкрамбі|Аберкрамбі Леслі Патрык]]
* [[Аберон]]
* [[Абертон]]
* [[Абечак]]
* [[Абешэ]]
* [[Аб’ём]]
* [[Удзельны аб’ём|Аб’ём удзельны]]
* [[Аб’ёмнаблочнае домабудаванне]]
* [[Сціскальнасць|Аб’ёмная пругкасць]]
* [[Аб’ёмная сіла]]
* [[Аб’ёмная штампоўка]]
* [[Аб’ёмны аналіз]]
* [[Аб’ёмны зарад]]
* [[Прасторавы зарад|Аб’ёмны зарад]]
* [[Аб’ёмны модуль]]
* [[Аб’ёмны рэзанатар]]
* [[Закон аб’ёмных адносін|Аб’ёмных адносін закон]]
* [[Абзац]]
* [[Абзу]]
* [[Возера Абіда|Абіда]]
* [[Абідавічы]]
* [[Абідас]]
* [[Абіджан]]
* [[Абідзенскія эмалі]]
* [[Абі-Істада]]
* [[Абісаль]]
* [[Абісальныя адклады]]
* [[Абісальныя раўніны]]
* [[Абісінія]]
* [[Абісінскае нагор’е]]
* [[Абіску]]
* [[Абітурыент]]
* [[Герман Вільгельмавіч Абіх|Абіх Вільгельм Герман]]
* [[Генрык Абіхт|Абіхт Герман Тэадоравіч]]
* [[Рудольф Абіхт|Абіхт Рудольф]]
* [[Абіягенез]]
* [[Абіянік]]
* [[Абіятычнае асяродззе]]
* [[Абіятычныя фактары]]
* [[Абкайк]]
* [[Абклад]]
* [[Абкладка]]
* [[Аблавуха]]
* [[Аблакціроўка]]
* [[Забарол|Аблам]]
* [[Сяргей Уладзіміравіч Абламейка|Абламейка Сяргей Уладзіміравіч]]
* [[Аблвыканкамзах|Абласны выканаўчы камітэт саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў заходняй вобласці і фронту]]
* [[Абласны слоўнік]]
* [[Абласны суд]]
* [[Абласныя падпольныя камітэты КП(б)Б]]
* [[Абласныя падпольныя камітэты ЛКСМБ]]
* [[Абласныя прывілеі]]
* [[Аблвыканкамзах|Аблвыкамзах]]
* [[Абледзяненне]]
* [[Абліванне]]
* [[Аблігацыя]]
* [[Аблітэрацыя]]
* [[Абліцовачныя матэрыялы]]
* [[Абліцовачныя работы]]
* [[Аблога]]
* [[Аблога (аграномія)]]
* [[Аблогавая тэхніка]]
* [[Абломкавыя горныя пароды]]
* [[Архітэктурныя абломы|Абломы архітэктурныя]]
* [[Аблысенне]]
* [[Абляпіха]]
* [[Абляпіхавы алей]]
* [[Абляцыя]]
* [[Абмаражэнне]]
* [[Абмежавальныя законы]]
* [[Абмежаваная адказнасць]]
* [[Абмен]]
* [[Абмен рэчываў]]
* [[Абмен энергіі]]
* [[Абменннае ўзаемадзеянне]]
* [[Абмундзіраванне вайсковае]]
* [[Абнародаванне закону]]
* [[Абнаўленцы]]
* [[Абозны]]
* [[Абойма]]
* [[Абол]]
* [[Возера Аболе|Аболе]]
* [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]]
* [[Абора]]
* [[Аборт]]
* [[Леў Мікалаевіч Аборын|Аборын Леў Мікалаевіч]]
* [[Абпал]]
* [[Абпальвальная печ]]
* [[Абра]]
* [[Абрагацыя]]
* [[Абрад]]
* [[Абрадавае печыва]]
* [[Абрадавая паэзія]]
* [[Дасітэй Абрадавіч|Абрадавіч Дасітэй]]
* [[Абрадавыя стравы]]
* [[Абрады рэлігійныя]]
* [[Абражанне маястату]]
* [[Абраз]]
* [[Абраза]]
* [[Абразанне]]
* [[Абразіўныя матэрыялы|Абразівы]]
* [[Абразійная тэраса]]
* [[Абразіўна-імпульсная апрацоўка]]
* [[Абразіўная апрацоўка]]
* [[Абразіўны інструмент]]
* [[Абразіўныя матэрыялы]]
* [[Абразія]]
* [[Абразок]]
* [[Алена Васілеўна Абразцова|Абразцова Алена Васілеўна]]
* [[Сяргей Уладзіміравіч Абразцоў|Абразцоў Сяргей Уладзіміравіч]]
* [[Іван Васілевіч Абраімаў|Абраімаў Іван Васілевіч]]
* [[Абракадабра]]
* [[Антаніна Іванаўна Абрамава|Абрамава Антаніна Іванаўна]]
* [[Надзея Аляксандраўна Абрамава|Абрамава Надзея Аляксандраўна]]
* [[Ігар Іванавіч Абрамаў|Абрамаў Ігар Іванавіч]]
* [[Кузьма Рыгоравіч Абрамаў|Абрамаў Кузьма Рыгоравіч]]
* [[Максім Паўлавіч Абрамаў|Максім Паўлавіч]]
* [[Сямён Сямёнавіч Абрамаў|Абрамаў Сямён Сямёнавіч]]
* [[Фёдар Аляксандравіч Абрамаў|Абрамаў Фёдар Аляксандравіч]]
* [[Дзмітрый Кузьміч Абраменка|Абраменка Дзмітрый Кузьміч]]
* [[Тамара Мікалаеўна Абраменка|Абраменка Тамара Мікалаеўна]]
* [[Іосіф Самуілавіч Абраміс|Абраміс Іосіф Самуілавіч]]
* [[Аляксандр Міхайлавіч Абрамовіч|Абрамовіч Аляксандр Міхайлавіч]]
* [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Абрамовіч Антон Іванавіч]]
* [[Зігмунт Іосіфавіч Абрамовіч|Абрамовіч Зігмунт Іосіфавіч]]
* [[Людвік Караль Абрамовіч|Абрамовіч Людвік Караль]]
* [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Абрамовіч Марыян Станіслаў]]
* [[Франц Вікенцьевіч Абрамовіч|Абрамовіч Франц Вікенцьевіч]]
* [[Эміль Абрамавіч Абрамовіч|Абрамовіч Эміль Абрамавіч]]
* [[Род Абрамовічаў герба «Ляліва»|Абрамовічы, Ляліва]]
* [[Род Абрамовічаў герба «Ястрамбец»|Абрамовічы, Ястрамбец]]
** [[Ян Абрамовіч|Абрамовіч Ян]]
** [[Мікалай Абрамовіч|Абрамовіч Мікалай]]
** [[Самуэль Абрамовіч|Абрамовіч Самуэль]]
** [[Адам Абрамовіч|Абрамовіч Адам]]
** [[Андрэй Абрамовіч|Абрамовіч Андрэй]]
** [[Юрый Абрамовіч|Абрамовіч Юрый]]
** [[Мікалай Яўхімавіч Абрамовіч|Абрамовіч Мікалай]]
** [[Ігнацы Абрамовіч|Абрамовіч Ігнацы]]
* [[Абрамцава]]
* [[Абрамцава-кудрынская разьба]]
* [[Мікалай Іванавіч Абрамчук|Абрамчук Мікалай Іванавіч]]
* [[Мікалай Сямёнавіч Абрамчык|Абрамчык Мікалай Сямёнавіч]]
* [[Абрамшчынская шарсцяная мануфактура]]
* [[Харэн Бабкенавіч Абрамян|Абрамян Харэн Бабкенавіч]]
* [[Фабіян Абрантовіч|Абрантовіч Фабіян]]
* [[Пётр Андрэевіч Абрасімаў|Абрасімаў Пётр Андрэевіч]]
* [[Абрастанні]]
* [[Абраў-Дзюрсо]]
* [[Пітэр Генры Абрахамс|Абрахамс Пітэр Генры]]
* [[Вячаслаў Мікалаевіч Абрашын|Абрашын Вячаслаў Мікалаевіч]]
* [[Вадасховішча Аброва]]
* [[Аброва (Івацэвіцкі раён)|Аброва]]
* [[Аброк]]
* [[Павел Васілевіч Абросімаў|Абросімаў Павел Васілевіч]]
* [[Пётр Абросімаў|Абросімаў Пётр]]
* [[Хрыстафор Абросімаў|Абросімаў Хрыстафор]]
* [[Аброўскае]]
* [[Абрскіл]]
* [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб]]
* [[Абруй]]
* [[Абрус]]
* [[Абрусны]]
* [[Абруца]]
* [[Абруцы]]
* [[Абрыкос]]
* [[Аляксей Іванавіч Абрыкосаў|Абрыкосаў Аляксей Іванавіч]]
* [[Хрыстафор Абрынскі|Абрынскі Хрыстафор]]
* [[Мікалай Іпалітавіч Абрыньба|Абрыньба Мікалай Іпалітавіч]]
* [[Абрыс]]
* [[Абрыў]]
* [[Абрэвіятура]]
* [[Абрэвіяцыя]]
* [[Альвара Абрэгон|Абрэгон Альвара]]
* [[Абрэзка раслін]]
* [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская|Абрэмбская-Яблонская Антаніна]]
* [[Род Абрэнавічаў|Абрэнавічы]]
* [[Абсалют]]
* [[Абсалютна цвёрдае цела]]
* [[Абсалютна чорнае цела]]
* [[Абсалютнае і адноснае]]
* [[Абсалютная велічыня]]
* [[Абсалютная вільготнасць паветра]]
* [[Абсалютная вышыня]]
* [[Абсалютная геаметрыя]]
* [[Абсалютная зорная велічыня]]
* [[Абсалютная ідэя]]
* [[Абсалютная ісціна]]
* [[Абсалютная манархія]]
* [[Абсалютная манархія]]
* [[Абсалютная тэмпература]]
* [[Абсалютны нуль]]
* [[Абсалютны ўзрост]]
* [[Абсалютныя сістэмы адзінак]]
* [[Абсалютызм]]
* [[Абсарбцыйная мікраскапія]]
* [[Абсент]]
* [[Абсерваторыя]]
* [[Абсервацыя]]
** [[Абсервацыя (навігацыя)]]
** [[Абсервацыя (медыцына)]]
* [[Абсідыян]]
* [[Абскурантызм]]
* [[Абсорбер]]
** [[Паверхневы абсорбер]]
** [[Насадачны абсорбер]]
* [[Абсорбцыя]]
* [[АБС-пластык]]
* [[Абстрактнае і канкрэтнае]]
* [[Абстрактнае мастацтва]]
* [[Абстрактная тоеснасць]]
* [[Абстракцыя]]
* [[Абстракцыянізм]]
* [[Абструкцыя]]
* [[Возера Абстэрна|Абстэрна]]
* [[Абстэрнаўская група азёр]]
* [[Абсурд]]
* [[Драма абсурду|Абсурду драма]]
* [[Абсцызавая кіслата]]
* [[Абсцэс]]
* [[Множныя абсцэсы|Абсцэсы множныя]]
* [[Абтуратар]]
* [[Абтурацыя]]
* [[Ахмедхан Абу-Бакар|Абу-Бакар Ахмедхан]]
* [[Абу-Бекр|Абу-Бакр Абдалах ібн Асман]]
* [[Абу Бекр Келеві]]
* [[Абу-Дабі]]
* [[Абуджа]]
* [[Тэнгіз Яўгенавіч Абуладзе|Абуладзе Тэнгіз Яўгенавіч]]
* [[Абулія]]
* [[Махмуд Нізамеддзін Абу-ль-Ала Ганджэві|Абу-Ль-Ала Ганджэві Махмуд Нізамеддзін]]
* [[Бахадур-хан Абу-ль-Газі|Абу-ль-Газі Бахадур-хан]]
* [[Абульгасан]]
* [[Абульгасан Алібаба аглы Алекперзадэ|Абульгасан]]
* [[Абу-ль-Фарадж Аль-Ісфахані]]
* [[Абу Муслім]]
* [[Абу Нувас]]
* [[Абу-Сафа]]
* [[Абу-Сімбел]]
* [[Абутак]]
* [[Артапедычны абутак|Абутак артапедычны]]
* [[Абутковая прамысловасць]]
* [[Абутылон]]
* [[Абухава (Гродзенскі раён)|Абухава]]
* [[Лідзія Аляксееўна Абухава|Абухава Лідзія Аляксееўна]]
* [[Надзея Андрэеўна Абухава|Абухава Надзея Андрэеўна]]
* [[Віктар Цімафеевіч Абухаў|Абухаў Віктар Цімафеевіч]]
* [[Генадзь Аляксеевіч Абухаў|Абухаў Генадзь Аляксеевіч]]
* [[Альгерд Рышардавіч Абуховіч|Абуховіч Альгерд Рышардавіч]]
* [[Ганна Браніславаўна Абуховіч|Абуховіч Ганна Браніславаўна]]
* [[Міхал Лявон Абуховіч|Абуховіч Міхал Лявон]]
* [[Піліп Казімір Абуховіч|Абуховіч Піліп Казімір]]
* [[Тэадор Геранім Абуховіч|Абуховіч Тэадор Геранім]]
* [[Род Абуховічаў|Абуховічы]]
* [[Абучальная машына]]
* [[Абучальная праграма]]
* [[Абучальны комплекс]]
* [[Абхава]]
* [[Абхазія]]
* [[Абхазскае царства]]
* [[Абхазская мова]]
* [[Абхазскі хрыбет]]
* [[Абхазы]]
* [[Абхіраці]]
* [[Абход]]
* [[Абход (абрад)]]
* [[Абцісканне]]
* [[Абціскны стан]]
* [[Абцяжваючыя адказнасць акалічнасці]]
* [[Абчуга]]
* [[Абшчына]]
* [[Абшчынная тэорыя]]
* [[Абшыванка]]
* [[Абывацелі]]
* [[Майрамкан Абылкасымава|Абылкасымава Майрамхан]]
* [[Абыход]]
* [[Звыклы абычай|Абычай звыклы]]
* [[Абэ Коба]]
* [[Абэвіль]]
* [[Абэрак]]
* [[Лаўрэнцій Сямёнавіч Абэцэдарскі|Абэцэдарскі Лаўрэнцій Сямёнавіч]]
* [[Аб'яднанае антысавецкае падполле]]
* [[Аб'яднанае дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне]]
* [[Аб'яднаная арабская рэспубліка]]
* [[Аб'яднаная беларуская вайсковая школа]]
* [[Аб'яднаная дэмакратычная партыя Беларусі]]
* [[Аб'яднаная электраээнергетычная сістэма]]
* [[Аб'яднаная яўрэйская сацыялістычная рабочая партыя]]
* [[Аб'яднанне]]
* [[Аб'яднанне беларускіх студэнцыкіх арганізацый]]
* [[Аб'яднанне сучасных архітэктараў]]
* [[Аб'яднанне сялянскай лявіцы «Самапомац»]]
* [[Аб'яднанне ў абарону рэспублікі]]
* [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты]]
* [[Аб'яднаныя ірландцы]]
* [[Аб'яднаныя нацыі]]
* [[Аб'яднаныя сацыял-дэмакратычныя арганізацыі]]
* [[Аб'яднаўчы з'езд кампартый Беларусі, Літвы і Заходняй Беларусі]]
* [[Абязбольванне]]

== Ав ==

* [[Амедэо Авагадра|Авагадра Амедэо]]
* [[Закон Авагадра|Авагадра закон]]
* [[Пастаянная Авагадра|Авагадра пастаянная]]
* [[Авадана]]
* [[Авадзень (часопіс)]]
* [[Авадні]]
* [[Авадон]]
* [[Аваз Атар-аглы]]
* [[Авакум (Пятроў)|Авакум Пятровіч]]
* [[Авал]]
* [[Авалі]]
* [[Ладо Шалвавіч Аваліяні|Аваліяні Ладо]]
* [[Аваль]]
* [[Аван-]]
* [[Аванавілана]]
* [[Авангард]]
* [[Авангард (музыка)]]
* [[Авангард (кіно)]]
* [[Авангард (праект)]]
* [[Авангардызм]]
* [[Рубен Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Рубен Іванавіч]]
* [[Аванзала]]
* [[Аванпост]]
* [[Аванс]]
* [[Авансаваны капітал]]
* [[Авансцэна]]
* [[Авантурызм]]
* [[Авантурын]]
* [[Авантытул]]
* [[Аварайрская бітва|Аварайрская бітва 451]]
* [[Аварот]]
* [[Аварскае ханства]]
* [[Аварская мова]]
* [[Аварскі каганат]]
* [[Аварцы]]
* [[Авары]]
* [[Сістэма аварыйнага выратавання|Аварыйнага выратавання сістэма]]
* [[Аварыйны выкід]]
* [[Аварыя]]
* [[Аваскоп]]
* [[Аватара]]
* [[Авацыя]]
* [[Авачынская Сопка]]
* [[Аваш]]
* [[Аскар Авейдэ]]
* [[Іван Аўдзеевіч Авекаў|Авекаў Іван Аўдзеевіч]]
* [[Авель]]
* [[Авельянеда (горад)|Авельянеда]]
* [[Авен]]
* [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|Авенарыус Мікалай Пятровіч]]
* [[Рыхард Авенарыус|Авенарыус Рыхард]]
* [[Іаган Авенцін|Авенцін]]
* [[Авеню]]
* [[Авераізм]]
* [[Міхаіл Іосіфавіч Авербах|Авербах Міхаіл Іосіфавіч]]
* [[Авербот]]
* [[Хендрык Аверкамп|Аверкамп Хендрык]]
* [[Аверлок]]
* [[Авернь]]
* [[Авероэс]]
* [[Аверс]]
* [[Аверсія]]
* [[Аверсолд]]
* [[Аркадзь Цімафеевіч Аверчанка|Аверчанка Аркадзь Цімафеевіч]]
* [[Мікалай Іванавіч Аверчанка|Аверчанка Мікалай Іванавіч]]
* [[Наталля Георгіеўна Аверына|Аверына Наталля Георгіеўна]]
* [[Сяргей Сяргеевіч Аверынцаў|Аверынцаў Сяргей Сяргеевіч]]
* [[Авеста]]
* [[Авечка свойская]]
* [[Авечкагадоўля]]
* [[Валянцін Уладзіміравіч Авечкін|Авечкін Валянцін Уладзіміравіч]]
* [[Авёс]]
* [[Авёс пусты]]
* [[Авідзій]]
* [[Авіднасць]]
* [[Авіетка]]
* [[Йонас Авіжус|Авіжус Йонас]]
* [[Авіза]]
* [[Авізм]]
* [[Авікулярыя]]
* [[Авіла]]
* [[Міхаіл Іванавіч Авілаў|Авілаў Міхаіл Іванавіч]]
* [[Авіньён]]
* [[Авіньёнскае паланенне папаў]]
* [[Авіская дынастыя]]
* [[Авіскі ордэн]]
* [[Беры-Беры|Авітаміноз B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;]]
* [[Авітамінозы]]
* [[Авіфаўна|Авіфауна]]
* [[Авіцыды]]
* [[Авіцэна]]
* [[Авія-]]
* [[Авія]]
* [[Авія (кампанія)]]
* [[Авіякомпас]]
* [[Авіялінія]]
* [[Авіяль]]
* [[Авіямадэлізм]]
* [[Авіяносец]]
* [[Авіяцыйная прамысловасць]]
* [[Авіяцыйны рухавік]]
* [[Авіяцыйны спорт]]
* [[Авіяцыя]]
* [[Ваенная авіяцыя|Авіяцыя ваенная]]
* [[Авуары]]
* [[Авуляцыя]]
* [[Авута]]
* [[Валяр’ян Якаўлевіч Авяр’янаў|Авяр’янаў Мікалай Піліпавіч]]
* [[Юрый Іванавіч Авяр’янаў|Авяр’янаў Юрый Іванавіч]]

== Аг ==

* [[Ага (тытул военачальнікаў)]]
* [[Ага]]
* [[Рыгор Гарэгінавіч Агабабян|Агабабян Рыгор Гарэгінавіч]]
* [[Уладзімір Янокавіч Агабекаў|Агабекаў Уладзімір Янокавіч]]
* [[Агава]]
* [[Агавэ|Агаве]]
* [[Сцяпан Меліксетавіч Агаджанян|Агаджанян Сцяпан Меліксетавіч]]
* [[Агаджары]]
* [[Агадыр]]
* [[Агая (рака)|Агайо]]
* [[Агая|Агайо]]
* [[Агаленне горных парод]]
* [[Агамемнан]]
* [[Рубен Сяргеевіч Агамірзян|Агамірзян Рубен Сяргеевіч]]
* [[Агамічнае пісьмо]]
* [[Агамы]]
* [[Абел Гезевіч Аганбегян|Аганбегян Абел Гезевіч]]
* [[Эдгар Сяргеевіч Аганесян|Аганесян Эдгар Сяргеевіч]]
* [[Аганістыкі]]
* [[Аганья]]
* [[Качка-огар|Агар]]
* [[Агара]]
* [[Агар-агар]]
* [[Агараджальныя збудаванні]]
* [[Агараджальныя канструкцыі]]
* [[Мікалай Васілевіч Агаркаў|Агаркаў Мікалай Васілевіч]]
* [[Агароджванні]]
* [[Агароднікі]]
* [[Агароднікі (Калінкавіцкі раён)|Агароднікі]]
* [[Агароднікі (Агародніцкі сельсавет)|Агароднікі]]
* [[Агароднікі (Бярозаўскі раён)|Агароднікі]]
* [[Агароднінасушылка]]
* [[Агароднінныя культуры]]
* [[Агародніцтва]]
* [[Беларускі навукова-даследчы інстытут агародніцтва|Агародніцтва Беларускі навукова-даследчы інстытут]]
* [[Мікалай Платонавіч Агароў|Агароў Мікалай Платонавіч]]
* [[Агарыкальныя]]
* [[Агарэвічы]]
* [[Агаста (Мэн)|Агаста]]
* [[Агасфер]]
* [[Агат]]
* [[Агат — электрамеханічны завод|Агат]]
* [[Агатангелос]]
* [[Агаткі]]
* [[Агафокл]]
* [[Таіса Паўлаўна Агафоненка|Агафоненка Таіса Паўлаўна]]
* [[Ага-хан]]
* [[Акмір Егішавіч Агаханянц]]
* [[Агаціяр]]
* [[Газарос Агаян|Агаян Газарос]]
* [[Агбамоша]]
* [[Агент]]
* [[Агенцтва]]
* [[Агенцтва другу]]
* [[Агенцтва па шматбаковай ахове інвестыцый]]
* [[Агер публікус]]
* [[Агесілай II]]
* [[Агівы]]
* [[Агіднае]]
* [[Уладзімір Іванавіч Агіевіч|Агіевіч Уладзімір Іванавіч]]
* [[Эміліа Агінальда|Агінальда Эміліо]]
* [[Агінальная]]
* [[План Агінскага 1811|Агінскага план 1811]]
* [[Агінскае (Забайкальскі край)|Агінскае]]
* [[Агінская Бурацкая аўтаномная акруга]]
* [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]]
* [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]]
* [[Агінскі бой (1942)]]
* [[Агінскі канал]]
* [[Агінскі стэп]]
* [[Род Агінскіх|Агінскія]]
** [[Аляксандр Агінскі|Агінскі Аляксандр]]
** [[Шыман Кароль Агінскі|Агінскі Шыман Кароль]]
** [[Марцыян Агінскі|Агінскі Марцыян]]
** [[Рыгор Антоні Агінскі|Агінскі Рыгор Антоні]]
** [[Ігнацы Агінскі|Агінскі Ігнацы]]
** [[Андрэй Агінскі|Агінскі Андрэй]]
** [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]]
** [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]]
* [[Агіс IV]]
* [[Агітплакат]]
* [[Агітпоезд]]
* [[Агіяграфія]]
* [[Агіяды]]
* [[Агія-Трыяда]]
* [[Аглабіды]]
* [[Агламерат]]
* [[Агламерацыя]]
* [[Агламерацыя населеных пунктаў]]
* [[Аглапарыт]]
* [[Аглюцінатыўныя мовы]]
* [[Агляд]]
* [[Агляенне глебы]]
* [[Агнастыцызм]]
* [[Агнаты]]
* [[Сяргей Іванавіч Агнёў|Агнёў Сяргей Іванавіч]]
* [[Лускаўніца|Агнёўка]]
* [[Агнёўкі]]
* [[Агні]]
* [[Агнішча]]
* [[Агнішчанін]]
* [[Агнозія]]
* [[Шмуэль Іосеф Агнон|Агнон Шмуэль Іосеф]]
* [[Агнявая падрыхтоўка]]
* [[Агнямёт]]
* [[Сава Петраў Агнянаў|Агнянаў Сава Петраў]]
* [[Агнястрэльная зброя]]
* [[Эдзі Агняцвет|Агняцвет Эдзі]]
* [[Агогіка]]
* [[Іосіф Агол|Агол Іосіф]]
* [[Агонія]]
* [[Агонь]]
* [[Стральба|Агонь (ваен.)]]
* [[Агоўская размалёўка]]
* [[Агоўскія куфры]]
* [[Агра-]]
* [[Агра]]
* [[Аграбіяцэноз]]
* [[Аграбуд]]
* [[Аграглебавы раён]]
* [[Агракліматалогія]]
* [[Агракліматычнае раянаванне]]
* [[Агракліматычныя карты]]
* [[Агралесамеліярацыя]]
* [[Аграмаджванне вытворчасці]]
* [[Аграметэаралагічная станцыя]]
* [[Аграметэаралагічны прагноз]]
* [[Аграметэаралогія]]
* [[Агранамічныя руды]]
* [[Агранка]]
* [[Аграномія]]
* [[Агранулацытоз]]
* [[Агранулацыты]]
* [[Аграпрамысловая інтэграцыя]]
* [[Аграпрамысловы комплекс]]
* [[Аграрнае права]]
* [[Аграрнае пытанне]]
* [[Аграрная палітыка]]
* [[Аграрная партыя]]
* [[Аграрны крызіс]]
* [[Аграрныя адносіны]]
* [[Аграрныя рэформы]]
* [[Агратэхніка]]
* [[Аграфізіка]]
* [[Аграхімія]]
* [[Аграцэноз]]
* [[Аграэкалогія]]
* [[Аграэнерга]]
* [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Агрызка Іасафат Пятровіч]]
* [[Георг Агрыкала|Агрыкала Георг]]
* [[Мікаэль Агрыкала|Агрыкала Мікаэль]]
* [[Марк Віпсаній Агрыпа|Агрыпа Марк Віпсаній]]
* [[Агрэгат]]
* [[Агрэгатная уніфікаваная сістэма]]
* [[Агрэгатны станок]]
* [[Агрэгатныя станы рэчыва]]
* [[Агрэгацыя клетак|Агрэгацыя (біялогія)]]
* [[Агрэжэ]]
* [[Агрэман]]
* [[Дзмітрый Аляксандравіч Агрэнеў-Славянскі|Агрэнеў-Славянскі Дзмітрый Аляксандравіч]]
* [[Агрэсіны]]
* [[Агрэсіўнасць вады]]
* [[Агрэсія]]
* [[Агрэст]]
* [[Агуаскальентэс]]
* [[Агуда]]
* [[Агульнае]]
* [[Агульнае мовазнаўства]]
* [[Агульнаеўрапейская нарада]]
* [[Агульназемскія прывілеі]]
* [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАНБ|Агульнай і неарганічнай хіміі інстытут]]
* [[Агульнанародная мова]]
* [[Агульнарускія летапісныя зборы]]
* [[Агульная Афра-Маўрыкійская арганізацыя]]
* [[Агульная лінгвістыка]]
* [[Агульная мера]]
* [[Агульная тэорыя адноснасці]]
* [[Агульная тэорыя сістэм]]
* [[Агульная ўласнасць]]
* [[Агульны дагавор, 1952]]
* [[Агульны працоўны стаж]]
* [[Агульны рынак]]
* [[Агульны Сырт]]
* [[Іголкавы мыс|Агульяс (мыс)]]
* [[Агульяс, катлавіна|Агульяс (катлавіна)]]
* [[Цячэнне мыса Іголкавага|Агульясава цячэнне]]
* [[Эдуард Канстанцінавіч Агуновіч|Агуновіч Эдуард Канстанцінавіч]]
* [[Агурок]]
* [[Агурочнік]]
* [[Самуіл Хаімавіч Агурскі|Агурскі Самуіл Хаімавіч]]
* [[Агуці]]

== Ад ==

* [[Ада (рака)|Ада]]
* [[Адад]]
* [[Адажыа|Адажыо]]
* [[Адай-Хох]]
* [[Адалескарый]]
* [[Адалія]] → [[Анталья]]
* [[Адам]]
* [[Роберт Адам|Адам Роберт]]
* [[Рэйнальд Адам|Адам Рэйнальд]]
* [[Адам Брэменскі]]
* [[Рэгімантас Адамайціс|Адамайціс Рэгімантас]]
* [[Адамантан]]
* [[Жак Саламон Адамар|Адамар Жак]]
* [[Аркадзь Рыгоравіч Адамаў|Адамаў Аркадзь Рыгоравіч]]
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Адамаў|Адамаў Уладзімір Уладзіміравіч]]
* [[Адамаў мост]]
* [[Адамаў яблык]]
* [[Марыя Уладзіміраўна Адамейка|Адамейка Марыя Уладзіміраўна]]
* [[Адаменка, археалагічныя помнікі|Адаменка, селішча]]
* [[Адамова (Валожынскі раён)]]
* [[Адамова (Полацкі раён)]]
* [[Адам Іосіфавіч Адамовіч|Адамовіч Адам Іосіфавіч]]
* [[Алесь Адамовіч|Адамовіч Алесь]]
* [[Аляксандр Фаміч Адамовіч|Адамовіч Аляксандр Фаміч]]
* [[Антон Яўстаф'евіч Адамовіч|Адамовіч Антон]]
* [[Багуслаў Адамовіч|Адамовіч Багуслаў]]
* [[Вячаслаў Антонавіч Адамовіч|Адамовіч Вячаслаў (Вацлаў) Антонавіч]]
* [[Георгій Віктаравіч Адамовіч|Адамовіч Георгій Віктаравіч]]
* [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Адамовіч Язэп Аляксандравіч]]
* [[Ян Адамовіч|Адамовіч Ян]]
* [[Арцюр Адамоў|Адамоў Арцюр]]
* [[Адампаль]]
* [[Джон Адамс|Адамс Джон]]
* [[Джон Каўч Адамс|Адамс Джон Каўч]]
* [[Джон Квінсі Адамс|Адамс Джон Куінсі]]
* [[Джэйн Адамс|Адамс Джэйн]]
* [[Сэмюэл Адамс|Адамс Сэмюэл]]
* [[Амандус Генрых Адамсан|Адамсан Амандус Генрых]]
* [[Адамсіт]]
* [[Вячаслаў Уладзіміравіч Адамчык|Адамчык Вячаслаў Уладзіміравіч]]
* [[Адольф Шарль Адан|Адан Адольф Шарль]]
* [[Адана]]
* [[Мішэль Адансон|Адансон Мішэль]]
* [[Аданталогія]]
* [[Адантома]]
* [[Адаптагены]]
* [[Адаптацыйная фізіялогія]]
* [[Адаптацыйны сіндром]]
* [[Сацыяльная адаптацыя|Адаптацыя, сацыялогія]]
* [[Адаптацыя тэксту]]
* [[Адаптацыя, біялогія]]
* [[Адаптацыя, тэхніка]]
* [[Адаптацыягенез]]
* [[Адаптацыямарфоз]]
* [[Адаптометр]]
* [[Адаптыйная зона]]
* [[Адаптыўная радыяцыя]]
* [[Адаптыўны робат]]
* [[Адаптыўныя тыпы]]
* [[Адаптэр]]
* [[Анатоль Арсеньевіч Адарчанка|Адарчанка Анатоль Арсеньевіч]]
* [[Адасобленая хваля]]
* [[Адасобленыя члены сказа]]
* [[Адат]]
* [[Адахаўшчына (Ляхавіцкі раён)|Адахаўшчына]]
* [[Хрыстафор Адахоўскі|Адахоўскі Хрыстафор]]
* [[Аляксей Фёдаравіч Адашаў|Адашаў Аляксей Фёдаравіч]]
* [[Адбельванне]]
* [[Адбельныя гліны]]
* [[Адбівальная печ]]
* [[Адбітак]]
* [[Адбіткі раслін і жывёл]]
* [[Адбіццё святла]]
* [[Адбіццё хваляў]]
* [[Адбойнік]]
* [[Адбойны малаток]]
* [[Адбор, біялогія|Адбор у біялогіі]]
* [[Правілы адбору|Адбору правілы]]
* [[Вінцук Адважны|Адважны Вінцук]]
* [[Адвакат]]
* [[Адвакатура]]
* [[Адвал]]
* [[Адваротная матрыца]]
* [[Адваротная сіла закону]]
* [[Адваротная сувязь]]
* [[Адваротная тэарэма]]
* [[Адваротная функцыя]]
* [[Адваротны лік]]
* [[Адваротны осмас]]
* [[Адвароны слоўнік]]
* [[Закон адваротных адносін|Адваротных адносін закон]]
* [[Адваротныя трыганаметрычныя функцыі]]
* [[Адведкі]]
* [[Адвекцыя]]
* [[Адвентысты]]
* [[Адвентыўныя расліны]]
* [[Адвербіялізацыя]]
* [[Адвес]]
* [[Адвод]]
* [[Адводак]]
* [[Возера Адводы|Адводы]]
* [[Адворанскае возера]]
* [[Адгезія]]
** [[Адгезія, біялогія]]
* [[Адгон]]
* [[Адгор'е]]
* [[Аддзел, геалогія]]
* [[Аддзел кіраўніцтва правінцыямі Літвы]]
* [[Аддзелачныя матэрыялы]]
* [[Аддзелачныя работы]]
* [[Аддзяленне, ваеннае]]
* [[Аддзяленне царквы ад дзяржавы]]
* [[Ад'ектывацыя]]
* [[Аджанта]]
* [[Аджарыя]]
* [[Аджывіка]]
* [[Аджэмі ібн Абу Бекр|Абу Бекр ібн Аджэмі]]
* [[Адзава Сэйдзі|Сэйдзі Адзава]]
* [[Адзала]]
* [[Адзенне]]
* [[Адзёр]]
* [[Эндрэ Адзі|Адзі Эндрэ]]
* [[Адзінаборствы ўсходнія|Усходнія адзінаборствы]]
* [[Адзінаначалле]]
* [[Адзінаццатая канферэнцыя КП(б)Б]]
* [[Адзінаццаты з'езд КП(б)Б]]
* [[Адзінаццаты ўсебеларускі з'езд Саветаў]]
* [[Адзінаццацігадовая школа]]
* [[Адзінаццаціскладовік]]
* [[Адзіная сістэма электронных вылічальных машын]]
* [[Адзіная тэорыя поля]]
* [[Адзіная энергетычная сістэма]]
* [[Адзінка]]
* [[Адзінкавае]]
* [[Адзінкавы вектар]]
* [[Культуры адзінкавых пахаванняў|Адзінкавых пахаванняў культуры]]
* [[Адзінкі фізічных велічыняў]]
* [[Адзінота]]
* [[Адзінства і барацьба процілегласцяў]]
* [[Адзінства і разнастайнасць свету]]
* [[Лявонцій Яфімавіч Адзінцоў|Адзінцоў Лявонцій Яфімавіч]]
* [[Род Адзінцэвічаў|Адзінцэвічы]]
** [[Сямён Багданавіч Адзінцэвіч]]
** [[Андрэй Сямёнавіч Адзінцэвіч]]
* [[Адзнака]]
* [[Адзыўная грамата]]
* [[Адзюльтэр]]
* [[Уладзімір Сцяпанавіч Адзярыха|Адзярыха Уладзімір Сцяпанавіч]]
* [[Адказнасць]]
* [[Юрыдычная адказнасць|Адказнасць юрыдычная]]
* [[Адказчык]]
* [[Адкорм]]
* [[Адкрытае мора]]
* [[Адкрытая распрацоўка радовішчаў]]
* [[Адкрыты горад]]
* [[Адкрыты грунт]]
* [[Адкрыты ліст]]
* [[Адкрыты рынак]]
* [[Адкрытыя дагаворы]]
* [[Адкрытыя і закрытыя мноствы]]
* [[Адкрытыя сістэмы]]
* [[Адлер]]
* [[Альфрэд Адлер|Адлер Альфрэд]]
* [[Гвіда Адлер|Адлер Гвіда]]
* [[Фрыдрых Адлер|Адлер Фрыдрых]]
* [[Густаў Адлерфельт|Адлерфельт Густаў]]
* [[Адліга]]
* [[Адліковае прыстасаванне]]
* [[Адліўка]]
* [[Адлоў]]
* [[Адлучэнне]]
* [[Адлюстраванне]]
* [[Адлюстраванне, матэматыка]]
* [[Мастацкае адлюстраванне|Адлюстраванне мастацкае]]
* [[Тэорыя адлюстравання|Адлюстравання тэорыя]]
* [[Адмаўленне]]
* [[Адмаўленне адмаўлення]]
* [[Адміністрацыйнае права]]
* [[Адміністрацыйнае правапарушэнне]]
* [[Адміністрацыйна-камандная сістэма]]
* [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел]]
* [[Адміністрацыйная адказнасць]]
* [[Адміністрацыйная юрысдыкцыя]]
* [[Адміністрацыйны кодэкс]]
* [[Адміністрацыйны нагляд]]
* [[Адміністрацыя]]
* [[Адміністрацыя дапамогі і аднаўлення Аб'яднаных Нацый]]
* [[Адміністрацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]
* [[Адмірал, матыль]]
* [[Адміралцейства]]
* [[Астравы Адміралцейства|Адміралцейства астравы]]
* [[Адміралці]]
* [[Адміральскі сцяг]]
* [[Адмоўе]]
* [[Адмоўнае супраціўленне]]
* [[Адмоўны лік]]
* [[Адмучванне]]
* [[Аднаасобнікі]]
* [[Аднабаковая паверхня]]
* [[Аднагадовыя расліны]]
* [[Прынцып аднагалоснасці ў ААН|Аднагалоснасці прынцып у ААН]]
* [[Аднагалосыя]]
* [[Аднадворцы]]
* [[Аднадзёнка]]
* [[Аднадольныя]]
* [[Аднадомныя расліны]]
* [[Аднадрэўка]]
* [[Адназвязная вобласць]]
* [[Адназначнасць слова]]
* [[Адназначная функцыя]]
* [[Аднакамплектная школа]]
* [[Аднакветка]]
* [[Аднакласнае пачатковае вучылішча]]
* [[Аднаклетачныя]]
* [[Аднаклетачныя водарасці]]
* [[Адналетнікі]]
* [[Канцэпцыя аднамернага чалавека|Аднамернага чалавека канцэпцыя]]
* [[Аднапалосная мадуляцыя]]
* [[Аднаполыя кветкі]]
* [[Аднаполюснае тэлеграфаванне]]
* [[Аднапраходныя]]
* [[Аднарог]]
* [[Аднарог, сузор'е]]
* [[Аднарог, гармата]]
* [[Аднароднае ўраўненне]]
* [[Аднароднасць сусвету]]
* [[Аднародная функцыя]]
* [[Аднародныя каардынаты]]
* [[Аднародныя члены сказа]]
* [[Аднасемядольныя]]
* [[Аднасклад]]
* [[Аднастрофны верш]]
* [[Аднаўленне]]
* [[Аднаўленне лесу]]
* [[Адначасовасць]]
* [[Адначлен]]
* [[Адніманне]]
* [[Тэорыя адносін|Адносін тэорыя]]
* [[Адносіны]]
* [[Адносіны, матэматыка]]
* [[Адноснае]]
* [[Прынцып адноснасці|Адноснасці прынцып]]
* [[Тэорыя адноснасці|Адноснасці тэорыя]]
* [[Адносная біялагічная эфектыўнасць]]
* [[Адносная вышыня]]
* [[Адносная ісціна]]
* [[Адносны рух]]
* [[Аляксандр Іванавіч Адоеўскі|Адоеўскі Аляксандр Іванавіч]]
* [[Уладзімір Фёдаравіч Адоеўскі|Адоеўскі Уладзімір Фёдаравіч]]
* [[Ірына Уладзіміраўна Адоеўцава|Адоеўцава Ірына Уладзіміраўна]]
* [[Адокса]]
* [[Мар'яна Адольская|Адольская Мар’яна]]
* [[Адоніс]]
* [[(2101) Адоніс|Адоніс (малая планета)]]
* [[Адоніс, род раслін]]
* [[Адоранасць]]
* [[Тэадор Адорна|Адорна Тэадор]]
* [[Прынцып адпаведнасці|Адпаведнасці прынцып]]
* [[Адпал]]
* [[Адпачын металаў]]
* [[Адпужвальныя рэчывы]]
* [[Адработкі]]
* [[Герб «Адравонж»|Адравонж]]
* [[Адраджэнне]]
* [[Адраджэнне, таварыства]]
* [[Нацыянальнае адраджэнне|Адраджэнне нацыянальнае]]
* [[Адрар-Іфарас]]
* [[Адрас]]
* [[Адрасат]]
* [[Адрасная мова]]
* [[Адраст]]
* [[Адраўненне]]
* [[Адрок]]
* [[Адроны]]
* [[Адроў]]
* [[Адруб]]
* [[Адрыжын]]
* [[Адрына]]
* [[Адрыўное цячэнне]]
* [[Публій Элій Адрыян|Адрыян Публій Элій]]
* [[Адрыянаў вал]]
* [[Адрыянопаль]] → [[Эдырнэ|Эдырне]]
* [[Адрыянопальскі мірны дагавор, 1829]]
* [[Адрыятычнае мора]]
* [[Адрэзак]]
* [[Адрэзкі]]
* [[Адрэнакартыкатропны гармон]]
* [[Адрэналін]]
* [[Адрэналітыкі]]
* [[Адрэнаміметыкі]]
* [[Адрэнарэцэптары]]
* [[Адрэнергічныя нервовыя валокны]]
* [[Адсарбенты]]
* [[Адсорбер]]
* [[Адсорбцыя]]
* [[Адстаўка]]
* [[Адстойванне]]
* [[Адстойнік]]
* [[Адстрат]]
* [[Адстрэл]]
* [[Адступленне]]
* [[Адступніцтва]]
* [[Адсутнасць без вестак]]
* [[Адуванчык]]
* [[Адукацыйная камісія]]
* [[Адукацыя]]
* [[Адукацыя, таварыства]]
* [[Агульная адукацыя|Адукацыя агульная]]
* [[Адукацыя і выхаванне (1992)]]
* [[Адукт]]
* [[Тадэвуш Іванавіч Адула|Адула Тадэвуш Іванавіч]]
* [[Адуляр]]
* [[Адур]]
* [[Адушаўлёнасць-неадушаўлёнасць]]
* [[Адхарквальныя сродкі]]
* [[Адхіляючая сіла вярчэння Зямлі]]
* [[Адходы]]
* [[Адчувальнасць]]
* [[Адчувальны элемент]]
* [[Адчуванне]]
* [[Адчужэнне]]
* [[Палітыка адчыненых дзвярэй]]
* [[Адшчэп]]
* [[Адыгейская мова]]
* [[Адыгейцы]]
* [[Адыгея]]
* [[Адыгі]]
* [[Адыджэ]]
* [[Адынамія]]
* [[Антон Эдвард Адынец|Адынец Антон Эдвард]]
* [[Род Адынцоў|Адынцы]]
* [[Адыпінавая кіслата]]
* [[Адырондак]]
* [[Святлана Дзантэміраўна Адырхаева|Адырхаева Святлана Дзантэміраўна]]
* [[Адыс-Абеба]]
* [[Адысей]]
* [[Адысея]]
* [[Адысонава хвароба]]
* [[Адытыўнасць]]
* [[Адытыўная тэорыя лікаў]]
* [[Адыходніцтва]]
* [[Адычная страфа]]
* [[Адыябатны працэс]]
* [[Адыянтум]]
* [[Адэкалон]]
* [[Адэкватнае]]
* [[Адэлаіда]]
* [[Зямля Адэлі|Адэлі зямля]]
* [[Адэльсберг]]
* [[Адэльск]]
* [[Эмануіл Хацкелевіч Адэльскі|Адэльскі Эмануіл Хацкелевіч]]
* [[Адэля з Устроні]]
* [[Адэн-]]
* [[Адэн]]
* [[Адэн, калонія]]
* [[Адэнавірусныя хваробы]]
* [[Адэнавірусы]]
* [[Адэназінтрыфасфат]]
* [[Адэназінтрыфасфатазы]]
* [[Адэназінтрыфосфарная кіслата]]
* [[Адэназінтрыфосфарныя кіслоты]]
* [[Адэнакарцынома]]
* [[Адэнаматоз лёгкіх]]
* [[Септымій Адэнат|Адэнат Септымій]]
* [[Конрад Адэнаўэр|Адэнаўэр Конрад]]
* [[Адэнілавая кіслата]]
* [[Адэнін]]
* [[Адэноіды]]
* [[Адэнома]]
* [[Адэнома прастаты]]
* [[Андрэй Дзмітрыевіч Адэнскі|Адэнскі Андрэй Дзмітрыевіч]]
* [[Адэнскі заліў]]
* [[Адэса]]
* [[Адэская аперацыя, 1944]]
* [[Адэская вобласць]]
* [[Адэская група курортаў]]
* [[Адэскі ўніверсітэт]]
* [[Абарона Адэсы, 1941|Адэсы абарона 1941]]
* [[Ад'юнкт]]
* [[Ад'юнктура]]
* [[Ад'ютант]]

== Ае ==

* [[Ае-ае]]
* [[Аер]]

== Аж ==

* [[Адам Пятровіч Ажароўскі|Ажароўскі Адам Пятровіч]]
* [[Антон Ажбе|Ажбе Антон]]
* [[Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч|Ажгірэвіч Лідзія Фёдараўна]]
* [[Ажгон]]
* [[Ажур, бухгалтэрыя]]
* [[Ажур, тканіна]]
* [[Ажына]]
* [[Ажыа]]
* [[Ажыўленне арганізма]]
* [[Возера Ажэхава|Ажэхава]]
* [[Фларыян Феліксавіч Ажэшка|Ажэшка Фларыян Феліксавіч]]
* [[Эліза Ажэшка|Ажэшка Эліза]]
* [[Род Ажэшак|Ажэшкі]]
** [[Антоні Ажэшка|Антоні]]
** [[Пётр Ажэшка|Пётр]]
** [[Фларыян Феліксавіч Ажэшка|Фларыян]]

== Аз ==

* [[Аза-]]
* [[Азааспермія]]
* [[Азабензол]]
* [[Азагены]]
* [[Даўлетмамед Азадзі|Азадзі Даўлетмамед]]
* [[Марк Канстанцінавіч Азадоўскі|Азадоўскі Марк Канстанцінавіч]]
* [[Азазлучэнні]]
* [[Азакерыт]]
* [[Азакерыталячэнне]]
* [[Тургут Азал|Азал Тургут]]
* [[Азанаванне]]
* [[Азанальнасць]]
* [[Азанальная расліннасць]]
* [[Азанасфера]]
* [[Азандэ]]
* [[Азаніды]]
* [[Емяльян Кліментавіч Азаранка|Азаранка Емяльян Кліментавіч]]
* [[Азаранскае возера]]
* [[Сямён Іванавіч Азараў|Азараў Сямён Іванавіч]]
* [[Азарт]]
* [[Азарыдзін]]
* [[Азарыцкі бой, 1942]]
* [[Азарыцкія лагеры смерці]]
* [[Азарычы|Азарычы (гарадскі пасёлак)]]
* [[Азарычы (Пінскі раён)|Азарычы (вёска)]]
* [[Дзмітрый Іванавіч Азарэвіч|Азарэвіч Дзмітрый Іванавіч]]
* [[Азарэвічы]]
** [[Пелагея Азарэвіч|Пелагея]]
** [[Кацярына Лук’янаўна Азарэвіч|Кацярына Лук’янаўна]]
** [[Надзея Апалонаўна Азарэвіч|Надзея Апалонаўна]]
** [[Марыя Апалонаўна Азарэвіч|Марыя Апалонаўна]]
* [[Азаспалучэнне]]
* [[Азатаванне]]
* [[Азатэмія]]
* [[Азаўскіт]]
* [[Азафарбавальнікі]]
* [[Азбалан]]
* [[Азбапластыкі]]
* [[Азбест]]
* [[Азбеставая прамысловасць]]
* [[Азбестацэмент]]
* [[Азбестацэментныя вырабы і канструкцыі]]
* [[Азбука]]
* [[Мікалай Васілевіч Азбукін|Азбукін Мікалай Васілевіч]]
* [[Азбукоўнікі]]
* [[Азгінавічы]]
* [[Заір Ісакавіч Азгур|Азгур Заір Ісакавіч]]
* [[Аздамічы]]
* [[Аздзеліна]]
* [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы, гарадзішча]]
* [[Азеатропныя сумесі]]
* [[Азеляненне]]
* [[Азена]]
* [[Азенкур]]
* [[Мікалай Якаўлевіч Азерацкоўскі|Азерацкоўскі Мікалай Якаўлевіч]]
* [[Азербайджан]]
* [[Іранскі Азербайджан|Азербайджан Іранскі]]
* [[Азербайджанская мова]]
* [[Азербайджанскі горны мерынос]]
* [[Азербайджанцы]]
* [[Азерцы (Талачынскі раён)|Азерцы]]
* [[Азершчына]]
* [[Еўна Фішалевіч Азеф|Азеф Еўна Фішалевіч]]
* [[Іван Паўлавіч Азёмша|Азёмша Іван Паўлавіч]]
* [[Азёразнаўства]]
* [[Азёрна-рачныя рыбы]]
* [[Азёрна-таварная рыбная гаспадарка]]
* [[Азёрная катлавіна]]
* [[Азёрная пячора]]
* [[Азёрная руда]]
* [[Азёрная чаша]]
* [[Азёрны (Чэрвеньскі раён)]]
* [[Азёрны (Жыткавіцкі раён)]]
* [[Азёрныя адклады]]
* [[Азёрныя заказнікі]]
* [[Азёрныя рыбы]]
* [[Азёрская папярова-кардонная фабрыка]]
* [[Азёрская суконная мануфактура]]
* [[Возера|Азёры]]
* [[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры (вёска)]]
* [[Азіды]]
* [[Азіз Несін]]
* [[Азільская культура]]
* [[Айзек Азімаў|Азімаў Айзек]]
* [[Азімая соўка]]
* [[Азім Аслан аглы Азімзадэ|Азімзадэ Азім Аслан аглы]]
* [[Азімут]]
* [[Азімыя культуры]]
* [[Уладзімір Марцінавіч Азін|Азін Уладзімір Марцінавіч]]
* [[Азіна]]
* [[Азіны]]
* [[Азія]]
* [[Азія, рымская правінцыя]]
* [[Азіяцка-амерыканская раса]]
* [[Азіяцка-Ціхаакеанскі савет]]
* [[Азіяцкая дэпрэсія]]
* [[Азіяцкая саранча]]
* [[Азіяцкі клірынгавы саюз]]
* [[Азіяцкія гульні]]
* [[Фёдар Фёдаравіч Азміцель|Азміцель Фёдар Фёдаравіч]]
* [[Дзмітрый Пятровіч Азнабішын|Азнабішын Дзмітрый Пятровіч]]
* [[Шарль Азнавур|Азнавур Шарль]]
* [[Азнауры]]
* [[Азначэнне]]
* [[Азова-Сівашская запаведна-паляўнічая гаспадарка]]
* [[Азолы]]
* [[Азон]]
* [[Аляксандр Сямёнавіч Азончык|Азончык Аляксандр Сямёнавіч]]
* [[Азорскі антыцыклон]]
* [[Азорскія астравы]]
* [[Азот]]
* [[Азотабактэр]]
* [[Азотабактэрын]]
* [[Азотнакіслыя солі]]
* [[Азотная кіслата]]
* [[Азотныя ўгнаенні]]
* [[Аксіды азоту|Азоту аксіды]]
* [[Азотфіксавальныя бактэрыі]]
* [[Азотфіксацыя]]
* [[Азоў]]
* [[Азоўскае мора]]
* [[Азоўсталь]]
* [[Азоцістакіслыя солі]]
* [[Азоцістая кіслата]]
* [[Азоцістая раўнавага]]
* [[АЗПАК]]
* [[Азулены]]
* [[Азурыт]]
* [[Азхар]]
* [[Азых]]
* [[Юзаф Азямблоўскі|Азямблоўскі Юзаф]]
* [[Азяранскае возера]]
* [[Азяраны (Жыткавіцкі раён)]]
* [[Азяраны (Рагачоўскі раён)]]
* [[Азяраўскае камсамольска-маладзёжнае падполле]]
* [[Возера Азярко, Лепельскі раён|Азярко]]
* [[Азярніца (Слонімскі раён)|Азярніца]]
* [[Азярное]]
* [[Азярод]]
* [[Азярок (возера)|Азярок]]
* [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]]
* [[Азярычына]]
* [[Азярышча]]
* [[Азярышчанская воласць]]
* [[Азяты]]

== Аі ==
* [[Аід]]
* [[Аідыі]]
* [[Аір (плато)]]

== Ай ==

* [[Муса Айбек|Айбек Муса]]
* [[Айва]]
* [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Айвазоўскі Іван Канстанцінавіч]]
* [[Чарлз Эдвард Айвз|Айвз Чарлз Эдвард]]
* [[Айгунскі дагавор|Айгунскі дагавор (1858)]]
* [[Штат Айдаха|Айдаха]]
* [[Казімеж Айдукевіч|Айдукевіч Казімеж]]
* [[Айдын]]
* [[Рома Яфімавіч Айзберг|Айзберг Рома Яфімавіч]]
* [[Тэадор Ільіч Айзерман|Айзерман Тэадор Ільіч]]
* [[Айканіміка]]
* [[Айкідо]]
* [[Айкумена]]
* [[Айлант]]
* [[Акрам Айліслі|Айліслі Акрам]]
* [[Айл-Роял]]
* [[Аймак]]
* [[Шакен Кенжатаевіч Айманаў|Айманаў Шакен Кенжатаевіч]]
* [[Аймара]]
* [[Айні]]
* [[Айны]]
* [[Ай-Петры]]
* [[Айравата]]
* [[Айрацкае ханства]]
* [[Генры Айртан|Айртан Генры]]
* [[Айршырская парода]]
* [[Айрэн]]
* [[Айсберг]]
* [[Айсоры]]
* [[Айсрызенвельт]]
* [[Ай-Тадор]]
* [[Чынгіз Айтматаў|Айтматаў Чынгіз]]
* [[Гапар Айтыевіч Айтыеў|Айтыеў Гапар Айтыевіч]]
* [[Платон Аляксеевіч Айунскі|Айунскі Платон Аляксеевіч]]
* [[Айцы Царквы]]
* [[Ай Цын]]
* [[Айчым]]
* [[Айчына]]
* [[Вайна 1812 года|Айчынная вайна 1812]]
* [[Айчынны фронт]]
* [[Айюбіды]]
* [[Айя (мыс)|Айя]]

== Ак ==


* [[Ака]]
* [[Акаба (заліў)]]
* [[Акаба (горад)]]
* [[Сіра Акаборы|Акаборы Сіра]]
* [[Акаванга]]
* [[Акад]]
* [[Акадзакі]]
* [[Акадэм]]
* [[Акадэмізм]]
* [[Ваенныя навучальныя ўстановы|Акадэміі ваенныя]]
* [[Акадэміі мастацкія]]
* [[Акадэміі музычныя]]
* [[Хрыбет Акадэміі Навук|Акадэміі навук хрыбет]]
* [[Акадэмік]]
* [[Акадэмічнае вёславае судна]]
* [[Акадэмічнае выданне]]
* [[Акадэмічная гімназія]]
* [[Акадэмічны летапіс]]
* [[Акадэмічны тэатр]]
* [[Акадэмічны ўніверсітэт]]
* [[Акадэмія]]
* [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмія кіравання]]
* [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмія міліцыі]]
* [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія навук Беларусі]]
* [[Акадэмія парламентарызму і прадпрымальніцтва]]
* [[Платонаўская Акадэмія|Акадэмія платонаўская]]
* [[Акадэмія рускага балета]]
* [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Акадэмія фізічнага выхавання і спорту]]
* [[Аскар Акаеў|Акаеў Аскар]]
* [[Аказіяналізм, філасофія]]
* [[Аказіяналізм, мовазнаўства]]
* [[Акалі]]
* [[Акаліна]]
* [[Акалічнасць]]
* [[Акалова]]
* [[Іван Ільіч Акаловіч|Акаловіч Іван Ільіч]]
* [[Акалодак]]
* [[Акамадацыя, фанетыка]]
* [[Акамадацыя, біялогія]]
* [[Акамкаванне]]
* [[Акампанемент]]
* [[Акамянеласці]]
* [[Акан]]
* [[Боцікі (род раслін)|Аканіт]]
* [[Аканіца]]
* [[Аканкагуа]]
* [[Аканне]]
* [[Аканом]]
* [[Акант (арнамент)|Акант]]
* [[Акантацэфалёзы]]
* [[Скрэбні|Акантацэфалы]]
* [[Акантоды]]
* [[Акантыт]]
* [[Акапі]]
* [[А капэла]]
* [[Акоп Акапян (паэт)|Акапян Акоп]]
* [[Акаралогія]]
* [[Акарапідоз]]
* [[Акардэон]]
* [[Акаркавенне]]
* [[Акароз]]
* [[Акарыдыі]]
* [[Акарыёз]]
* [[Акарына]]
* [[Акарыформныя кляшчы]]
* [[Акарыцыды]]
* [[Акасі]]
* [[Акасмізм]]
* [[Акатванне]]
* [[Акатуйская турма]]
* [[Акатышы]]
* [[Акафіст]]
* [[Акацыя]]
* [[Акаяма (горад)|Акаяма]]
* [[Джэлаль-ад-дзін Акбар|Акбар Джэлаль-ад-дзін]]
* [[Аква-]]
* [[Аквадаг]]
* [[Аквакультура]]
* [[Акваланг]]
* [[Аквальны ландшафт]]
* [[Аквамарын]]
* [[Акванаўт]]
* [[Акваніты]]
* [[Акваплан]]
* [[Акварыум]]
* [[Акварыумныя рыбы]]
* [[Акварэль]]
* [[Акватолы]]
* [[Акваторыя]]
* [[Акватынта]]
* [[Акведук]]
* [[Аквізіцыя]]
* [[Ворлікі|Аквілегія]]
* [[Аквінк]]
* [[Аквітанія]]
* [[Гаронская нізіна|Аквітанская нізіна]]
* [[Аляксей Яўгенавіч Акеанаў|Акеанаў Аляксей Яўгенавіч]]
* [[Таламуш Акееў|Акееў Таламуш]]
* [[Акейдыя (нацыянальны парк)|Акейдыя]]
* [[Акерманская кавенцыя]]
* [[Вольга Дзмітрыеўна Акімава|Акімава Вольга Дзмітрыеўна]]
* [[Барыс Барысавіч Акімаў|Акімаў Барыс Барысавіч]]
* [[Георгій Уладзіміравіч Акімаў|Акімаў Георгій Уладзіміравіч]]
* [[Іван Акімавіч Акімаў|Акімаў Іван Акімавіч]]
* [[Мікалай Паўлавіч Акімаў|Акімаў Мікалай Паўлавіч]]
* [[Акімаўскі завод сельскагаспадарчага інвентару]]
* [[Карасон Акіна|Акіна Карасон]]
* [[Акінава]]
* [[Акінак]]
* [[Акінаспермія]]
* [[Фабіян Іванавіч Акінчыц|Акінчыц Фабіян Іванавіч]]
* [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Акіншэвіч Леў Аляксандравіч]]
* [[Акісленне]]
* [[Тканкавае дыханне|Акісленне біялагічнае]]
* [[Акісленне металаў]]
* [[Акісленне|Акісленне-аднаўленне]]
* [[Ступень акіслення|Акіслення ступень]]
* [[Акісляльна-аднаўляльны патэнцыял]]
* [[Акісляльнае фасфарыліраванне]]
* [[Ступень акіслення|Акісляльны лік]]
* [[Акіта]]
* [[Акіхіта]]
* [[Акіян (тытан)|Акіян]]
* [[Акіян]]
* [[Акіяналогія|Акіянаграфія]]
* [[Акіяналогія]]
* [[Акіянарыум]]
* [[Акіянія]]
* [[Акіянскае паўшар’е]]
* [[Акіянская кара]]
* [[Марскі клімат|Акіянскі клімат]]
* [[Акіянскія адклады]]
* [[Акіянскія астравы]]
* [[Акіянскія катлавіны]]
* [[Акіянскія хрыбты]]
* [[Акіянскія цячэнні]]
* [[Акламацыя]]
* [[Аклахома]]
* [[Аклахома-сіці]]
* [[Акліматызацыя]]
* [[Аклімацыя]]
* [[Аклюзія]]
* [[Астана|Акмала]]
* [[Акмеізм]]
* [[Акмянская бітва]]
* [[Акмянская бітва (1331)]]
* [[Келоід акне|Акне келоід]]
* [[Акно]]
* [[Валянціна Валянцінаўна Аколава|Аколава Валянціна Валянцінаўна]]
* [[Аколаўскае радовішча жалезных рудаў]]
* [[Аколіца]]
** [[Ваколіца (тып паселішча)|Аколіца (тып паселішча)]]
* [[Акольнічы]]
* [[Акоп]]
* [[Акорд]]
* [[Акордная аплата працы]]
* [[Урыэль Акоста|Акоста Урыэль]]
* [[Акр]]
* [[Акра-]]
* [[Ака (горад)|Акра]]
* [[Акрабалісты]]
* [[Акрабатыка]]
* [[Акрабатычнае мастацтва]]
* [[Акраверш]]
* [[Акрадэрматыт]]
* [[Акрамегалія]]
* [[Акран]]
* [[Акрасома]]
* [[Акратэрый]]
* [[Акропаль]]
* [[Акруга]]
* [[Ваенная акруга|Акруга ваенная]]
* [[Акругленне]]
* [[Акружнасць]]
* [[Святлана Арцёмаўна Акружная|Акружная Святлана Арцёмаўна]]
* [[Акружэнне]]
* [[Акры]]
* [[Акрылавая кіслата]]
* [[Акрылавыя валокны]]
* [[Акрылавыя клеі]]
* [[Акрылавыя лакі]]
* [[Акрылан]]
* [[Акрыланітрыл]]
* [[Акрылатныя каўчукі]]
* [[Акрылаты]]
* [[Акрыты]]
* [[Акрэдытаванне]]
* [[Акрэдытыў]]
* [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|Акрэйц Станіслаў Станіслававіч]]
* [[Акрэсленыя фігуры]]
* [[Акрэцыя]]
* [[Аксак Валянціна Іванаўна|Валянціна Іванаўна Аксак]]
* [[Аксакал]]
* [[Іван Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Іван Сяргеевіч]]
* [[Канстанцін Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Канстанцін Сяргеевіч]]
* [[Сяргей Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Сяргей Сяргеевіч]]
* [[Сяргей Цімафеевіч Аксакаў|Аксакаў Сяргей Цімафеевіч]]
* [[Шчаўевая кіслата|Аксалатная кіслата]]
* [[Аксалаты]]
* [[Аксалотль]]
* [[Phellodendron|Аксаміт]]
* [[Анатоль Сцяпанавіч Аксамітаў|Аксамітаў Анатоль Сцяпанавіч]]
* [[Аксаміткі]]
* [[Phellodendron|Аксамітнае дрэва]]
* [[Аксамітная кніга]]
* [[Аксамітная рэвалюцыя]]
* [[Аксамітнік]]
* [[Аксамітніцы]]
* [[Аксанаметрыя]]
* [[Акселератар]]
* [[Акселератар (мікраэканоміка)|Акселератар]]
* [[Акселерацыя]]
** [[Акселерацыя (біялогія)|Акселерацыя]]
* [[Акселерометр]]
* [[Axel Springer SE|Аксель шпрынгер ферлаг АГ]]
* [[Аксельбант]]
* [[Зэлік Майсеевіч Аксельрод|Аксельрод Зэлік Майсеевіч]]
* [[Любоў Ісакаўна Аксельрод|Аксельрод Любоў Ісакаўна]]
* [[Эрвін Аксер|Аксер Эрвін]]
* [[Аксесуар]]
* [[Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў|Аксёнаў Аляксандр Нічыпаравіч]]
* [[Васіль Паўлавіч Аксёнаў|Аксёнаў Васіль Паўлавіч]]
* [[Уладзімір Віктаравіч Аксёнаў|Аксёнаў Уладзімір Віктаравіч]]
* [[Сяргей Ліпавіч Аксёнцаў|Аксёнцаў Сяргей Ліпавіч]]
* [[Аксігемаглабін]]
* [[Аксігенатэрапія]]
* [[Аксідаванне]]
* [[Аксідазы]]
* [[Аксідарэдуктазы]]
* [[Аксіды]]
* [[Occidental Petroleum|Аксідэнтал петролеум]]
* [[Аксіёма]]
* [[Аксікіслоты]]
* [[Аксімаран]]
* [[Аксініт]]
* [[Акспіралін]]
* [[Аксітацын]]
* [[Аксіўроз]]
* [[Аксіялогія]]
* [[Аксіяльна-поршневая помпа]]
* [[Аксіяматычны метад]]
* [[Аксон]]
* [[Аксу-Джабаглы]]
* [[Аксум]]
* [[Аксумскае царства]]
* [[L'Action française|Аксьён франсэз]]
* [[Акт]]
* [[Дыпламатычны акт|Акт дыпламатычны]]
* [[Акт на права валодання зямлёй]]
* [[Юрыдычны акт|Акт юрыдычны]]
* [[Актабол]]
* [[Актава]]
** [[Актава (літаратура)|Актава]]
* [[Актавіян Аўгуст|Актавіян Гай Юлій Цэзар]]
* [[Актавыя кнігі]]
* [[Актадрахма]]
* [[Актаміязін]]
* [[Актан]]
* [[Джон Дальберг-Актан|Актан Джон Эмерык Эдуард Дальберг]]
* [[Актанавы лік]]
* [[Актант]]
* [[Актаэдр]]
* [[Актод]]
* [[Актуалізацыя]]
* [[Актуальнае чляненне сказа]]
* [[Актуальнасць]]
* [[Актуарый]]
* [[Акты археаграфічнай экспедыцыі]]
* [[Акты віленскай камісіі]]
* [[Акты віленскіх цэхаў]]
* [[Гістарычныя акты|Акты гістарычныя]]
* [[Акты Заходняй Расіі]]
* [[Акты кангрэгацыі прапаганды веры]]
* [[Акты Караля Польскага і Вялікага Князя Літоўскага Аляксандра]]
* [[Акты Літоўскай Метрыкі]]
* [[Акты Літоўска-Рускай дзяржавы]]
* [[Акты Маскоўскай дзяржавы]]
* [[Акты органаў дзяржаўнага кіравання]]
* [[Акты органаў дзяржаўнай улады]]
* [[Акты Паўднёвай і Заходняй Расіі]]
* [[Акты рэфармацыйных сінодаў у Польшчы]]
* [[Акты Уніі Польшчы з Літвою]]
* [[Акты цывільнага стану]]
* [[Актывацыйны аналіз]]
* [[Актын]]
* [[Актына-]]
* [[Актынабацылёз]]
* [[Актыналіт]]
* [[Актынаметрыя]]
* [[Актынамікоз]]
* [[Актынаміцэты]]
* [[Актынаморфная кветка]]
* [[Актынафагі]]
* [[Актыніды]]
* [[Актынідыя]]
* [[Актынц]]
* [[Актыній]]
* [[Актынічнасць]]
* [[Актынограф]]
* [[Актыноіды]]
* [[Актынометр]]
* [[Актыў]]
* [[Актыўнае асяроддзе]]
* [[Актыўнасць (псіхалогія)|Актыўнасць]]
* [[Актыўнасць]]
** [[Актыўнасць (хімія)]]
** [[Актыўнасць (тэрмадынаміка)]]
** [[Актыўнасць радыёактыўнай крыніцы]]
* [[Актыўная зона]]
* [[Актыўная лексіка]]
* [[Актыўная магутнасць]]
* [[Актыўная турбіна]]
* [[Актыўная тэмпература]]
* [[Актыўны вугаль]]
* [[Актыўны капітал]]
* [[Актыўны ўчастак]]
* [[Актыўны цэнтр]]
* [[Актэт (музыка)|Актэт]]
* [[Акуарыідозы]]
* [[Булат Шалвавіч Акуджава|Акуджава Булат Шалвавіч]]
* [[Кастусь Акула|Акула Кастусь]]
* [[Валянцін Леанідавіч Акулаў|Акулаў Валянцін Леанідавіч]]
* [[Герасім Акулаў|Акулаў Герасім]]
* [[Мікалай Сяргеевіч Акулаў|Акулаў Мікалай Сяргеевіч]]
* [[Павел Антонавіч Акулевіч|Акулевіч Павел Антонавіч]]
* [[Рыгор Раманавіч Акулевіч|Акулевіч Рыгор Раманавіч]]
* [[Пётр Сяргеевіч Акулёнак|Акулёнак Пётр Сяргеевіч]]
* [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Акулін Эдуард Аляксандравіч]]
* [[Аркадзь Андрэевіч Акулінін|Акулінін Аркадзь Андрэевіч]]
* [[Акуліроўка]]
* [[Аляксандр Канстанцінавіч Акуліч|Акуліч Аляксандр Канстанцінавіч]]
* [[Уладзімір Лявонцьевіч Акуліч|Акуліч Уладзімір Лявонцьевіч]]
* [[Акулы]]
* [[Акультурацыя]]
* [[Акультурванне глебы]]
* [[Акультызм]]
* [[Акуляр]]
* [[Акуляры]]
* [[Паляроідныя акуляры|Акуляры паляроідныя]]
* [[Акуметрыя]]
* [[Акумулятар]]
* [[Акумулятыўныя раўніны]]
* [[Акумуляцыя]]
* [[Акумуляцыя забруджвальных рэчываў]]
* [[Акунепадобныя]]
* [[Акунёва]]
* [[Акунёўка]]
* [[Акуніна]]
* [[Акунь звычайны]]
* [[Акупацыя]]
* [[Акупунктура]]
* [[Акустаэлектроніка]]
* [[Акустаэлектронныя прылады]]
* [[Акустаэлектрычны эфект]]
* [[Акустыка]]
* [[Архітэктурная акустыка|Акустыка архітэктурная]]
* [[Музычная акустыка|Акустыка музычная]]
* [[Акустычная галаграфія]]
* [[Акустычная дэфектаскапія]]
* [[Акустычныя выпрамяняльнікі]]
* [[Акустычныя матэрыялы]]
* [[Акустычныя хвалі]]
* [[Акуст]]
* [[Руноскэ Акутагава|Акутагава Руноскэ]]
* [[Пётр Антонавіч Акуцыёнак|Акуцыёнак Пётр Антонавіч]]
* [[Акучванне]]
* [[Акушэрства]]
** [[Ветэрынарнае акушэрства|Акушэрства ветэрынарнае]]
* [[Акцёр]]
* [[Акцёрскае мастацтва]]
* [[Акцыз]]
* [[Акцыя]]
* [[Каталіцкая акцыя|Акцыя каталіцкая]]
* [[Акцыянернае таварыства]]
* [[Акцыянерная камандыта]]
* [[Акцэлерацыя]]
* [[Акцэнт]]
* [[Акцэнталогія]]
* [[Акцэпт]]
* [[Акцэптар]]
* [[Акцэсорныя мінералы]]
* [[Акцюбінск]]
* [[Акцябр (газета)|Акцябр]]
* [[Акцябр (Буда-Кашалёўскі раён)]]
* [[Акцябр (Жлобінскі раён)]]
* [[Акцябр (Кобрынскі раён)]]
* [[Акцябр (Лагойскі раён)]]
* [[Акцябр (Салігорскі раён)]]
* [[Акцяброва]]
* [[Акцярбская]]
* [[Акцябрскі]]
* [[Акцябрскі (Башкартастан)]]
* [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)]]
* [[Акцябрскі (Чашніцкі раён)]]
* [[Акцябрскі музей народнай славы]]
* [[Акцябрскі раён]]
* [[Акцябрысты]]
* [[Акчагыльскае мора]]
* [[Акчакая]]
* [[Ак-Шыйрак]]
* [[Акын]]
* [[Ак’яб]]
* [[Мікалоюс Акялайціс|Акялайціс Мікалоюс]]

== Ал ==

* [[Ала-]]
* [[Ала (рака)]]
* [[Ала ад-Дзін Мухамад-шах|Ала-ад-Дзін Хільджы]]
* [[Алабама (рака)]]
* [[Алабама|Алабама (штат)]]
* [[Справа «Алабамы»|Алабама (канфлікт)]]
* [[Алаброгі]]
* [[Каро Сямёнавіч Алабян|Алабян Каро Сямёнавіч]]
* [[Алаверды]]
* [[Алавяны калчадан]]
* [[Алавяны камень]]
* [[Алавяныя руды]]
* [[Алагамія]]
* [[Алагенез]]
* [[Алагёз]]
* [[Алагізм]]
* [[Алагоас]]
* [[Алена Васілеўна Аладава|Аладава Алена Васілеўна]]
* [[Радаслава Мікалаеўна Аладава|Аладава Радаслава Мікалаеўна]]
* [[Вальмен Мікалаевіч Аладаў|Аладаў Вальмен Мікалаевіч]]
* [[Мікалай Ільіч Аладаў|Аладаў Мікалай Ільіч]]
* [[Аладжа-Хююк]]
* [[Аладкі]]
* [[Алазань-Аўтаранская раўніна]]
* [[Аладзейскае пласкагор’е]]
* [[Алазея]]
* [[Алаід]]
* [[Алаізберг]]
* [[Алайскі хрыбет]]
* [[Алаколь]]
* [[Немата|Алалія]]
* [[Алама-дэ-Арагон]]
* [[Аламарфоз]]
* [[Аламетрыя]]
* [[Аландскія астравы]]
* [[Аланім]]
* [[Аланін]]
* [[Аланін]]
* [[Аланіт]]
* [[Аланія]]
* [[Алантоіс]]
* [[Аланхо]]
* [[Аланы]]
* [[Алапатрыя]]
* [[Плоіднасць|Алаполіплаідыя]]
* [[Франсуа Віктор Альфонс Алар|Алар Франсуа Віктор Альфонс]]
* [[Алармізм]]
* [[Аларых I]]
* [[Аласы]]
* [[Алат]]
* [[Алатау]]
* [[Алатропія]]
* [[Алаўіты]]
* [[Алафан]]
* [[Алах]]
* [[Алахабад]]
* [[Алахтон]]
* [[Алахтонныя адклады]]
* [[Алаш]]
* [[Алашань]]
* [[Алашскае|Алашскае возера]]
* [[Алашскае плато]]
* [[Албанія]]
** [[Насельніцтва Албаніі]]
** [[Гісторыя Албаніі]]
** [[Узброеныя сілы Албаніі]]
** [[Культура Албаніі]]
** [[Літаратура Албаніі]]
** [[Архітэктура Албаніі]]
** [[Выяўленчае мастацтва Албаніі]]
** [[Музыка Албаніі]]
** [[Тэатр Албаніі]]
** [[Кінематограф Албаніі]]
* [[Каўказская Албанія|Албанія Каўказская]]
* [[Албанскае паўстанне]]
* [[Албанская ліга]]
* [[Албанская мова]]
* [[Албанская сацыялістычная партыя]]
* [[Албанцы]]
* [[Албена]]
* [[Афонсу дэ Албукеркі|Албукеркі Афонсу дэ]]
* [[Алгарытм]]
* [[Тэорыя алгарытмаў|Алгарытмаў тэорыя]]
* [[Алгарытмізацыя працэсаў]]
* [[Алгарытмічная мова]]
* [[Алгебра]]
* [[Алгебра логікі]]
* [[Алгебраічнае ўраўненне]]
* [[Алгебраічная геаметрыя]]
* [[Алгебраічная тапалогія]]
* [[Алгебраічная функцыя]]
* [[Алгебраічны выраз]]
* [[Алгебраічны лік]]
* [[Асноўная тэарэма алгебры|Алгебры асноўная тэарэма]]
* [[Алголь]]
* [[Алгонкін]]
* [[Алдан]]
* [[Марк Аляксандравіч Алданаў|Алданаў Марк Аляксандравіч]]
* [[Алданскае нагор’е]]
* [[Алданскі шчыт]]
* [[Аўгуст Але|Але Аўгуст]]
* [[Алеаграфія]]
* [[Алеандр]]
* [[Адам Алеарый|Алеарый Адам]]
* [[Алеаторыка]]
* [[Алебарда]]
* [[Алебастр]]
* [[Алевіз Фразін Стары|Алевіз Фразін]]
* [[Алевіз Фразін Новы|Алевіз Фразін]]
* [[Алег]]
* [[Алег Святаславіч]]
* [[Алегія]]
* [[Алегорыя]]
* [[Алезія]]
* [[Алеі]]
* [[Алеінавая кіслата]]
* [[Алейжадынью]]
* [[Алейкія]]
* [[Вісентэ Алейксандрэ|Алейксандрэ Вісентэ]]
* [[Тунг|Алейнае дрэва]]
* [[Алейна-тлушчавая прамысловасць]]
* [[Барыс Ільіч Алейнік|Алейнік Барыс Ільіч]]
* [[Дзмітрый Іванавіч Алейнік|Алейнік Дзмітрый Іванавіч]]
* [[Сцяпан Іванавіч Алейнік|Алейнік Сцяпан Іванавіч]]
* [[Уладзімір Пятровіч Алейнік|Алейнік Уладзімір Пятровіч]]
* [[Павел Раманавіч Алейнікаў|Алейнікаў Павел Раманавіч]]
* [[Пётр Марцінавіч Алейнікаў|Алейнікаў Пётр Марцінавіч]]
* [[Сяргей Пятровіч Алейнікаў|Алейнікаў Сяргей Пятровіч]]
* [[Сяргей Яўгенавіч Алейнікаў|Алейнікаў Сяргей Яўгенавіч]]
* [[Алейны жывапіс]]
* [[Алейныя культуры]]
* [[Алейныя лакі]]
* [[Алейныя фарбы]]
* [[Алейрадзіды]]
* [[Алейронавыя зярняты]]
* [[Алекса]]
* [[Пятрас Повіла Александравічус|Александравічус Пятрас Повіла]]
* [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Александровіч Андрэй Іванавіч]]
* [[Ануфрый Александровіч|Александровіч Ануфрый]]
* [[Аркадзь Уладзіміравіч Александровіч|Александровіч Аркадзь Уладзіміравіч]]
* [[Станіслаў Александровіч|Александровіч Станіслаў]]
* [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Александровіч Сцяпан Хусейнавіч]]
* [[Хасень Мустафавіч Александровіч|Александровіч Хасень Мустафавіч]]
* [[Якуб Мустафавіч Александровіч|Александровіч Якуб Мустафавіч]]
* [[Ян Александровіч|Александровіч Ян]]
* [[Род Александровічаў|Александровічы]]
** [[Альберт Александровіч]]
** [[Рыгор Александровіч]]
** [[Стафан Яўстафій Александровіч]]
** [[Францішак Антоні Александровіч]]
** [[Дамінік Александровіч]]
** [[Антоні Феліцыян Александровіч]]
** [[Тамаш Валяр’ян Александровіч]]
** [[Станіслаў Александровіч]]
* [[Александропальскі курган]]
* [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Александроўская Ларыса Пампееўна]]
* [[Александроўскі бой]]
* [[Васіле Александры|Александры Васіле]]
* [[Александрыйскае міжледавікоўе]]
* [[Александрыйская бібліятэка]]
* [[Александрыйская паэзія]]
* [[Александрыйскі верш]]
* [[Александрыйскі мусеян]]
* [[Александрынскі тэатр]]
* [[Александрыт]]
* [[Александрыя]]
* [[Александрыя (Шклоўскі раён)|Александрыя]]
* [[Александрыя (раман)]]
* [[Сікэ Васіле Александрэску|Александрэску Сікэ Васіле]]
* [[Дэнтан Юджын Александэр|Александэр Дэнтан Юджын]]
* [[Александэр Туніскі]]
* [[Святлана Аляксандравіч Алексіевіч|Алексіевіч Святлана Аляксандраўна]]
* [[Уладзімір Шалвавіч Алексі-Месхішвілі|Алексі-Месхішвілі Уладзімір Шалвавіч]]
* [[Анатоль Георгіевіч Алексін|Алексін Анатоль Георгіевіч]]
* [[Алексінічы]]
* [[Жак Стэфэн Алексіс|Алексіс Жак Стэфэн]]
* [[Канстанцін Андрэевіч Алексютовіч|Алексютовіч Канстанцін Андрэевіч]]
* [[Ларыса Канстанцінаўна Алексютовіч|Алексютовіч Ларыса Канстанцінаўна]]
* [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Алексютовіч Мікалай Астапавіч]]
* [[Цімафей Данілавіч Алексяйчук|Алексяйчук Цімафей Данілавіч]]
* [[Алекшыцы]]
* [[Алеламорфы]]
* [[Алелапатыя]]
* [[Алелі]]
* [[Род Алелькавічаў|Алелькавічы]]
** [[Аляксандр Алелькавіч]]
** [[Сямён Алелькавіч]]
** [[Міхаіл Алелькавіч]]
** [[Васіль Сямёнавіч Алелькавіч]]
** [[Сямён Міхалавіч Алелькавіч]]
** [[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч]]
** [[Юрый Алелькавіч (1559—1586)]]
** [[Соф’я Слуцкая]]
* [[Жан Алеман|Алеман Жан]]
* [[Алеманісты]]
* [[Алеманы]]
* [[Рой Джордж Дуглас Ален|Ален Рой Джордж Дуглас]]
* [[Алена Прыгожая|Алена]]
* [[Алена Іванаўна]]
* [[Правіла Алена|Алена Правіла]]
* [[Антон Варфаламеевіч Алендскі|Алендскі Антон Варфаламеевіч]]
* [[Аленевае возера]]
* [[Аленевы грыб]]
* [[Аленевы мох]]
* [[Аленевы рог]]
* [[Аленегадоўля]]
* [[Алені]]
* [[Аляксандр Аляксеевіч Аленін|Аленін Аляксандр Аляксеевіч]]
* [[Алентаўн]]
* [[Алень велікарогі]]
* [[Алень высакародны]]
* [[Аленявостраўскі могільнік]]
* [[Алепа]]
* [[Алергалогія]]
* [[Алергены]]
* [[Алергічныя хваробы]]
* [[Алергія]]
* [[Галеаца Алесі|Алесі Галеаца]]
* [[Алеся (часопіс)]]
* [[Алеуты]]
* [[Алеуцкая дэпрэсія]]
* [[Алеуцкая хвароба]]
* [[Алеуцкі жолаб]]
* [[Алеуцкі хрыбет]]
* [[Алеуцкія астравы]]
* [[Алеўраліт]]
* [[Алеўрыт]]
* [[Алефіны]]
* [[Алечскі ледавік]]
* [[Мікалаш Алеш|Алеш Мікалаш]]
* [[Юрый Карлавіч Алеша|Алеша Юрый Карлавіч]]
* [[Антон Антонавіч Алешка|Алешка Антон Антонавіч]]
* [[Алешнікі]]
* [[Алешня]]
* [[Алея]]
* [[Алёкма]]
* [[Алёкма-Чарскае нагор’е]]
* [[Алёкмінскі станавік]]
* [[Алёнка]]
* [[Аляксандр Аляксандравіч Алёхін|Алёхін Аляксандр Аляксандравіч]]
* [[Васіль Васілевіч Алёхін|Алёхін Васіль Васілевіч]]
* [[Мікалай Аляксандравіч Алёхін|Алёхін Мікалай Аляксандравіч]]
* [[Алжыр]]
** [[Насельніцтва Алжыра]]
** [[Гісторыя Алжыра]]
** [[Узброеныя сілы Алжыра]]
** [[Культура Алжыра]]
** [[Літаратура Алжыра]]
** [[Архітэктура Алжыра]]
** [[Выяўленчае мастацтва Алжыра]]
** [[Музыка Алжыра]]
** [[Тэатр Алжыра]]
** [[Кінематограф Алжыра]]
* [[Алжыр (горад)]]
* [[Алжыра-Туніскі артэзіянскі басейн]]
* [[Алжырскія арабы]]
* [[Махамед Алі|Алі Махамед]]
* [[Алі ібн Абу Таліб]]
* [[Алі-Байрамлы]]
* [[Іван Якаўлевіч Алібегаў|Алібегаў Іван Якаўлевіч]]
* [[Алі-бей аль-Кабір]]
* [[Алібі]]
* [[Алібідэмія]]
* [[Алівін]]
* [[Аліга-]]
* [[Алігаклаз]]
* [[Алігамеры]]
* [[Алігаполія]]
* [[Алігапсонія]]
* [[Алігархія]]
* [[Алігасапробы]]
* [[Алігаспермія]]
* [[Алігат]]
* [[Алігатары]]
* [[Алігатоніка]]
* [[Алігатрофнае балота]]
* [[Алігатрофы]]
* [[Алігафагі]]
* [[Алігафрэнапедагогіка]]
* [[Алігафрэнапсіхалогія]]
* [[Алігафрэнія]]
* [[Малашчацінкавыя чэрві|Алігахеты]]
* [[Алігацукрыды]]
* [[Алігацэнавы аддзел]]
* [[Алігацэноз]]
* [[Алігаэфіракрылаты]]
* [[Маргарыта Іосіфаўна Алігер|Алігер Маргарыта Іосіфаўна]]
* [[Фазу Гамзатаўна Аліева|Аліева Фазу Гамзатаўна]]
* [[Гейдар Аліеў|Аліеў Гейдар Алі Рза аглы]]
* [[Аарон Алізароўскі|Алізароўскі Аарон]]
* [[Алізарын]]
* [[Алікантэ]]
* [[Алілуевы]]
** [[Сяргей Якаўлевіч Алілуеў]]
** [[Надзея Сяргееўна Алілуева]]
* [[Алілуя]]
* [[Алімджан Хамід]]
* [[Аліментацыя]]
* [[Аліменты]]
* [[Ануарбек Турлубекавіч Алімжанаў|Алімжанаў Ануар Турлубекавіч]]
* [[Алімп]]
* [[Алімпій]]
* [[Алімпійская вёска]]
* [[Алімпійская сімволіка]]
* [[Алімпійская хартыя]]
* [[Алімпійскі горад]]
* [[Алімпійскі рух]]
* [[Алімпійскія віды спорту]]
* [[Алімпійскія гульні]]
* [[Алімпійцы]]
* [[Алімпія]]
* [[Алімпіяда]]
* [[Алінг-Гангры]]
* [[Алінда]]
* [[Алінф]]
* [[Алі-паша Тэпеленскі]]
* [[Уладзімір Цітавіч Алісейка|Алісейка Уладзімір Цітавіч]]
* [[Бурачок|Алісум]]
* [[Алітаванне]]
* [[Алітус]]
* [[Аліты]]
* [[Алітэрацыя]]
* [[Лорэнс Кер Аліўе|Аліўе Лорэнс Кер]]
* [[Масліна|Аліўкавае дрэва]]
* [[Аліўкавая плямістасць]]
* [[Аліўкавы алей]]
* [[Аліўскі мір]]
* [[Аліфатычныя злучэнні]]
* [[Абрам Ісакавіч Аліханаў|Аліханаў Абрам Ісакавіч]]
* [[Ісак Сямёнавіч Аліханян|Аліханян Ісак Сямёнавіч]]
* [[Аліцыклічныя злучэнні]]
* [[Гевонд Алішан|Алішан Гевонд]]
* [[Япанчэ Вагізавіч Алішаў|Алішаў Япанчэ Вагізавіч]]
* [[Алкагалізм]]
* [[Алкагаляты]]
* [[Алкаголі]]
* [[Алкагольныя напіткі]]
* [[Алкагольныя псіхозы]]
* [[Алкалоіды]]
* [[Алкамен]]
* [[Алканост]]
* [[Алканы]]
* [[Алкеева страфа]]
* [[Алкены]]
* [[Алківіяд]]
* [[Алкідныя лакі]]
* [[Алкідныя смолы]]
* [[Алкіл]]
* [[Алкілат]]
* [[Алкіліраванне]]
* [[Алкілфасфаты]]
* [[Алкіны]]
* [[Алкіо]]
* [[Алкуін]]
* [[Алмаз]]
* [[Алмазная прамысловасць]]
* [[Алмазны інструмент]]
* [[Алмазны сіндыкат]]
* [[Алмазныя горы]]
* [[Алмалык]]
* [[Гамэр Гаджы Ага кызы Алмасзадэ|Алмасзадэ Гамэр Гаджы Ага кызы]]
* [[Алматы]]
* [[Франсішку Алмейда|Алмейда Франсішку]]
* [[Жуан Баптышта да Алмейда-Гарэт|Алмейда-Гарэт Жуан Баптышта да Сілва Лейтан ды]]
* [[Алод]]
* [[Яўген Піліпавіч Алонаў|Алонаў Яўген Піліпавіч]]
* [[Алісія Алонса|Алонса Алісія]]
* [[Ігар Уладзіміравіч Алоўнікаў|Алоўнікаў Ігар Уладзіміравіч]]
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Алоўнікаў Уладзімір Уладзіміравіч]]
* [[Алоэ]]
* [[Міхаіл Уладзіміравіч Алпатаў|Алпатаў Міхаіл Уладзіміравіч]]
* [[Алтаіт]]
* [[Алтай]]
* [[Рэспубліка Алтай]]
* [[Габійскі Алтай|Алтай габійскі]]
* [[Мангольскі Алтай|Алтай мангольскі]]
* [[Алтайскі край]]
* [[Алтайскі трактар]]
* [[Алтайскія мовы]]
* [[Алтайцы]]
* [[Алтар]]
* [[Алтын]]
* [[Алтынколь]]
* [[Ібрай Алтынсарын|Алтынсарын Ібрай]]
* [[Алтынтаг]]
* [[Алтэя]]
* [[Алуналоз]]
* [[Адольф Алунан|Алунан Адольф]]
* [[Юрыс Андрэевіч Алунан|Алунан Юрыс Андрэевіч]]
* [[Алуніт]]
* [[Алунітавая руда]]
* [[Алупка]]
* [[Алушта]]
* [[Алфавіт]]
* [[Алфенол]]
* [[Жарэс Іванавіч Алфёраў|Алфёраў Жарэс Іванавіч]]
* [[Мікалай Сямёнавіч Алфёраў|Алфёраў Мікалай Сямёнавіч]]
* [[Род Алфяровічаў|Алфяровічы]]
* [[Алхімія]]
* [[Алыча]]
* [[Альба (жанр)]]
* [[Альба]]
* [[Альба (Івацэвіцкі раён)]]
* [[Фернанда Альварэс дэ Таледа Альба|Альба Альварэс дэ Таледа]]
* [[Альба-Лонга]]
* [[Альбатросы]]
* [[Міхаіл Нілавіч Альбаў|Альбаў Міхаіл Нілавіч]]
* [[Альбеда]]
* [[Альбедаметр]]
* [[Альбенаўскае возера]]
* [[Ісаак Мануэль Альбеніс|Альбеніс Ісаак Мануэль]]
* [[Аляксандр Альбер|Альбер Аляксандр]]
* [[Марсель Альбер|Альбер Марсель]]
* [[Хуан Баўтыста Альбердзі|Альбердзі Хуан Баўтыста]]
* [[Альберт (возера)]]
* [[Альберт II]]
* [[Альберт Вялікі]]
* [[Альберта (правінцыя)]]
* [[Альберта (вугальны басейн)]]
* [[Альбертусталер]]
* [[Леон Батыста Альберці|Альберці Леон Батыста]]
* [[Рафаэль Альберці|Альберці Рафаэль]]
* [[Джаакіна Альберціні|Альберціні Джаакіна]]
* [[Альбігойскія войны]]
* [[Альбігойцы]]
* [[Альбіён]]
* [[Альбінізм]]
* [[Альбінскае вадасховішча]]
* [[Альбінскі палацава-паркавы ансамбль]]
* [[Альбіт]]
* [[Альбітафір]]
* [[Альбіцыя]]
* [[Альбом]]
* [[Даніэль Альбрыхскі|Альбрыхскі Даніэль]]
* [[Альбрэхт Брандэнбургскі]]
* [[Альбрэхт Мядзведзь]]
* [[Альбрэхтаўскі стэарынава-свечачны і мылаварны завод]]
* [[Альбукерке]]
* [[Альбумінурыя]]
* [[Альбуміны]]
* [[Альбус]]
* [[Пётр Паўлавіч Альбядзінскі|Альбядзінскі Пётр Паўлавіч]]
* [[Альбярцін]]
* [[Альбярцінскае возера]]
* [[Альбярцінская дывановая мануфактура]]
* [[Альбярцінская лесапільна-сталярная фабрыка]]
* [[Альбярцінская суконная фабрыка]]
* [[Альбярцінская шоўкакруцільная фабрыка]]
* [[Альбярцінскі чыгуналіцейны завод]]
* [[Альбярцінскі электралямпавы завод]]
* [[Луіс Уолтэр Альварэс|Альварэс Луіс Уолтэр]]
* [[Альвеакакоз]]
* [[Хуга Альвен|Альвен Хуга]]
* [[Альвеолы]]
* [[Бэці Альвер|Альвер Бэці]]
* [[Альвы]]
* [[Альгадысменарэя]]
* [[Альгалагнія]]
* [[Альгалогія]]
* [[Альгамбра]]
* [[Альгерд]]
* [[Альгердавічы]]
* [[Альгімунт]]
* [[Альгін]]
* [[Альгінавыя кіслоты]]
* [[Альгіцыды]]
* [[Альгова]]
* [[Альгомель]]
* [[Альдалазы]]
* [[Альдастэрон]]
* [[Альдозы]]
* [[Альдона]]
* [[Альдравандра]]
* [[Альдэбаран]]
* [[Альдэгіды]]
* [[Юрый Артуравіч Альдэкоп|Альдэкоп Юрый Артуравіч]]
* [[Курт Альдэр|Альдэр Курт]]
* [[Дзмітрый Аляксеевіч Альдэроге|Альдэроге Дзмітрый Аляксеевіч]]
* [[Альендэ Госенс]]
* [[Альдзініца]]
* [[Аль-Іскандарыя]]
* [[Алькабала]]
* [[Алькальд]]
* [[Алькеж]]
* [[Альклед]]
* [[Альковічы]]
* [[Алькоў]]
* [[Дыега дэ Альмагра|Альмагра Дыега дэ]]
* [[Альмады]]
* [[Альмадэн]]
* [[Альма-матэр]]
* [[Альманах]]
* [[Альмандзін]]
* [[Альманы]]
* [[Альмаравіды]]
* [[Альмахады]]
* [[Кладаміра Альмейда Медына|Альмейда Медыка Кладаміра]]
* [[Альмекі]]
* [[Альмерыя]]
* [[Альмецьеўск]]
* [[Карл Юнас Лове Альмквіст|Альмквіст Карл Юнас Лове]]
* [[Альпака]]
* [[Альпень]]
* [[Альпідый]]
* [[Альпійская геасінклінальная вобласць]]
* [[Альпійская расліннасць]]
* [[Альпійская складкавасць]]
* [[Цыкламен|Альпійская фіялка]]
* [[Альпійскі пояс]]
* [[Альпійскі рэльеф]]
* [[Альпійскія лугі]]
* [[Альпійскія стралкі]]
* [[Альпінарый]]
* [[Альпінізм]]
* [[Альпініяда]]
* [[Альпы]]
* [[Леў Абрамавіч Альпяровіч|Альпяровіч Леў Абрамавіч]]
* [[Пётр Іванавіч Альсмік|Альсмік Пётр Іванавіч]]
* [[Альт]]
* [[Альтаір]]
* [[Альтаміра]]
* [[Альтаміра-і-Крэвеа]]
* [[Альтанка]]
* [[Альтанкавыя птушкі]]
* [[Альтанкавыя птушкі|Альтаншчыкі]]
* [[Альбрэхт Альтдорфер|Альтдорфер Альбрэхт]]
* [[Альтона]]
* [[Альтруізм]]
* [[Іаган Альтузій|Альтузій Іаган]]
* [[Васіль Міхайлавіч Альтфатэр|Альтфатэр Васіль Міхайлавіч]]
* [[Сямён Аляксандравіч Альтшулер|Альтшулер Сямён Аляксандравіч]]
* [[Алена Барысаўна Альтшуль|Альтшуль Алена Барысаўна]]
* [[Альтыметр]]
* [[Альтыплана]]
* [[Альтэрацыя]]
* [[Тэадор Юр’евіч Альтэрман|Альтэрман Тэадор Юр’евіч]]
* [[Альтэрнатэра]]
* [[Альтэрнарыёзы]]
* [[Альтэрнарыя]]
* [[Альтэрнатыва]]
* [[Альтэрнатыўная служба]]
* [[Альтэрнатыўныя школы]]
* [[Альтэрнацыя]]
* [[Альфа (літара)|Альфа]]
* [[Alfa Romeo|Альфа Рамэо]]
* [[Рауль Рыкарда Альфансін|Альфансін Рауль Рыкарда]]
* [[Элой Альфара|Альфара Элой]]
* [[Альфа-распад]]
* [[Альфартыёз]]
* [[Альфа-спектрометр]]
* [[Альфа-часціца]]
* [[Ханес Альфвен|Альфвен Ханес]]
* [[Віторыа Альф’еры|Альф’еры Віторыо]]
* [[Альфёльдскі рух]]
* [[Альфоль]]
* [[Альфонс I]]
* [[Альфонс V]]
* [[Альфонс XII]]
* [[Альфонс XIII]]
* [[Альфонсы]]
** [[Альфонс I Ваяўнік]]
** [[Альфонс II Нявінны]]
** [[Альфонс III Вялікі]]
** [[Альфонс V Велікадушны]]
** [[Альфонс VI Храбры]]
** [[Альфонс VII]]
** [[Альфонс VIII]]
** [[Альфонс IX]]
** [[Альфонс X Мудры]]
** [[Альфонс XI]]
* [[Альфрэд Вялікі]]
* [[Альфрэска]]
* [[Віктар Міхайлавіч Альхімовіч|Альхімовіч Віктар Міхайлавіч]]
* [[Казімір Альхімовіч|Альхімовіч Казімір]]
* [[Мікалай Леанідавіч Альховікаў|Альховікаў Мікалай Леанідавіч]]
* [[Альховыя лясы]]
* [[Альхон]]
* [[Альхоўскае вадасховішча]]
* [[Мікалай Іванавіч Альхоўскі|Альхоўскі Мікалай Іванавіч]]
* [[Альхоўцы]]
* [[Альцыёна]]
* [[Альшанікі]]
* [[Альшаніцкая бітва]]
* [[Усвейка|Альшанка (Усвейка)]]
* [[Альшанка (рака)|Альшанка (прыток Бярэзіны)]]
* [[Альшанка (возера)]]
* [[Альшанскае (возера, Шумілінскі раён)|Альшанскае возера]]
* [[Альшаны]]
* [[Альшоўка]]
* [[Альштынскае ваяводства (1975—1998)|Альштынскае ваяводства]]
* [[Альшэва]]
* [[Анатоль Адамавіч Альшэўскі|Альшэўскі Анатоль Адамавіч]]
* [[Караль Станіслаў Альшэўскі|Альшэўскі Кароль Станіслаў]]
* [[Альшэўскі летапіс]]
* [[Альянс]]
* [[Альянс вытворцаў какавы]]
* [[Альянс сацыялістычнай дэмакратыі]]
* [[Марыс Алэ|Алэ Марыс]]
* [[Алювій]]
* [[Алювіяльныя глебы]]
* [[Алювіяльныя раўніны]]
* [[Алюзія]]
* [[Алюмаарганічныя злучэнні]]
* [[Алюмагель]]
* [[Алюмасілікаты]]
* [[Алюматол]]
* [[Алюмель]]
* [[Алюмінаванне]]
* [[Алюмінаты]]
* [[Алюмінатэрмія]]
* [[Алюмініевая прамысловасць]]
* [[Алюмініевы галын]]
* [[Алюмініевыя канструкцыі]]
* [[Алюмініевыя руды]]
* [[Алюмініевыя сплавы]]
* [[Алюміній]]
* [[Аксід алюмінію|Алюмінію аксід]]
* [[Злучэнні алюмінію|Алюмінію злучэнні]]
** [[Гідраксід алюмінію|Алюмінію гідраксід]]
** [[Сульфат алюмінію|Алюмінію сульфат]]
** [[Фтарыд алюмінію|Алюмінію фтарыд]]
** [[Хларыд алюмінію|Алюмінію хларыд]]
** [[Нітрыд алюмінію|Алюмінію нітрыд]]
** [[Гідрыд алюмінію|Алюмінію гідрыд]]
** [[Арсенід алюмінію|Алюмінію арсенід]]
* [[Алюры]]
* [[Алютарскі заліў]]
* [[Мікалай Восіпавіч Алюшкевіч|Алюшкевіч Мікалай Восіпавіч]]
* [[Аляксандр Аляксандравіч Аляб’еў|Аляб’еў Аляксандр Аляксандравіч]]
* [[Аляксандр Глебавіч (князь дубровіцкі)]]
* [[Аляксандр Ягелончык]]
* [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]]
* [[Аляксандр I Георгіевіч]]
* [[Аляксандр I Карагеоргіевіч]]
* [[Аляксандр II (цар Кахетыі)]]
* [[Аляксандр II (імператар расійскі)]]
* [[Аляксандр III (Папа Рымскі)]]
* [[Аляксандр III (імператар расійскі)]]
* [[Аляксандр VI (Папа Рымскі)]]
* [[Аляксандр Афрадысійскі]]
* [[Аляксандр Добры]]
* [[Аляксандр Македонскі]]
* [[Аляксандр Неўскі]]
* [[Архіпелаг Аляксандра|Аляксандра Архіпелаг]]
* [[Зямля Аляксандра I|Аляксандра I Зямля]]
* [[Аляксандра Фёдараўна]]
* [[Аляксандравы]]
** [[Аляксандр Васілевіч Аляксандраў]]
** [[Барыс Аляксандравіч Аляксандраў]]
* [[Аляксандра-Неўская лаўра]]
* [[Аляксандраў (горад)]]
* [[Аляксандр Паўлавіч Аляксандраў|Аляксандраў Аляксандр Паўлавіч]]
* [[Анатоль Мікалаевіч Аляксандраў|Аляксандраў Анатоль Мікалаевіч]]
* [[Анатоль Пятровіч Аляксандраў|Аляксандраў Анатоль Пятровіч]]
* [[Георгій Фёдаравіч Аляксандраў|Аляксандраў Георгій Фёдаравіч]]
* [[Мікалай Мікалаевіч Аляксандраў|Аляксандраў Мікалай Мікалаевіч]]
* [[Павел Сяргеевіч Аляксандраў|Аляксандраў Павел Сяргеевіч]]
* [[Рыгор Васілевіч Аляксандраў|Аляксандраў Рыгор Васілевіч]]
* [[Сямён Іосіфавіч Аляксандраў|Аляксандраў Сямён Іосіфавіч]]
* [[Аляксандраў прывілей]]
* [[Аляксандраўка (Калінкавіцкі раён)]]
* [[Аляксандраўскі кафляны завод]]
* [[Ларыса Філалогаўна Аляксеева|Аляксеева Ларыса Філалогаўна]]
* [[Таццяна Іванаўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Іванаўна]]
* [[Таццяна Міхайлаўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Міхайлаўна]]
* [[Таццяна Назараўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Назараўна]]
* [[Аляксеевічы]]
* [[Барыс Леанідавіч Аляксеенка|Аляксеенка Барыс Леанідавіч]]
* [[Валерый Паўлавіч Аляксееў|Аляксееў Валерый Паўлавіч]]
* [[Васіль Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Васіль Іванавіч]]
* [[Герт Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Герт Іванавіч]]
* [[Іван Епіфанавіч Аляксееў|Аляксееў Іван Епіфанавіч]]
* [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Аляксееў Леанід Васілевіч]]
* [[Мікалай Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Мікалай Іванавіч]]
* [[Міхаіл Васілевіч Аляксееў|Аляксееў Міхаіл Васілевіч]]
* [[Міхаіл Мікалаевіч Аляксееў|Аляксееў Міхаіл Мікалаевіч]]
* [[Сяргей Аляксеевіч Аляксееў|Аляксееў Сяргей Аляксеевіч]]
* [[Фёдар Якаўлевіч Аляксееў|Аляксееў Фёдар Якаўлевіч]]
* [[Яўген Кузьміч Аляксееў|Аляксееў Яўген Кузьміч]]
* [[Аляксееўка (Брагінскі раён)]]
* [[Канстанцін Аляксеевіч Аляксееўскі|Аляксееўскі Канстанцін Аляксеевіч]]
* [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)]]
* [[Аляксей I Камнін]]
* [[Аляксей Міхайлавіч]]
* [[Аляксей Пятровіч]]
* [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)]]
* [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)]]
* [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Аляксюк Павел Паўлавіч]]
* [[Алянёк]]
* [[Алянёцкі заліў]]
* [[Аляпка]]
* [[Аляска (заліў)]]
* [[Аляска (паўвостраў)]]
* [[Аляска (штат)]]
* [[Аляскінскае цячэнне]]
* [[Аляскінскі хрыбет]]
* [[Аляхновіцкае ўзвышша]]
* [[Галіна Іванаўна Аляхновіч|Аляхновіч Галіна Іванаўна]]
* [[Мікалай Міхайлавіч Аляхновіч|Аляхновіч Мікалай Міхайлавіч]]
* [[Мікола Аляхновіч|Аляхновіч Мікола]]
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч|Аляхновіч Мсціслаў Антонавіч]]
* [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак Каролевіч]]
* [[Аляхновічы]]
* [[Род Аляхновічаў|Аляхновічы (род)]]
** [[Алехна Рымавідавіч]]
** [[Пётр Алехнавіч]]
** [[Андрэй Алехнавіч]]
** [[Мікалай Пятровіч Аляхновіч]]
** [[Міхал Алехнавіч]]
* [[Васіль Антонавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Васіль Антонавіч]]
* [[Іван Баніфатавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іван Баніфатавіч]]
* [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іосіф Іванавіч]]
* [[Аляшкевіч Фёдар Васілевіч|Фёдар Васілевіч Аляшкевіч]]

== Ам ==

* [[Амагасакі]]
* [[Жоржы Амаду|Амаду Жоржы]]
* [[Амадыес]]
* [[Амазаніт]]
* [[Амазонас]]
* [[Амазонка]]
* [[Амазонкі]]
* [[Амазонская нізіна]]
* [[Амаладжэнне]]
* [[Амалон]]
* [[Амальгама]]
* [[Амальгамацыя]]
* [[Амальгацыя банкаў]]
* [[Эдварда Амальдзі|Амальдзі Эдварда]]
* [[Амальтэя]]
* [[Аман]]
** [[Геаграфія Амана]]
** [[Насельніцтва Амана]]
** [[Гісторыя Амана]]
** [[Узброеныя сілы Амана]]
** [[Культура Амана]]
** [[Літаратура Амана]]
** [[Архітэктура Амана]]
** [[Выяўленчае мастацтва Амана]]
** [[Музыка Амана]]
** [[Тэатр Амана]]
** [[Кінематограф Амана]]
* [[Аман (горад)]]
* [[Тэадор Аман|Аман Тэадор]]
* [[Дагаворны Аман|Аман дагаворны]]
* [[Аманалы]]
* [[Амангельды Іманаў]]
* [[Амані]]
* [[Аманімацыя]]
* [[Аманімія]]
* [[Аманіты (галаваногія)]]
* [[Аманіты (рэчывы)]]
* [[Аманіфікацыя]]
* [[Аманоліз]]
* [[Аманскі заліў]]
* [[Хаджар|Аманскія горы]]
* [[Аманула-хан]]
* [[Амапа]]
* [[Амар I]]
* [[Амара]]
* [[Амаралізм]]
* [[Аксамітнік|Амарант]]
* [[Амарна]]
* [[Амартызатар]]
* [[Амартызацыя]]
* [[Амары]]
* [[Амарыліс]]
* [[Энрыке Амарым|Амарым Энрыке]]
* [[Амарыты]]
* [[Аматар]]
* [[Аматарскае кіно]]
* [[Аматэрасу]]
* [[Амафон]]ы
* [[Амаформы]]
* [[Амафос]]
* [[Амаці]]
* [[Пескарыйка|Амацэнт]]
* [[Элгуджа Давідавіч Амашукелі|Амашукелі Элгуджа Давідавіч]]
* [[Амбала]]
* [[Віктар Амазаснавіч Амбарцумян|Амбарцумян Віктар Амазаснавіч]]
* [[Амбівалентнасць]]
* [[Амбілеўцы]]
* [[Амбістомавыя|Амбістомы]]
* [[Амбіцыя]]
* [[Амбліганіт]]
* [[Амбон]]
* [[Амбон (горад)]]
* [[Амбра]]
* [[Пётр Іосіфавіч Амбражунас|Амбражунас Пётр Іосіфавіч]]
* [[Ніёле Вінцаўна Амбразайцітэ|Амбразайцітэ Ніёле Вінцаўна]]
* [[Амбразіянская рэспубліка]]
* [[Амбразура]]
* [[Амброзія]]
* [[Амброзія (род раслін)]]
* [[Амбросавічы]]
* [[Антон Лаўрэнавіч Амбросаў|Амбросаў Антон Лаўрэнавіч]]
* [[Амбулаторна-паліклінічная дапамога]]
* [[Амбулаторыя]]
* [[Амбунду]]
* [[Амвросіеўка (археалагічны помнік)]]
* [[Амвросій (разьбяр)]]
* [[Аляксей Пятровіч Амвросьеў|Амвросьеў Аляксей Пятровіч]]
* [[Амга]]
* [[Амговічы]]
* [[Амдурман]]
* [[Амебейная кампазіцыя]]
* [[О мега|Амега]]
* [[Амежнік]]
* [[Пётр Адамавіч Амельчанка|Амельчанка Пётр Адамавіч]]
* [[Уладзімір Аляксандравіч Амельяновіч|Амельяновіч Уладзімір Аляксандравіч]]
* [[Уладзімір Сцяпанавіч Амельянюк|Амельянюк Уладзімір Сцяпанавіч]]
* [[Амелянец]]
* [[Ам’ен]]
* [[Аменарэя]]
* [[Аменемхет I]]
* [[Аменемхет II]]
* [[Аменемхет III]]
* [[Аменсалізм]]
* [[Ам’енская аперацыя (1918)]]
* [[Ам’енскі мірны дагавор (1802)]]
* [[Ам’енскі сабор]]
* [[Аменхатэп III]]
* [[Эхнатон|Аменхатэп IV]]
* [[Аменхатэп Малодшы]]
* [[Аменцыя]]
* [[Абдэль Хакім Амер|Амер Махамед Абд аль-Хакім]]
* [[Амерыга Веспучы]]
* [[Амерыка]]
* [[AT&amp;T Corporation|Амерыкан Тэлефон Энд Тэлеграф Компані]]
* [[Амерыканская энцыклапедыя|Амерыкана]]
* [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|Амерыкана-англійская вайна (1812—14)]]
* [[Іспана-амерыканская вайна (1898)|Амерыкана-іспанская вайна (1898)]]
* [[Амерыкана-кітайскі дагавор (1946)]]
* [[Амерыкана-мексіканская вайна|Амерыкана-мексіканская вайна (1846—48)]]
* [[Амерыкана-панамскія дагаворы]]
* [[Амерыкана-філіпінская вайна (1899—1901)]]
* [[Амерыкана-французскі дагавор (1778)]]
* [[Амерыкана-японскія дагаворы]]
* [[Амерыканоідная раса]]
* [[Амерыканская адміністрацыя дапамогі]]
* [[Акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук|Амерыканская акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук]]
* [[Амерыканская стандартбрэдная парода]]
* [[Амерыканская фэдэрацыя працы]]
* [[Амерыканская федэрацыя працы — Кангрэс вытворчых прафсаюзаў]]
* [[Амерыканская энцыклапедыя]]
* [[Hyphantria cunea|Амерыканскі белы мотыль]]
* [[Амерыканскі гнілец|Амерыканскі гнілец пчол]]
* [[Амерыканскі легіён]]
* [[Сомік амерыканскі|Амерыканскі сомік]]
* [[Амерыканскі футбол]]
* [[Амерыканцы]]
* [[Амерыцый]]
* [[Аметыст]]
* [[Мячэць Амеядаў|Амеядаў мячэць]]
* [[Амеядскі халіфат|Амеядаў халіфат]]
* [[Амеяды]]
* [[Амёбіяз]]
* [[Амёба|Амёбы]]
* [[Амі]]
* [[Аміда-нёрай|Аміда]]
* [[Амідаза|Амідазы]]
* [[Амідастамоз]]
* [[Амідастомы]]
* [[Аміды кіслот]]
* [[Аміды металаў]]
* [[Амілавы спірт|Амілавыя спірты]]
* [[Амілаза|Амілазы]]
* [[Амілапекцін]]
* [[Амілапласты]]
* [[Амілацэтаты]]
* [[Амілоза]]
* [[Амімія]]
* [[Хафізула Амін|Амін Хафізула]]
* [[Амінасмолы|Амінаальдэгідныя смолы]]
* [[Амінаванне]]
* [[Амінагліказіды]]
* [[Амінагрупа]]
* [[Амінакіслоты]]
* [[Амінапептыдазы]]
* [[Амінапласты]]
* [[Амінаспірты]]
* [[Талуідзіны|Амінаталуолы]]
* [[Трансаміназы|Амінатрансферазы]]
* [[Амінафенолы]]
* [[Амінацукры]]
* [[Аміны]]
* [[Амір Хасроў Дэхлеві]]
* [[Амірабадская культура]]
* [[Медэя Пятроўна Аміранашвілі|Аміранашвілі Медэя Пятроўна]]
* [[Пётр Варламавіч Аміранашвілі|Аміранашвілі Пётр Варламавіч]]
* [[Амірані]]
* [[Аміранцкія астравы]]
* [[Фікрэт Мешады Джаміль аглы Аміраў|Аміраў Фікрэт Мешады Джаміль аглы]]
* [[Амаснацы Амірдаўлат|Амірдаўлат Амаснацы]]
* [[Фатых Зарыфавіч Амірхан|Амірхан Фатых Зарыфавіч]]
* [[Чабуа Амірэджыбі|Амірэджыбі Чабуа]]
* [[Амітоз]]
* [[Аляксандр Навумавіч Амітон|Амітон Аляксандр Навумавіч]]
* [[Амічнае супраціўленне]]
* [[Джавані Батыста Амічы|Амічы Джавані Батыста]]
* [[Амія]]
* [[Аміяк]]
* [[Аміякаты]]
* [[Аміян Марцэлін]]
* [[Аміячная вада]]
* [[Аміячная салетра]]
* [[Амкадор]]
* [[Ялуцзян|Амнакан]]
* [[Амнезія]]
* [[Амніён]]
* [[Амніёты]]
* [[Амністыя]]
* [[Amnesty International|Амністыя міжнародная]]
* [[Амографы]]
* [[Amoco|Амока]]
* [[Амон]]
* [[Аманіты (галаваногія)|Амонаідэі]]
* [[Амоній]]
* [[Слоўнік амонімаў|Амонімаў слоўнік]]
* [[Амонім]]ы
* [[Амоніевыя злучэнні|Амонію злучэнні]]
* [[Аморфны стан]]
* [[Аморфныя мовы]]
* [[Мікалай Міхайлавіч Амосаў|Амосаў Мікалай Міхайлавіч]]
* [[Ампелаграфія]]
* [[Ампелатэрапія]]
* [[Андрэ Мары Ампер|Ампер Андрэ Мары]]
* [[Ампер (адзінка вымярэння)|Ампер]]
* [[Сіла Ампера|Ампера закон]]
* [[Сіла Ампера]]
* [[Ампервальтомметр]]
* [[Ампер-гадзіна]]
* [[Амперметр]]
* [[Ампір]]
* [[Амплітрон]]
* [[Амплітуда]]
* [[Амплітудная мадуляцыя]]
* [[Амплітудны аналізатар]]
* [[Амплітудны дыскрымінатар]]
* [[Ампліфікацыя]]
* [[Амплуа]]
* [[Ампула]]
* [[Ампутацыя]]
* [[Амраваты]]
* [[Амрацкая культура]]
* [[Амры]]
* [[Міхрдат Аванесавіч Амрыкян|Амрыкян Міхрдат Аванесавіч]]
* [[Амрыта]]
* [[Амрытсар]]
* [[Амстэрдам]]
* [[Амстэрдамскі інтэрнацыянал]]
* [[Амстэрдамскі канал]]
* [[Альфрэд Фрыцавіч Амтман-Брыедыт|Амтман-Брыедыт Альфрэд Фрыцавіч]]
* [[Амудар’інская газанафтаносная правінцыя]]
* [[Амудар’інскі скарб]]
* [[Амудар’я]]
* [[Талісман|Амулет]]
* [[Руаль Амундсен|Амундсен Руаль]]
* [[Заліў Амундсена|Амундсена заліў]]
* [[Катлавіна Амундсена|Амундсена катлавіна]]
* [[Мора Амундсена|Амундсена мора]]
* [[Амуніцыя]]
* [[Купідон|Амур]]
* [[Амур]]
* [[Амура-Якуцкая магістраль]]
* [[Амурсана]]
* [[Амурская вобласць]]
* [[Амурскі заліў]]
* [[Амурскі ліман]]
* [[Амуры (рыбы)|Амуры]]
* [[Амфадантоз]]
* [[Амфара]]
* [[Амфатэрнасць]]
* [[Амфі-]]
* [[Амфібаліт]]
* [[Амфібалія]]
* [[Амфібіёнты]]
* [[Земнаводныя|Амфібіі]]
* [[Амфібія]]
* [[Амфіболы]]
* [[Амфібрахій]]
* [[Амфізбены]]
* [[Амфікарпія]]
* [[Амфіктыянія]]
* [[Амфіліны|Амфіліна]]
* [[Амфімакр]]
* [[Апладненне|Амфіміксіс]]
* [[Амфіпрастыль]]
* [[Амфітэатр]]
* [[Аляксандр Валянцінавіч Амфітэатраў|Амфітэатраў Аляксандр Валянцінавіч]]
* [[Амфіумы]]
* [[Амфіфіты]]
* [[Амхара]]
* [[Амхарская мова]] 329 старонка
* [[Амшара]]
* [[Амыленне]]
* [[Амяла]]
* [[Амялушка]]
* [[Амяльнянскі]]
* [[Міхаіл Сцяпанавіч Амяльянчык|Амяльянчык Міхаіл Сцяпанавіч]]
* [[Васіль Леанідавіч Амялянскі|Амялянскі Васіль Леанідавіч]]
* [[Амярцвенне]]

== Ан ==

* [[Ан-]]
* [[Ана-]]
* [[Ан]]
* [[Анаба]]
* [[Анабазін]]
* [[Анабалізм]]
* [[Анабалія]]
* [[Анабаптызм|Анабаптысты]]
* [[Анабар (рака)|Анабар]]
* [[Анабарскае плато]]
* [[Анабарскі заліў]]
* [[Анабас]]
* [[Анабергіт]]
* [[Анабіёз]]
* [[Анагенез]]
* [[Анаграма]]
* [[Анадзіраванне]]
* [[Бяззубкі|Анадонты]]
* [[Анадыр (рака)|Анадыр]]
* [[Анадыр]]
* [[Анадырскае пласкагор’е]]
* [[Анадырская нізіна]]
* [[Анадырскі заліў]]
* [[Анакалуф]]
* [[Анакапійская пячора]]
* [[Анаконда]]
* [[Анакруза]]
* [[Анакрэантычная паэзія]]
* [[Анакрэонт]]
* [[Анаксагор з Клазаменаў|Анаксагор]]
* [[Анаксібіёз]]
* [[Анаксімандр]]
* [[Анаксімен]]
* [[Анаксія]]
* [[Аналагавая вылічальная машына]]
* [[Школа Аналаў|Аналаў школа]]
* [[Аналептыкі]]
* [[Аналіз гаспадарчай дзейнасці]]
* [[Матэматычны аналіз|Аналіз матэматычны]]
* [[Хімічны аналіз|Аналіз хімічны]]
* [[Аналізатар]]
** [[Аналізатар спектра|у оптыцы]]
** [[Аналізатар (прамысловасць)|У прамысловасці]]
* [[Аналізатары]]
* [[Аналісты]]
* [[Аналітычнае скрыжаванне]]
* [[Аналітычная геаметрыя]]
* [[Аналітычная механіка]]
* [[Аналітычная псіхалогія]]
* [[Аналітычная філасофія]]
* [[Аналітычная функцыя]]
* [[Аналітычная хімія]]
* [[Аналітычны ўлік]]
* [[Аналітычныя мовы]]
* [[Аналогія]]
** [[Аналагічныя органы|у біялогіі]]
** [[Аналогія (мовазнаўства)|у мовазнаўстве]]
* [[Аналогія быцця]]
* [[Аналой]]
* [[Анальныя залозы]]
* [[Анальцым]]
* [[Анамалістычны год]]
* [[Анамалія]]
** [[Заганы развіцця|у біялогіі і медыцыне]]
** [[Анамалія (метэаралогія)|у метэаралогіі]]
* [[Анамарфаванне]]
* [[Анамасіялогія]]
* [[Анамастыка]]
* [[Анамія]]
* [[Анамнез]]
* [[Анамніі]]
* [[Ананас]]
* [[Мулк Радж Ананд|Ананд Мулк Радж]]
* [[Ананізм]]
* [[Ананім]]
* [[Ананімны твор]]
* [[Ананія]]
* [[Ніна Гедэванаўна Ананіяшвілі|Ананіяшвілі Ніна Гедэванаўна]]
* [[Ананке (міфалогія)|Ананке]]
* [[Ананке (спадарожнік)|Ананке]]
* [[Ананчыцы]]
* [[Анатоль Андрэевіч Ананьеў (пісьменнік)|Ананьеў Анатоль Андрэевіч]]
* [[Анатоль Андрэевіч Ананьеў]]
* [[Барыс Герасімавіч Ананьеў|Ананьеў Барыс Герасімавіч]]
* [[Ананынская культура]]
* [[Анапа]]
* [[Ана Перэна]]
* [[Анапест]]
* [[Анаплазмоз]]
* [[Анаплазмы]]
* [[Анаплацэфалідозы коней]]
* [[Анар]]
* [[Анаргазмія]]
* [[Анартазіт]]
* [[Анартаклаз]]
* [[Анартыт]]
* [[Анарха-сіндыкалізм]]
* [[Анархізм]] старонка 339
* [[Анархія вытворчасці]]
* [[Старажытныя пуэбла|Анасазі]]
* [[Анастамоз]]
* [[Васіль Рыгоравіч Анастасевіч|Анастасевіч Васіль Рыгоравіч]]
* [[Анастыгмат]]
* [[Анатаз]]
* [[Анатаксіны]]
* [[Анаталійскае агенцтва]]
* [[Анаталійскае пласкагор’е]]
* [[Анаталійскі буравугальны басейн]]
* [[Анатацыя]]
* [[Анатолія]]
* [[Анатомія]]
* [[Анатомія раслін]]
* [[Анаўская культура]]
* [[Анафаза]]
* [[Анафара]]
* [[Анафема]]
* [[Анафілактычны шок|Анафілаксія]]
* [[Анахайм]]
* [[Анахранізм]]
* [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|Анацэвіч Ігнат Сымонавіч]]
* [[Анаша]]
* [[Анаэрабіёз]]
* [[Анаэробныя арганізмы]]
* [[Анаэробныя інфекцыі]]
* [[Анаэробныя арганізмы|Анаэробы]]
* [[Анвер]]
* [[Ангажыраванае мастацтва]]
* [[Ангажэмент]]
* [[Ангар]]
* [[Ангара]]
* [[Ангарманічныя ваганні]]
* [[Ангарск]]
* [[Ангарскі краж]]
* [[Ангарыда]]
* [[Ангарыя]]
* [[Ангарэціс]]
* [[Праскоўя Мікітаўна Ангеліна|Ангеліна Праскоўя Мікітаўна]]
* [[Ангелы (дынастыя)|Ангелы]]
* [[Ангельнская парода]]
* [[Ангемітоніка]]
* [[Ангідрон]]
* [[Ангідрыд]]ы
* [[Ангідрыт]]
* [[Фёдар Ангілейка|Ангілейка Фёдар]]
* [[Ангілья]]
* [[Востры танзіліт|Ангіна]]
* [[Ангірас]]
* [[Ангія-]]
* [[Ангіяграфія]]
* [[Каэтан Ангіяліні|Ангіяліні Каэтан]]
* [[Ангіялогія]]
* [[Ангіяспазма]]
* [[Ангіятэнзін]]
* [[Ангкор]]
* [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|Англа-амерыканская вайна 1812-14]]
* [[Фалклендская вайна|Англа-аргенцінскі канфлікт 1982]]
* [[Англа-афганскія войны]]
* [[Англа-беларускае таварыства]]
* [[Англа-бірманскія войны]]
* [[Англа-бура-зулуская вайна|Англа-бура-зулуская вайна 1838-40]]
* [[Другая англа-бурская вайна|Англа-бурская вайна 1899—1902]]
* [[Англа-галандскія войны|Англа-галандскія войны 17 стагоддзя]]
* [[Англа-германскае марское пагадненне (1935)|Англа-германскае марское пагадненне 1935]]
* [[Англа-германская дэкларацыя (1938)|Англа-германская дэкларацыя 1938]]
* [[Англа-егіпецкае пагадненне (1954)|Англа-егіпецкае пагадненне 1954]]
* [[Англа-егіпецкі жашавло (1936)|Англа-егіпецкі дагавор 1936]]
* [[Англа-іракскія дагаворы|Англа-іракскія дагаворы і пагадненні 1922, 1926, 1930, 1948, 1955]]
* [[Акт аб уніі Вялікабрытаніі і Ірландыі|Англа-ірландская унія 1801]]
* [[Англа-ірландскі дагавор|Англа-ірландскі дагавор 1921]]
* [[Першая опіумная вайна|Англа-кітайская вайна 1840—42]]
* [[Англа-майсурскія войны]]
* [[Англа-маратхскія войны]]
* Англа-расійскія пагадненні 1873, 1885, 1907
** [[Англа-рускае пагадненне (1872—1873)]]
** [[Англа-рускае пагадненне (1895)]]
** [[Англа-рускае пагадненне (1907)]]
* [[Англа-савецка-іранскі дагавор 1942]]
* [[Англасаксонскае заваяванне]]
* [[Англасаксы]]
* [[Англа-сікхскія войны]]
** [[Першая англа-сікхская вайна]]
** [[Другая англа-сікхская вайна]]
* [[Англа-трансіарданскія дагаворы|Англа-трансіарданскія дагаворы 1928, 1946, 1948]]
* [[Другая опіумная вайна|Англа-франка-кітайская вайна 1856—60]]
* [[Англа-франка-рускае пагадненне (1915)|Англа-франка-рускае пагадненне 1915]]
* [[Англа-французскае пагадненне (1904)|Англа-французскае пагадненне 1904]]
* [[Акт аб уніі (1707)|Англа-шатландская унія 1707]]
* [[Англа-японскі саюз]]
* [[Англез]]
* [[Англезіт]]
* [[Англерская парода]]
* [[Англійская мова]]
* [[Эпсаміт|Англійская соль]]
* [[Рахіт|Англійская хвароба]]
* [[Ла-Манш|Англійскі канал]]
* [[Англійская рэвалюцыя|Англійскія рэвалюцыі 17 стагоддзя]]
* [[Англіканства|Англіканская царква]]
* [[Англічане]]
* [[Англія]]
* [[Англы]]
* [[Ангоб]]
* [[Ангола]]
** [[Геаграфія Анголы]]
** [[Насельніцтва Анголы]]
** [[Гісторыя Анголы]]
** [[Эканоміка Анголы]]
** [[Літаратура Анголы]]
** [[Выяўленчае мастацтва Анголы]]
* [[Ангорская каза|Ангорская парода козаў]]
* [[Ангрэн (горад)|Ангрэн]]
* [[Ангрэнскае радовішча]]
* [[Андэрс Іонас Ангстрэм|Ангстрэм Андэрс Іонас]]
* [[Ангулем]]
* [[Ангумуа]]
* [[Гарыб-Нурмухамед Андаліб|Андаліб Нурмухамед-Гарыб]]
* [[Андалузіт]]
* [[Андалусія]]
* [[Андалуская нізіна]]
* [[Кардыльера-Бетыка|Андалускія горы]]
* [[Андаманскае мора]]
* [[Андаманскія астравы]]
* [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]]
* [[Андарак]]
* [[Андатра]]
* [[Давід Ясонавіч Андгуладзе|Андгуладзе Давід Ясонавіч]]
* [[Ежы Анджаеўскі|Анджаеўскі Ежы]]
* [[Гаспара Анджаліні|Анджаліні Даменіка Марыа Гаспара]]
* [[Верыко Іўліянаўна Анджапарыдзэ|Анджапарыдзе Верыко]]
* [[Зураб Іванавіч Анджапарыдзе|Анджапарыдзе Зураб Іванавіч]]
* [[Фра Беата Анджэліка|Анджэліка]]
* [[Андора]]
** [[Геаграфія Андоры]]
** [[Гісторыя Андоры]]
** [[Эканоміка Андоры]]
* [[Андора-ла-Велья|Андора-ла-Вела]]
* [[Андрагены]]
* [[Андрадыт]]
* [[Джорджа Андраевіч-Кун|Андраевіч-Кун Джорджа]]
* [[Ян Андрэй Андрайкевіч (Гінтоўт-Андрайкевіч)|Андрайкевіч Ян Андрэй Гінтоўскі]]
* [[Стафан Аляксандравіч Бутаўт-Андрайковіч|Андрайковіч (Бутаўт-Андрайковіч) Стафан Аляксандравіч]]
* [[Андрамаха]]
* [[Андрамеда]]
* [[Андрамеда (сузор’е)|Андрамеда, сузор’е]]
* [[Імшарніца|Андрамеда]], кветкавая расліна
* [[Галактыка Андрамеды|Андрамеды туманнасць]]
* [[Андрамедыды]]
* [[Андрацэй]]
* [[Нестар Ільіч Андраюк|Андраюк Нестар Ільіч]]
* [[Серафім Антонавіч Андраюк|Андраюк Серафім Антонавіч]]
* [[алена Іванаўна Андраянава|Андраянава Алена Іванаўна]]
* [[Аляксандр Аляксандравіч Андронаў|Андронаў Аляксандр Аляксандравіч]]
* [[Андронаўская археалагічная культура|Андронаўская культура]]
* [[Андронік I Камнін|Андронік I]]
* [[Іраклій Луарсабавіч Андронікаў|Андронікаў Іраклій Луарсабавіч]]
* [[Андронікаў манастыр]]
* [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Андропаў Юрый Уладзіміравіч]]
* [[Андросаўскае перамір’е]]
* [[Мікалай Мікалаевіч Андросік|Андросік Мікалай Мікалаевіч]]
* [[Вольга Мікалаеўна Андроўская|Андроўская Вольга Мікалаеўна]]
* [[Мікалай Іванавіч Андрусаў|Андрусаў Мікалай Іванавіч]]
* [[Сцяпан Адамавіч Андруховіч|Андруховіч Сцяпан Адамавіч]]
* [[Ян Андрушэвіч|Андрушэвіч Ян]]
* [[Дзмітрый Мікалаевіч Андрыеўскі|Андрыеўскі Дзмітрый Мікалаевіч]]
* [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Андрыёлі Міхал Эльвіра]]
* [[Анатоль Альгертавіч Андрыжыеўскі|Андрыжыеўскі Анатоль Альгертавіч]]&lt;!--старонка 358--&gt;
* [[Іва Андрыч|Андрыч Іва]]
* [[Ніна Андрыч|Андрыч Ніна]]
* [[Юрай Андрычык|Андрычык Юрай]]
* [[Кузьма Андрыянавіч Андрыянаў|Андрыянаў Кузьма Андрыянавіч]]
* [[Мікалай Яфімавіч Андрыянаў|Андрыянаў Мікалай Яфімавіч]]
* [[Аляксандр Міхайлавіч Андрыяшаў|Андрыяшаў Аляксандр Міхайлавіч]]
* [[Жак Андрэ|Андрэ Жак]]
* [[Саламон Аўгуст Андрэ|Андрэ Саламон Аўгуст]]
* [[Ефрасіння Георгіеўна Андрэева|Андрэева Ефрасіння Георгіеўна]]
* [[Марыя Фёдараўна Андрэева|Андрэева Марыя Фёдараўна]]
* [[Андрэевыя імхі]]
* [[Іон Андрэеску|Андрэеску Іон]]
* [[Аляксандр Аляксандравіч Андрэеў|Андрэеў Аляксандр Аляксандравіч]]
* [[Аляксей Леанідавіч Андрэеў|Андрэеў Аляксей Леанідавіч]]
* [[Анатоль Яўгенавіч Андрэеў|Андрэеў Анатоль Яўгенавіч]]
* [[Андрэй Андрэеў|Андрэеў Андрэй]]
* [[Барыс Фёдаравіч Андрэеў|Андрэеў Барыс Фёдаравіч]]
* [[Васіль Васілевіч Андрэеў|Андрэеў Васіль Васілевіч]]
* [[Восіп Андрэеў|Андрэеў Восіп]]
* [[Іван Андрэеў|Андрэеў Іван]]
* [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Андрэеў Леанід Мікалаевіч]]
* [[Мікалай Андрэеевіч Андрэеў|Андрэеў Мікалаеў Андрэевіч]]
* [[Мікалай Мікалаевіч Андрэеў|Андрэеў Мікалай Мікалаевіч]]
* [[Мікалай Пятровіч Андрэеў|Андрэеў Мікалай Пятровіч]]
* [[Павел Захаравіч Андрэеў|Андрэеў Павел Захаравіч]]
* [[Уладзімір Аляксеевіч Андрэеў|Андрэеў Уладзімір Аляксеевіч]]
* [[Фёдар Андрэевіч Андрэеў|Андрэеў Фёдар Андрэевіч]]
* [[Васіль Мікалаевіч Андрэеў-Бурлак|Андрэеў-Бурлак Васіль Мікалаевіч]]
* [[Андрэеўскі сцяг]]
* [[Андрэеўшчына (Аршанскі раён)|Андрэеўшчына]]
* [[Андрэй Паляк]]
* [[Андрэй (Крыт)]]
* [[Андрэй Альгердавіч]]
* [[Андрэй Баболя]]
* [[Андрэй Багалюбскі]]
* [[Андрэй Альгердавіч|Андрэй Полацкі]]
* [[Андрэй Уладзіміравіч]]
* [[Андрыс Георгіевіч Андрэйка|Андрэйка Андрыс Георгіевіч]]
* [[Андрэйчыкі (Сенненскі раён)|Андрэйчыкі]]
* [[Джуліа Андрэоці|Андрэоці Джуліо]]
* [[Андрэя]]
* [[Андхра-Прадэш]]
* [[Анды]]
** [[Паўночныя Анды]]
** [[Цэнтральныя Анды]]
** [[Паўднёвыя Анды]]
* [[Андыжан]]
* [[Андына]]
* [[Андэзіт]]
* [[Уільям Алісан Андэрс|Андэрс Уільям Алісан]]
* [[Уладзіслаў Андэрс|Андэрс Уладзіслаў]]
* [[Армія Андэрса|Андэрса армія]]
* [[Джэймс Андэрсан|Андэрсан Джэймс]]
* [[Карл Дэвід Андэрсан|Андэрсан Карл Дэвід]]
* [[Марыян Андэрсан|Андэрсан Марыян]]
* [[Мікалай Іванавіч Андэрсан|Андэрсан Мікалай Іванавіч]]
* [[Філіп Варэн Андэрсан|Андэрсан Філіп Варэн]]
* [[Шэрвуд Андэрсан|Андэрсан Шэрвуд]]
* [[Ханс Крысціян Андэрсан|Андэрсан Ханс Крысціян]]
* [[Марцін Андэрсан-Нексё|Андэрсан-Нексё Марцін]]
* [[Анежскае возера|Анега]]
* [[Арцюр Анегер|Анегер Арцюр]]
* [[Сігрыд Анегін|Анегін Сігрыд]]
* [[Яўген Яўгенавіч Анегін|Анегін Яўген Яўгенавіч]]
* [[Анегінская страфа]]
* [[Анежскае возера]]
* [[Анежская губа]]
* [[Анекдот]]
* [[Анексія]]
* [[Кольчатыя чэрві|Анеліды]]
* [[Анема-|Анема…]]
* [[Ветраапыленне|Анемафілія]]
* [[Анемахарыя]]
* [[Анемія]]
* [[Анемарумбограф|Анемограф]]
* [[Анемометр]]
* [[Кураслеп|Анемона]]
* [[Павел Васілевіч Аненкаў|Аненкаў Павел Васілевіч]]
* [[Юрый Паўлавіч Аненкаў|Аненкаў Юрый Паўлавіч]]
* [[Інакенцій Фёдаравіч Аненскі|Аненскі Інакенцій Фёдаравіч]]
* [[Ісідар Маркавіч Аненскі|Аненскі Ісідар Маркавіч]]
* [[Анероід]]
* [[Анестэзія]]
* [[Анестэзіялогія]]
* [[Анета (пік)|Анета]]
* [[Анеўплаідыя]]
* [[Анеўрызма]]
* [[Хуан Карлас Анеці|Анеці Хуан Карлас]]
* [[Анёл]]ы
* [[Анжу]]
* [[Пётр Фёдаравіч Анжу|Анжу Пётр Фёдаравіч]]
* [[Астравы Анжу|Анжу]]
* [[Анжуйская дынастыя]]
* [[Анжэра-Суджанск]]
* [[АНЗЮС]]
* [[Аніва (заліў)|Аніва]]
* [[Анігіляцыя]]
* [[Анід]]
* [[Аніён]]
* [[Анізагамія]]
* [[Анізаметр|Анізаметр магнітны]]
* [[Анізатрапія]]
* [[Анізатропныя матэрыялы]]
* [[Анійскае царства]]
* [[Анікавіцкі бандарна-лесапільны завод]]
* [[Саўка Анікееў|Анікееў Саўка]]
* [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анікейчык Анатоль Аляксандравіч]]
* [[Кірыл Цімафеевіч Анікіевіч|Анікіевіч Кірыла Цімафеевіч]]
* [[Віктар Іванавіч Анікін|Анікін Віктар Іванавіч]]
* [[Міхаіл Канстанцінавіч Анікушын|Анікушын Міхаіл Канстанцінавіч]]
* [[Анілін]]
* [[Анілінавы чорны]]
* [[Прамысловасць сінтэтычных фарбаў|Анілінафарбавая прамысловасць]]
* [[Анілінгус]]
* [[Анімалістычны жанр]]
* [[Анімалькулізм]]
* [[Аніматызм]]
* [[Анімацыйнае кіно]]
* [[Мікалай Анімеле|Анімеле Мікалай]]
* [[Анімізм]]
* [[Аніс (правінцыя)|Аніс]]
* [[Аніс]]
* [[Бадзян сапраўдны|Аніс зорчаты]]
* [[Аніс паласаты]]
* [[Сяргей Рыгоравіч Анісаў|Анісаў Сяргей Рыгоравіч]]
* [[Валерый Данілавіч Анісенка|Анісенка Валерый Данілавіч]]
* [[Аляксандр Міхайлавіч Анісімаў|Анісімаў Аляксандр Міхайлавіч]]
* [[Іван Анісімаў|Анісімаў Іван]]
* [[Насонка Анісімаў|Анісімаў Насонка]]
* [[Анісіфар (Дзевачка)]]
* [[Аніскавічы]]
* [[Уладзімір Ігнатавіч Анісковіч|Анісковіч Уладзімір Ігнатавіч]]
* [[Генадзь Анатолевіч Анісовіч|Анісовіч Генадзь Анатолевіч]]
* [[Аніча]]
* [[Дзмітрый Сяргеевіч Анічкаў|Анічкаў Дзмітрый Сяргеевіч]]
* [[Мікалай Мікалаевіч Анічкаў|Анічкаў Мікалай Мікалаевіч]]
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Анічкін|Анічкін Уладзімір Уладзіміравіч]]
* [[Уладзімір Васілевіч Анічэнка|Анічэнка Уладзімір Васілевіч]]
* [[Сяргей Пятровіч Анішчанка|Анішчанка Сяргей Пятровіч]]
* [[Аляксандр Рыгоравич Анішчук|Анішчук Аляксандр Рыгоравіч]]
* [[Аркадзь Аркадзевіч Анішчык|Анішчык Аркадзь Аркадзевіч]]
* [[Віктар Міхайлавіч Анішчык|Анішчык Віктар Міхайлавіч]]
* [[Міхаіл Трафімавіч Анішчык|Анішчык Міхаіл Трафімавіч]]
* [[Аніяніты]]
* [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя Аляксандрава|НДІ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі]]
* [[Анкалогія]]
* [[Анкара]]
* [[Анкарская бітва (1402)]]
* [[Анкарыдж]]
* [[Анкер]]
* [[Анкерыт]]
* [[Анкета]]
* [[Анкетаванне]]
* [[Анкілазаўры]]
* [[Анкіластамоз]]
* [[Анкілоз]]
* [[Лявон Нічыпаравіч Анкіновіч|Анкіновіч Лявон Нічыпаравіч]]
* [[Анклаў]]
* [[Анколь]]
* [[Анкона]]
* [[Анод]]
* [[Анон]]
* [[Анонс]]
* [[Анопаль (вёска)|Анопаль]]
* [[Павел Пятровіч Аносаў|Аносаў Павел Пятровіч]]
* [[Анофелес]]
* [[Пётр Кузьміч Анохін|Анохін Пётр Кузьміч]]
* [[Таццяна Аляксандраўна Анохіна|Анохіна Таццяна Аляксандраўна]]
* [[Валерый Станіслававіч Аношка|Аношка Валерый Станіслававіч]]
* [[Ян Аношка|Аношка Ян]]
* [[Аношкаўскае возера]]
* [[Аношкі (Нясвіжскі раён)|Аношкі]]
* [[Іван Архіпавіч Аношкін|Аношкін Іван Архіпавіч]]
* [[Аноэ]]
** [[Аноэ Кікугора I|Аноэ Кікугора 1-ы]]
** [[Аноэ Кікугора V|Аноэ Кікугора 5-ы]]
** [[Аноэ Кікугора VI|Аноэ Кікугора 6-ы]]
** [[Аноэ Байко VI|Аноэ Байко 6-ы]]
** [[Аноэ Байко VII|Аноэ Байко 7-ы]]
* [[Франсуа Анрыо|Анрыо Франсуа]]
* [[АНСА]]
* [[Архітэктурны ансамбль|Ансамбль]] у архітэктуры і горадабудаўніцтве
* [[Музычны ансамбль|Ансамбль]]
** [[Мастацкі ансамбль|Ансамбль]]
* [[Ансамбль беларускай народнай песні і танца беларускай філармоніі]]
* [[Ансамбль народнага танца імя Ігара Майсеева|Ансамбль народнага танца Расіі]]
* [[Ансамбль песні і танца]]
* [[Ансамбль песні і танца Расійскай арміі імя А. В. Аляксандрава]]
* [[Акадэмічны ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]]
* [[Ансамбль танца]]
* [[Ансамбль танца Мінскага клуба КІМ]]
* [[Эрнест Ансермэ|Ансермэ Эрнест]]
* [[Георгій Паўлавіч Ансімаў|Ансімаў Георгій Паўлавіч]]
* [[Л’Анс-о-Медаўз|Анс-о-Медаў]]
* [[Ансэйскія дагаворы]]
* [[Антаба]]
* [[Антаблемент]]
* [[Антаганізм]]
** [[Антаганізм (біялогія)]]
** [[Антаганізм (фізіялогія)]]
** [[Антаганізм (хімія)|Антаганізм рэчываў]]
** [[Антаганізм (мікрабіялогія)|Антаганізм мікраарганізмаў]]
* [[Антаганісты]]
* [[Антагенез]]
* [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|Антакольскі Марк Мацвеевіч]]
* [[Павел Рыгоравіч Антакольскі|Антакольскі Павел Рыгоравіч]]
* [[Анталкідаў мір]]
* [[Анталогія]]
* [[Анталогія]]
* [[Анталья]]
* [[Антананарыву]]
* [[Анатоль Барысавіч Антаневіч|Антаневіч Анатоль Барысавіч]]
* [[Ежы Антаневіч|Антаневіч Ежы]]
* [[Уладзімеж Антаневіч|Антаневіч Уладзімеж]]
* [[Антанела да Месіна]]
* [[Барыс Дзмітрыевіч Антаненка-Давідовіч|Антаненка-Давідовіч Барыс Дзмітрыевіч]]
* [[Іон Антанеску|Антанеску Іон]]
* [[Мікеланджэла Антаніёні|Антаніёні Мікеланджэла]]
* [[Антанімія]]
* [[Антанінаў вал]]
* [[Антаніны]]
* [[Мікалай Васілевіч Антанішын|Антанішын Мікалай Васілевіч]]
* [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антановіч Антон Канстанцінавіч]]
* [[Іван Іванавіч Антановіч|Антановіч Іван Іванавіч]]
* [[Максім Аляксеевіч Антановіч|Антановіч Максім Аляксеевіч]]
* [[Уладзімір Баніфатавіч Антановіч|Антановіч Уладзімір Баніфатавіч]]
* [[Антанта]]
* [[Балканская Антанта|Антанта Балканкая]]
* [[Малая Антанта|Антанта Малая]]
* [[Міжземнаморская Антанта|Антанта Міжземнаморская]]
* [[Віталь Сцяпанавіч Антанюк|Антанюк Віталь Сцяпанавіч]]
* [[Георгій Аляксандравіч Антанюк|Антанюк Георгій Аляксандравіч]]
* [[Любоў Адамаўна Антанюк|Антанюк Любоў Адамаўна]]
* [[Максім Антонавіч Антанюк|Антанюк Максім Антонавіч]]
* [[Антаполле (Чашніцкі раён)|Антаполле]]
* [[Антарктыда]]
** [[Антарктычны ледзяны шчыт|Ледавіковае покрыва і рэльеф]]
** [[Геалогія Антарктыды|Геалагічная будова]]
** [[Антарктычны клімат|Клімат]]
** [[Дзікая прырода Антарктыкі|Арганічны свет]]
* [[Антарктыка]]
* [[Антарктычнае паветра]]
* [[Антарктычная платформа]]
* [[Антарктычны антыцыклон]]
* [[Антарктычны клімат]]
* [[Антарктычны паўвостраў]]
* [[Антарктычны пояс]]
* [[Антарктычная пустыня|Антарктычных пустыняў зона]]
* [[Антарктычныя аазісы]]
* [[Антарыа (возера)|Антарыо (возера)]]
* [[Антарыа (правінцыя)|Антарыо (правінцыя)]]
* [[Антарэс]]
* [[Антасфера]]
* [[Антафагаста]]
* [[Антафіліт]]
* [[Антацыдныя сродкі]]
* [[Антацыяны]]
* [[Антацэрас]]
* [[Антацэротавыя імхі]]
* [[Фёдар Кузьміч Анташкевіч|Анташкевіч Фёдар Кузьміч]]
* [[Антон Анташэўскі|Анташэўскі Антон]]
* [[Антверпен]]
* [[Антвозера]]
* [[Антонава (Верхнядзвінскі раён)|Антонава]]
* [[Валянціна Васілеўна Антонава|Антонава Валянціна Васілеўна]]
* [[Тамбоўскае паўстанне|Антонава паўстанне]]
* [[Алег Канстанцінавіч Антонаў|Антонаў Алег Канстанцінавіч]]
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Антонаў Аляксей Інакенцьевіч]]
* [[Ігнат Пятровіч Антонаў|Антонаў Ігнат Пятровіч]]
* [[Нікалай Іарданаў Антонаў|Антонаў Нікалай Іарданаў]]
* [[Міхаіл Майсеевіч Антонаў|Антонаў Міхаіл Майсеевіч]]
* [[Сяргей Пятровіч Антонаў|Антонаў Сяргей Пятровіч]]
* [[Юрый Міхайлавіч Антонаў|Антонаў Юрый Міхайлавіч]]
* [[Уладзімір Аляксандравіч Антонаў-Аўсеенка|Антонаў-Аўсеенка Уладзімір Аляксандравіч]]
* [[Антонаўка (сорт яблыні)|Антонаўка]]
* [[Антонаўка (Антонаўскі сельсавет)|Антонаўка]]
* [[Аляксей Касьянавіч Антоненка|Аляксей Касьянавіч Антоненка]]
* [[Антанімія|Антонімы]]
* [[Багдан-Ігар Васілевіч Антоніч|Антоніч Багдан-Ігар]]
* [[Антопаль (Драгічынскі раён)|Антопаль]]
* [[Антопальскі раён]]
* [[Антракнозы]]
* [[Антракоз]]
* [[Антракт]]
* [[Антрапа-]]
* [[Антрапабіяцэноз]]
* [[Чацвярцічны перыяд|Антрапагенавая сістэма]]
* [[Антрапагенез]]
* [[Антрапагенетыка]]
* [[Антрапагеннае ўздзеянне]]
* [[Антрапагенная нагрузка]]
* [[Антрапагенная рэдукцыя біясферы]]
* [[Антрапагенны ландшафт]]
* [[Антрапагенны рэльеф]]
* [[Антрапагенныя змены клімату]]
* [[Антрапагенныя рэчывы]]
* [[Антрапагенныя фактары]]
* [[Антрапагея]]
* [[Антрапазаанозы]]
* [[Антрапалагізм]]
* [[Антрапалагічная рэканструкцыя]]
* [[Антрапалагічныя тыпы]]
* [[Антрапалогія]]
* [[Антрапамарфізм]]
* [[Антрапаметрыя]]
* [[Антрапаніміка]]
* [[Антрапасацыягенез]]
* [[Антрапасацыялогія]]
* [[Антрапасістэма]]
* [[Антрапасофія]]
* [[Антрапафагія]]
* [[Антрапафіты]]
* [[Антрапафобы]]
* [[Антрапацэналогія]]
* [[Антрапацэнтрызм]]
* [[Антрахінон]]
* [[Антрахінонавыя фарбавальнікі]]
* [[Антрацыт]]
* [[Антрацэн]]
* [[Аляксей Пятровіч Антропаў|Антропаў Аляксей Пятровіч]]
* [[Антрыт]]
* [[Антрэ]]
* [[Антрэмон]]
* [[Антрэпрыза]]
* [[Антрэпрэнёр]]
* [[Антрэсоль]]
* [[Андрэ Антуан|Антуан Андрэ]]
* [[Анты-]]
* [[Анты]]
* [[Анты (архітэктура)|Анты]]
* [[Антыазананты]]
* [[Антыаксіданты]]
* [[Антыархі]]
* [[Антыб]]
* [[Антыбакхій]]
* [[Антыбіётыкі]]
* [[Антываенны рух]]
* [[Антывітаміны]]
* [[Антыганіды]]
* [[Антыгармоны]]
* [[Антыгельмінтыкі]]
* [[Антыгены]]
* [[Антыгітлераўская кааліцыя]]
* [[Антыгона]]
* [[Антыгуа]]
* [[Антыгуа і Барбуда]]
** [[Геаграфія Антыгуа і Барбуды]]
** [[Гісторыя Антыгуа і Барбуды]]
** [[Эканоміка Антыгуа і Барбуды]]
* [[Антыдарвінізм]]
* [[Антыдоты]]
* [[Антыдыурэтычны гармон]]
* [[Антыдэпрэсанты]]
* [[Антыдэтанатар]]
* [[Антыёх III Вялікі|Антыёх III]]
* [[Антыідэал]]
* [[Антыкаагулянты]]
* [[Антыкадон]]
* [[Антыкамінтэрнаўскі пакт]]
* [[Антыкаразійныя пакрыцці]]
* [[Антыквар]]
* [[Антыкліналь]]
* [[Антыклінорый]]
* [[Антыкосты]]
* [[Антылагізм]]
* [[Антыліван]]
* [[Антылопы]]
* [[Антыльскае цячэнне]]
* [[Антыльскія астравы]]
* [[Антыманіт]]
* [[Антыметабаліты]]
* [[Антымутагены]]
* [[Антынейтрон]]
* [[Антынейтрына]]
* [[Антыной]]
* [[Антыномія]]
* [[Антыпасаты]]
* [[Антыпатыя]]
* [[Антыпедагогіка]]
* [[Антыперыстальтыка]]
* [[Антыпірагены]]
* [[Антыпірэны]]
* [[Астравы Антыподаў|Антыподаў астравы]]
* [[Антыподы]]
* [[Антыпратон]]
* [[Антырады]]
* [[Антыраман]]
* [[Ільвіны зеў|Антырынум]]
* [[Антыматэрыя|Антырэчыва]]
* [[Антысейсмічнае будаўніцтва]]
* [[Антысемітызм]]
* [[Антысептыка]]
* [[Антысептыкі|Антысептычныя сродкі]]
* [[Антыстатыкі]]
* [[Антысфен]]
* [[Антытаксіны]]
* [[Антытаўр]]
* [[Сацыніянства|Антытрынітарыі]]
* [[Антытэза]]
* [[Антыутопія]]
* [[Антыфашызм]]
* [[Антыфашысцкае веча народнага вызвалення Югаславіі]]
* [[Антыфашысцкая ліга народнай свабоды]]
* [[Антыфашысцкі кангрэс дзеячаў кульутуры (1936)]]
* [[Антыфашысцкі народны фронт]]
* [[Антыфашысцкі рух]]
* [[Антыфашысцкія арганізацыі]] на Беларусі ў ВАВ
* [[Паўстанне Хмяльніцкага|Антыфеадальная вайна 1648—1651]]
* [[Антыфедэралісты]]
* [[Антыферамагнетызм]]
* [[Антыферамагнетык]]
* [[Антыферамагнітны пункт Нееля]]
* [[Антыферамагнітны рэзананс]]
* [[Антыферменты]]
* [[Антыфіданты]]
* [[Антыфоннае спяванне]]
* [[Антыфразіс]]
* [[Антыфрыз]]
* [[Антыфрыкцыйныя матэрыялы]]
* [[Антыхрыст]]
* [[Антыцелы]]
* [[Антыцыклон]]
* [[Антыцыпацыя]]
* [[Антычасціца]]
* [[Антычнае вершаскладанне]]
* [[Антычнае мастацтва]]
* [[Антычнасць]]
* [[Антычная філасофія]]
* [[Антычны тэатр]]
* [[Антычная літаратура|Антычныя літаратуры]]
* [[Антэй]]
* [[Ан-22|Антэй]]
* [[Антэй (сорт яблык)|Антэй]]
* [[Антэкліза]]
* [[Антэміс]]
* [[Антэна]]
* [[Антэнулы]]
* [[Антэны]]
* [[Антэрыдый]]
* [[Антэстэрыі]]
* [[Антэфікс]]
* [[Ануіс]]
* [[Жан Ануй|Ануй Жан]]
* [[Ануляцыя]]
* [[Сяргей Пятровіч Анупрыенка|Анупрыенка Сяргей Пятровіч]]
* [[Анурыс]]
* [[Анурыя]]
* [[Ануфрыеўскі манастыр]]
* [[Ануфрый]]
* [[Дзмітрый Мікалаевіч Анучын|Анучын Дзмітрый Мікалаевіч]]
* [[Анфас]]
* [[Анфілада]]
* [[Крысціян Бемер Анфінсен|Крысціян Бемер Анфінсен]]
* [[Анхацэркі|Анхацэрка]]
* [[Анхацэркозы]]
* [[Анхель]]
* [[Вячаслаў Лявонцьевіч Анхімюк|Анхімюк Вячаслаў Лявонцьевіч]]
* [[Анхуза]]
* [[Міхаіл Васілевіч Анцаў|Анцаў Міхаіл Васілевіч]]
* [[Леанід Сяргеевіч Анцімонаў|Анцімонаў Леанід Сяргеевіч]]
* [[Васіль Рыгоравіч Анціпаў|Анціпаў Васіль Рыгоравіч]]
* [[Яфімка Анціп’еў|Анціп’еў Яфімка]]
* [[Анцуеля]]
* [[Анцылусы|Анцылус]]
* [[Анцыа|Анцыо]]
* [[Ільдафонс Дзяменцьевіч Анцыпа|Анцыпа Ільдафонс Дзяменцьевіч]]
* [[Анцырабе]]
* [[Анчар]]
* [[Еўрапейскі анчоус|Анчоус]]
* [[Рыгор Аляксандравіч Анчыкаў|Анчыкаў Рыгор Аляксандравіч]]
* [[Аншлаг]]
* [[Аншліф]]
* [[Аншлюс Аўстрыі|Аншлюс]]
* [[Генрых Аншуц|Аншуц Генрых]]
* [[Аньхой]]
* [[Аньшань]]
* [[Аньяльскі саюз]]
* [[Аньян]]
* [[Анэліна (Талачынскі раён)|Анэліна]]

== Ао ==
* [[Аомары]]
* [[Аорта]]
* [[Аорыст]]

== Ап ==

* [[Апа-]]
* [[Апа]]
* [[Апабіясфера]]
* [[Апавядальны сказ]]
* [[Апавяданне]]
* [[Апагамія]]
* [[Апагей]]
* [[Ападкамер]]
* [[Атмасферныя ападкі|Ападкі атмасферныя]]
* [[Апазіцыя]]
** [[Парламенцкая апазіцыя]]
** [[Унутрыпартыйная апазіцыя]]
* [[Апазіцыя (мовазнаўства)|Апазіцыя]]
* [[Апазнавальныя знакі]]
* [[Кніга Апакаліпсіс|Апакаліпсіс]]
* [[Апакрынныя залозы]]
* [[Апокрысіс|Апакрысіс]]
* [[Апал]]
* [[Апалагетыка]]
* [[Апаладор Дамаскі|Апаладор]]
* [[Апалачскае плато]]
* [[Апалачская складкавая вобласць]]
* [[Апалачскі вугальны басейн]]
* [[Апалачы]]
* [[Апалесцэнцыя]]
* [[Апаліна-Басіна]]
* [[Апаліны (клас эўкарыётаў)|Апаліны]]
* [[Гіём Апалінер|Апалінэр Гіём]]
* [[Апалог]]
* [[(1862) Апалон|Апалон]]
* [[Апалон (касмічная праграма)|Апалон]]
* [[Апалон]]
* [[Апалоній (скульптар з Афін)]]
* [[Апалонік (лічынка)|Апалонікі]]
* [[Саюз — Апалон|Апалон — Саюз]]
* [[Апалоны]]
* [[Апалубка]]
** [[Аб’ёмна-блочная апалубка]]
** [[Слізгальна-рухомая апалубка]]
** [[Пад’ёмна-перастаўная апалубка]]
** [[Гарызантальна перасоўная]]
** [[Няздымная апалубка]]
** [[Горная апалубка]]
** [[Стацыянарная металічная]]
* [[Апалушкі]]
* [[Апалчэнне]]
* [[Апаміксіс]]
* [[Павел Андрэевіч Апанасевіч|Апанасевіч Павел Андрэевіч]]
* [[Аляксандр Рыгоравіч Апанасенка|Апанасенка Аляксандр Рыгоравіч]]
* [[Марыя Акімаўна Апанасенка|Апанасенка Марыя Акімаўна]]
* [[Апанент]]
* [[Апанеўроз]]
* [[Іосіф Казіміравіч Апанскі|Апанскі Іосіф Казіміравіч]]
* [[Апаплексія]]
* [[Андрэй Фёдаравіч Апаровіч|Апаровіч Андрэй Фёдаравіч]]
* [[Апартаменты]]
* [[Апартэід]]
* [[Аляксандр Іванавіч Апарын|Апарын Аляксандр Іванавіч]]
* [[Апарыя]]
* [[Апарэль]]
* [[Апаспарыя]]
* [[Апасродкаванне]]
* [[Апастазія]]
* [[Апастолікі]]
* [[Апастэрыёры і апрыёры]]
** [[Апастэрыёры]]
** [[Апрыёры]]
* [[Апатрапей]]
* [[Апатрыды]]
* [[Апатыт]]
* [[Апатытавыя руды]]
* [[Апатыты]]
* [[Апатыя]]
* [[Апатэцый]]
* [[Апафегматы]]
* [[Апафема]]
* [[Апафеоз]]
* [[Апафермент]]
* [[Апафіліт]]
* [[Апафіты]]
* [[Апахрамат]]
* [[Апачы]]
* [[Апвелінг]]
* [[Джон Апдайк|Апдайк Джон]]
* [[Аляксандр Фёдаравіч Апейка|Апейка Аляксандр Фёдаравіч]]
* [[Фёдар Аляксандравіч Апейка|Апейка Фёдар Аляксандравіч]]
* [[Апейрон]]
* [[Апека]]
* [[Апека міжнародная|Міжнародная апека]]
* [[Апекс]]
* [[Апела]]
* [[Апелдорн]]
* [[Апелес]]
* [[Карл Юльянавіч Апель|Апель Карл Юльянавіч]]
* [[Руф Эрнеставіч Апельберг|Апельберг Руф Эрнеставіч]]
* [[Апельсін]]
* [[Апеляцыя]]
* [[Апендыкулярыі]]
* [[Апендыцыт]]
* [[Апенінская культура]]
* [[Апенінскі паўвостраў]]
* [[Апенінскія горы|Апеніны]]
* [[Апенька]]
* [[Аперанд]]
* [[Аператар]]
* [[Аператарскае мастацтва]]
* [[Аператар (фізіка)|Аператары]]
* [[Аператыўнае кіраванне]]
* [[Аператыўнае майстэрства]]
* [[Аператыўна-эканамічны аналіз]]
* [[Аператыўная сувязь]]
* [[Аператыўны аналіз]]
* [[Даследаванне аперацый|Аперацый даследаванне]]
* [[Аперацыйнае злічэнне]]
* [[Аперацыйная сістэма]]
* [[Аперацыя]]
* [[Ваенная аперацыя|Аперацыя ваенная]]
* [[Вытворчая аперацыя|Аперацыя вытворчая]]
** [[Тэхналагічная аперацыя]]
** [[Абслуговая аперацыя]]
* [[Хірургічная аперацыя|Аперацыя хірургічная]]
** [[Радыкальная аперацыя]]
** [[Паліятыўная аперацыя]]
** [[Дыягнастычная аперацыя]]
** [[Эндаскапічная аперацыя]]
** [[Тэлеэндаскапічная аперацыя]]
** [[Мікрахірургічная аперацыя]]
** [[Аперацыя пад кантролем тэлевізійных камп’ютараў|Аперацыя пад кантролем тэлевізійных камп’ютэраў]]
* [[Аперон]]
** [[Прамотар|Праматар]]
* [[Аператар (біялогія)|Аператар]]
** [[Ген-рэгулятар]]
* [[Апертура]]
* [[Аперцэпцыя]]
* [[Аперытыў]]
* [[Аперыядычны працэс]]
* [[Аперэта]]
* [[Апетыт]]
* [[Апёк]]
* [[Апіева дарога]]
* [[Апіс]]
* [[Апістархіды]]
* [[Апістархоз]]
* [[Апіта (рака)|Апіта]]
* [[Апія]]
* [[Апіян]]
* [[Апіясамоз]]
* [[Апладненне]]
* [[Аплазія]]
* [[Аплата працы]]
* [[Аплікатура]]
* [[Аплікацыя]]
** [[Аплікацыя (літаратуразнаўства)]]
* [[Апліт]]
* [[Апломб]]
* [[Аплывіна]]
* [[Апноэ]]
* [[Аповесць]]
* [[Аповесць мінулых часоў|Аповесць мінулых гадоў]]
* [[Гісторыя пра Атылу|Аповесць пра Атылу — караля Угорскага]]
* [[Аповесць пра Баву]]
* [[Гісторыя пра Варлаама і Іасафа|Аповесць пра Варлаама і Іасафа]]
* [[Аповесць пра Жыгімонта і Барбару Радзівіл]]
* [[Слова пра Меркурыя Смаленскага|Аповесць пра Меркурыя Смаленскага]]
* [[Аповесць пра Падолле]]
* [[Аповесць пра Скандэрбега]]
* [[Аповесць пра Таўдала]]
* [[Аповесць пра трох каралёў]]
* [[Аповесць пра Трою]]
* [[Аповесць пра Трышчана]]
* [[Аповесць старажытнаруская|Старажытнаруская аповесць]]
* [[Апока]]
* [[Апока (ліцейная вытворчасць)]]
* [[Яўген Уладзіміравіч Апокаў|Апокаў Яўген Уладзіміравіч]]
* [[Апокрыф]]ы
* [[Аполак]]
* [[Аполе]]
* [[Аполлі]]
* [[Апольскае ваяводства]]
* [[Апорнае свідраванне]]
* [[Апорная геадэзічная сетка]]
* [[Апорны гарызонт]]
* [[Апорны пункт]]
** [[Апорны пункт (геадэзія)]]
** [[Апорны пункт]]
* [[Порту|Апорта]]
* [[Апорты]]
* [[Апоры]]
* [[Апоры ліній электраперадач]]
* [[Даніла Паўлавіч Апостал|Апостал Даніла Паўлавіч]]
* [[Апосталы]]
* [[Апостраф]]
* [[Апосумы]]
* [[Апоўзень]]
* [[Апрабацыя]]
* [[Фёдар Мацвеевіч Апраксін|Апраксін Фёдар Мацвеевіч]]
* [[Апрамяненне арганізма]]
* [[Апрасненне вады]]
* [[Апрасняльнік]]
* [[Апраўданне]]
* [[Апраўка]]
* [[Апрацоўка]]
* [[Апрацоўка глебы]]
* [[Апрацоўка драўніны]]
* [[Апрацоўка металаў ціскам]]
* [[Апрацоўчая прамысловасць]]
* [[Апрацоўчы цэнтр]]
* [[Апрошчанне]]
* [[Апрыёры]]
* [[Васіл Апрылаў|Апрылаў Васіл Еўстаціеў]]
* [[Апрычніна]]
* [[Апрышкі]]
* [[Апрэтаванне]]
* [[Апсіда]]
* [[Аптацыя]]
* [[Аптовы гандаль]]
* [[Аптрон]]
* [[Аптымальнае кіраванне]]
* [[Аптымальная сістэма]]
* [[Аптыматы]]
* [[Аптыметр]]
* [[Задачы і метады аптымізацыі|Аптымізацыі задачы і метады]]
* [[Аптымізацыя]]
* [[Аптымізм і песімізм]]
** [[Аптымізм]]
** [[Песімізм]]
* [[Аптымістычная пячора]]
* [[Аптычнае станкабудаванне і вакуумная тэхніка|Аптычнага станкабудавання і вакуумнай тэхнікі НДІ]]
* [[Аптычная актыўнасць]]
* [[Аптычная вось]]
** [[Аптычная вось крышталя]]
* [[Аптычная ізамерыя]]
* [[Аптычная лакацыя]]
* [[Аптычная прылада]]
* [[Аптычная сіла]]
* [[Аптычная сувязь]]
* [[Аптычная шчыльнасць]]
* [[Аптычны відарыс]]
* [[Аптычны дальнамер]]
* [[Аптычны дыск]]
* [[Аптычны запіс]]
* [[Аптычны квантавы генератар]]
* [[Аптычны квантавы ўзмацняльнік]]
* [[Аптычны рэзанатар]]
* [[Аптычныя з’явы ў атмасферы]]
* [[Аптэка]]
* [[Аптэкарская вага]]
* [[Бяскрылыя насякомыя|Аптэрыготы]]
* [[Аптэрыёз]]
* [[Апука]]
* [[Апукова]]
* [[Луцый Апулей|Апулей Луцый]]
* [[Апулей Сатурнін]]
* [[Апулія]]
* [[Апунцыя]]
* [[Апурымак]]
* [[Апурэ]]
* [[Апускны калодзеж]]
* [[Апустыньванне]]
* [[Аляксей Мікалаевіч Апухцін|Апухцін Аляксей Мікалаевіч]]
* [[Апцыён]]
* [[Апшэронскі паўвостраў]]
* [[Апыленне]]
* [[Энтамафілія|Апыленне насякомымі]]
* [[Апырсквальнік]]
* [[Апытанне]]
* [[Апека|Апякун]]
* [[Апяразвальны лішай]]
* [[Апярэнне (авіяцыя)]]

== Ар ==

* [[Ар]]
* [[Ара]]
* [[АРА]]
* [[Ара Гехецык]]
* [[Араба-Афрыканскі міжнародны банк]]
* [[Араба-ізраільская вайна]]
* [[Араба-ізраільская вайна (1947—1949)|Араба-ізраільская вайна 1948—1949]]
* [[Араба-лацінаамерыканскі банк]]
* [[Арабацкая Стрэлка]]
* [[Лідзія Львоўна Арабей|Арабей Лідзія Львоўна]]
* [[Іван Сяргеевіч Арабейка|Арабейка Іван Сяргеевіч]]
* [[Арабеск]]
* [[Арабеска]]
* [[Арабескі]]
* [[Арабізм]]
* [[Арабі-паша]]
* [[Арабістыка]]
* [[Гусейн Мамед аглы Араблінскі|Араблінскі Гусейн Мамед аглы]]
* [[Арабска-Амерыканская нафтавая кампанія]]
* [[Арабскі алфавіт|Арабскае пісьмо]]
* [[Арабская культура]]
** [[Ісламская філасофія|Арабская філасофія]]
** [[Арабская гістарыяграфія]]
** [[Арабская літаратура]]
** [[Арабская архітэктура]]
** [[Арабская музыка]]
* [[Ліга арабскіх дзяржаў|Арабская ліга]]
* [[Арабская мова]]
* [[Арабская парода]]
* [[Егіпет|Арабская Рэспубліка Егіпет]]
* [[Арабскі валютны фонд]]
* [[Арабскі фонд эканамічнага і сацыяльнага развіцця]]
* [[Арабскі халіфат]]
* [[Арабскія заваяванні]]
* [[Арабскія лічбы]]
* [[Арабы]]
* [[Арава]]
* [[Аравакі]]
* [[Аравійска-афрыканская фасфарытаносная правінцыя]]
* [[Аравійскае мора]]
* [[Аравійская катлавіна]]
* [[Аравійская пустыня]]
* [[Аравійскі артэзіянскі басейн]]
* [[Аравійскі паўвостраў]]
* [[Аравійскі шчыт]]
* [[Араганіт]]
* [[Араген]]
* [[Арамарфоз|Арагенез]]
* [[Гараўтварэнне|Арагенез]]
* [[Дамінік Франсуа Араго|Араго Дамінік Франсуа]]
* [[Арагон]]
* [[Луі Арагон|Арагон Луі]]
* [[Арагонская раўніна]]
* [[Араграфія]]
* [[Арагуая]]
* [[Арад (Румынія)|Арад]]
* [[Арадзя]]
* [[Арадур-сюр-Глан]]
* [[Аракажу]]
* [[Араканскія горы]]
* [[Садаа Аракі|Аракі Садао]]
* [[Дзмітрый Ігнатавіч Аракішвілі|Аракішвілі Дзмітрый Ігнатавіч]]
* [[Аракс]]
* [[Аляксей Андрэевіч Аракчэеў|Аракчэеў Аляксей Андрэевіч]]
* [[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Аракчэеў Барыс Уладзіміравіч]]
* [[Аракчэеўшчына]]
* [[Аралія]]
* [[Арал-Пайгамбар]]
* [[Аралсор]]
* [[Аральскае мора]]
* [[Арам]]
* [[Арамазд]]
* [[Арамарфоз]]
* [[Араматызацыя]]
** [[Араматызацыя (хімія)]]
* [[Араматычныя злучэнні]]
* [[Арамеі]]
* [[Арамейскае пісьмо]]
* [[Арамейскія мовы|Арамейская мова]]
* [[Арабска-Амерыканская нафтавая кампанія|АРАМКА]]
* [[Каўказская Албанія|Аран]]
* [[Аран]]
* [[Арангутаны|Арангутан]]
* [[Аранжавая]]
* [[Аранжавая правінцыя]]
* [[Аранжавая Свабодная Дзяржава]]
* [[Аранжарэя]]
* [[Аранжыроўка]]
* [[Аранская культура]]
* [[Аранчыцы]]
* [[Лазар Навумавіч Аранштам|Аранштам Лазар Навумавіч]]
* [[Араньестад (Аруба)|Араньестад]]
* [[Арарат]]
* [[Арарацкая раўніна]]
* [[Араская унія|Араская унія 1579]]
* [[Арат з Сікіёна]]
* [[Араталт]]
* [[Аратарская проза]]
* [[Араторыя]]
* [[Аратрон]]
* [[Араты]]
* [[Лойпа Араўха|Араўха Лойпа]]
* [[Мапучэ|Араўканы]]
* [[Араўкарыя]]
* [[Ясір Арафат|Арафат Ясір]]
* [[Арафурскае мора]]
* [[Арахідонавая кіслата]]
* [[Арахіс]]
* [[Арахісавы алей]]
* [[Арахна]]
* [[Арахнаідыт]]
* [[Арахналогія]]
* [[Арахнозы]]
* [[Мікалай Аляксандравіч Арахоўскі|Арахоўскі Мікола]]
* [[Арацыі]]
* [[Арашальнае земляробства]]
* [[Арашальная сістэма]]
* [[Ганна Уладзіміраўна Арашонкава|Арашонкава Ганна Уладзіміраўна]]
* [[Арашэнне]]
* [[Арба]]
* [[Арбавірусы]]
* [[Арбалет]]
* [[Арбаліт]]
* [[Арбарыцыды]]
* [[Іосіф Абгаравіч Арбелі|Арбелі Іосіф Абгаравіч]]
* [[Лявон Абгаравіч Арбелі|Арбелі Лявон Абгаравіч]]
* [[Канстанцін Агапаронавіч Арбелян|Арбелян Канстанцін Агапаронавіч]]
* [[Хакоба Арбенс Гусман|Арбенс Гусман Хакоба]]
* [[Агнес Арбер|Арбер Агнес]]
* [[Вернер Арбер|Абер Вернер]]
* [[Маўра Арбіні|Арбіні Маўра]]
* [[Арбіта]]
* [[Арбіта (ТВ-сетка)|Арбіта]]
* [[Арбітальная станцыя]]
* [[Арбітальны момант]]
* [[Арбітр]]
* [[Трацейскі суд|Арбітраж]]
* [[Міжнародны арбітраж|Арбітраж міжнародны]]
* [[Аляксандр Ермінінгельдавіч Арбузаў|Арбузаў Аляксандр Ермінінгельдавіч]]
* [[Аляксей Мікалаевіч Арбузаў|Арбузаў Аляксей Мікалаевіч]]
* [[Арвад]]
* [[Аргазм]]
* [[Аргалі]]
* [[Арган]]
* [[Арган (зброя)|Арган]]
* [[Арганагенез]]
* [[Арганагенныя горныя пароды]]
* [[Арганагенныя пабудовы]]
* [[Арганагены]]
* [[Арганалогія]]
* [[Аргана-мінеральныя ўгнаенні]]
* [[Арганатэрапія]]
* [[Арганаўты]]
* [[Арганоіды|Арганелы]]
* [[Арганізаваная злачыннасць]]
* [[Арганізаваны набор рабочых]]
* [[Арганізацыйная структура]]
* [[Арганізацыйная тэхніка]]
* [[Арганізацыя]]
* [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]]
* [[ЮНІДА|Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па прамысловым развіцці]]
* [[ЮНЕСКА|Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па пытаннях адукацыі, навукі і культуры]]
* [[Азіяцка-Ціхаакіянскае эканамічнае супрацоўніцтва|Арганізацыя азіяцка-ціхаакіянскага эканамічнага супрацоўніцтва]]
* [[Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў]]
* [[Арганізацыя афрыканскага адзінства]]
* [[Саюз беларуска-амерыканскай моладзі|Арганізацыя беларуска-амерыканскай моладзі]]
* [[Варшаўскі дагавор|Арганізацыя Варшаўскага дагавору]]
* [[Арганізацыя вызвалення Палесціны]]
* [[Арганізацыя вытворчасці]]
* [[Арганізацыя дагавору Паўднёва-Усходняй Азіі]]
* [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыя Ісламская канферэнцыя]]
* [[АПЕК|Арганізацыя краін-экспарцёраў нафты]]
* [[Міжнародная арганізацыя цывільнай авіяцыі|Арганізацыя міжнароднай грамадзянскай авіяцыі]]
* [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе]]
* [[НАТА|Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавору]]
* [[Арганізацыя працы]]
* [[Арганізацыя Тота]]
* [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў]]
* [[Арганізацыя цэнтральнаамерыканскіх дзяржаў]]
* [[Арганізацыя цэнтральнага дагавору]]
* [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця]]
* [[Арганіцызм]]
* [[Арганічнае выветрыванне]]
* [[Арганічнае шкло]]
* [[Арганічная архітэктура]]
* [[Арганічная будова капіталу]]
* [[Арганічная хімія]]
* [[Арганічная школа]]
* [[Арганічны статут Каралеўства Польскага]]
* [[Арганічныя рэчывы|Арганічныя злучэнні]]
* [[Арганічныя ўгнаенні]]
* [[Арганоіды]]
* [[Аргас (волат)|Аргас]]
* [[Аргас (горад)|Аргас]]
* [[Аргатызм]]
* [[Хасэ Марыя Аргедас|Аргедас Хасэ Марыя]]
* [[Тудор Аргезі|Аргезі Тудор]]
* [[Аргентыт]]
* [[Аргенціна]]
** [[Дзяржаўны лад і палітыка Аргенціны]]
** [[Геаграфія Аргенціны]]
** [[Насельніцтва Аргенціны]]
** [[Ахова здароўя ў Аргенціне]]
** [[Гісторыя Аргенціны]]
** [[Палітыка Аргенціны]]
** [[Эканоміка Аргенціны]]
*** [[Прамысловасць Аргенціны]]
*** [[Сельская гаспадарка Аргенціны]]
*** [[Транспарт у Аргенціне]]
** [[Узброеныя сілы Аргенціны]]
* [[Адукацыя ў Аргенціне]]
** [[СМІ ў Аргенціне]]
** [[Літаратура Аргенціны]]
** [[Архітэктура Аргенціны]]
** [[Выяўленчае мастацтва Аргенціны]]
** [[Музыка Аргенціны]]
** [[Тэатр Аргенціны]]
** [[Кінематограф Аргенціны]]
** [[Беларусы ў Аргенціне]]
* [[Аргенцінская катлавіна]]
* [[Аргенцінцы]]
* [[Аргіліт]]
* [[Аргінін]]
* [[Аргішці I]]
* [[Аргішціхінілі]]
* [[Арго]]
* [[Аргон]]
* [[Аргсувязь]]
* [[Аргтэхніка]]
* [[Аргулёз]]
* [[Аргумент]]
* [[Аргумент]]
* [[Аргументы і факты]]
* [[Аргуновы]]
** [[Іван Пятровіч Аргуноў|Аргуноў Іван Пятровіч]]
** [[Мікалай Іванавіч Аргуноў|Аргуноў Мікалай Іванавіч]]
* [[Аргуновы]]
** [[Фёдар Сямёнавіч Аргуноў|Аргуноў Фёдар Сямёнавіч]]
** [[Павел Іванавіч Аргуноў|Аргуноў Павел Іванавіч]]
* [[Аргунь]]
* [[Аргусы]]
* [[Арда]]
** [[Арда (арганізацыя)]]
* [[Павел Мікалаевіч Ардашаў|Ардашаў Павел Мікалаевіч]]
* [[Ардашня]]
* [[Ардашы]]
* [[Ардашыр I]]
* [[Рыгор Канстанцінавіч Арджанікідзе]]
* [[Арджуна]]
* [[Ардовікская сістэма]]
* [[Мамед Саід Ардубады|Ардубады Мамед Саід]]
* [[Жуль Ардуэн-Мансар|Ардуэн-Мансар Жуль]]
* [[Ардынарац]]
* [[Ардынацкі суд]]
* [[Ардынат|Ардынацыя]]
* [[Ардынацыя (геабатаніка)|Ардынацыя]]
* [[Ардынацыя Войска Запарожскага|Ардынацыя 1638]]
* [[Ардынацыя каралеўскіх пушчаў у лясніцтвах былога Вялікага Княства Літоўскага]]
* [[Афанасій Лаўрэнцьевіч Ардын-Нашчокін|Ардын-Нашчокін Афанасій Лаўрэнцьевіч]]
* [[Ардынскі выхад]]
* [[Ардыншчына]]
* [[Ардышэва]]
* [[Ардэнская аперацыя (1944—1945)|Ардэнская аперацыя, 1944—1945]]
* [[Ардэны]]
* [[Ар’ергард]]
* [[Аржаніца]]
* [[Таццяна Пятроўна Аржаннікава|Аржаннікава Таццяна Пятроўна]]
* [[Рэне Луі Аржансон|Аржансон Рэне Луі]]
* [[Ігар Вацлававіч Аржахоўскі|Аржахоўскі Ігар Вацлававіч]]
* [[Арзамас]]
* [[Арзамас (літаратурнае таварыства)|Арзамас]]
* [[Іван Цімафеевіч Арзамасаў|Арзамасаў Іван Цімафеевіч]]
* [[Арзні]]
* [[Арка]]
* [[Трыумфальная арка|Арка трыумфальная]]
* [[Аркада (архітэктура)|Аркада]]
* [[Аркадзія (курорт)|Аркадзія]]
* [[Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў|Аркадзьеў Аркадзь Станіслававіч]]
* [[Аркадыя (вобласць Старажытнай Грэцыі)|Аркадыя]]
* [[Аркадыя (Брэст)|Аркадыя]]
* [[Сесар Муньёс Арканада|Арканада Сесар Муньёс]]
* [[Арканзас (рака)|Арканзас]]
* [[Арканзас]]
* [[Архар|Аркар]]
* [[Аркатаг]]
* [[Аркатура]]
* [[Аркашон]]
* [[Аркбутан]]
* [[Аркебуза]]
* [[Аркестр]]
* [[Аркестр народных інструментаў]]
* [[Аркестроўка]]
* [[Аркнейскія астравы]]
* [[Аркозы]]
* [[Аркона]]
* [[Арктагея]]
* [[Арктатрацічная флора]]
* [[Арктур]]
* [[Арктыка]]
* [[Арктычнае паветра]]
* [[Арктычная нізіна]]
* [[Арктычны антыцыклон]]
* [[Арктычны клімат]]
* [[Арктычны пояс]]
* [[Арктычны фронт]]
* [[Арктычная пустыня|Арктычных пустыняў зона]]
* [[Аркуш]]
** [[Аўтарскі аркуш]]
** [[Улікова-выдавецкі аркуш]]
** [[Папяровы аркуш]]
** [[Друкаваны аркуш]]
** [[Умоўны друкаваны аркуш]]
* [[Алесь Аркуш|Аркуш Алесь]]
* [[Арлан-белахвост]]
* [[Арлеан]]
* [[Эш-Шэліф|Арлеанвіль]]
* [[Арлеаністы]]
* [[Жанна д’Арк|Арлеанская дзева]]
* [[Арлеанскі дом]]
* [[Арлеанэ]]
* [[Арлейка]]
* [[Арлекін]]
* [[Павел Мікалаевіч Арленеў|Арленеў Павел Мікалаевіч]]
* [[Арлея]]
* [[Арлі]]
* [[Галіна Аляксандраўна Арлова|Арлова Галіна Аляксандраўна]]
* [[Любоў Пятроўна Арлова|Арлова Любоў Пятроўна]]
* [[Таццяна Дзмітрыеўна Арлова|Арлова Таццяна Дзмітрыеўна]]
* [[Валянцін Антонавіч Арловіч|Арловіч Валянцін Антонавіч]]
* [[Арловічы (Дубровенскі раён)|Арловічы]]
* [[Алег Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Алег Рыгоравіч]]
* [[Аляксандр Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Аляксандр Мікалаевіч]]
* [[Аляксей Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Аляксей Рыгоравіч]]
* [[Георгій Міхайлавіч Арлоў|Арлоў Георгій Міхайлавіч]]
* [[Дзмітрый Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Дзмітрый Аляксеевіч]]
* [[Дзмітрый Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Дзмітрый Мікалаевіч]]
* [[Іван Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Іван Аляксеевіч]]
* [[Леў Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Леў Мікалаевіч]]
* [[Рыгор Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Рыгор Рыгоравіч]]
* [[Сяргей Міхайлавіч Арлоў|Арлоў Сяргей Міхайлавіч]]
* [[Сяргей Сяргеевіч Арлоў|Арлоў Сяргей Сяргеевіч]]
* [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Уладзімір Аляксеевіч]]
* [[Юрый Аляксандравіч Арлоў|Арлоў Юрый Аляксандравіч]]
* [[Арлоўская вобласць]]
** [[Геаграфія Арлоўскай вобласці]]
** [[Эканоміка Арлоўскай вобласці]]
* [[Арлоўская рысістая парода]]
* [[Аляксандр Восіпавіч Арлоўскі|Арлоўскі Аляксандр Восіпавіч]]
* [[Барыс Іванавіч Арлоўскі|Арлоўскі Барыс Іванавіч]]
* [[Восіп Данілавіч Арлоўскі|Арлоўскі Восіп Данілавіч]]
* [[Канстанцін Іванавіч Арлоўскі|Арлоўскі Канстанцін Іванавіч]]
* [[Кірыл Пракопавіч Арлоўскі|Арлоўскі Кірыла Пракопавіч]]
* [[Уладзімір Данатавіч Арлоўскі|Арлоўскі Уладзімір Данатавіч]]
* [[Яўстафій Філарэтавіч Арлоўскі|Арлоўскі Яўстафій Філарэтавіч]]
* [[Арлы]]
* [[Арляк]]
* [[Арлянка (прыток Друці)|Арлянка]]
* [[Армавір (старажытны)|Армавір]]
* [[Армавір (Расія)|Армавір]]
* [[Армагедон]]
* [[Армада]]
* [[Армакаменныя канструкцыі]]
* [[Армата]]
* [[Арматура]]
** [[Арматура жалеза-бетонных канструкцый]]
** [[Арматура трубаправодная]]
** [[Арматура электратэхнічная]]
** [[Арматура святлотэхнічная]]
** [[Арматура пячная]]
* [[Арматура|Арматурныя работы]]
* [[Армацэментавыя канструкцыі]]
* [[Армейскія камітэты]]
* [[Арменія]]
** [[Дзяржаўны лад Арменіі]]
** [[Геаграфія Арменіі]]
** [[Насельніцтва Арменіі]]
** [[Эканоміка Арменіі]]
** [[Сельская гаспадарка Арменіі]]
** [[Гісторыя Арменіі]]
** [[Палітыка Арменіі]]
** [[Адукацыя ў Арменіі]]
** [[СМІ ў Арменіі]]
** [[Армянская літаратура|Літаратура Арменіі]]
** [[Армянская архітэктура|Архітэктура Арменіі]]
** [[Выяўленчае мастацтва Арменіі]]
** [[Армянская музыка|Музыка Арменіі]]
** [[Тэатр Арменіі]]
** [[Кінематограф Арменіі]]
* [[Вялікая Арменія|Арменія Вялікая]]
* [[Малая Арменія|Арменія Малая]]
* [[Канстанцін Арменопул|Арменопул Канстанцін]]
* [[Армерыя]]
* [[Армілярная сфера]]
* [[Арміній]]
* [[Арміраванае шкло]]
* [[Арміраванне]]
* [[Арміраваныя матэрыялы]]
* [[Армія]]
* [[Армія выратавання]]
* [[Армія Краёва]]
* [[Армія Людова]]
* [[АРМКА-Жалеза]]
* [[Армрэстлінг]]
* [[Генры Эдуард Армстранг|Армстранг Генры Эдуард]]
* [[Луі Даніэл Армстранг|Армстранг Луі Даніэл]]
* [[Ніл Армстранг|Армстранг Ніл]]
* [[Армузскі праліў]]
* [[Армянская Апостальская Царква|Армяна-грыгарыянская царква]]
* [[Армяне]]
* [[Армянскае нагор’е]]
* [[Армянскі алфавіт|Армянскае пісьмо]]
* [[Армянская Апостальская Царква|Армянская апостальская царква]]
* [[Армянская мова]]
* [[Армянскі таўр]]
* [[Арна]]
* [[Клас Арнальдсан|Арнальдсан Клас]]
* [[Арнамент]]
* [[Арнаментыка (музыка)|Арнаментыка]]
* [[Арнем]]
* [[Арнем-Ленд]]
* [[Купальнік|Арніка]]
* [[Арніта-]]
* [[Арніталагічны заказнік]]
* [[Арніталогія]]
* [[Арнітафаўна|Арнітафауна]]
* [[Арнітахарыя]]
* [[Арнітоз]]
* [[Арніцін]]
* [[Арніцінавы цыкл]]
* [[Арнольд Брэшыянскі]]
* [[Арнольфа дзі Камбіа|Арнольфа ды Камбіо]]
* [[Мадэрн|Ар нуво]]
* [[Арлы|Арол]]
* [[Арол (горад)|Арол]]
* [[Арол]]
* [[М. Арол|Арол М. Сцяпан Язэпавіч]]
* [[Арол-карлік]]
* [[Арол-магільнік]]
* [[Рэймон Арон|Арон Рэймон]]
* [[Ароннік]]
* [[Юдзіф Самойлаўна Арончык|Арончык Юдзіф Самойлаўна]]
* [[Хасе Клементэ Ароска|Ароска Хасе Клементэ]]
* [[Аротавая кіслата]]
* [[Мікалай Мікалаевіч Арочка|Арочка Мікола]]
* [[Арпа (прыток Аракса)|Арпа]]
* [[Арпады]]
* [[Ars nova|Арс нова]]
* [[Арсен Адзелашвілі]]
* [[Арсенал]]
* [[Арсенапірыт]]
* [[Арсенаты]]
* [[Арсеніды]]
* [[Арсеній]]
* [[Мыш’як|Арсенік]]
* [[Арсеніты (хімія)|Арсеніты]]
* [[Арсеній Дзіянісавіч Арсенка|Арсенка Арсен Дзіянісавіч]]
* [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Арсеннева Наталля Аляксееўна]]
* [[Віктар Васілевіч Арсеньеў|Арсеньеў Віктар Васілевіч]]
* [[Канстанцін Іванавіч Арсеньеў|Арсеньеў Канстанцін Іванавіч]]
* [[Уладзімір Клаўдзіевіч Арсеньеў|Арсеньеў Уладзімір Клаўдзіевіч]]
* [[Ташпулат Арсланкулаў|Арсланкулаў Ташпулат]]
* [[Ута Арсакідзэ|Арсукісдзе]]
* [[Іван Іванавіч Артабалеўскі|Артабалеўскі Іван Іванавіч]]
* [[Артавазд II]]
* [[Артаганальнае пераўтварэнне]]
* [[Артаганальнасць]]
* [[Артаганальная праекцыя]]
* [[Артаганальная сістэма]]
* [[Артадантыя]]
* [[Артадоксія]]
* [[Артазіды]]
* [[Артаклаз]]
* [[Артаксеркс I Лангіман|Артаксеркс I]]
* [[Артаксеркс II]]
* [[Артаксеркс III]]
* [[Інга Рыгораўна Артамонава]]
* [[Артанія]]
* [[Артапедыя]]
* [[Арташат]]
* [[Арташэс I]]
* [[Вія Артманэ|Артмане Вія]]
* [[Маргерыт Жазефін Дэзірэ Арто|Арто Маргерыт Жазефін Дэзірэ]]
* [[Артотрыхум]]
* [[Артрадыры]]
* [[Артрапластыка]]
* [[Артраспоры]]
* [[Артроз]]
* [[Артрыт]]
* [[Арт-сесія]]
* [[Артуа]]
* [[Артукі]]
* [[Хасэ Хервасіа Артыгас|Артыгас Хасе Хервасіо]]
* [[Артыкль]]
* [[Артыкон]]
* [[Артыкул]]
* [[Артыкул воінскі]]
* [[Артыкулы Гетманскія|Артыкулы вайсковыя]]
* [[Артыкулы Канфедэрацыі]]
* [[Артыкуляцыйная база мовы]]
* [[Артыкуляцыя]]
** [[Артыкуляцыя (мовазнаўства)]]
** [[Артыкуляцыя (музыка)]]
* [[Артылерыя]]
* [[Артыт]]
* [[Артышок]]
* [[Даніэль Артэга Сааведра|Сааведра Даніэль Артэга]]
* [[Артэзіянскі басейн]]
* [[Артэзіянскі калодзеж]]
* [[Артэзіянскія воды]]
* [[Абрахам Артэлій|Артэлій Абрахам]]
* [[Артэміда]]
* [[Артэмія]]
* [[Артэрыя|Артэрыі]]
* [[Артэрыіт]]
* [[Крывяны ціск|Артэрыяльны ціск]]
* [[Артэфакт (археалогія)|Артэфакт]]
* [[Аруба]]
* [[Арувімі]]
* [[Аружэйная палата]]
* [[Арум]]
* [[Аруна]]
* [[Сімпсан|Арунта]]
* [[Арура]]
* [[Міхаіл Аветавіч Арутчан|Арутчан Міхаіл Аветавіч]]
* [[Аляксандр Рыгоравіч Аруцюнян|Аруцюнян Аляксандр Рыгоравіч]]
* [[Арфа]]
* [[Арфаграфічны слоўнік]]
* [[Арфаграфія]]
* [[Арфаэпія]]
* [[Арфведсаніт]]
* [[Арфей]]
* [[Архазаўры]]
* [[Архаізм]]
* [[Архаіка]]
* [[Архалаксіс]]
* [[Арханёл|Архангелы]]
* [[Архангельск]]
* [[Архангельскае (сядзіба)|Архангельскае]]
* [[Архангельская вобласць]]
** [[Геаграфія Архангельскай вобласці]]
** [[Эканоміка Архангельскай вобласці]]
* [[Аляксандр Андрэевіч Архангельскі|Архагельскі Аляксандр Андрэевіч]]
* [[Аляксандр Сямёнавіч Архангельскі|Архангельскі Аляксандр Сямёнавіч]]
* [[Архангельскі цэлюлозна-папяровы камбінат]]
* [[Архантрапы]]
* [[Архар]]
* [[Архараўцы]]
* [[Архат]]
* [[Архе Афінская]]
* [[Археа-]]
* [[Археаграфічная камісія]]
* [[Археаграфічная экспедыцыя]]
* [[Археаграфічны зборнік дакументаў]]
* [[Археаграфія]]
* [[Археалагічнае датаванне]]
* [[Археалагічная культура]]
* [[Археалагічная разведка]]
* [[Бярэсце (музей)|Археалагічны музей «Бярэсце»]]
* [[Археалагічныя помнікі]]
* [[Археалагічныя раскопкі]]
* [[Археалогія]]
* [[Археалогія і нумізматыка Беларусі]]
* [[Музычная археалогія|Археалогія музычная]]
* [[Археалогія помнікаў архітэктуры]]
* [[Царкоўная археалогія|Археалогія царкоўная]]
* [[Археамагнетызм]]
* [[Праптушка|Археаптэрыкс]]
* [[Археаптэрыксавая флора]]
* [[Археацыяты]]
* [[Археі|Архебактэрыі]]
* [[Архегоній]]
* [[Архей]]
* [[Праптушка|Археорніс]]
* [[Архетып]]
* [[Архі-]]
* [[Архівазнаўства]]
* [[Архіварыус]]
* [[Архивное дело]]
* [[Архівольт]]
* [[Архідам II]]
* [[Архіепіскап]]
* [[Архікарп]]
* [[Архілох]]
* [[Архімандрыт]]
* [[Архімед]]
* [[Аксіёма Архімеда|Архімеда аксіёма]]
* [[Закон Архімеда|Архімеда закон]]
* [[Целы Архімеда|Архімеда целы]]
* [[Архімедава спіраль]]
* [[Архімедаў вінт]]
* [[Ірына Канстанцінаўна Архіпава|Архіпава Ірына Канстанцінаўна]]
* [[Архіпастыр]]
* [[Абрам Яфімавіч Архіпаў|Архіпаў Абрам Яфімавіч]]
* [[Архіпелаг]]
* [[Архіпелагскія экспедыцыі рускага флоту]]
* [[Аляксандр Парфір’евіч Архіпенка|Архіпенка Аляксандр Парфір’евіч]]
* [[Валерый Іванавіч Архіпенка|Архіпенка Валерый Іванавіч]]
* [[Фёдар Фёдаравіч Архіпенка|Архіпенка Фёдар Фёдаравіч]]
* [[Епіскап|Архірэй]]
* [[Архірэйскія школы]]
* [[Архіт]]
* [[Архитектура и строительство Беларуси]]
* [[Архітраў]]
* [[Архітэктоніка]]
* [[Архітэктоніка (літаратура)]]
* [[Архітэктура]]
* [[Архітэктура Беларусі]]
* [[Архітэктура малых формаў]]
* [[Архітэктурная акустыка]]
* [[Архітэктурны музей|Архітэктурныя музеі]]
* [[Архітэктурны часопіс|Архітэктурныя часопісы]]
* [[Архітэўцыс]]
* [[Архіў]]
* [[Архіў гістарычнай камісіі]]
* [[Архіў дому Радзівілаў]]
* [[Архіў дому Сапегаў]]
* [[Архіў князёў Любартовічаў-Сангушкаў у Славуце]]
* [[Архіў па гісторыі літаратуры і асветы ў Польшчы]]
* [[Архіў Паўднёва-Заходняй Расіі]]
* [[Архіў рускай рэвалюцыі]]
* [[Archiv für slavische Philologie|Архіў фюр славішэ Філалагі]]
* [[Архіў Яна Замойскага]]
* [[Архіўныя камісіі]]
* [[-архія]]
* [[Архонскія надпісы|Архона-Енісейскія надпісы]]
* [[Архонт]]
* [[Аляксандр Сяргеевіч Арцем’еў|Арцем’еў Аляксандр Сяргеевіч]]
* [[Эдуард Мікалаевіч Арцем’еў|Арцем’еў Эдуард Мікалаевіч]]
* [[Арцемій (Троіцкі)]]
* [[Аляксандр Радзівонавіч Арцём|Арцём Аляксандр Радзівонавіч]]
* [[Павел Якаўлевіч Арцёмаў|Арцёмаў Павел Якаўлевіч]]
* [[Пётр Сяргеевіч Арцёмаў|Арцёмаў Пётр Сяргеевіч]]
* [[Іван Іванавіч Арцёменка|Арцёменка Іван Іванавіч]]
* [[Кацярына Гаўрылаўна Арцёменка|Арцёменка Кацярына Гаўрылаўна]]
* [[Сцяпан Елізаравіч Арцёменка|Арцёменка Сцяпан Елізаравіч]]
* [[Валянцін Міхайлавіч Арцём’еў|Арцём’еў Валянцін Міхайлавіч]]
* [[Савін Арцём’еў|Арцём’еў Савін]]
* [[Анатоль Яфімавіч Арцімовіч|Арцімовіч Анатоль Яфімавіч]]
* [[Нэлі Іванаўна Арцішэўская|Арцішэўская Нэлі Іванаўна]]
* [[Аляксандр Аляксандравіч Арцішэўскі|Арцішэўскі Аляксандр Аляксандравіч]]
* [[Міхаіл Пятровіч Арцыбашаў|Арцыбашаў Міхаіл Пятровіч]]
* [[Леў Андрэевіч Арцымовіч|Арцымовіч Леў Андрэевіч]]
* [[Уладзімір Мартынавіч Арцыхоўскі|Арцыхоўскі Уладзімір Мартынавіч]]
* [[Людміла Іванаўна Арчакова|Арчакова Людміла Іванаўна]]
* [[Арчыл II]]
* [[Джузэпэ Арчымбольда|Арчымбольда Джузепе]]
* [[Аршакуні|Аршакіды армянскія]]
* [[Аршанскае Евангелле]]
* [[Аршанскае падполле|Аршанскае патрыятычнае падполле]]
* [[Аршанскае паўстанне|Аршанскае паўстанне 1918]]
* [[Аршанскае права]]
* [[Аршанскае ўзвышша]]
* [[Аршанска-Магілёўская раўніна]]
* [[Аршанская акруга]]
* [[Бітва пад Оршай (1514)|Аршанская бітва 1514]]
* [[Бітва пад Оршай (1564)|Аршанская бітва 1564]]
* [[Аршанская жаночая гімназія]]
* [[Аршанская жаночая настаўніцкая семінарыя]]
* [[Свята-Ільінская царква (Орша)|Аршанская ільінская царква]]
* [[Аршанская канферэнцыя сялян|Аршанская канферэнцыя сялян 1906]]
* [[Аршанская пенькатрапальная мануфактура]]
* [[Аршанская правінцыя]]
* [[Аршанская ўпадзіна]]
* [[Эдуард Львовіч Аршанскі|Аршанскі Эдуард Львовіч]]
* [[Аршанскі гідрагеалагічны басейн]]
* [[Аршанскі езуіцкі калегіум]]
* [[Аршанскі замак]]
* [[Аршанскі інструментальны завод]]
* [[Аршанскі камбінат зборных жалезабетонных вырабаў і канструкцый]]
* [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Орша)|Аршанскі кляштар бернардзінцаў]]
* [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка і кляштар дамініканцаў (Орша)|Аршанскі кляштар дамініканцаў]]
* [[Касцёл Святой Тройцы і кляштар трынітарыяў (Орша)|Аршанскі кляштар трынітарыяў]]
* [[Касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў (Орша)|Аршанскі кляштар францысканцаў]]
* [[Аршанскі кодэкс]]
* [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр|Аршанскі Куцеінскі Богаяўленскі манастыр]]
* [[Успенскі манастыр (Орша)|Аршанскі Куцеінскі Успенскі манастыр]]
* [[Аршанскі льнокамбінат]]
* [[Аршанскі маладняк]]
* [[Манастыр базыльян (Орша)|Аршанскі манастыр базыльян]]
* [[Аршанскі мясакансервавы камбінат]]
* [[Аршанскі настаўніцкі інстытут]]
* [[Аршанскі павет]]
* [[Аршанскі раён]]
* [[Аршанскі стадыял]]
* [[Аршанскі станкабудаўнічы завод «Чырвоны барацьбіт»|Аршанскі станкабудаўнічы завод]]
* [[Аршын]]

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праект:Словаспісы/БелЭН]]</text>
      <sha1>pavui884xbrwxj0k1s52ifavocwgu1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Краснапольскі строй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>206822</id>
    <revision>
      <id>5204536</id>
      <parentid>4873548</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Антон 740</username>
        <id>76022</id>
      </contributor>
      <comment>дадана літаратура</comment>
      <origin>5204536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7258" sha1="ogteg9eop5egc0fke8z6fjifc2tjnqn" xml:space="preserve">'''Краснапо́льскі строй''' — традыцыйны комплекс [[беларускі нацыянальны касцюм|беларускага народнага адзення]] Падняпроўя. Бытаваў у XIX — сярэдзіне XX ст. пераважна ў [[Краснапольскі раён|Краснапольскім]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім]], [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкім]], [[Хоцімскі раён|Хоцімскім]], [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскім]] раёнах. Для краснапольскага строю характэрна вялікая разнастайнасць форм адзення, багатае кампазіцыйнымі варыянтамі і [[арнамент]]альнымі матывамі мастацкае афармленне, у якім важнае значэнне, акрамя [[Беларуская вышыўка|вышыўкі]] і [[Узорыстае ткацтва|ўзорыстага ткацтва]], мела карункапляценне, [[аплікацыя]].

== Жаночае адзенне ==
[[Файл:Зялёныя Сьвяткі, Магілёў 29.06.2913.jpg|thumb|250px|Традыцыйны сялянскі жаночы касцюм (краснапольска-чачэрскі строй), багата арнаментаваны вышыўкай. Фота 2013 г.]]
У жаночым гарнітуры пашыраны 4 комплексы: [[кашуля]], расхінная панёва, [[гарсэт]], [[намітка]]; кашуля, андарак з дзесяткай (спадніца з прышытым ліфам-гарсэтам у асобных варыянтах нагадвала сарафан на лямках), 1-полкавы суконны фартух, хустка; кашуля, [[андарак]], 4-полкавы льняны фартух, хустка; кашуля або блуза, кроеная з гесткай, крамная спадніца з прышыўным ліфам, 1-полкавы фартух, хустка. Кашулю кроілі з прамымі плечавымі ўстаўкамі, прышытымі па ўтку, з вялікім адкладным каўняром, аздобленым па краях паскам вязаных белых карункаў або паркалёвых брыжоў. Шырокі рукаў злучаўся з плечавой устаўкай узорыстым паскам мярэжкі з чырвона-чорным геаметрычным арнаментам (капейкі). Вышыты чырвонымі, чырвона-чорнымі баваўнянымі ніткамі арнамент 8-пялёсткавых разетак, ромбаў, квадратаў кампанаваўся радамі, у шахматным парадку або размяшчаўся ў ячэйках-сотах, якія ўтвараліся перасячэннем дыяганальных або гарызантальных і вертыкальных палос. Густа нашыты на рукавы ўзор вылучаецца багаццем арнаментальных варыяцый, тонкасцю ўзораў, гармоніяй і агульнай пластыкай і аздабленнем іншых частак касцюма. Фартухі аздаблялі ўзорыстым ткацтвам, вышыўкай, аплікацыяй; панёву, андарак натыкалі клятчастым вохрыста-чырвоным [[арнамент]]ам. Андарак і ліф-гарсэт часам кроілі з розных тканін: ніз з клятчастай даматканкі, ліф — з крамнай узорыстай і гладка-фарбаванай тканіны. Спадніцу шылі з ільнянога аднатоннага, клятчастага, паласатага, белага, бела-сіняга палатна. Падпяразвалі вузкім поясам, канцы якога аздаблялі дэкар. кутасамі, нізкамі разнаколернага бісеру. Галаўныя ўборы жанчын — намітка, чапец (вязаны з белых нітак або шыты з чырвоных крамных тканін), хустка. Насілі [[пацеркі]], шыйныя [[бісер]]ныя паскі, абразкі.

== Мужчынскае адзенне ==
Мужчынскія кашулі кроілі з плечавымі ўстаўкамі (палікамі) або тунікападобныя; у іх вышывалі манішку, падол, каўнер і каўнерцы, падпяразвалі поясам. Нагавіцы шылі з палатна, шэрагаці карычневага сукна. Вопратку (світу, шубу, кажух, куртку, сак) аздаблялі нашыўкамі і аблямоўкамі фабрычных (чырвоных, сініх) тканін, аплікацыяй шнуром.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|8|Краснапольскі строй|[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк М. Ф.]]|459—460}}
* {{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|4|Краснапольскі строй|559}}

== Спасылкі ==
* [http://www.gants-region.info/index/krasnapolski_stroj/0-1275 Краснапольскі строй] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120209200058/http://www.gants-region.info/index/krasnapolski_stroj/0-1275 |date=9 лютага 2012 }}
* [http://jivebelarus.net/our-heritage/Byelorussian-national-dress.html?page=3 Беларускае народнае адзенне]
{{Беларускі нацыянальны касцюм}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Беларускі касцюм]]
[[Катэгорыя:Падняпроўе]]
[[Катэгорыя:Культура Краснапольскага раёна]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Краснапольскага раёна]]
[[Катэгорыя:Культура Касцюковіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Касцюковіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Культура Клімавіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Клімавіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Культура Хоцімскага раёна]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Хоцімскага раёна]]
[[Катэгорыя:Культура Чачэрскага раёна]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Чачэрскага раёна]]
[[Катэгорыя:Культура Чэрыкаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Чэрыкаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Адзенне]]
[[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]]</text>
      <sha1>ogteg9eop5egc0fke8z6fjifc2tjnqn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вялікі цырк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210946</id>
    <revision>
      <id>5204557</id>
      <parentid>5132450</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5204557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12259" sha1="n8y1gz8rozsza7akotp4hzlxc6cpys4" xml:space="preserve">{{Славутасць}}

'''Вялікі цырк''' ({{lang-la|Circus Maximus}}) — самы вялікі&lt;ref&gt;{{britannica-link|118506|Circus Maximus (arena, Rome, Italy)}}&lt;/ref&gt; [[іпадром]] у [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]]. Размяшчаўся ў даліне паміж узгоркамі [[Авенцін|Авенцінам]] і [[Палацін]]ам. У спаборніцтвах на [[Гіпадром|іпадроме]] маглі адначасова браць удзел 12 калясніц.[[Выява:Circus_max_1978.jpg|thumb|300px|Вялікі цырк, 1978]]Паводле легенды, менавіта на гэтым месцы адбылося [[выкраданне сабінянак]], а таксама выкраданне скаціны Геркулеса&lt;ref&gt;Секст Аўрэлій Віктар. Паходжанне рымскага народа. VII&lt;/ref&gt;.

== Стварэнне ==
Лічыцца, што спаборніцтвы на калясніцах былі ўпершыню праведзены тут яшчэ царом [[Тарквіній Прыск|Тарквініем Прыскам]] (каля 500 да н.э.). Даліна паміж Палацінам і Авенцінам, даўжынёю ў 600 і шырынёй каля 150 м, спрадвеку, дзякуючы свайму становішчу ў найстаражытнейшай частцы горада і надзвычай зручнай канфігурацыі мясцовасці, служыла месцам конных спаборніцтваў, звязаных з найстаражытнымі гульнямі Рыма (т.зв. {{lang-la|ludi Romani}}). Да [[329 да н.э.]] прыстасаванні для скачак у гэтым месцы не згадваліся; відавочна, акрамя арэны і часовых месцаў для ганаровых гледачоў, на месцы цырка не было ніякіх пабудоў. Верагодна, даліна апрацоўвалася і давала ўраджаі, як паказваюць найстаражытныя свяцілішчы сельскіх багоў — ([[алтар]] [[Конс]]а, свяцілішча [[трыяда|трыяды]] Seia, Segetia, Tutilina), захаваныя і пасля ўзвядзення цырка.

Верагодна, гульні ладзіліся толькі пасля канца жніва (у [[366 г. да н.э.]] ''ludi Romani'' фіксаваны былі на верасень). Толькі ў 329 г. быў пабудаваны старт — {{lang-la|carceres}} — з дрэва з пярэстай афарбоўкай. Пастаяннай ''spina'' не было, меты былі драўляныя. Згадкі пра пастаноўку статуй, пра будаўніцтва брамы, пра аднаўленне ''carceres'' і мет, пра ўстаноўку апарата з яйкамі для падліку тураў ({{lang-la|missus}}), пра набыццё клетак для звяроў і да т.п. з'яўляюцца пасля [[Пунічныя войны|пунічных войнаў]]. Пры [[цэзар|Цэзары]] пашырана плошча цырка і выкапаны канал ({{lang-la|euripus}}) вакол арэны.

У тыя часы спаборніцтва калясніц праходзілі па прамой — даехаўшы да канца арэны калясніцы разварочваліся і імчаліся ў адваротны бок. Пазней, з развіццём каналізацыйнай сістэмы Рыма, пад арэнай быў пракладзены вялікі тунэль (прыкладна 4,5 метраў у вышыню і 2,5 метра ў шырыню), у выніку чаго з часам на арэне ўтварыўся «хрыбет». Выраўноўванне зямлі на арэне перад кожным спаборніцтвам каштавалі істотных працавыдаткаў, і таму спаборніцтвы ўжо не маглі праводзіцца па старой схеме. Правілы спаборніцтваў былі зменены, і калясніцы сталі ездзіць не па прамой, а па кальцы, агінаючы «хрыбет» арэны. Новы спосаб правядзення конных спаборніцтваў хутка прыжыўся, і з тых часоў конныя скачкі сталі праводзіцца на кальцавых [[іпадром]]ах.

== Апісанне ==
[[Выява:Sestertius-Caracalla-Circus Maximus-RIC 0500a.jpg|thumb|[[Сестэрцый]] [[Каракала|Каракалы]], на якім бачны Вялікі цырк з абеліскам і ''spina'']]
[[Юлій Цэзар]] пашырыў Вялікі цырк да 600 метраў у даўжыню, так што на ім магло размясціцца 250 тысяч гледачоў (яшчэ столькі ж маглі назіраць за спаборніцтвамі стоячы). У сярэдзіне кароткага і паўкруглага боку апісанай агароджы арэны знаходзіліся вароты, праз якія выязджалі з Цырка пераможцы на скачках ({{lang-la|porta triumphalis}}). На процілеглым канцы арэны стаялі тры вежы ({{lang-la|oppida}}); у сярэдняй былі зроблены таксама вароты, якія служылі для ўезду калясніц унутр Цырка ({{lang-la|porta pompae}}); паміж ім і бакавымі вежамі быў створаны, справа і злева, размешчаны па дузе круга рад стойлаў ({{lang-la|carceres}}) для калясніц і коней. Па сярэдзіне арэны цягнулася доўгая і вузкая платформа ({{lang-la|spina}}) з паўкружжамі на абодвух канцах і конусападобнымі слупамі ({{lang-la|metae}}), якія стаялі на іх. Гэта платформа была ўпрыгожана спачатку адным, а потым дзвюма [[абеліск]]амі; абодва яны ацалелі і захаваліся да нашых дзён; першы, вывезены з Егіпта і пастаўлены [[Гай Юлій Цэзар Актавіян Аўгуст|Аўгустам]], высіцца цяпер на [[П'яцца дэль Попала]]; другі, яшчэ большы, пастаўлены [[Канстанцін I Вялікі|Канстанцінам Вялікім]], перанесены ў [[1588]] г. на плошчу перад [[Латэранскі палац|Латэранскім палацам]]. Акрамя абеліскаў, на платформе ў двух месцах былі пастаўлены на невялікіх пастаментах (без сумневу, у гонар заступніка рысталішчаў [[Нептун (міфалогія)|Нептуна Eqnestris]]) па сем статуй [[дэльфін]]аў, якія вырыгвалі ваду ў невялікія басейны, і асобна ад гэтых фігур, на асобых падстаўках, па сем шароў ({{lang-la|ova}}).
[[Файл:Plan Rome Caen Circus Maximus Colisée.jpg|міні|злева|Circus Maximus, рэканструкцыя Поля Біго, універсітэт Канаў, Францыя]]
Сваёй пастаяннай архітэктурнай формай Вялікі цырк абавязаны Аўгусту. Рад месцаў на найбліжэйшых ступенях быў прадстаўлены [[Сенат (Старажытны Рым)|сенатарам]] і [[Вершнікі, Старажытны Рым|вершнікам]]; гледачоў пускалі на ненумараваных [[тэсера|бронзавых марках-квітках]]. Да гэтага часу адносіцца апісанне [[Дзіянісій Галікарнаскі|Дзіянісія Галікарнаскага]]. Паводле гэтага апісання, ніжні паверх месцаў для гледзішчаў быў каменны, верхнія два — драўляныя; вонкавыя аркады былі аднапавярховыя, у іх знаходзіліся крамы, корчмы і да т.п. ''Carceres'' уяўлялі сабой [[порцік]] з дванаццаццю аркамі для варотаў і сярэднім парталам. [[Клаўдзій]] стварыў мармуровыя carceres і пазалочаныя меты; [[Нерон]] у [[63]] годзе загадаў засыпаць Цэзараў канал, каб даць больш месца вершнікам. Пажар [[64]] года знішчыў, верагодна, толькі драўляныя часткі; у [[68]] годзе ў цырку зноў даюцца раскошныя святы. У [[81]] годзе [[Ціт Флавій Веспасіян|Цітам]] была пабудавана цудоўная брама на паўднёвым кароткім боку цырка.

Эпохай у жыцці цырка было кіраванне [[Траян]]а, які значна пашырыў месцы для гледачоў, часткай на месцы знішчанага імператарскага ложа, пабудаванага [[Даміцыян]]ам. Даміцыян праклаў дарогу ад цырка ў свайго палаца.&lt;ref name=&quot;Rom&quot;&gt;Rom. Verlag Baedeker. 12.Auflage 2002 ISBN 3-87504-125-9&lt;/ref&gt; І пасля Траяна значная частка месцаў была драўляная, як паказваюць паўторныя выпадкі абвалаў, якія каштавалі жыцця тысячам гледачоў. Пры [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціне]] цырк быў грунтоўна рэстаўраваны; ''spina'' упрыгожылася новым абеліскам, вывезеным з [[Геліопаль (Старажытны Егіпет)|Геліёпаля]].

== Заняпад і разбурэнне ==
Яшчэ ў [[VI]] стагоддзі [[Тэадорых I|Тэадорых]] падтрымліваў цырк; апошнія гульні даў [[Тотыла]] ў [[549]] годзе. Найбольш масіўнае цыркавое збудаванне — [[Арка Ціта, Вялікі Цырк|арка Ціта]] — стаяла да [[XII стагоддзе|XII ст.]], але ўжо ў [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] ад цырка заставалася не больш, чым засталося да [[XIX]] стагоддзя, калі даліну цырка забудавалі будынкамі газавай фабрыкі.
У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] каменныя збудаванні цырка былі разабраны на новые будаўніцтва. Тым не менш тэрыторыя цырка ніколі цалкам не забудоўвалася, і дагэтуль тут праводзяцца грамадскія мерапрыемствы (напр., рок-канцэрты).

{|class=&quot;graytable&quot;
|+
| width=&quot;100%&quot;|[[Выява:Panorama Circus Maximus.JPG|center|800px]]
|-
| align=&quot;center&quot;|
|-
|}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{ЭСБЕ}}
{{Славутасці Рыма}}

[[Катэгорыя:Іпадромы]]
[[Катэгорыя:Славутасці Рыма]]
[[Катэгорыя:Амфітэатры Старажытнага Рыма]]
[[Катэгорыя:Гонкі калясніц у Старажытным Рыме]]</text>
      <sha1>n8y1gz8rozsza7akotp4hzlxc6cpys4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204558</id>
      <parentid>5204557</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5204558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12238" sha1="bc2c565qwcji7ej8pgrtw1xngiiam0m" xml:space="preserve">{{Славутасць}}

'''Вялікі цырк''' ({{lang-la|Circus Maximus}}) — самы вялікі&lt;ref&gt;{{britannica-link|118506|Circus Maximus (arena, Rome, Italy)}}&lt;/ref&gt; [[іпадром]] у [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]]. Размяшчаўся ў даліне паміж узгоркамі [[Авенцін|Авенцінам]] і [[Палацін]]ам. У спаборніцтвах на іпадроме маглі адначасова браць удзел 12 калясніц.[[Выява:Circus_max_1978.jpg|thumb|300px|Вялікі цырк, 1978]]Паводле легенды, менавіта на гэтым месцы адбылося [[выкраданне сабінянак]], а таксама выкраданне скаціны Геркулеса&lt;ref&gt;Секст Аўрэлій Віктар. Паходжанне рымскага народа. VII&lt;/ref&gt;.

== Стварэнне ==
Лічыцца, што спаборніцтвы на калясніцах былі ўпершыню праведзены тут яшчэ царом [[Тарквіній Прыск|Тарквініем Прыскам]] (каля 500 да н.э.). Даліна паміж Палацінам і Авенцінам, даўжынёю ў 600 і шырынёй каля 150 м, спрадвеку, дзякуючы свайму становішчу ў найстаражытнейшай частцы горада і надзвычай зручнай канфігурацыі мясцовасці, служыла месцам конных спаборніцтваў, звязаных з найстаражытнымі гульнямі Рыма (т.зв. {{lang-la|ludi Romani}}). Да [[329 да н.э.]] прыстасаванні для скачак у гэтым месцы не згадваліся; відавочна, акрамя арэны і часовых месцаў для ганаровых гледачоў, на месцы цырка не было ніякіх пабудоў. Верагодна, даліна апрацоўвалася і давала ўраджаі, як паказваюць найстаражытныя свяцілішчы сельскіх багоў — ([[алтар]] [[Конс]]а, свяцілішча [[трыяда|трыяды]] Seia, Segetia, Tutilina), захаваныя і пасля ўзвядзення цырка.

Верагодна, гульні ладзіліся толькі пасля канца жніва (у [[366 г. да н.э.]] ''ludi Romani'' фіксаваны былі на верасень). Толькі ў 329 г. быў пабудаваны старт — {{lang-la|carceres}} — з дрэва з пярэстай афарбоўкай. Пастаяннай ''spina'' не было, меты былі драўляныя. Згадкі пра пастаноўку статуй, пра будаўніцтва брамы, пра аднаўленне ''carceres'' і мет, пра ўстаноўку апарата з яйкамі для падліку тураў ({{lang-la|missus}}), пра набыццё клетак для звяроў і да т.п. з'яўляюцца пасля [[Пунічныя войны|пунічных войнаў]]. Пры [[цэзар|Цэзары]] пашырана плошча цырка і выкапаны канал ({{lang-la|euripus}}) вакол арэны.

У тыя часы спаборніцтва калясніц праходзілі па прамой — даехаўшы да канца арэны калясніцы разварочваліся і імчаліся ў адваротны бок. Пазней, з развіццём каналізацыйнай сістэмы Рыма, пад арэнай быў пракладзены вялікі тунэль (прыкладна 4,5 метраў у вышыню і 2,5 метра ў шырыню), у выніку чаго з часам на арэне ўтварыўся «хрыбет». Выраўноўванне зямлі на арэне перад кожным спаборніцтвам каштавалі істотных працавыдаткаў, і таму спаборніцтвы ўжо не маглі праводзіцца па старой схеме. Правілы спаборніцтваў былі зменены, і калясніцы сталі ездзіць не па прамой, а па кальцы, агінаючы «хрыбет» арэны. Новы спосаб правядзення конных спаборніцтваў хутка прыжыўся, і з тых часоў конныя скачкі сталі праводзіцца на кальцавых [[іпадром]]ах.

== Апісанне ==
[[Выява:Sestertius-Caracalla-Circus Maximus-RIC 0500a.jpg|thumb|[[Сестэрцый]] [[Каракала|Каракалы]], на якім бачны Вялікі цырк з абеліскам і ''spina'']]
[[Юлій Цэзар]] пашырыў Вялікі цырк да 600 метраў у даўжыню, так што на ім магло размясціцца 250 тысяч гледачоў (яшчэ столькі ж маглі назіраць за спаборніцтвамі стоячы). У сярэдзіне кароткага і паўкруглага боку апісанай агароджы арэны знаходзіліся вароты, праз якія выязджалі з Цырка пераможцы на скачках ({{lang-la|porta triumphalis}}). На процілеглым канцы арэны стаялі тры вежы ({{lang-la|oppida}}); у сярэдняй былі зроблены таксама вароты, якія служылі для ўезду калясніц унутр Цырка ({{lang-la|porta pompae}}); паміж ім і бакавымі вежамі быў створаны, справа і злева, размешчаны па дузе круга рад стойлаў ({{lang-la|carceres}}) для калясніц і коней. Па сярэдзіне арэны цягнулася доўгая і вузкая платформа ({{lang-la|spina}}) з паўкружжамі на абодвух канцах і конусападобнымі слупамі ({{lang-la|metae}}), якія стаялі на іх. Гэта платформа была ўпрыгожана спачатку адным, а потым дзвюма [[абеліск]]амі; абодва яны ацалелі і захаваліся да нашых дзён; першы, вывезены з Егіпта і пастаўлены [[Гай Юлій Цэзар Актавіян Аўгуст|Аўгустам]], высіцца цяпер на [[П'яцца дэль Попала]]; другі, яшчэ большы, пастаўлены [[Канстанцін I Вялікі|Канстанцінам Вялікім]], перанесены ў [[1588]] г. на плошчу перад [[Латэранскі палац|Латэранскім палацам]]. Акрамя абеліскаў, на платформе ў двух месцах былі пастаўлены на невялікіх пастаментах (без сумневу, у гонар заступніка рысталішчаў [[Нептун (міфалогія)|Нептуна Eqnestris]]) па сем статуй [[дэльфін]]аў, якія вырыгвалі ваду ў невялікія басейны, і асобна ад гэтых фігур, на асобых падстаўках, па сем шароў ({{lang-la|ova}}).
[[Файл:Plan Rome Caen Circus Maximus Colisée.jpg|міні|злева|Circus Maximus, рэканструкцыя Поля Біго, універсітэт Канаў, Францыя]]
Сваёй пастаяннай архітэктурнай формай Вялікі цырк абавязаны Аўгусту. Рад месцаў на найбліжэйшых ступенях быў прадстаўлены [[Сенат (Старажытны Рым)|сенатарам]] і [[Вершнікі, Старажытны Рым|вершнікам]]; гледачоў пускалі на ненумараваных [[тэсера|бронзавых марках-квітках]]. Да гэтага часу адносіцца апісанне [[Дзіянісій Галікарнаскі|Дзіянісія Галікарнаскага]]. Паводле гэтага апісання, ніжні паверх месцаў для гледзішчаў быў каменны, верхнія два — драўляныя; вонкавыя аркады былі аднапавярховыя, у іх знаходзіліся крамы, корчмы і да т.п. ''Carceres'' уяўлялі сабой [[порцік]] з дванаццаццю аркамі для варотаў і сярэднім парталам. [[Клаўдзій]] стварыў мармуровыя carceres і пазалочаныя меты; [[Нерон]] у [[63]] годзе загадаў засыпаць Цэзараў канал, каб даць больш месца вершнікам. Пажар [[64]] года знішчыў, верагодна, толькі драўляныя часткі; у [[68]] годзе ў цырку зноў даюцца раскошныя святы. У [[81]] годзе [[Ціт Флавій Веспасіян|Цітам]] была пабудавана цудоўная брама на паўднёвым кароткім боку цырка.

Эпохай у жыцці цырка было кіраванне [[Траян]]а, які значна пашырыў месцы для гледачоў, часткай на месцы знішчанага імператарскага ложа, пабудаванага [[Даміцыян]]ам. Даміцыян праклаў дарогу ад цырка ў свайго палаца.&lt;ref name=&quot;Rom&quot;&gt;Rom. Verlag Baedeker. 12.Auflage 2002 ISBN 3-87504-125-9&lt;/ref&gt; І пасля Траяна значная частка месцаў была драўляная, як паказваюць паўторныя выпадкі абвалаў, якія каштавалі жыцця тысячам гледачоў. Пры [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціне]] цырк быў грунтоўна рэстаўраваны; ''spina'' упрыгожылася новым абеліскам, вывезеным з [[Геліопаль (Старажытны Егіпет)|Геліёпаля]].

== Заняпад і разбурэнне ==
Яшчэ ў [[VI]] стагоддзі [[Тэадорых I|Тэадорых]] падтрымліваў цырк; апошнія гульні даў [[Тотыла]] ў [[549]] годзе. Найбольш масіўнае цыркавое збудаванне — [[Арка Ціта, Вялікі Цырк|арка Ціта]] — стаяла да [[XII стагоддзе|XII ст.]], але ўжо ў [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] ад цырка заставалася не больш, чым засталося да [[XIX]] стагоддзя, калі даліну цырка забудавалі будынкамі газавай фабрыкі.
У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] каменныя збудаванні цырка былі разабраны на новые будаўніцтва. Тым не менш тэрыторыя цырка ніколі цалкам не забудоўвалася, і дагэтуль тут праводзяцца грамадскія мерапрыемствы (напр., рок-канцэрты).

{|class=&quot;graytable&quot;
|+
| width=&quot;100%&quot;|[[Выява:Panorama Circus Maximus.JPG|center|800px]]
|-
| align=&quot;center&quot;|
|-
|}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{ЭСБЕ}}
{{Славутасці Рыма}}

[[Катэгорыя:Іпадромы]]
[[Катэгорыя:Славутасці Рыма]]
[[Катэгорыя:Амфітэатры Старажытнага Рыма]]
[[Катэгорыя:Гонкі калясніц у Старажытным Рыме]]</text>
      <sha1>bc2c565qwcji7ej8pgrtw1xngiiam0m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кашары (гістарычная мясцовасць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>212846</id>
    <revision>
      <id>5204556</id>
      <parentid>5071840</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>спасылка</comment>
      <origin>5204556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15351" sha1="34h2kcwbojf2o4uu0ynto50es12vhuf" xml:space="preserve">{{значэнні2|Кашары}}
[[Выява:Вул. Першамайская.jpg|250px|thumb|Забудова на рагу [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Кашарскай]] і [[Першамайская вуліца (Мінск)|Вясёлай]]. Адсюль пачынаецца прадмесце Кашары]]
'''Каша́ры''' — гістарычная мясцовасць [[Мінск]]а, размешчаная ў паўднёва-ўсходняй частцы [[горад]]а, з трох бакоў атачоная ракой [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслаччу]].

На паўднёвым захадзе ад Кашараў месціцца [[Ляхаўка (Мінск)|Ляхаўка]], на поўначы — цэнтральнае [[Новы Горад (Мінск)|Новае Места]], на ўсходзе — [[Архірэйская Слабодка]], на паўднёвым ўсходзе — [[Стромкі Бераг]], на поўдні — прадмесце [[Тры Карчмы]]&lt;ref name=&quot;m-2&quot;&gt;[http://minchanin.esmasoft.com/maps/1903/index.html «План губернского города Минска (1903)»] з выпраўленнямі і дадаткамі [[Іван Сацукевіч|І. Сацукевіча]] // Гісторыя Мінска. 1-е выданне. Мінск. БелЭн. 2006. C. 196—197&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;m-3&quot;&gt;[http://minchanin.esmasoft.com/maps/1800-2004/index.html «Формирование территории г. Минска (1800 — 2004)»] // Гісторыя Мінска. 1-е выданне. Мінск. БелЭн. 2006. C. 550—551&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
[[Файл:Miensk, Kašary-Dobryja Myśli. Менск, Кашары-Добрыя Мысьлі (1901-17).jpg|міні|250пкс|Заводы Якабсона і Ліфшыца ў Кашарах і Добрых Мыслях]]
Актыўнае засяленне гэтай мясцовасці пачалося ў канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII]] — пачатку [[XIX стагоддзе|XIX]] стст. адразу пасля заснавання [[Новы Горад (Мінск)|Новага Места]]. Першымі пабудовамі былі старыя кашары (казармы) мінскага гарнізона — адсюль пайшла і назва прадмесця&lt;ref&gt;Гісторыя Мінска. 1-е выданне. Мінск. БелЭн. 2006. С. 227&lt;/ref&gt;.

У пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] прадмесце ўваходзіла ў [[першая паліцэйская частка Мінска|першую паліцэйскую частку горада]] і ўключала Кашарскую плошчу, Вакольную вуліцу, а таксама часткова Кашарскую (цяпер [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейская]]), Паліцэйскую Набярэжную ([[Вуліца Янкі Купалы (Мінск)|Янкі Купалы]]) і Ніжняляхаўскую ([[Ульянаўская вуліца (Мінск)|Ульянаўская]]) вуліцы&lt;ref name=&quot;m-2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Іван Сацукевіч. Тапанімія вуліцы і плошчаў Мінска ў ХІХ — пачатку XX стст.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://minchanin.esmasoft.com/maps/1898/index.html План губернского города Минска (1898)] // Шыбека З.В., Шыбека С.Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада/ Пер. з рускай мовы М.Віжа; Прадмова С.М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. [1] асобн. арк. карт.&lt;/ref&gt;.

На Кашарскай плошчы (цяпер у межах завода імя Кірава) праводзілася муштраванне войскаў, спартыўныя гульні, скачкі на конях, цыркавыя мерапрыествы. Плошча вылучалася антысанітарыяй і адсутнасцю добраўпарадкавання&lt;ref&gt;[[Захар Шыбека|Шыбека З. В.]], Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада/ Пер. з рускай мовы М. Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. С. 110&lt;/ref&gt;. Улетку [[1913]] [[год]]а на ёй прайшоў першы ў Мінску [[футбол]]ьны матч, у якім гімназісты [[горад]]а выйгралі ў службоўцаў з лікам 3:0&lt;ref&gt;[[Захар Шыбека|Шыбека З.В.]], Шыбека С.Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада/ Пер. з рускай мовы М.Віжа; Прадмова С.М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. С. 200&lt;/ref&gt;.

[[30 мая]] [[1925]] года ў Кашарскім прадмесці адкрыўся [[Мінскі іпадром|іпадром імя Будзённага]]. [[15 мая]] [[1934]] года на Менскім іпадроме прайшлі вялікія спаборніцтвы, на якіх прысутнічаў сам [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|Сямён Будзённы]]. [[16 ліпеня]] [[1944]] года ў вызваленым горадзе на тэрыторыі іпадрома адбыўся мітынг. У ім удзельнічалі месцічы, партызаны, дэлегацыі ваяроў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] на чале з камандуючым [[3-ці Беларускі фронт|3–м Беларускім фронтам]] [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|Іванам Чарняхоўскім]]. На мітынгу выступіў 1-ы сакратар ЦК КП(б)Б [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймон Панамарэнка]]. Затым адбыўся гістарычны партызанскі парад з колькасцю ўдзельнікаў звыш 30 тысяч. Падзея транслявалася па радыё, здымалася на кінастужку. У [[1945]]—[[1946]] гадах на тэрыторыі іпадрома прайшлі адкрытыя судовыя працэсы над нацысцкімі ваеннымі злачынцамі і пакаранні смерцю асуджаных.&lt;ref&gt;[http://sb.by/print/post/71297/ Александр Ванкович. Ход конем]{{Недаступная спасылка}} // [[Советская Белоруссия]], 02.08.2008&lt;/ref&gt; Паступова пасля вайны іпадром прыходзіў у заняпад, у 1957 годзе на яго месцы быў створаны [[парк імя 40-годдзя Кастрычніка]]. У 2012 годзе на тэрыторыі парка пачалося будаўніцтва гасцініцы «Пекін». Нягледзячы на пратэсты супраць вырубкі парка, будаўніцтва працягвалася і было завершана ў 2014 годзе.

[[Файл:Kašary, Miensk. Кашары, Менск (2020) 04.jpg|250px|міні|Кашары на мяжы з Ляхаўскай Слабадой, адноўленае капішча, 2020 г.]]

На беразе [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]], на мяжы з [[Ляхаўка (Мінск)|Ляхаўскай Слабадой]] (у раёне цяперашняга рэстарана «Старое рэчышча») некалі размяшчалася старажытнае паганскае [[капішча]], якое, паводле звестак этнографаў, дзейнічала ажно да пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] Культавы камень «[[Дзед (валун)|Дзед]]», альбо «Старац», цяпер захоўваецца ў мінскім [[Музей валуноў|Музеі валуноў]], а тэрыторыя самога капішча ў [[1994]] [[год]]зе была ўнесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref&gt;Татьяна Костич. [http://knihi.com/kastounasci/01/30.html Мінское капище — памятник языческой культуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080920121343/http://knihi.com/kastounasci/01/30.html |date=20 верасня 2008 }} // Каштоўнасці мінуўшчыны. Зборнік 1: Праблемы зберажэння гісторыка-культурнай спадчыны Мінска, 1998&lt;/ref&gt;.

=== Сучаснасць ===
У наш час тапонім Кашары ніяк не пазначаны на карце Мінска. Пра існаванне колішняга прадмесця ўскосна напамінае цяперашні [[Казарменны завулак (Мінск)|Казарменны завулак]] (гістарычны Кашарскі).

== Старыя адрасы ==
[[Файл:Miensk, Kašarski. Менск, Кашарскі (1936-39).jpg|міні|250пкс|Завод на Кашарах, да 1941 г.]]
* ''Вакольная, 8.'' Машынабудаўнічы кацельны завод Г. Я. Янішэўскага. Вырас з кавальска-слясарнай і чыгуналіцейнай майстэрні, заснаванай у [[1901]] годзе прадпрымальнікам Шышлам. У [[1908]] годзе быў усталяваны рухавік магутнасцю 12 конскіх сіл. Выпускалася абсталяванне для вінакурных, рэктыфікацыйных, крухмальных заводаў, для млыноў і лесапілак. У [[1913]] годзе на заводзе ўжо стаялі 2 рухавікі агульнай магутнасцю 36 конскіх сіл, працавала 120 чалавек. Была наладжана вытворчасць паравых машын, турбін, нафтавых і газагенератарных рухавікоў, помпаў, трансмісій. У [[1921]] годзе завод быў рэарганізаваны ў сельскагаспадарчыя майстэрні. Знаходзіўся ў раёне сучаснага станкабудаўнічага завода імя Кірава.
* ''Вакольная, 9.'' Машынабудаўнічы і чыгуна-меднаметалургічны завод (Кашарскі). Найвялікшы ў дарэвалюцыйнай Беларусі. Заснаваны на базе невялікай кузні прадпрымальнікам Н. Я. Якабсонам у [[1881]] годзе на Кашарскай плошчы (адсюль і назва). Выраблялася абсталяванне для млыноў, вінакурных прадпрыемстваў, чыгуначныя буксы, тармазныя калодкі і кастылі. Да 1891 года асвоены выпуск земляробчых прылад, абсталявання для [[Гута (прадпрыемства)|гутаў]], лесапілак, гарбарных заводаў, пажарных помпаў, да 1900 года — паравых машынаў, чыгуначных і медных адліваў. У канцы 1900 года суполка «Якабсон і К» аб’ядналася з гандлёвым домам Г. Л. Ліфшыца, які валодаў машынабудаўнічым (Вакзальным) заводам. Завод меў цэхі: ліцейны (1890), слясарна-такарны, кавальскі, зборны (1893), сталярны (1901) і майстэрню па вырабу пячнога абсталявання (1908). Да 1910 года распачата вытворчасць айчыннага абсталявання для цагельняў, фанеравых і дрожджавых заводаў, што раней куплялася за мяжой. Геаграфія збыту прадукцыі ахоплівала не толькі абшары Беларусі, але таксама і [[Сібір]]. Да 1913 года два заводы суполкі стварылі адзіны вытворчы комплекс з колькасцю рабочых 350 чалавек і магутнасцю рухавікоў 100 конскіх сіл. У 1934 годзе на базе прадпрыемства ўзнік [[Станкабудаўнічы завод імя Кірава|станкабудаўнічы завод імя Кірава]] (Чырвонаармейская, 21)&lt;ref&gt;[[Захар Шыбека|Шыбека З.В.]], Шыбека С.Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада/ Пер. з рускай мовы М.Віжа; Прадмова С.М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. — 341 с. [1] асобн. арк. карт.: іл. ISBN 5-345-00613-X.&lt;/ref&gt;.

== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Кашары ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]], 1941—1944 гады&quot; widths=215 heights=180 perrow=&quot;3&quot;&gt;
Miensk, Śvisłač-Kašary. Менск, Сьвіслач-Кашары (1941-44).jpg|Свіслач і Кашарскі пляц
Miensk, Śvisłač-Kašary. Менск, Сьвіслач-Кашары (1941-44) (3).jpg|Мост цераз Свіслач
Miensk, Śvisłač-Kašary. Менск, Сьвіслач-Кашары (1941-44) (2).jpg|Налева — іпадром
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* Шыбека З. В., Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада/ Пер. з рускай мовы М.Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. — 341 с. [1] асобн. арк. карт.: іл. ISBN 5-345-00613-X.
* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. — 576 с.: іл. ISBN 985-6302-33-1.
* [[Іван Сацукевіч]]. [http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm Тапанімія вуліцы і плошчаў Мінска ў ХІХ — пачатку XX стст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110824075549/http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm |date=24 жніўня 2011 }} // «Беларускі калегіум», 4 чэрвеня 2008.
* Гісторыя Мінска. 1-е выданне. Мінск. БелЭн. 2006. — 696 с. ISBN 985-11-0344-6.

{{Гістарычныя раёны Мінска}}

[[Катэгорыя:Гістарычныя раёны Мінска]]</text>
      <sha1>34h2kcwbojf2o4uu0ynto50es12vhuf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Северус Снэйп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>218400</id>
    <revision>
      <id>5204479</id>
      <parentid>4753669</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:16:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34254" sha1="ov7ah3mfvf4hwvxlb9ypfoi7em7qylb" xml:space="preserve">{{Персанаж ГП 
|image     = [[Выява:NYCC 2011 - Snape (6310758557).jpg|250px]]
|bgcolor   = green
|fgcolor   = silver
|імя       = Северус Тобіяс Снэйп
|пол       = мужчынскі
|валасы    = чорныя, сальныя, да плячэй
|факультэт = [[Слізерын]]
|кроў = Паўкроўка
|патронус = Бязрогая лань (як у Лілі Эванс)
|палачка = 13,5 цаляў (у фільме), стрыжань з сардэчнай жылы дракона
|лаяльнасць= [[Ордэн Фенікса, выдуманая арганізацыя|Ордэн Фенікса]], [[Хогвартс]]
|фільм = [[Алан Рыкман]]&lt;br /&gt;Алек Хопкінс («Гары Потэр і Ордэн Фенікса», юнацтва)&lt;br /&gt;Бенедыкт Кларк («Гары Потэр і Дары Смерці», дзяцінства)
|з'яўленне = «[[Гары Потэр і філасофскі камень]]»
}}
'''Се́верус То́біяс Снэйп''' ({{lang-en|Severus Tobias Snape}} ''; [[9 студзеня]] [[1960]] — [[2 мая]] [[1998]]''&lt;ref&gt;[http://www.hp-lexicon.org/wizards/snape.html Найбуйнейшая энцыклапедыя па сусвеце «Гары Потэра»: HP-Lexicon]&lt;/ref&gt;) — персанаж серыі кніг [[Джаан Роўлінг|Дж. К. Роўлінг]] пра [[Гары Потэр]]а. Выкладчык [[зеллеварэнне|зеллеварэння]] (1981—1996) і [[абарона ад Цёмных мастацтваў|абароны ад Цёмных мастацтваў]] (1996—1997) у школе чарадзейства і чараўніцтва [[Хогвартс|«Хогвартс»]], дэкан факультэта [[Слізерын]] у 1981—1997, дырэктар [[Хогвартс]]а ў 1997—1998. [[Пажыральнікі Смерці|Пажыральнік Смерці]] і член [[Ордэн Фенікса, Гары Потэр|Ордэна Фенікса]] адначасова, падвойны агент.

== Выгляд ==
&lt;blockquote&gt;
Вочы ў яго [Снэйпа] былі чорныя, як у [[Хагрыд]]а, толькі ў іх не было таго цяпла, якім свяціліся вочы велікана. Вочы Снэйпа былі халоднымі і пустымі і чамусьці нагадвалі цёмныя тунэлі.&lt;br /&gt;«[[Гары Потэр і філасофскі камень]]»
&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote&gt;
Гэта быў худы чалавек з нездаровага колеру скурай, кручкаватым носам і сальнымі, да плячэй, валасамі.&lt;br /&gt;«[[Гары Потэр і Тайны пакой]]»
&lt;/blockquote&gt;

Таксама неаднаразова падкрэсліваецца падабенства Снэйпа ў доўгай чорнай мантыі з велізарным [[кажаны|кажаном]].

== Сям’я ==
Паходжанне Снэйпа галоўным чынам стала вядома з яго ўспамінаў. Бацькі Снэйпа — [[Чараўніцтва свету Гары Потэра#Чыстакроўныя|чыстакроўная чараўніца]] Эйлін Прынц і [[магл]] Тобіяс Снэйп. Гэты факт робіць яго [[Чараўніцтва свету Гары Потэра#Чысціня крыві|паўкроўкай]] (адсюль і мянушка «Прынц-паўкроўка»), што з’яўляецца вялікай рэдкасцю для [[Пажыральнікі смерці|Пажыральнікаў смерці]], як адзначаецца ў апошняй кнізе. Снэйп правёў сваё ранняе дзяцінства з бацькамі ў маленькім доміку ў [[Лакацыі свету Гары Потэра#Павуковы тупік|Павуковым тупіку]]. Калі Снэйп быў дзіцем, яго бацькі часта шумна сварыліся. Снэйпу вельмі хацелася пакінуць свой дом, каб адправіцца ў Хогвартс. Да канца апошняга рамана, Гары Потэр праводзіць паралелі паміж сваім дзяцінствам, дзяцінствам Снэйпа і Валдэморта. Валдэморт не ведаў і не любіў сваіх бацькоў. У прытулку няма каму было навучыць яго любові да іншых людзей. Снэйп паважае і, верагодна, любіць сваю маці, якая клапацілася пра яго ў меру сваіх сіл, але ненавідзіць бацьку-тырана.

== Развіццё выявы ў серыі раманаў ==
Па меры развіцця сюжэту раманаў чытачы паступова даведваюцца ўсё новыя падрабязнасці пра Снэйпа, яго вобраз становіцца ўсё больш складаным і неадназначным, а яго роля ў сюжэце становіцца важнейшай. Большая частка біяграфіі Снэйпа (дзяцінства, вучоба ў Хогвартсе, а таксама ўзаемаадносіны з [[Лілі Потэр]] і [[Дамблдар|Альбусам Дамблдарам]]) прыводзіцца ў самым канцы серыі раманаў пра Гары Потэра, у 33 главе [[Гары Потэр і Дары Смерці|сёмай кнігі]] (глава «Гісторыя Прынца»).

=== «Гары Потэр і філасофскі камень» ===
Пры першым жа з’яўленні Снэйпа ў кнізе «[[Гары Потэр і філасофскі камень]]» Гары адразу пачынае падазраваць яго ў дачыненні да злых спраў з-за яго змрочнага непрыемнага выгляду і яшчэ больш непрыемнага характару. Гары даведваецца пра школьную легенду пра тое, што Снэйп ведае ўсё пра Цёмную магію і кожны год спрабуе заняць месца выкладчыка абароны ад Цёмных мастацтваў, але дырэктар не давярае яму гэту пасаду. З самага першага ўроку зеллеварэння Северус Снэйп абыходзіцца з грыфіндорцамі, асабліва з Гары Потэрам, рэзка і несправядліва. Да канца першай кнігі ні чытач, ні Гары Потэр не ведаюць прычын яго нянавісці і пастаянных прыдзірак. У выніку расследавання дзеянняў Снэйпа і акалічнасцей, звязаных з Філасофскім каменем, Гары, [[Рон Уізлі|Рон]] і [[Герміёна Грэйнджэр|Герміёна]] прыходзяць да, здавалася б, лагічнай высновы, што Снэйп жадае забіць Гары Потэра і выкрасці філасофскі камень. Толькі ў канцы першай кнігі апыняецца, што гэта спрабаваў зрабіць не Снэйп, а [[Квірынус Квірэл]]. У гутарцы з Квірэлам высвятляецца, што Снэйп процідзейнічаў Квірэлу і абараняў Гары Потэра. Альбус Дамблдар таксама паведамляе Гары, што ў школе [[Джэймс Потэр]] быў ворагам Снэйпа.

=== «Гары Потэр і Тайны пакой» ===
Нягледзячы на тое, што Снэйп спрабаваў выратаваць жыццё Потэра, ніякага прымірэння паміж імі не адбываецца. Ужо напачатку другой кнігі Снэйп рэзка адчытвае Гары і Рона за несанкцыянаванае выкарыстанне магіі па-за школай і раіць [[Мінерва Мак-Гонагал|Мінерве Мак-Гонагал]] адлічыць іх абодвух з Хогвартса. На працягу 2-6-й кніг Снэйп такі ж грубы і несправядлівы з грыфіндорцамі, асабліва з Гары Потэрам, як і напачатку серыі.

Роля Снэйпа ў другой кнізе невялікая, аднак у эпізодзе з яго ўдзелам — у першым і адзіным занятку Дуэльнага клуба — з’яўляецца інфармацыя, важная для развіцця сюжэту серыі. У гэтым эпізодзе Гары ўпершыню вывучае заклінанне «Экспеліярмус», якое абяззбройвае праціўніка. Гэтае заклінанне затым неаднаразова ратавала жыццё і розум самому Гары і яго сябрам.

=== «[[Гары Потэр і вязень Азкабана]]» ===
У трэцяй кнізе высвятляецца адна з прычын нянавісці Снэйпа да бацькі Гары: Джэймс Потэр і яго сябры (у першую чаргу [[Сірыус Блэк]]) [[Ганенне, псіхалогія|цкавалі]] Снэйпа падчас вучобы ў Хогвартсе. А ў канцы пятага курсу Снэйп ледзь не загінуў, адправіўшыся па савеце Сірыуса ў патаемны ход, які вёў у [[Віскочучая Хаціна|Віскочучую хаціну]], дзе хаваўся пярэварацень [[Рымус Люпін]] падчас сваіх ператварэнняў. У той раз Джэймс Потэр выратаваў Снэйпу жыццё, выцягнуўшы яго з тунэля. У канцы трэцяй кнігі Снэйп адмаўляецца верыць у невінаватасць Сірыуса Блэка, спрыяючы яго затрыманню, а таксама выдае, што Люпін — пярэварацень.

=== «[[Гары Потэр і Кубак агню]]» ===
У чацвёртай кнізе высвятляецца, што Снэйп быў Пажыральнікам смерці, але перайшоў на бок Дамблдара, стаў яго ўкаранёным агентам і быў апраўданы. Аднак прычына, па якой Снэйп адмовіўся служыць [[Валдэморт]]у, застаецца незразумелай. У канцы кнігі Снэйп кудысьці адпраўляецца па спецыяльным заданні Дамблдара, пры гэтым выглядае ўсхваляваным. Гары лічыць, што Снэйп ізноў пачне шпіёніць.

У фільме «[[Гары Потэр і Кубак агню (фільм)|Гары Потэр і Кубак агню]]» Снэйп нават дае падпатыльнікі студэнтам, якія размаўляюць на яго ўроку.

=== «[[Гары Потэр і Ордэн Фенікса]]» ===
Напачатку пятай кнігі апыняецца, што Гары адгадаў: Снэйп ізноў вярнуўся да Валдэморта па просьбе Дамблдара. Таксама Снэйп апыняецца членам Ордэна Фенікса, ён з’яўляецца на сходах Ордэна і дакладвае пра планы Валдэморта. Пра тое, што? Снэйп дакладвае Валдэморту і наколькі той яму давярае, чытачам не паведамляецца. Сірыус, вымушаны хавацца ў доме сваіх бацькоў, дзе знаходзіцца і штаб Ордэна, не хавае свайго недаверу і нянавісці да Снэйпа, Снэйп ненавідзіць яго не менш.

Пасля пранікнення Валдэморта ў свядомасць Гары Потэра, Потэр вымушаны браць урокі [[аклюменцыя|аклюменцыі]] ў Снэйпа. На адным з такіх урокаў, калі Снэйп выходзіць з кабінета, Гары, які раздзіраецца цікаўнасцю, вырашаецца акунуцца ў Вір памяці, куды Снэйп хаваў свае ўспаміны перад пачаткам кожнага ўроку. Пагрузіўшыся туды, ён бачыць вельмі непрыемную сцэну здзекавання свайго бацькі і яго прыяцеляў над Снэйпам: пасля экзаменаў на пятым курсе Джэймс Потэр заклінаннем падняў Снэйпа ў паветра і прапанаваў зняць з яго порткі. Сірыус і Пітэр падтрымлівалі Джэймса, а Люпіну было сорамна за сяброў, але ён не ўмешваўся. [[Псіхалагічная траўма]], нанесеная Снэйпу Джэймсам і Сірыусам «сыходзіла крывёй» да самай смерці.

Вярнуўшыся, Снэйп сілком выцягвае Потэра з Віра памяці і выганяе яго. Пасля гэтага Гары не адважваецца больш прыходзіць да Снэйпа на ўрокі аклюменцыі. Гары шакаваны паводзінамі свайго бацькі і Сірыуса і значна лепш, чым раней, разумее прычыны нянавісці Снэйпа да іх. Тым не менш, Гары зноў не можа зразумець, чаму Дамблдар так упэўнены ў вернасці Снэйпа, калі Снэйп з дзяцінства варагаваў з членамі Ордэна.

=== «[[Гары Потэр і Прынц-паўкроўка]]» ===
Напачатку шостай кнігі [[Белатрыса Лестрэйндж|Белатрыса]] вінаваціць Снэйпа ў нявернасці Цёмнаму Лорду:
{{quote|
— ''А якая ад цябе была карысць? — фыркнула Белатрыса. — Якія такія каштоўныя звесткі мы ад цябе атрымалі?

— Я перадаю свае звесткі непасрэдна Цёмнаму Лорду, — сказаў Снэйп. — Калі ён не лічыць патрэбным дзяляцца з вамі…''
|аўтар=Гары Потэр і Прынц-паўкроўка}}
Пасля гэтага [[Нарцыса Малфай|Нарцыса]] просіць Снэйпа абараніць яе сына Драка, а таксама дапамагчы яму выканаць загад Цёмнага Лорда. І Снэйп, да здзіўлення Белатрысы, згаджаецца на абедзве просьбы і змацоўвае сваю згоду Непарушным Зарокам.

Сёлета Снэйп нарэшце становіцца выкладчыкам абароны ад Цёмных мастацтваў. На ўроках ён гаворыць пра цёмную магію з павагай, што вельмі раздражняе Гары.

Падазрэнні Гары супраць Снэйпа ўзмацняюцца, калі ён падслухоўвае гутарку Снэйпа з Драка Малфаем. Падчас гутаркі Снэйп просіць Малфая адкрыць яму, у чым заключаецца загад Валдэморта, і абяцае садзейнічанне. Гары паведамляе пра ўсё Дамблдару, які, аднак, заяўляе, што па-ранейшаму давярае Снэйпу.

Акрамя таго, Гары даведваецца, што менавіта Снэйп данёс Цёмнаму Лорду інфармацыю пра прароцтва, якое тычыцца Гары. Нянавісць Гары да Снэйпа ад гэтай інфармацыі ўзмацнілася. Пры гэтым Дамблдар сказаў Гары, што перадача прароцтва Валдэморту была, верагодна, самай вялікай памылкай у жыцці Снэйпа.

У канцы кнігі Снэйп забівае Дамблдара на вачах у Гары (пасля таго, як гэтага не змог зрабіць Драка Малфай). Гары пераследуе Снэйпа і пазней распавядае пра забойства іншым і вырашае адпомсціць. Снэйп, уцякаючы з Хогвартса, не зрабіў спробы забіць Гары (хоць лёгка абяззброіў яго) ці даставіць да Цёмнага Лорда, нагадваючы і астатнім пажыральнікам смерці, што Валдэморт зоймецца Гары асабіста.

Таксама чытачы даведваюцца, што Снэйп нарадзіўся ў сям’і чыстакроўнай чараўніцы Эйлін Прынц і магла Тобіяса Снэйпа, з-за чаго называў сябе Прынцам-паўкроўкам. І менавіта Снэйпу належаў спісаны пазнакамі падручнік, з якога Гары на шостым годзе навучання запазычыў мноства карысных саветаў па зеллеварэнні і заклінаннях, у тым ліку цёмных.

=== «Гары Потэр і Дары Смерці» ===
Сёмая кніга зноў пачынаецца са сцэны з удзелам Северуса Снэйпа. На сходзе Пажыральнікаў Смерці Снэйп гаворыць дату, калі Гары будуць перапраўляць з дому яго дзядзькі і цёткі ў бяспечнае месца. Ён спрачаецца наконт гэтага з іншым Пажыральнікам, Якслі, і апыняецца, што Валдэморт больш верыць версіі Снэйпа. Вынікам дакладнай інфармацыі Снэйпа становіцца адначасовы напад шматлікіх Пажыральнікаў на Гары і яго сяброў. Падчас нападу гінуць [[Грознае Вока Грум]] і [[Букля]].

Пасля захопу ўлады Валдэмортам Снэйп становіцца дырэктарам Хогвартса. Пра гэты Гары, Рон і Герміёна даведваюцца са Штодзённага Прарока.

Пасля Ражства, даведаўшыся ад партрэта [[Чараўніцтва свету Гары Потэра#Партрэты ў кабінеце Дырэктара школы|Фінеаса Найджэлуса Блэка]], былога дырэктара Хогвартса, дзе знаходзіцца Гары, Снэйп дасылае свайго патронуса ў Каралеўскі лес Дын, і той паказвае Гары, дзе знаходзіцца неабходны таму [[Меч Грыфіндора]]; пры гэтым Потэр не разумее, хто яго дабрадзей. Гэта стварае яшчэ адну загадку апошняй кнігі.

Перад бітвай за Хогвартс Снэйпу даводзіцца адбівацца адразу ад трох выкладчыкаў і бегчы са школы.

Падчас фінальнай бітвы Валдэморт, памылкова лічучы, што Северус з’яўляецца ўладальнікам [[Бузінавая палачка|Бузінавай палачкі]], загадаў забіць яго сваёй змяі Нагайне, каб цалкам выкарыстоўваць сілу палачкі. Перад смерцю Снэйп, якога Гары Потэр па-ранейшаму лічыць здраднікам, паспявае перадаць Потэру свае ўспаміны. Прагледзеўшы ўспаміны, Гары, а разам з ім і чытачы, даведваюцца пра сапраўдныя матывы дзеянняў Снэйпа.

Апыняецца, Снэйп з дзяцінства кахаў маці Гары — Лілі. Калі Северусу было каля дзесяці гадоў, ён сустрэў суседскіх дзяўчынак — Лілі і [[Дурслі|Петунню Эванс]] — і зразумеў, што Лілі, як і ён, валодае магічнай сілай. Ён стаў апавядаць ёй пра чарадзейны свет і Хогвартс, дзе яны будуць вучыцца.
1 верасня 1971 года яны прыбылі ў Хогвартс, Лілі была размеркавана ў [[Грыфіндор]], а Северус — у [[Слізерын]]. У гэты ж дзень пачалася непрымірымая варожасць паміж Снэйпам і грыфіндорцамі Джэймсам Потэрам, Сірыусам Блэкам, [[Пітэр Петыгру|Пітэрам Петыгру]] і Рымусам Люпінам.

У старэйшых класах Снэйп стаў членам групы, якая ўключала [[Эйверы, Гары Потэр|Эйверы]], [[Мальсібер]]а, [[Люцыус Малфай|Люцыуса Малфая]] і іншых слізерынцаў, якія пазней сталі Пажыральнікамі смерці. Доўгі час Лілі Эванс захоўвала сяброўскія адносіны са Снэйпам, але яе моцна палохала стаўленне Северуса да магланароджаных студэнтаў, а таксама сяброўства са слізерынцамі, якія цікавіліся Цёмнымі мастацтвамі. Калі Лілі на пятым курсе ўбачыла, як Джэймс і Сірыус падвешваюць Снэйпа дагару нагамі, яна заступілася за яго, аднак Северус абазваў Лілі «бруднакроўкай». Пасля гэтага яна канчаткова парвала з ім, а праз некаторы час пачала сустракацца з Джэймсам Потэрам. Снэйп прыблізна ў гэты ж час далучыўся да Пажыральнікаў Смерці.

У 1980 годзе ён падслухаў частку прароцтва [[Сівіла Трэлоні|Сівілы Трэлоні]] пра тое, што народзіцца чалавек, які зможа перамагчы Цёмнага Лорда. Ён распавёў пра гэта Валдэморту, а той вырашыў, што гаворка ідзе пра сына Джэймса і Лілі Потэраў. Снэйп прасіў Цёмнага Лорда не забіваць Лілі, але беспаспяхова. Тады Снэйп прыйшоў да Дамблдара і папрасіў ''яго'' выратаваць Лілі. Наўзамен ён паабяцаў выканаць усё, што Дамблдар загадае. Дамблдар паабяцаў зрабіць усё магчымае, каб абараніць маладую жанчыну і яе сям’ю. З гэтага моманту Северус Снэйп стаў шпіёнам Дамблдара і Валдэморта адначасова, у рэчаіснасці быўшы на баку Дамблдара. Нягледзячы на ўсе свае старанні, Дамблдар не змог абараніць Потэраў. Пасля іх забойства ён пераканаў Снэйпа, што адзіны спосаб загладзіць віну перад Лілі — гэта абараняць яе сына Гары, каб не атрымалася, быццам Лілі загінула дарма. Снэйп пагадзіўся, але прасіў Дамблдара нікому пра гэта не гаварыць. Такім чынам, вернасць памяці Лілі матывавала Снэйпа выконваць загады Дамблдара, падвяргаючыся смяротнай рызыцы з боку як Пажыральнікаў, так і Ордэна Фенікса. Дамблдар жа сам загадзя папрасіў Снэйпа забіць яго, ведаючы, што ў любым выпадку не пражыве больш года.

Таксама апыняецца, што на працягу сёмай часткі Снэйп усёткі дапамагаў Гары і яго сябрам. Ужыўшы заклінанне Канфундус да Наземнікуса Флетчэра (члена Ордэна Фенікса), ён унушыў яму ідэю, як можна пераправіць Гары з дому Дурсляў (ідэя складалася ў тым, што шасцёра сяброў Гары вып’юць Пераваротнае зелле і ператворацца ў яго двайнікоў, каб збіць з толку Пажыральнікаў Смерці). Акрамя таго, ён дапамог Гары і Рону здабыць Меч Грыфіндора, неабходны ім для знішчэння хоркруксаў. Апошні факт становіцца зразумелы, калі Гары з успамінаў Снэйпа даведваецца пра магічную форму Патронуса Снэйпа — лань. А менавіта Патронус у выглядзе лані падчас тулянняў Гары Потэра і яго сяброў прыцягнуў увагу Гары і прывёў яго да возера, на дне якога быў схаваны Меч Грыфіндора.

У эпілогу паведамляецца, што Гары назваў аднаго з сыноў Альбусам Северусам, а самога Северуса Гары называе адным з самых смелых людзей, якіх ён калі-небудзь ведаў. Такім чынам, Гары ўсёткі перагледзеў сваё стаўленне да Снэйпа, хай і пасля яго смерці.

== Магічныя навыкі ==
Прафесар Снэйп — умелы і вопытны чараўнік, гэта прызнае нават сам найвялікшы цёмны маг Лорд Валдэморт. Снэйп віртуозна валодае аклюменцыяй і легіліменцыяй. Умелы дуэлянт. Валодае выдатнай рэакцыяй, здольны вокамгненна адлюстроўваць заклінанні. Майстар зеллеварэння і невербальных заклінанняў. Выдатна валодае цёмнай магіяй. З’яўляецца наймацнейшым Пажыральнікам Смерці пасля Валдэморта. Адзін з нешматлікіх магаў, здольных да непасрэднай левітацыі.

== Прататып ==
Хутчэй за ўсё, рэальным прататыпам Снэйпа стаў школьны выкладчык [[хімія|хіміі]] Джон Нетлшып па мянушцы Джала, ад якога ў Роўлінг і яе аднакласнікаў засталіся не самыя прыемныя ўспаміны&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc-rss.aspx?DocsID=314555 Камерсант — Улада. «Гары нашага часу»]&lt;/ref&gt;. Калі Нетлшып даведаўся, што яго звязваюць з вобразам Снэйпа, ён быў вельмі засмучаны. Але пазней заявіў:
{{Пачатак цытаты}}
Снэйп досыць жудасны, але калі мае эксцэнтрычныя паводзіны ў класе спрыялі з’яўленню нейкай часткі гэтых выдатных кніг, гэта вельмі цешыць мяне.
{{oq|en|Snape is pretty horrible, but if my eccentricities in the classroom helped to inspire a small part of these wonderful books, then I am very happy.}}
{{Канец цытаты|крыніца=Джон Нетлшып&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.half-bloodprince.org/snape_nettleship.php|title=Half-Blood Prince — The Ultimate Canon Severus Snape Site|publisher=Half-blood Prince|lang=en|accessdate=2013-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101208103159/http://www.half-bloodprince.org/snape_nettleship.php|archivedate=8 снежня 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}

Нетлшып, які цяпер выйшаў на пенсію, успамінае Джаан Роўлінг як ціхую дзяўчынку, якая падавала надзеі. Ён таксама заўважыў: «Яе стаўленне да маіх урокаў больш нагадвала Гары на ўроках Зелляў, чым Герміёну»&lt;ref name=&quot;multiple1&quot;&gt;[http://www.accio-quote.org/articles/2003/0616-scotsman-mcginty.html Mcginty, Stephen. «The J.K. Rowling Story». The Scotsman, June 16, 17, 18, 2003 (англ.)]&lt;/ref&gt;.

Таксама на вобраз Снэйпа магла паўплываць Сільвія Морган — суровая дама, якая выкладала ў Роўлінг у пачатковай школе. У першы ж дзень у школе, Роўлінг набрала ў тэсце толькі палову балаў і была перасаджана на месца «для тупых». Неўзабаве здольнасці далі пра сябе знаць, і яе перасадзілі, але, як успамінае Роўлінг: «Гэта павышэнне абыйшлося мне занадта дорага. Місіс Морган вымусіла мяне памяняцца месцамі з маім лепшым сябрам»&lt;ref name=&quot;multiple1&quot; /&gt;.

== Паходжанне імя ==
Імя прафесара Снэйпа запазычана аўтарам у рымскага імператара [[Септымій Север|Септымія Север]] ({{lang-la|Lucius Septimius Severus}}), які аднавіў [[вал Адрыяна]] ў раёне англійскай вёскі {{нп5|Снэйп, Паўночны Ёркшыр|Снэйп||Snape, North Yorkshire}} у [[Паўночны Ёркшыр|Паўночным Ёркшыры]]. Назва гэтай вёскі стала прозвішчам прафесара&lt;ref&gt;{{кніга
|аўтар         = Nikita Agarwal, Chitra Agarwal
|загаловак      = Friends And Foes of Harry Potter:Names Decoded
|адказны = 
|спасылка        = http://books.google.ru/books?id=JGQBcu5O_ZcC
|месца         = 
|выдавецтва  = Texas World Publishing
|год           = 2005 
|том           = 
|allpages      = 160
|старонкі      = 
|isbn          = 159800221X, 9781598002218.
}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.hp-lexicon.org/wizards/snape.html Snape Character profile на HP-Lexicon (англ.)]
* [https://web.archive.org/web/20070122214736/http://www.accio-quote.org/themes/snape.htm Interviews in which Rowling has given information about Snape] from accio-quote.org (англ.)

{{start box}}
{{succession box|before=[[Гарацый Слізнарт]]|title=Дэкан факультэта [[Слізерын]]|after=[[Гарацый Слізнарт]] |years=[[1981]] — [[1997]]}}
{{succession box|before=[[Гарацый Слізнарт]]|after=[[Гарацый Слізнарт]]|years=[[1981]]—[[1996]]|title=Прафесар [[Зеллеварэнне|зеллеварэння]]}}
{{succession box|before=[[Далорэс Амбрыдж]]|after=[[Амікус Кэрау]]|years=[[1996]]—[[1997]]|title=Прафесар [[абарона ад Цёмных мастацтваў|абароны ад Цёмных мастацтваў]]}}
{{succession box|before=[[Альбус Дамблдар]]|after=[[Мінерва Мак-Гонагал]]|years=[[1997]]—[[1998]]|title=Дырэктар [[Хогвартс]]а}}
{{end box}}

{{Дырэктары Хогвартса}}
{{Гары Потэр}}

[[Катэгорыя:Персанажы-магі]]
[[Катэгорыя:Персанажы гісторый пра Гары Потэра]]
[[Катэгорыя:Выдуманыя настаўнікі]]
[[Катэгорыя:Выдуманыя дырэктары школ]]</text>
      <sha1>ov7ah3mfvf4hwvxlb9ypfoi7em7qylb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Слупы стварэння</title>
    <ns>0</ns>
    <id>219385</id>
    <revision>
      <id>5204620</id>
      <parentid>4740752</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:58:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8729" sha1="lynckw70n5it202y8fxy1xix6e20rf5" xml:space="preserve">[[Выява:Pillars of creation 2014 HST WFC3-UVIS full-res.jpg|thumb|300px|Фатаграфія «Слупоў стварэння», зробленая ў [[2014]] годзе. Здымак [[NASA]] / [[Хабл (тэлескоп)|Hubble]].]]
'''«Слупы стварэння»''' — тры вялізарныя слупы (т.зв. «слановыя хобаты») міжзорнага [[газ]]у і [[пыл]]у ў [[Туманнасць Арол|туманнасці Арол]], што на адлегласці 6,5 тысяч [[светлавы год|светлавых гадоў]] ад [[Планета Зямля|Зямлі]], а таксама назва вядомай [[фатаграфія|фатаграфіі]], зробленай [[тэлескоп]]ам [[Эдвін Хабл|Хабла]] [[1 красавіка]] [[1995]] года.&lt;ref name=&quot;Hubble&quot;/&gt;

== Фізічная сутнасць з'явы ==
Слупы халоднага міжзорнага [[газ]]у выступаюць з унутранай сцяны цёмнага малекулярнага воблака як [[сталагміт]]ы з падлогі [[Пячора|пячоры]]. Слупы ўяўляюць сабой выключна шчыльныя аблокі малекулярнага [[вадарод]]у і пылу, якія захаваліся даўжэй за іх наваколле нягледзячы на ўздзеянне спапяляльнага [[Ультрафіялетавае выпраменьванне|ультрафіялетавага]] святла ад скупнасці маладых масіўных [[зорка|зорак]] (працэс [[Фотавыпарэнне|фотавыпарэння]]). Ультрафіялетавае святло ад зорак таксама асвятляе звілістыя паверхні слупоў і ўтварае прывідныя косы газу, якія сыходзяць з іх. Вышыня найдаўжэйшага слупа складае 4 [[светлавы год|светлавыя гады]].&lt;ref name=&quot;Hubble&quot;&gt;{{Спасылка | суаўтары = Дж. Хестар, П.Скоўэн| год = 2 лістапада 1995| url = http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1995/44/image/a/| загаловак = Эмбрыёны зорак з'яўляюцца з міжзорных «яйкаў»| назва праекту = HubbleSite| дата = 7 студзеня 2015 }}&lt;/ref&gt;

Па меры таго, як ультрафіялетавае святло паступова разбурае слупы, малыя аблокі яшчэ болей шчыльнага газу (т.зв. «выпаральныя газавыя глёбулы», англамоўны [[акронім]] — EGGs («яйкі»)) з'яўляюцца знутры слупоў. Унутры некаторых з гэтых касмічных «яек» утвараюцца «[[эмбрыён]]ы» зорак.&lt;ref name=&quot;Hubble&quot;/&gt;

Вучоныя мяркуюць, што [[Сонца]] ўтварылася ў выніку падобнага турбулентнага працэсу як частка зоркавай скупнасці, якая ўтрымлівала ў сабе зоркі, досыць вялікія для таго, каб выклікаць [[Іон|іанізуючую]] [[Радыяцыя|радыяцыю]], як у [[Туманнасць Арол|туманнасці Арол]].&lt;ref name=&quot;NASA&quot;&gt;{{Спасылка | суаўтары = Феліцыя Чу, Рэй Вілард| год = 5 студзеня 2015| url = http://www.nasa.gov/content/goddard/hubble-goes-high-definition-to-revisit-iconic-pillars-of-creation/| загаловак = Тэлескоп Хабла вяртаецца да культавых «Слупоў стварэння» з фота высокай якасці| назва праекту = [[NASA]]| дата = 7 студзеня 2015 }}&lt;/ref&gt;

{{Цытата|Калі вы глядзіце на асяроддзе туманнасці Арол ці іншых рэгіёнаў, дзе ўтвараюцца зоркі, вы бачыце перад сабой дакладна той тып асяроддзя, у якім нарадзілася нашае Сонца.| Пол Скоўэн, астраном&lt;ref name=&quot;NASA&quot;/&gt; }}

== Далейшы лёс ==
Па выніках вывучэння зробленага праз дзесяцігоддзе пасля першай фатаграфіі слупоў інфрачырвонага здымку [[Туманнасць Арол|туманнасці Арол]], на якім непасрэдна за слупамі бачная хутка растучая бурбалка гарачай матэрыі, французскі астраном Нікаля Флажэ зрабіў выснову, што слупы былі знішчаны ўдарнай хваляй ад звышновай зоркі каля 6 тысяч гадоў таму. А паколькі туманнасць знаходзіцца ад Зямлі на адлегласці 6,5—7 тысяч светлавых гадоў, то толькі праз тысячу год людзі на Зямлі ўбачаць разбурэнне слупоў у выніку выбуховай смерці гіганцкай звышновай зоркі.&lt;ref&gt;{{Спасылка| аўтар = Рычард Ловетт| год = 10 студзеня 2007| url = http://news.nationalgeographic.com/news/2007/01/070110-pillars-creation.html| загаловак = Звышновая разбурае «Слупы стварэння»| назва праекту = National Geographic| дата = 7 студзеня 2015| access-date = 9 студзеня 2015| archive-date = 12 студзеня 2007| archive-url = https://web.archive.org/web/20070112081206/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/01/070110-pillars-creation.html| url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

[[Выява:Eagle nebula pillars.jpg|thumb|злева|200px|Арыгінальная фатаграфія «Слупоў стварэння», зробленая ў [[1995]] годзе. Здымак [[NASA]] / [[Хабл (тэлескоп)|Hubble]]]]

== Арыгінальная фатаграфія ==
Арыгінальная фатаграфія слупоў была атрымана астраномамі з універсітэту штата [[Арызона]] ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) Полам Скоўэнам і Джэфам Хестэрам. Фатаграфія была складзена з 3 асобных фотаздымкаў, зробленых у святле выпраменьвання розных тыпаў атамаў: чырвоны колер паказвае выпраменьванне аднакротна-іанізаваных атамаў [[Сера|серы]], зялёны — атамаў [[вадарод]]у, блакітны — двойчы іанізаваных атамаў [[кісларод]]у.&lt;ref name=&quot;Hubble&quot;/&gt;

Фотапрэзентацыя, падрыхтаваная Службай грамадскага вяшчання — PBS ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]), яскрава дэманструе працэс апрацоўкі пачатковых фотаматэрыялаў і атрымання канчатковага відовішчнага здымку.&lt;ref&gt;{{Спасылка | url = http://www.pbs.org/wgbh/nova/origins/hubb-01.html| загаловак = «Слупы стварэння»| назва праекту = PBS| дата = 7 студзеня 2015 }}&lt;/ref&gt;

Фотаздымак стаў настолькі папулярным, што шматкротна выкарыстоўваўся ў кінафільмах, тэлевізійных шоу, на майках і нават на паштовай марцы ([[Грэнада]]).&lt;ref&gt;{{Спасылка| url = http://stamp-search.com/images/grs0810sh4space4nebula.jpg| загаловак = 50 гадоў даследвання космасу| назва праекту = Stamp-search.com| дата = 7 студзеня 2015| title = Архіўная копія| access-date = 9 студзеня 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20160305103729/http://stamp-search.com/images/grs0810sh4space4nebula.jpg| archive-date = 5 сакавіка 2016| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

[[Катэгорыя:Змяя (сузор’е)]]
[[Катэгорыя:Буйнамаштабныя структуры космасу]]</text>
      <sha1>lynckw70n5it202y8fxy1xix6e20rf5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карма (Добрушскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>246320</id>
    <revision>
      <id>5204436</id>
      <parentid>5128080</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5204436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6510" sha1="433xhxlsaxrupqwhv1d8vkdc8mijk1f" xml:space="preserve">{{значэнні2|Карма (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Карма
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 20|lat_sec = 38
 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 30|lon_sec = 41
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Гомельская
|раён                  = Добрушскі
|сельсавет2            = Кармянскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|OpenStreetMap         = 243045643
}}
'''Карма́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Karma}}, {{lang-ru|Корма}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910g0030391&amp;q_id=1150444|title=Решение Добрушского районного Совета депутатов от 23 февраля 2010 года № 191 &quot;О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов Добрушского района в агрогородки&quot;|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt; у [[Добрушскі раён|Добрушскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Кармянскі сельсавет (Добрушскі раён)|Кармянскага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Аграгарадок знаходзіцца за 17 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад горада [[Добруш]], за 45 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Закапыцце (станцыя)|Закапыцце]]&lt;ref name=&quot;bel8&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|8к}}&lt;/ref&gt;. Прыкладна за 1 км на ўсход ад ускраіны аграгарадка працякае рака [[Хорапуць]].

== Насельніцтва ==
* 1997 год — 1298 жыхароў, 600 двароў&lt;ref name=&quot;bel8&quot; /&gt;.
* 2009 год — 1051 чал.

== Славутасці ==
[[Файл:Церковь Покровская (монастырь св. Иоанна Кормянского).jpg|міні|злева|Свята-Пакроўская царква]]
* [[Свята-Пакроўская царква (Карма)|Свята-Пакроўская царква]] і тэрыторыя ў межах агароджы (другая палова ХІХ стагоддзя) — {{ГККРБ 4|313Г000259}}
* Будынак былога купецкага дома (ХІХ стагоддзе), вул. Савецкая, 8 — {{ГККРБ 4|313Г000260}}
* Брацкая магіла ([[1943]]) — {{ГККРБ 4|313Д000261}}

== Памятныя мясціны ==
* Помнік землякам, загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]&lt;ref name=&quot;bel8&quot; /&gt;.

== Вядомыя асобы ==
* [[Аляксей Дзмітрыевіч Церашкоў]] (1893—1950) — савецкі ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. [[Герой Савецкага Саюза]]&lt;ref name=&quot;b17&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|17|||106}}&lt;/ref&gt;.
* [[Зінаіда Пятроўна Кіжнерава]] (1941—2017) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]
* [[Андрэй Леанідавіч Самафалаў]] (нар. 1977) — беларускі радыёфізік.
* [[Іван Пятровіч Шамякін]] (1921—2004) — беларускі пісьменнік.
* [[Акім Міхайлавіч Шаўчэнка]] (1902—1980) — беларускі савецкі мастак-жывапісец.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|8}} — С. 76.
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=29|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{ГБ|http://globustut.by/korma_dobr/index.htm}}
{{Кармянскі сельсавет (Добрушскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Карма (Добрушскі раён)| ]]
[[Катэгорыя:Кармянскі сельсавет (Добрушскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Добрушскага раёна]]</text>
      <sha1>433xhxlsaxrupqwhv1d8vkdc8mijk1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ночвы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>266113</id>
    <revision>
      <id>5204634</id>
      <parentid>5192580</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7403" sha1="bp2i22cvtmjlr8kzb2nabqudw3mnbno" xml:space="preserve">{{значэнні2|Начоўкі (значэнні)}}
[[Файл:Koryto-ware.JPG|thumb|Ночвы]]

'''Ночвы''', '''начоўкі''' ― у беларускім побыце выдзеўбанае з дрэва карыта, пасудзіна з шырокім адкрытым верхам. Рабілі ночвы з ліпавага або асінавага цурбана, колатага напалову. Нутро выдзёўбвалі [[цясло]]м, сценкі і дно згладжвалі разцом. Тыповыя памеры прыкладна: даўжыня 1,5 м, шырыня 50 см, вышыня каля 30 см. '''Апалушкі''', '''паланкі''' — невялікія начоўкі для ачысткі (правейвання) зерня ў хатніх умовах на Беларусі.

== Ночвы ў сялянскай гаспадарцы ==
У вялікіх ночвах секлі капусту, мяса для каўбас, мылі бялізну, купалі дзяцей, у меншых (апалушках) правейвалі [[зерне]] і [[Крупа|крупы]], у маленькіх (таўчанках) таўклі для прыпраў [[сала]], [[мак]] і інш&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Цітоў В. С.|частка=Начоўкі |спасылка=|загаловак=Этнаграфія Беларусі. Энцыклапедыя |месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=365|старонак=576}}&lt;/ref&gt;.
Драўляныя ночвы ў сялянскім беларускім побыце ўжываліся да сярэдзіны XX стагоддзя, металічныя ж сустракаюцца і цяпер.

У рускай сялянскай гаспадарцы Тлумачальны слоўнік жывой вялікарускай мовы У. І. Даля вызначае ночвы як невялікае танкасценнае корытце, прызначанае выключна для працы з мукой і збожжам, часам гэта і латок&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sldal.ru/dal/20043.html|title=Ночвы ў Тлумачальным слоўніку У. І. Даля|publisher=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;.

== Ночвы ў культуры ==

Пры першым купанні неўмаляткі, ў ночвы клалі 9 вугольчыкаў. На працягу першай паловы года дзіцяці, ваду, у якой купалі дзіця, вылівалі ў падпечак. У іншых мясцінах у ночвы клалі соль і лекавыя травы, сярэбраную манету ― каб дзіця расло чыстым, здаровым і багатым&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=С. Санько і інш.|частка=Печ |спасылка=http://rv-blr.com/pages/ethnic_view.jsp?id=4143|загаловак= Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік |месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|год=2006|старонкі=|старонак=500}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://repo.gsu.by/bitstream/123456789/4522/1/%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B0-%D1%85%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8C%D0%B1%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96%20%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B.pdf|title=Палуян А. М. Лексіка радзінна-хрэсьбіннай абраднасці Гомельшчыны|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304222230/http://repo.gsu.by/bitstream/123456789/4522/1/%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B0-%D1%85%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8C%D0%B1%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96%20%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B.pdf|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У Беларусі ночвы ўжываўся пры народным лячэнні дзіцяці ад [[Сурокі|сурокаў]]. Дзіця клалі пад ночвы з вадой каля парога хлява і праганялі праз гэтыя ночвы свіней. З ночваў потым мыліся, каб сурокі сышлі. Ночвамі накрывалі хворых пры эпілепсычных прыпадках, потым перасякалі сякерай курынае крыло&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Філіпенка У. С.|загаловак=Сімвалічныя (магічныя) прыёмы прафілактыкі, дыягностыкі і лекавання хвароб у беларусаў Падзвіння|спасылка=http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/8105/1/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%96%20%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%20%D0%B7%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%96%D0%BA_2006_%D0%92%D1%8B%D0%BF.1_%D0%A7.1.pdf|выданне=Полацкі этнаграфічны зборнік. Вып. 1. Народная медыцына беларусаў
Падзвіння. У 2 ч. Ч. 1 / склад. А. У. Лобач, У. С. Філіпенка|месца=Наваполацк|выдавецтва=ПДУ|год=2006|старонкі=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190215004319/http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/8105/1/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%96%20%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%20%D0%B7%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%96%D0%BA_2006_%D0%92%D1%8B%D0%BF.1_%D0%A7.1.pdf|archivedate=15 лютага 2019}}&lt;/ref&gt;.

Ночвы апеты ў вершах беларускага класіка [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]]&lt;ref&gt;[http://matulya.ru/nachouki Начоўкі]&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Гаспадарчыя заняткі беларусаў]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11}}
* ''Титов В. С.'' Народные деревообрабатывающие промыслы Белоруссии (1917—1941): Этнографические очерки бондарного промысла и изготовление транспортных средств. ― Мн., 1976
* ''Кухаронак Т. І.'' Радзінныя звычаі і абрады беларусаў: Канец ХІХ – ХХ ст. Т. І – Мн.: Навука і тэхніка, 1993. – 126 с.

== Спасылкі ==
* [http://www.ng.by/ru/issues?art_id=57997 Ночвы у беларускім рытуальным купанні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120630005713/http://ng.by/ru/issues?art_id=57997 |date=30 чэрвеня 2012 }}
* [http://slounik.org/92540.html Ночвы: Прыклады з беларускай літаратуры]
{{Беларусы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Матэрыяльная культура]]
[[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]]
[[Катэгорыя:Начынне]]
[[Катэгорыя:Бандарныя вырабы]]</text>
      <sha1>bp2i22cvtmjlr8kzb2nabqudw3mnbno</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204637</id>
      <parentid>5204634</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6968" sha1="kagvfeudngnpcbhopkwx3vkbnsqaixt" xml:space="preserve">{{значэнні2|Начоўкі (значэнні)}}
[[Файл:Koryto-ware.JPG|thumb|Ночвы]]

'''Ночвы''', '''начоўкі''' ― у беларускім побыце выдзеўбанае з дрэва карыта, пасудзіна з шырокім адкрытым верхам. Рабілі ночвы з ліпавага або асінавага цурбана, колатага напалову. Нутро выдзёўбвалі [[цясло]]м, сценкі і дно згладжвалі разцом. Тыповыя памеры прыкладна: даўжыня 1,5 м, шырыня 50 см, вышыня каля 30 см. '''Апалушкі''', '''паланкі''' — невялікія начоўкі для ачысткі (правейвання) зерня ў хатніх умовах на Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|1|Апалушкі, паланкі|||}}&lt;/ref&gt;.

== Ночвы ў сялянскай гаспадарцы ==
У вялікіх ночвах секлі капусту, мяса для каўбас, мылі бялізну, купалі дзяцей, у меншых (апалушках) правейвалі [[зерне]] і [[Крупа|крупы]], у маленькіх (таўчанках) таўклі для прыпраў [[сала]], [[мак]] і інш&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Цітоў В. С.|частка=Начоўкі |спасылка=|загаловак=Этнаграфія Беларусі. Энцыклапедыя |месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=365|старонак=576}}&lt;/ref&gt;.
Драўляныя ночвы ў сялянскім беларускім побыце ўжываліся да сярэдзіны XX стагоддзя, металічныя ж сустракаюцца і цяпер.

== Ночвы ў культуры ==

Пры першым купанні неўмаляткі, ў ночвы клалі 9 вугольчыкаў. На працягу першай паловы года дзіцяці, ваду, у якой купалі дзіця, вылівалі ў падпечак. У іншых мясцінах у ночвы клалі соль і лекавыя травы, сярэбраную манету ― каб дзіця расло чыстым, здаровым і багатым&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=С. Санько і інш.|частка=Печ |спасылка=http://rv-blr.com/pages/ethnic_view.jsp?id=4143|загаловак= Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік |месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|год=2006|старонкі=|старонак=500}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://repo.gsu.by/bitstream/123456789/4522/1/%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B0-%D1%85%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8C%D0%B1%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96%20%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B.pdf|title=Палуян А. М. Лексіка радзінна-хрэсьбіннай абраднасці Гомельшчыны|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304222230/http://repo.gsu.by/bitstream/123456789/4522/1/%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B0-%D1%85%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8C%D0%B1%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96%20%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B.pdf|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У Беларусі ночвы ўжываўся пры народным лячэнні дзіцяці ад [[Сурокі|сурокаў]]. Дзіця клалі пад ночвы з вадой каля парога хлява і праганялі праз гэтыя ночвы свіней. З ночваў потым мыліся, каб сурокі сышлі. Ночвамі накрывалі хворых пры эпілепсычных прыпадках, потым перасякалі сякерай курынае крыло&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Філіпенка У. С.|загаловак=Сімвалічныя (магічныя) прыёмы прафілактыкі, дыягностыкі і лекавання хвароб у беларусаў Падзвіння|спасылка=http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/8105/1/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%96%20%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%20%D0%B7%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%96%D0%BA_2006_%D0%92%D1%8B%D0%BF.1_%D0%A7.1.pdf|выданне=Полацкі этнаграфічны зборнік. Вып. 1. Народная медыцына беларусаў
Падзвіння. У 2 ч. Ч. 1 / склад. А. У. Лобач, У. С. Філіпенка|месца=Наваполацк|выдавецтва=ПДУ|год=2006|старонкі=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190215004319/http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/8105/1/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%96%20%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%20%D0%B7%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%96%D0%BA_2006_%D0%92%D1%8B%D0%BF.1_%D0%A7.1.pdf|archivedate=15 лютага 2019}}&lt;/ref&gt;.

Ночвы апеты ў вершах беларускага класіка [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]]&lt;ref&gt;[http://matulya.ru/nachouki Начоўкі]&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Гаспадарчыя заняткі беларусаў]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11}}
* ''Титов В. С.'' Народные деревообрабатывающие промыслы Белоруссии (1917—1941): Этнографические очерки бондарного промысла и изготовление транспортных средств. ― Мн., 1976
* ''Кухаронак Т. І.'' Радзінныя звычаі і абрады беларусаў: Канец ХІХ – ХХ ст. Т. І – Мн.: Навука і тэхніка, 1993. – 126 с.

== Спасылкі ==
* [http://www.ng.by/ru/issues?art_id=57997 Ночвы у беларускім рытуальным купанні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120630005713/http://ng.by/ru/issues?art_id=57997 |date=30 чэрвеня 2012 }}
* [http://slounik.org/92540.html Ночвы: Прыклады з беларускай літаратуры]
{{Беларусы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Матэрыяльная культура]]
[[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]]
[[Катэгорыя:Начынне]]
[[Катэгорыя:Бандарныя вырабы]]</text>
      <sha1>kagvfeudngnpcbhopkwx3vkbnsqaixt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апаліны (вёска)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283533</id>
    <revision>
      <id>5204641</id>
      <parentid>4410131</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:29:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Апаліны]] у [[Апаліны (вёска)]]: ёсць у біялогіі</comment>
      <origin>4410131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3383" sha1="ildjzp5nmwoqep743yidasvsp85ujal" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Апаліны
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = 08
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 40|lon_sec = 56
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Слуцкі
|сельсавет2            = Першамайскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243013883
}}

'''Апалі́ны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Апа́ліны'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Apaliny}}, {{lang-ru|Аполины}}) — [[вёска]] ў [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Першамайскі сельсавет (Слуцкі раён)|Першамайскага сельсавета]].

У 1924 годзе цэнтр [[Апалінскі сельсавет|Апалінскага сельсавета]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Першамайскі сельсавет, Слуцкі раён}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Першамайскі сельсавет (Слуцкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Слуцкага раёна]]</text>
      <sha1>ildjzp5nmwoqep743yidasvsp85ujal</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204652</id>
      <parentid>5204641</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3420" sha1="ao76o07k8hadiyi9un44oo8iythetaf" xml:space="preserve">{{значэнні2|Апаліны}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Апаліны
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = 08
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 40|lon_sec = 56
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Слуцкі
|сельсавет2            = Першамайскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243013883
}}

'''Апалі́ны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Апа́ліны'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Apaliny}}, {{lang-ru|Аполины}}) — [[вёска]] ў [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Першамайскі сельсавет (Слуцкі раён)|Першамайскага сельсавета]].

У 1924 годзе цэнтр [[Апалінскі сельсавет|Апалінскага сельсавета]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Першамайскі сельсавет, Слуцкі раён}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Першамайскі сельсавет (Слуцкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Слуцкага раёна]]</text>
      <sha1>ao76o07k8hadiyi9un44oo8iythetaf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зеляневічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295092</id>
    <revision>
      <id>5204528</id>
      <parentid>4243892</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5204528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3245" sha1="g8wu0eepo7arvtgw34h4j6jhsjdu6j4" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Зеляневічы
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 55|lat_sec = 43
 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 43|lon_sec = 06
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет             = Зеляневіцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 242986186
}}

'''Зеляне́вічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Zielianievičy}}, {{lang-ru|Зелене́вичи}}) — вёска у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Зеляневіцкі сельсавет|Зеляневіцкага сельсавета]].

Да 2010 года Зеляневічы мелі статус вёскі.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Зеляневіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Зеляневіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>g8wu0eepo7arvtgw34h4j6jhsjdu6j4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сонечны (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295173</id>
    <revision>
      <id>5204529</id>
      <parentid>4243968</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5204529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3528" sha1="qagn1dyx6kj4wxyed8pvx6ffez0epl4" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Сонечны}}
{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Сонечны
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет             = Пружанскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 
}}

'''Со́нечны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Soniečny}}, {{lang-ru|Сонечный}}; да 1969 — ''Каралі́н''&lt;ref&gt;[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.&lt;/ref&gt;) — [[пасёлак]] у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пружанскі сельсавет|Пружанскага сельсавета]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Пружанскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Пружанскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>qagn1dyx6kj4wxyed8pvx6ffez0epl4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204531</id>
      <parentid>5204529</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5204531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3580" sha1="na4yr191hq09nvai5oy10mjlv56vuq8" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Каралін}}{{значэнні|Спасылка=Сонечны}}
{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Сонечны
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет             = Пружанскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 
}}

'''Со́нечны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Soniečny}}, {{lang-ru|Сонечный}}; да 1969 — ''Каралі́н''&lt;ref&gt;[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.&lt;/ref&gt;) — [[пасёлак]] у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пружанскі сельсавет|Пружанскага сельсавета]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Пружанскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Пружанскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>na4yr191hq09nvai5oy10mjlv56vuq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ancylus fluviatilis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>307121</id>
    <redirect title="Анцылус рачны" />
    <revision>
      <id>5204569</id>
      <parentid>2244154</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T01:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3088</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Анцылус рачны]]</comment>
      <origin>5204569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="opwo0pzlw7dlnz4oewj2scaveodn0wh" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Анцылус рачны]]</text>
      <sha1>opwo0pzlw7dlnz4oewj2scaveodn0wh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акадэмія навук Малдовы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323782</id>
    <revision>
      <id>5204413</id>
      <parentid>4338271</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:06:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5204413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4194" sha1="9vsayp0mllmt0xgo2yzqc0smygbtz5w" xml:space="preserve">{{Навуковая арганізацыя}}

'''Акадэмія навук Малдовы''' ({{lang-ro|Academia de Stiinte a Moldovei}}) — вышэйшая навуковая ўстанова [[Малдова|Малдовы]], вядучы цэнтр фундаментальных даследаванняў у галіне прыродазнаўчых і грамадскіх навук у краіне. Заснавана ў [[1961]] годзе на базе Малдаўскага філіяла [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]]&lt;ref&gt;{{з|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Академия%20наук%20Молдавской%20ССР/|загаловак=Академия наук Молдавской ССР|выданне=3-е}}&lt;/ref&gt;. Знаходзіцца ў [[Кішынёў|Кішынёве]].
Яшчэ ў чэрвені [[1946]] года Прэзідыум АН СССР прыняў развязак пра стварэнне ў Кішынёве Малдаўскай навукова-даследчыцкай базы Акадэміі навук СССР. Яе дырэктарам стаў акадэмік Акадэміі навук СССР [[Вячаслаў Пятровіч Волгін|В. П. Волгін]]. У кастрычніку [[1949]] года навукова-даследчыцкая база была ператворана ў Малдаўскі філіял Акадэміі навук СССР. З [[1954]] года яго ўзначаліў гісторык [[Якім Сяргеевіч Гросул|Я. С. Гросул]].

Урачыстае адкрыццё акадэміі адбылося 2 жніўня 1961 года. [[Файл:Академия Наук Молдавии.jpg|thumb|right|250px|Акадэмія навук Малдовы.]]

Вядучыя кірункі даследаванняў Акадэміі: комплекс праблем, злучаных з падвышэннем прадукцыйнасці сельскай гаспадаркі, хімізаванне сельскай гаспадаркі; хімія біялагічна актыўных рэчываў; [[фізіка паўправаднікоў]]; ужыванне электрычных палёў і разрадаў у розных галінах тэхнікі; хімія комплексных злучэнняў; эканоміка; [[гісторыя Малдовы|гісторыя]], [[малдаўская літаратура|літаратура]] і [[малдаўская мова|мова]] [[малдаване|малдаўскага народа]].

У савецкі час Акадэмія выдавала «Весткі» (на малдаўскай і рускай мовах, з [[1962]]), часопісы «Электронная апрацоўка матэрыялаў» (з [[1965]]), «Малдаўская мова і літаратура» (на малдаўскай мове, з [[1958]]) і іншыя, падрыхтавала да выдання [[Малдаўская савецкая энцыклапедыя|Малдаўскую савецкую энцыклапедыю]].

На 1 студзеня [[2005]] года ў Акадэміі навук працавалі 2107 супрацоўнікаў, з якіх 952 даследчыкі і 540 дактароў навук.

== Адрас ==
Бул. Штэфан чэл Марэ 1, Кішынёў, MD 2001, Рэспубліка Малдова.

Каардынаты: {{coord|47|0|48|N|28|50|50.30|E|type:landmark_region:MD}}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.asm.md Афіцыйны сайт]
* [http://edu.asm.md/ro/ Універсітэт Акадэміі навук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110722170633/http://www.edu.asm.md/ro |date=22 ліпеня 2011 }} {{ref-ro}} {{ref-en}}

{{Міжнародны савет па навуцы}}
[[Катэгорыя:Кішынёў]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1961 годзе]]
[[Катэгорыя:Нацыянальныя акадэміі]]
[[Катэгорыя:Навука ў Малдове]]</text>
      <sha1>9vsayp0mllmt0xgo2yzqc0smygbtz5w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204416</id>
      <parentid>5204413</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1961 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1961 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5204416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4219" sha1="8dukipnvirq45i2lo1312usswhhzle0" xml:space="preserve">{{Навуковая арганізацыя}}

'''Акадэмія навук Малдовы''' ({{lang-ro|Academia de Stiinte a Moldovei}}) — вышэйшая навуковая ўстанова [[Малдова|Малдовы]], вядучы цэнтр фундаментальных даследаванняў у галіне прыродазнаўчых і грамадскіх навук у краіне. Заснавана ў [[1961]] годзе на базе Малдаўскага філіяла [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]]&lt;ref&gt;{{з|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Академия%20наук%20Молдавской%20ССР/|загаловак=Академия наук Молдавской ССР|выданне=3-е}}&lt;/ref&gt;. Знаходзіцца ў [[Кішынёў|Кішынёве]].
Яшчэ ў чэрвені [[1946]] года Прэзідыум АН СССР прыняў развязак пра стварэнне ў Кішынёве Малдаўскай навукова-даследчыцкай базы Акадэміі навук СССР. Яе дырэктарам стаў акадэмік Акадэміі навук СССР [[Вячаслаў Пятровіч Волгін|В. П. Волгін]]. У кастрычніку [[1949]] года навукова-даследчыцкая база была ператворана ў Малдаўскі філіял Акадэміі навук СССР. З [[1954]] года яго ўзначаліў гісторык [[Якім Сяргеевіч Гросул|Я. С. Гросул]].

Урачыстае адкрыццё акадэміі адбылося 2 жніўня 1961 года. [[Файл:Академия Наук Молдавии.jpg|thumb|right|250px|Акадэмія навук Малдовы.]]

Вядучыя кірункі даследаванняў Акадэміі: комплекс праблем, злучаных з падвышэннем прадукцыйнасці сельскай гаспадаркі, хімізаванне сельскай гаспадаркі; хімія біялагічна актыўных рэчываў; [[фізіка паўправаднікоў]]; ужыванне электрычных палёў і разрадаў у розных галінах тэхнікі; хімія комплексных злучэнняў; эканоміка; [[гісторыя Малдовы|гісторыя]], [[малдаўская літаратура|літаратура]] і [[малдаўская мова|мова]] [[малдаване|малдаўскага народа]].

У савецкі час Акадэмія выдавала «Весткі» (на малдаўскай і рускай мовах, з [[1962]]), часопісы «Электронная апрацоўка матэрыялаў» (з [[1965]]), «Малдаўская мова і літаратура» (на малдаўскай мове, з [[1958]]) і іншыя, падрыхтавала да выдання [[Малдаўская савецкая энцыклапедыя|Малдаўскую савецкую энцыклапедыю]].

На 1 студзеня [[2005]] года ў Акадэміі навук працавалі 2107 супрацоўнікаў, з якіх 952 даследчыкі і 540 дактароў навук.

== Адрас ==
Бул. Штэфан чэл Марэ 1, Кішынёў, MD 2001, Рэспубліка Малдова.

Каардынаты: {{coord|47|0|48|N|28|50|50.30|E|type:landmark_region:MD}}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.asm.md Афіцыйны сайт]
* [http://edu.asm.md/ro/ Універсітэт Акадэміі навук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110722170633/http://www.edu.asm.md/ro |date=22 ліпеня 2011 }} {{ref-ro}} {{ref-en}}

{{Міжнародны савет па навуцы}}
[[Катэгорыя:Кішынёў]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1961 годзе]]
[[Катэгорыя:Нацыянальныя акадэміі]]
[[Катэгорыя:Навука ў Малдове]]</text>
      <sha1>8dukipnvirq45i2lo1312usswhhzle0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204509</id>
      <parentid>5204416</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Нацыянальныя акадэміі]]; дададзена [[Катэгорыя:Нацыянальныя акадэміі навук]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5204509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4230" sha1="ndryinggrqjg21c573ddxx25vnv2nv9" xml:space="preserve">{{Навуковая арганізацыя}}

'''Акадэмія навук Малдовы''' ({{lang-ro|Academia de Stiinte a Moldovei}}) — вышэйшая навуковая ўстанова [[Малдова|Малдовы]], вядучы цэнтр фундаментальных даследаванняў у галіне прыродазнаўчых і грамадскіх навук у краіне. Заснавана ў [[1961]] годзе на базе Малдаўскага філіяла [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]]&lt;ref&gt;{{з|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Академия%20наук%20Молдавской%20ССР/|загаловак=Академия наук Молдавской ССР|выданне=3-е}}&lt;/ref&gt;. Знаходзіцца ў [[Кішынёў|Кішынёве]].
Яшчэ ў чэрвені [[1946]] года Прэзідыум АН СССР прыняў развязак пра стварэнне ў Кішынёве Малдаўскай навукова-даследчыцкай базы Акадэміі навук СССР. Яе дырэктарам стаў акадэмік Акадэміі навук СССР [[Вячаслаў Пятровіч Волгін|В. П. Волгін]]. У кастрычніку [[1949]] года навукова-даследчыцкая база была ператворана ў Малдаўскі філіял Акадэміі навук СССР. З [[1954]] года яго ўзначаліў гісторык [[Якім Сяргеевіч Гросул|Я. С. Гросул]].

Урачыстае адкрыццё акадэміі адбылося 2 жніўня 1961 года. [[Файл:Академия Наук Молдавии.jpg|thumb|right|250px|Акадэмія навук Малдовы.]]

Вядучыя кірункі даследаванняў Акадэміі: комплекс праблем, злучаных з падвышэннем прадукцыйнасці сельскай гаспадаркі, хімізаванне сельскай гаспадаркі; хімія біялагічна актыўных рэчываў; [[фізіка паўправаднікоў]]; ужыванне электрычных палёў і разрадаў у розных галінах тэхнікі; хімія комплексных злучэнняў; эканоміка; [[гісторыя Малдовы|гісторыя]], [[малдаўская літаратура|літаратура]] і [[малдаўская мова|мова]] [[малдаване|малдаўскага народа]].

У савецкі час Акадэмія выдавала «Весткі» (на малдаўскай і рускай мовах, з [[1962]]), часопісы «Электронная апрацоўка матэрыялаў» (з [[1965]]), «Малдаўская мова і літаратура» (на малдаўскай мове, з [[1958]]) і іншыя, падрыхтавала да выдання [[Малдаўская савецкая энцыклапедыя|Малдаўскую савецкую энцыклапедыю]].

На 1 студзеня [[2005]] года ў Акадэміі навук працавалі 2107 супрацоўнікаў, з якіх 952 даследчыкі і 540 дактароў навук.

== Адрас ==
Бул. Штэфан чэл Марэ 1, Кішынёў, MD 2001, Рэспубліка Малдова.

Каардынаты: {{coord|47|0|48|N|28|50|50.30|E|type:landmark_region:MD}}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.asm.md Афіцыйны сайт]
* [http://edu.asm.md/ro/ Універсітэт Акадэміі навук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110722170633/http://www.edu.asm.md/ro |date=22 ліпеня 2011 }} {{ref-ro}} {{ref-en}}

{{Міжнародны савет па навуцы}}
[[Катэгорыя:Кішынёў]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1961 годзе]]
[[Катэгорыя:Нацыянальныя акадэміі навук]]
[[Катэгорыя:Навука ў Малдове]]</text>
      <sha1>ndryinggrqjg21c573ddxx25vnv2nv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Конкурс песні Еўрабачанне 2017</title>
    <ns>0</ns>
    <id>327087</id>
    <redirect title="Еўрабачанне-2017" />
    <revision>
      <id>5204470</id>
      <parentid>4953644</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:38:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51258-46</username>
        <id>174485</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Еўрабачанне-2017]]</comment>
      <origin>5204470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="mc5xtint8ccu0kglh76vr8xg6ria7xw" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Еўрабачанне-2017]]</text>
      <sha1>mc5xtint8ccu0kglh76vr8xg6ria7xw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Іванавіч Грэч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>335478</id>
    <revision>
      <id>5204457</id>
      <parentid>5135072</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:53:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рэдактарская дзейнасць */</comment>
      <origin>5204457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19912" sha1="sycwhyuaez5h9oq4lkkomcz8u2850be" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Грэч}}
{{Пісьменнік}}

'''Мікалай Іванавіч Грэч''' ({{ДН|14|8|1787|3}}, {{МН|Санкт-Пецярбург}} — {{ДС|24|1|1867|12}}, {{МС|Санкт-Пецярбург}}) — рускі [[пісьменнік]], выдавец, рэдактар, [[журналіст]], публіцыст, філолаг, [[перакладчык]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў Санкт-Пецярбургу ў сям’і надворнага саветніка, обер-сакратара Сената — Івана Іванавіча (''Johann Ernst'') Грэча ([[1754]]—[[1803]]) і Кацярыны Якаўлеўны Грэч (народжанай Фрэйгольц), роднай цёткі вядомага скульптара [[Пётр Карлавіч Клот|П. К. Клота]].&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;110&quot;&gt;&lt;/span&gt;

Атрымаў дамашнюю адукацыю, затым скончыў Юнкерскае юрыдычнае вучылішча пры [[Урадаўнічы сенат|Сенаце]] ([[1801]]—[[1804]]), пазней ператворанае ў Імператарскае вучылішча правазнаўства. Пасля сканчэння Юнкерскага вучылішча праслухаў некалькі курсаў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Галоўным педагагічным вучылішчы]] ў [[1804]]—[[1807|1807 гадах]]. Затым служыў сакратаром у Міністэрстве ўнутраных спраў і адначасова выкладаў рускую і лацінскую славеснасць у Галоўным нямецкім вучылішчы св. Пятра (1804—1813), у Царскасельскім Ліцэі і розных прыватных пансіёнах. Быў членам Вольнага таварыства аматараў славеснасці, навук і мастацтваў (з 1810), членам-карэспандэнтам Пецярбургскай акадэміі навук (з 1827).&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-50212.ln-ru Профіль Мікалая Іванавіча Грэча] на афіцыйным сайце РАН&lt;/ref&gt;

[[Файл:1815_Grech.JPG|злева|міні|173x173пкс|М. І. Грэч (каля 1850)]]
Грэч быў блізкі да [[Дзекабрысты|дзекабрыстаў]], сябраваў з многімі з іх. Быў сакратаром (з 1815), намесным майстрам (1817—1818) блізкай да дзекабрыстаў [[Масонства|масонскай]] ложы «Абранага Міхаіла». Актыўны дзеяч Вольнага таварыства аматараў расійскай славеснасці ў 1818—1823 гадах. Быў адным з ініцыятараў і кіраўнікоў Вольнага таварыства стварэння вучылішч па методзе ўзаемнага навучання. Да пачатку 1825 года змяніў пазіцыі на «добранамерныя», аднак і пасля [[Паўстанне дзекабрыстаў|паўстання дзекабрыстаў]] не перапыняў з імі дзелавых і літаратурных адносін.

Браў удзел у распрацоўцы цэнзурнага статута 1828 года. Служыў пры міністры унутраных спраў, потым у Міністэрстве фінансаў (1836—1843), быў членам Вучонага камітэта пры Міністэрстве народнай асветы.

Шматгадовыя дзелавыя і сяброўскія адносіны звязвалі з Грэча з [[Фадзей Булгарын|Ф. Булгарыным]]. У доме Грэча праходзілі «чацвяргі», на якіх бывалі [[Карл Паўлавіч Брулоў|К. Брулоў]], [[Нестар Кукальнік|Н. Кукальнік]], П. Плятнёў, [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. С. Пушкін]], а таксама артысты, якія гастралявалі ў Санкт-Пецярбургу.

Сярод заслуг Грэча «Практическая русская грамматика» (Санкт-Пецярбург, 1827; 2-е выд.: Санкт-Пецярбург, 1834), «Начальные правила русской грамматики» (Санкт-Пецярбург, 1828), «Пространная русская грамматика» і намаганні па ўніфікацыі рускай граматыкі.

[[Калежскі саветнік]] ([[1823]]), [[стацкі саветнік]] ([[1829]]), [[Сапраўдны стацкі саветнік|дзейсны стацкі саветнік]] ([[1838]]), [[тайны саветнік]] (1863).

За час службы атрымаў ўзнагарод (прэмій) 7500 рублёў асігнацыямі і 2000 рублёў серабром.

Пахаваны на Волкаўскіх лютэранскіх могілках&lt;ref&gt;[[:Файл:План Волковского лютеранского кладбища, 1914.jpg|Могила на плане кладбища (№ 18)]] // Отдел IV // Весь Петербург на 1914 год, адресная и справочная книга г. С.-Петербурга / Ред. А. П. Шашковский. — СПб.: Товарищество А. С. Суворина — «Новое время», 1914.&lt;/ref&gt;.

== Літаратурная дзейнасць ==
У літаратуры дэбютаваў артыкулам «Синонимы. Счастие, благополучие, блаженство» ў «Журнале российской словесности» ў 1805 годзе. Удзельнічаў у выданні часопісаў «Гений Времён», «Журнал новейших путешествий», «Европейский музей». З 1810 член Вольнага таварыства аматараў славеснасці, навук і мастацтваў. Быў выдаўцом і рэдактарам некалькіх перыядычных выданняў, якія ігралі важную ролю ў рускім літаратурным жыцці XIX ст.

Апублікаваў у 1815 годзе ў часопісе «[[Сын отечества]]» артыкул «Обозрение русской литературы 1814 г.», чым упершыню ўвёў у рускай журналістыцы і літаратурнай крытыцы жанр гадавога агляду.

Склаў «Учебную книгу российской словесности, или Избранные места из русских сочинений и переводов в стихах и прозе с присовокуплением кратких правил риторики и пиитики и истории российской словесности» (ч. 1-4, Санкт-Пецярбург, 1819—1822), якая ўключае нарыс гісторыі рускай літаратуры з характарыстыкай асобных перыядаў. Браў удзел у альманаху А. А. Бястужава і [[Кандрат Фёдаравіч Рылееў|К. Ф. Рылеева]] «Полярная звезда».

[[Файл:Grech_old_russian_censorship.jpg|міні|Прыклад дарэвалюцыйнай цэнзуры. Кніга М. І. Грэча «Записки моей жизни» СПб., 1886, стар. 349. Зацэнзураваныя месцы замененыя кропкамі.]]
Аўтар раманаў «Поездка в Германию» (Санкт-Пецярбург, 1831) і вельмі папулярнага «Чёрная женщина» (Санкт-Пецярбург, 1834). Выдаў «літаратурныя падарожжы» «28 дней за границею, или Действительная поездка в Германию, 1835» (Санкт-Пецярбург, 1837), «Путевые письма из Англии, Германии и Франции» (Санкт-Пецярбург, 1839), «Письма с дороги по Германии, Швейцарии и Италии» (Санкт-Пецярбург, 1843), «Парижские письма с заметками о Дании, Германии, Голландии и Бельгии» (Санкт-Пецярбург, 1847).

Напісаў кнігу мемуараў «Записки о моей жизни».

== Рэдактарская дзейнасць ==
[[Файл:Grech_NI.jpg|міні|М. І. Грэч (1865)]]
У кастрычніку 1812 года заснаваў гістарычны, палітычны і літаратурны штотыднёвы часопіс «Сын отечества» і рэдагаваў яго да 1839 года. Да сярэдзіны 1820-х гадоў «Сын отечества» быў найбольш уплывовым рускім часопісам. Ад пачатку ў ім браў удзел А. Ф. Ваейкаў. У 1816—1825 гадах у часопісе бралі ўдзел дзекабрысты браты А. А. Бястужаў і М. А. Бястужаў, Ф. М. Глінка, К. Ф. Рылееў, [[Вільгельм Карлавіч Кюхельбекер|В. К. Кюхельбекер]]. Да ўдзелу ў часопісе таксама прыцягваліся К. М. Бацюшкаў, [[М. І. Гнедзіч]], А. С. Грыбаедаў, Г. Р. Дзяржавін, П. А. Вяземскі, В. А. Жукоўскі, І. А. Крылоў, А. П. Куніцын, А. С. Пушкін.

Значэнне часопіса з-за страты аўтараў, — найперш асуджаных дзекабрыстаў, — і зменамі грамадска-палітычнай абстаноўкі і пазіцыі выдання зніжалася. З 1825 года сувыдаўцом «Сына отечества» стаў [[Фадзей Булгарын|Ф. Булгарын]]. Адначасова Грэч супрацоўнічаў у часопісе Булгарына «Северный архив». У 1829 годзе абодва часопісы аб’яднаны ў адзін пад назвай «Сын отечества и Северный архив. Журнал литературы, политики и современной истории». Грэч і Булгарын прадалі яго; з 1838 года выдаўцом часопіса быў [[Аляксандр Піліпавіч Смірдзін|А. П. Смірдзін]], Грэч і Булгарын да канца 1839 года заставаліся рэдактарамі. Да кіраўніцтва часопісам быў прыцягнуты М. А. Палявы, пазней Грэч адышоў ад удзелу, а часопісам кіравалі [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Сянкоўскі]], Масальскі, Фурман.

З 1825 года разам з Ф. Булгарыным выдаваў і рэдагаваў літаратурную і палітычную газету «Северная пчела». Газета была папулярнай і ўплывовай; папулярнасць знізілася ў 1840-я гады. У 1860 годзе Грэч перадаў газету іншай рэдакцыі і рэдактарам стаў П. С. Усаў.

У 1829—1831 гадах Грэч быў рэдактарам «Журнала Министерства внутренних дел», у 1834—1835 — сурэдактарам часопіса «Библиотека для чтения». Разам з М. А. Палявым і Н. В. Кукальнікам выпускаў часопіс «Русский вестник» (1841—1844), які быў не дужа ўдалым.

У 1820-я гады ў сваёй «Спробе кароткай гісторыі рускай літаратуры», а таксама ў «Практычнай рускай граматыцы» Мікалай Грэч падтрымаў меркаванні [[Яўген Балхавіцінаў|Яўгена Балхавіцінава]] і іншых пра існаванне старажытнай «беларускай» мовы. Паводле аўтара «Спробы…», беларуская мова мела вялікае значэнне ў расійскай гісторыі. На думку Грэча, у XVI і XVII стст. існавалі тры мовы: багаслужбовая, руская («…ва ўжытку народа, а таксама ў грамадзянскіх справах і кнігах») і «руськая», або «беларуская» («…у творах, што друкаваліся ў падуладных Польшчы правінцыях, таксама ў творах духоўных асоб, якія атрымалі адукацыю ў Кіеве, Вільні, Празе і інш.»).  Згодна з аўтарам «Спробы…», з прычыны вялікага культурнага значэння беларускамоўных пісьменнікаў іх мова аказвала ўздзеянне на «ўласна рускую» мову. Гэты ўплыў стаў спыняцца ў другой палове XVII ст., калі руская мова пачала вызваляцца ад «польскіх аковаў, накладзеных на яе пісьменнікамі, якія нарадзіліся і атрымалі адукацыю ў Маларосіі, Літве і Польшчы». Такім чынам, падобна [[К. Калайдовіч|Канстанціну Калайдовічу]], Грэч звязваў існаванне «беларускай» пісьмовай мовы з польскім уплывам.

Грэч быў адным з першых, хто напісаў і пра жывую беларускую мову, ён зазначыў, што на ёй &quot;гаворыць народ у Літве і (часткова) на Валыні&quot;. У граматыцы Грэча 1827 г. ёсць удакладненне пра тое, што беларуская мова пачынаецца &quot;на захад ад Маскоўскай губерні, у Смаленскай губерні... пашырана па ўсёй Беларусі і Літве да Нёмана&quot;.

Грэч увёў &quot;беларускую мову&quot; ў яе старым значэнні ў абсяг расійскай гісторыі і акрэсліў яе ў кантактах з рускай і польскай мовамі. У выніку ён напісаў пра беларускую мову як пра пісьмовую, так і пра вусную з'яву, як пра самастойны феномен, так і пра складовую частку рускай мовы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf|title=Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя|author=Запрудскі С. М.|date=2020|publisher=БДУ}}&lt;/ref&gt;

== Адрасы ў Санкт-Пецярбургу ==
* 1817—1821 — Дом І. І. Антонава — Вялікая Марская вуліца, 13;
* 1821 — восень 1825 года — Дом А. І. Касікоўскага — [[Неўскі праспект]], 15;
* восень 1825—1831 — Прыбытковы дом Брэмера — Ісакіеўская плошча, 3;
* 1831 — 12.12.1867 года — Дом Вучылішча глуханямых — набярэжная ракі Мойкі, 54.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул
 |аўтар         = [[С. М. Запрудскі|Запрудскі С. М.]]
 |загаловак     = Аб навуковай рэцэпцыі беларускай мовы ў Расіі ў першай палове ХІХ стагоддзя
 |спасылка      = https://www.academia.edu/8454929/%D0%90%D0%B1_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B9_%D1%80%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BF%D1%86%D1%8B%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D1%9E_%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%96%D1%96_%D1%9E_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F?auto=download
 |мова          = 
 |аўтар выдання = 
 |выданне       = Мовазнаўства. Літаратуразнаўства. Фалькларыстыка. XV Міжнародны з'езд славістаў (Мінск, 20-27 жніўня 2013 г.): Даклады беларускай дэлегацыі / Рэдкал. А. А. Лукашанец і інш.
 |тып           = 
 |месца         = Мн.
 |выдавецтва    = Беларуская навука
 |год           = 2013
 |том           = 
 |старонкі      = 37–52.
 |isbn          = 
 |issn          = 
 |doi           = 
 |bibcode       = 
 |arxiv         = 
 |pmid          = 
 |ref           = Запрудскі
}}
* Греч Николай Иванович // Список гражданским чинам первых III-х классов. Исправлен по 1-е июня 1866 г.. — СПб.: Типография Правительствующего сената, 1866. — С. 290.
* Русские писатели. 1800—1917. Биографический словарь. Т. 2: Г — К. Москва: Большая российская энциклопедия, 1992. С. 18—21.

== Спасылкі ==
* М. І. Грэч. [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&amp;pa=showbook&amp;pid=1792 «Практическая грамматика русского языка»], электроннае факсіміле, pdf
* Н. И. Греч. [http://zakharov.ru/index.php?option=com_books&amp;task=book_details&amp;book_id=293&amp;Itemid=56 Записки о моей жизни. — М. : «Захаров», 2002.] (інфармацыя пра выданне)
* [http://az.lib.ru/g/grech_n_i/ Творы Грэча] на сайце «Lib.ru: Классика»
* Булгарин Ф. В. [http://memoirs.ru/files/Bulg_PG_RA70_10.rar Письмо Булгарина к Гречу от 15 октября 1836 г.] // Русский архив, 1870. — Изд. 2-е. — М., 1871. — Стб. 1943—1944.

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Грэч Мікалай Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Петрышуле]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Тайныя саветнікі]]
[[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]]
[[Катэгорыя:Калежскія саветнікі]]</text>
      <sha1>sycwhyuaez5h9oq4lkkomcz8u2850be</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вельфы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>338260</id>
    <revision>
      <id>5204427</id>
      <parentid>5142411</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гісторыя роду */</comment>
      <origin>5204427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95451" sha1="f320ww13ariv38yz3s1651t2b3pkycp" xml:space="preserve">{{Арыстакратычны род}}
[[Файл:Wappen der Welfen aus Steingaden.jpg|міні|Герб Вельфа IV, Баварыя. XII ст.]]

'''Вельфы''' ({{lang-de|Welfen}}) — адна з найстарэйшых еўрапейскіх дынастый [[Франкі|франкскага]] паходжання, прадстаўнікі якой займалі прастолы мноства еўрапейскіх дзяржаў, у прыватнасці розных германскіх і італьянскіх княстваў, а таксама Расіі (1740—1741) і Вялікабрытаніі (1714—1901).

== Першая дынастыя Вельфаў ==

=== Гісторыя роду ===
[[Файл:JudithWelfenchronik.jpg|thumb|right|Юдзіф (Юдыт) Баварская. Мініяцюра з [[Хроніка Вельфаў|Хронікі Вельфаў]].]]
Першая дынастыя Вельфаў, таксама вядомая як Старэйшыя Вельфы ({{lang-de|Die alteren Welfen}}), была франкскага паходжання. Паводле сямейнай легенды паходжанне роду ўзводзілася да [[Эдэкон]]а, [[гуны|гунскага]] ці [[скіфы|скіфскага]] правадыра часоў [[Атыла|Атылы]] (каля 450 года), бацькі [[Адаакр]]а. Аднак першыя дакументальныя згадкі пра яго адносяцца да VIII стагоддзя, калі Рутард ({{lang-de|Ruthard}}) пасля 746 года набыў уладанні ў раёне [[Маас (рака)|Мааса]] і [[Мозель|Мозеля]]. У сярэдзіне VIII стагоддзя Вельфы набылі ўладанні ў Верхняй [[Швабія|Швабіі]], у Вайнгартэне ([[Вайнгартэн (Вюртэмберг)|Альтдорф]]).

[[Файл:Coat of arms of Brunswick-Lüneburg.svg|міні|Герб Вельфаў з Браўншвэйга — Люнэбурга.]]
Пэўнае дрэва роду прасочваецца толькі пачынаючы з [[Вельф I|Вельфа I]] (778—825), па імі якога род і атрымаў сваю назву. Паводле адной версіі ён быў сынам Рутарда, па іншай — графа Ізембарда. Вельф I быў графам у [[Аргенгау|Аргенгаў]], сеньёрам Альтдорфа і [[Равенсбург]]а. Яму ў 819 годзе ўдалося выдаць сваю дачку [[Юдзіф Баварская|Юдыт]] за імператара [[Людовік I Набожны|Людовіка Набожнага]], што паслужыла адпраўным пунктам ва ўзвышэнні роду. Пазней яшчэ адна яго дачка, [[Эма Баварская|Эма]], выйшла замуж за сына імператара Людовіка ад першага шлюбу — [[Людовік II Нямецкі|Людовіка Нямецкага]].

Двое сыноў Вельфа I значна ўмацавалі пазіцыі роду. Старэйшы, [[Рудольф I (граф Панцье)|Рудольф I]] (пам. 866), пасля шлюбу сястры атрымаў абацтвы [[абацтва Жум’еж|Жум’еж]] і [[Абацтва Сен-Рык’е|Сен-Рык’е]], другі, [[Конрад I Стары|Конрад I ''Стары'']], атрымаў у спадчыну радавыя ўладанні ў Аргенгау. Яны падзялілі лёс сястры падчас паўстання сыноў Людовіка Набожнага — у 830 годзе яны былі гвалтоўна пастрыжаны па загадзе [[Лотар I|Лотара I]], старэйшага сына імператара Людовіка, і адпраўлены ў манастыр у [[Пуацье]]. Але ў 834 годзе яны вярнулі сваё становішча. Пазней Рудольф ад пляменніка, караля [[Заходне-Франкскае каралеўства|Заходне-Франкскага каралеўства]] [[Карл II Лысы|Карла II ''Лысага'']] атрымаў некалькі графстваў — [[графства Панцье|Панцье]], [[графства Санс|Санс]], [[графства Труа|Труа]]. З сыноў Рудольфа I [[Конрад, граф Парыжа|Конрад ''Чорны'']] быў графам Парыжа і Санса, [[Рудольф II (маркграф Рэцыі)|Рудольф II]] — графам у [[Тургау]] і [[Цюрыхгау]], а таксама маркграфам [[Рэцыя|Рэцыі]].

Конрад I пасля смерці імператара Людовіка Набожнага стаў саветнікам караля Усходне-Франкскага каралеўства Людовіка II Нямецкага. Пры гэтым ён 830-х — 840-х гадах атрымаў шэраг уладанняў у Верхняй [[Швабія|Швабіі]]. У 839 годзе Конрад згадваецца як граф у Аргенгау і Альпгау, а ў 844 годзе — як граф Лінцгау. Аднак з яго чатырох сыноў двое, [[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]] і [[Гуга Абат]] у 859 годзе перайшлі на службу да свайго стрыечнага брата — караля Заходне-Франкскага каралеўства [[Карл II Лысы|Карла II Лысага]], ад якога атрымалі ўладанні наўзамен страчаных. Гуга Абат валодаў некалькімі буйнымі абацтвамі, а пасля гібелі ў 866 годзе [[Роберт Моцны|Роберта Моцнага]] стаў [[маркіз Нейстрыі|маркізам Нейстрыі]], удала адбіваў набегі [[нарманы|нарманаў]]. Пасля смерці Карла Лысага ў 877 годзе Гуга разам з канцлерам [[Газлен дзю Мэн|Газленам]] і [[архібіскуп Рэймса|архібіскупам Рэймса]] [[Гінкмар, архібіскуп Рэймса|Гінкмарам]] быў адной з самых уплывовых фігур пры каралеўскім двары. Ён быў галоўным саветнікам караля [[Людовік II Заіка|Людовіка II]], а затым і яго сыноў [[Людовік III (кароль Францыі)|Людовіка III]] і [[Карламан II|Карламана]].

==== Швабская галіна ====
Родапачынальнікам гэтай галіны быў Вельф II (пам. да 876), граф у Лінцгау 842/850, граф у Альпгау 852/858. Ён традыцыйна лічыцца адным з сыноў Конрада I Старога, аднак ён мог быць і сынам Рудольфа I. Генеалогія яго нашчадкаў вядомая толькі па двух дакументах — «[[Генеалогія Вельфаў|Генеалогіі Вельфаў]]» ({{lang-la|Genealogia Welforum}}), напісанай у 1125/1126 годзе, і «[[Вайнгартэнская гісторыя Вельфаў|Вайнгартэнскай гісторыі Вельфаў]]» ({{lang-la|Historia Welforum Weingartensis}}), створанай крыху пазней — у 1160-х гадах. Яны мелі ўладанні ў [[герцагства Швабія|Швабіі]] і [[герцагства Баварыя|Баварыі]].

[[Файл:Wgt Stifterbüchlein 25v.jpg|міні|Вельф IV, баварскі князь (*каля 1035 — †1101).]]
З гэтай галіны вядомы [[Конрад Канстанцкі]] (пам. 26 лістапада 975), [[Канстанцкае біскупства|біскуп Канстанца]] з 934 па 975 гг. Яго пляменнік [[Рудольф II (граф Альтдорфа)|Рудольф II]] ажаніўся з дачкой [[герцаг Швабіі|герцага Швабіі]] [[Конрад I (герцаг Швабіі)|Конрада I]]. Сын Рудольфа, [[Вельф II]] (пам. 10 сакавіка 1030), быў графам Альтдорфа, [[Норытал]]а і [[Інтал]]а. Сын жа Вельфа II, [[Вельф III]] (пам. 13 лістапада 1055), быў у 1047 годзе прызначаны імператарам Генрыхам III [[герцаг Карынтыі|герцагам Карынтыі]] і [[маркграф Вероны|маркграфам Вероны]]. Вельф III памёр бяздзетным, завяшчаўшы свае ўладанні маці, Іміцы (пам. 21 жніўня каля 1055), дачцэ [[Фрыдрых Люксембургскі|Фрыдрыха Люксембургскага]], графа [[Мозельгау]], якая стала абатысай [[Абацтва Вайнгартэн|манастыра Вайнгартэн]] у [[Вайнгартэн, Вюртэмберг|Альтдорфе]], радавога манастыра Вельфаў. Іміца ж перадала гэтыя ўладанні Вельфу IV, сыну яе дачкі Кунгунды, якая выйшла замуж за [[маркграф Лігурыі|маркграфа Лігурыі]] [[Альберта Аца II д'Эстэ]]. Вельф IV стаў родапачынальнікам [[#Другая дынастыя Вельфаў|другой дынастыі Вельфаў]], якая існуе і ў наш час.

==== Бургундская галіна ====
Родапачынальнікам яе стаў [[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]] (пам. каля 881), сын Конрада I Старога. У 864 годзе ён атрымаў у кіраванне землі, якія ўтварылі герцагства Верхняя Бургундыя. Пасля звяржэння ў 887 годзе імператара [[Карл III Тоўсты|Карла III Тоўстага]] франкская імперыя канчаткова падзялілася на некалькі частак. Бароны і духавенства гэтай часткі былога Бургундскага каралеўства сабраліся ў 888 годзе ў горадзе [[Сен-Марыс]] у [[Вале (кантон)|Вале]] і абвясцілі сваім каралём [[Рудольф I (кароль Верхняй Бургундыі)|Рудольфа I]]. У выніку было ўтворана незалежнае каралеўства [[Верхняя Бургундыя]]. Старэйшы сын Рудольфа I, [[Рудольф II (кароль Бургундыі)|Рудольф II]] беспаспяхова спрабаваў стаць каралём Італіі. У выніку ён быў вымушаны адмовіцца ад сваіх прэтэнзій, але наўзамен у 933 годзе атрымаў каралеўства [[Ніжняя Бургундыя|Ніжняй Бургундыі]], утварыўшы адзінае Бургундскае каралеўства [[Арэлат]]. Пасля смерці караля [[Рудольф III (кароль Бургундыі)|Рудольфа III Гультаяватага]] ў 1032 годзе галіна згасла. Аднак магчыма галіной гэтага роду быў [[Рэйнфельдэнскі дом]].

=== Генеалогія ===
'''Рутард''', граф у Аргенгау; жонка: '''Ірменгільда'''
* '''[[Вельф I]]''' (778—825), сеньёр Альторфа і Равенсбурга; жонка: '''Хелвіга Саксонская''' (пам. пасля 833), магчыма дачка саксонскага правадыра [[Відукінд Саксонскі|Відукінда]], абатыса ў Шэле (каля [[Парыж]]а) з 825
** '''[[Рудольф I (граф Панцье)|Рудольф I]]''' (пам. 866), [[граф Панцье]] з 853, [[граф Санса]], [[граф дэ Труа]] з [[858]], свецкі абат Жум’ежа і Сен-Рык’е; жонка: Хруадун (пам. пасля 867)
*** '''[[Конрад (граф Парыжа)|Конрад III ''Чорны'']]''' (пам. 22 сакавіка 882), [[граф Парыжа]] з 866, граф Санса
*** '''Вельф (III)''' (пам. 14 лістапада 881), абат манастыроў [[Абацтва Сен-Калумб-дэ-Санс|Сен-Калумб-дэ-Санс]] і Сен-Рык’е
*** '''Гуга''' (пам. пасля 867), святар у манастыры Сен-Солв у Валансьене
*** '''[[Рудольф II (маркграф Рэцыі)|Рудольф II]]''' (пам. пасля 895), граф у Тургау і Цюрыхгау, [[маркграф Рэцыі]]
*** '''Ліўтфрыд''' (пам.870)
*** '''дачка'''; муж: N, граф у Баварыі
**** '''''[[Луітпольд, маркграф Баварыі|Луітпольд]]''' (каля 860 — 4 ліпеня 907), [[маркграф Баварыі]], заснавальнік Баварскага дому [[Луітпольдзінгі|Луітпольдзінгаў]]''
** '''[[Конрад I Стары|Конрад I ''Стары'']]''' (800—863), граф у Аргенгау, абат [[абацтва Сен-Жэрмен д’Асер|Сен-Жэрмен-д’Асер]] і [[абацтва Сен-Гал|Сен-Гал]]; жонка: '''Адэлаіда Эльзаская''' (каля 810 — каля 882), дачка [[граф Тура|графа Тура]] і [[граф Буржа|Буржа]] [[Гуга III (граф Тура)|Гуга Турскага]]
*** '''Вельф (II)''' (пам. да 876), граф у Лінцгау 842/850, граф у Альпгау 852/858, родапачынальнік [[#Швабская галіна Старэйшых Вельфаў|Швабскай галіны]]
*** '''[[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]]''' (пам. каля 881), [[граф Асера]] 859—864, [[маркграф Верхняй Бургундыі]] з 864, родапачынальнік [[#Бургундская галіна Старэйшых Вельфаў|Бургундскай галіны]]
*** '''[[Гуга Абат]]''' (каля 830—886), абат Сен-Жэрмен д’Асер, [[Нуармуцье]] і Сен-Мартэн дэ Тур;
*** '''Рудольф'''
*** (?) '''Эма''', альтэрнатыўная жонка [[Роберт Моцны|Роберта Моцнага]]
*** (?) '''Юдыт'''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Jackman D.C.|загаловак= Criticism and Critique, sidelights on the Konradiner|выдавецтва=Oxford Unit for Prosopographical Research|год=1997|pages=72}}&lt;/ref&gt;; '''[[Вуда, граф Лангау|Вуда]]''' (пам. пасля 879), [[граф Лангау]], [[маркіз Нейстрыі|маркіз Нармандскай Нейстрыйскай маркі]]
*** (?) '''дачка'''; муж: [[Тэадорых дэ Вержы|Тэадорых (Цьеры) дэ Вержы]] (пам. 883/893), [[граф Шалона]]
** '''[[Юдзіф Баварская|Юдыт]]''' (каля 805 — 19 ці 23 красавіка 843); муж: з лютага 819 '''[[Людовік I Набожны]]''' (778 — 20 чэрвеня 840), [[кароль Аквітаніі]] 781—814, [[кароль франкаў]] і [[імператар Захаду]] з 814
** '''[[Эма Баварская|Эма]]''' (каля 808 — 31 студзеня 876); муж: з 827 '''[[Людовік II Нямецкі]]''' (804 — 28 жніўня 876), [[кароль Баварыі]] з 817, [[кароль Усходне-Франкскага каралеўства]] з 840, [[кароль Латарынгіі]] з 870

==== Швабская галіна Старэйшых Вельфаў ====
'''Вельф (II)''' (пам. да 876), граф у Лінцгау 842/850, граф у Альпгау 852/858
* (?) '''Конрад (IV)''' (пам. каля 913), граф у Лінцгау
* '''Этыха I''' (пам. пасля 911), граф у [[Амергау]]
** '''Генрых I''' (пам. пасля 934); жонка: '''Ада (Ата) фон Гогенварт''' (пам. пасля 975)
*** '''Этыха II'''
*** '''[[Конрад Канстанцкі]]''' (пам. 26 лістапада 975), [[Канстанцкае біскупства|біскуп Канстанца]] ў 934
*** '''Рудольф I''' (пам. пасля 935)
**** '''[[Рудольф II (граф Альтдорфа)|Рудольф II]]''', граф Альтдорфа; жонка: '''[[Іта фон Энінген]]''', дачка [[Конрад I (герцаг Швабіі)|Конрада I]], герцага Швабіі
***** '''Генрых II''' (пам. 15 лістапада каля 1000), граф Альтдорфа
***** '''[[Вельф II]]''' (пам. 10 сакавіка 1030), граф Альтдорфа, Норытала і Інтала; жонка: '''Імтруда (Іміца)''' (пам. 21 жніўня каля 1055), абатыса [[Абацтва Вайнгартэн|манастыра Вайнгартэн]] у Альтдорфе, дачка [[Фрыдрых Люксембургскі|Фрыдрыха Люксембургскага]], графа [[Мозельгау]]
****** '''[[Вельф III]]''' (пам. 13 лістапада 1055), [[герцаг Карынтыі]] і [[маркграф Вероны]] з 1047
****** '''Кунігунда''' (каля 1020 — 31 сакавіка да 1055); муж: '''[[Альберта Аца II д’Эстэ]]''' (каля 996—1097), [[маркграф Лігурыі]]
******* '''''[[Вельф IV]]''' (каля 1030/1040 — 9 лістапада 1101), герцаг Баварыі (Вельф I) 1070—1077, 1096—1101, родапачынальнік Другога дому Вельфаў''
****** (?) '''Конрад''' (пам. 27 жніўня 1031)
***** '''Рыхлінд''' (пам. 12 чэрвеня 1045); муж: '''[[Адальберон (граф Эберсберга)|Адальберон]]''' (пам. 27 сакавіка 1045), граф Эберсберга
**** '''[[Этыха (біскуп Аўгсбурга)|Этыха]]''' (пам. 988), [[князь-біскуп Аўгсбурга]]

==== Бургундская галіна Старэйшых Вельфаў ====
'''[[Конрад II (граф Асера)|Конрад II]]''' (пам. каля 881), [[граф Асера]] 859—864, [[маркграф Верхняй Бургундыі]] з 864; жонка: '''Вальдрада''', магчыма дачка [[Ламберт, граф Вормсгау|Ламберта]], графа [[Вормсгау]]. Дзеці:
* '''[[Рудольф I (кароль Верхняй Бургундыі)|Рудольф (Рауль) I]]''' (каля 859 — 25 кастрычніка 912), герцаг Верхняй Бургундыі з 876, 1-ы кароль Верхняй Бургундыі з 888; жонка: з каля 885 '''Віла''', дачка [[Базон В’енскі|Базона В’енскага]], караля [[Ніжняя Бургундыя|Ніжняй Бургундыі]]
** '''Юдыт'''
** '''[[Рудольф II (кароль Бургундыі)|Рудольф (Радольфа) II]]''' (пам. 937), кароль Верхняй Бургундыі з 912, кароль [[Арэлат]]а з 933, [[кароль Італіі]] 922—926; жонка: з 922 '''[[Берта Швабская]]''' (пам. пасля 2 студзеня 966), дачка [[Бурхард II (герцаг Швабіі)|Бурхарда II]], [[герцаг Швабіі|герцага Швабіі]]
*** '''Юдыт'''
*** '''Людовік'''
*** '''[[Конрад I (кароль Бургундыі)|Конрад I ''Ціхі'']]''' (каля 925 — 19 кастрычніка 993), кароль Бургундыі (Арэлата) з 937; 1-я жонка: '''Адэлаіда''' (каля 935/940 — каля 963/964); 2-я жонка: '''Мацільда''' (943 — 27 студзеня 992), дачка караля Заходне-Франкскага каралеўства [[Людовік IV (кароль Францыі)|Людовіка IV ''Заморскага'']] і [[Герберга Саксонская|Гербергі Саксонскай]]
**** (ад 1-га шлюбу) '''Конрад (Куна)''' (пам. пасля 10 жніўня 966)
**** (ад 1-га шлюбу) '''Гізела''' (каля 955/960 — 21 ліпеня 1007); муж: раней за 972 '''[[Генрых II Сварлівы|Генрых II ''Свавольны'']]''' (951 — 28 жніўня 995), [[герцаг Баварыі]] 955—976, 985—995
**** (ад 2-га шлюбу) '''[[Берта Бургундская|Берта]]''' (каля 964/965 — 16 студзеня пасля 1010); 1-ы муж: з каля 978/980 '''[[Эд I дэ Блуа|Эд I]]''' (пам. 995), [[граф Блуа]]; 2-і муж: з 996/997 (развод верасень 1001) '''[[Роберт II Набожны]]''' (972 — 30 ліпеня 1031), кароль Францыі
**** (ад 2-га шлюбу) '''Герберга''' (каля 965 — 7 ліпеня 1018); 1-ы муж: '''[[Герман I фон Верль|Герман I]]''' (пам. каля 985/986), [[граф фон Верль]]; 1-ы муж: з каля 986 '''[[Герман II (герцаг Швабіі)|Герман II]]''' (пам. 2/3 мая 1003), герцаг Швабіі з 997
**** (ад 2-га шлюбу) '''[[Рудольф III (кароль Бургундыі)|Рудольф III ''Гультаяваты'']]''' (каля 971 — 5/6 верасня 1032), кароль Бургундыі з 993; 1-я жонка: раней за 12 студзеня 994 '''Агальтруда''' (пам. 21 сакавіка 1008/18 лютага 1011); 2-я жонка: '''Ірменгарда''' (пам. 25/27 жніўня пасля 1057), удава [[Ротбальд III (граф Праванса)|Ротбальда III]], [[граф Праванса|графа Праванса]]
***** (незак.) '''Гуга''' (пам. 31 жніўня 1038)
**** (ад 2-га шлюбу) Мацільда (каля 975 — ?); муж: '''Роберт''', '''граф Жэневы''', ці '''[[Гуга IX фон Эгісгайм]]''' (пам. 1046/1049), граф фон Дашбург
**** (незак.) '''Бурхард''' (каля 965/970 — 22 чэрвеня 1030/1031), пробашч манастыра Сент-Морыц у Агане
*** '''Бушар''' (пам. 23 чэрвеня 957/959), архібіскуп Ліёна з [[949]]
*** '''[[Адэльгейда Бургундская|Адэльгейда (Адэлаіда)]]''' (каля 931 — 16 снежня 999); 1-ы муж: з 947 '''[[Лотар II (кароль Італіі)|Лотар II]]''' (926 — 22 лістапада 950), кароль Італіі; 2-і муж: з 951 '''[[Атон I Вялікі]]''' (23 лістапада 912 — 7 мая 973), [[кароль Усходне-Франкскага каралеўства]] і [[імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]]
*** '''Рудольф''' (937/938 — 26 студзеня 973), граф у Эльзасе, верагодны родапачынальнік [[Райнфельдэнскі дом|Райнфельдэнскага дому]]
** '''Адэльгейда'''; муж: з 18 студзеня 914 '''[[Людовік III Сляпы]]''' (каля 880 — 28 чэрвеня 928), кароль Ніжняй Бургундыі з 887, кароль Італіі ў 899—905, [[імператар Захаду]] ў 901—905
** '''Віла''' (пам. каля 936); муж: '''[[Базон III Арльскі|Базон III]]''' (885—936), граф Арля з 926, маркіз Тасканы з 931
** '''Вальдрада'''; муж: '''[[Баніфацый (герцаг Спалета)|Баніфацый]]''' (пам. каля 953), [[герцаг Спалета]] з 945
** '''[[Людовік (граф Тургау)|Людовік]]''' (пам. каля 937), граф [[Тургау]]
*** '''Генрых''' (пам. пасля 963), граф Ва ў 943—963
*** (?) '''Віла''' (каля 905/907 — пасля 967/986); муж: раней за 927 '''[[Гуга дэ Труа, віконт Санса|Гуга дэ Труа]]''' (каля 900/905 — да 948), [[віконт Санса]], пфальцграф Бургундыі ў 927
* '''Адэлаіда (Адэль)''' (пам. пасля 14 ліпеня 929); муж: з каля 887/888 '''[[Рычард I (герцаг Бургундыі)|Рычард I Заступнік]]''' (каля 856 — 1 верасня 921), герцаг Бургундыі з 898

== Другая дынастыя Вельфаў ==

=== Гісторыя роду ===
[[Файл:Stifterbüchlein 25v Welf IV.jpg|thumb|200px|Ідэалізаваны познесярэдневяковы партрэт [[Вельф IV|Вельфа IV]], родапачынальніка другой дынастыі]]
Другая дынастыя Вельфаў з’яўляецца галіной італьянскага [[Дом Эстэ|дому Эстэ]]. [[Маркграф Лігурыі]] [[Альберта Аца II д'Эстэ]] ажаніўся з Кунігундай, дачкой Вельфа II. Іх сын, [[Вельф IV]], і стаў родапачынальнікам дынастыі. Ад імя гэтага дому Вельфаў паходзіць назва сярэдневяковай палітычнай плыні, якая супрацьстаяла дамаганням імператараў на ўладу ў [[Італія|Італіі]] — [[Гвельфы|гвельфаў]].

Вельф IV (каля 1030/1040 — 9 лістапада 1101) у 1055 годзе атрымаў у спадчыну ўсе швабскія і баварскія ўладанні свайго дзядзькі, Вельфа III. У 1070 годзе ён атрымаў ад імператара [[Генрых IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха IV]] тытул [[герцаг Баварыі|герцага Баварыі]]. Падчас барацьбы імператара Генрыха IV з Папамі за інвестытуру Вельф IV быў пазбаўлены ўладанняў, аднак у выніку імператар быў вымушаны заключыць з Вельфам мір і вярнуць яму Баварыю.

Старэйшы сын Вельфа IV, [[Вельф V]] (пам. 1124), які стаў спадчыннікам пад імем Вельф II Баварыю пасля смерці бацькі, быў жанаты са знакамітай маркграфіняй [[Мацільда Тасканская|Мацільдай Тасканскай]], суперніцай імператара Генрыха IV. Ён дзяцей не пакінуў, таму пасля яго смерці Баварыя перайшла да малодшага брата — [[Генрых IX, герцаг Баварыі|Генрыха IX Чорнага]] (пам. 1126). Ён быў жанаты са старэйшай дачкой [[Магнус, герцаг Саксоніі|Магнуса Білунга]], [[герцаг Саксоніі|герцага Саксоніі]]. Пасля смерці цесця ў 1106 годзе ён далучыў частку саксонскіх зямель, аднак тытула герцага Саксоніі не атрымаў — імператар [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых V]], асцерагаючыся ўзмацнення Вельфаў, перадаў тытул [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотару Суплінбургскаму]]. Аднак спадчыннік Генрыха Чорнага, [[Генрых Горды]] (пам. 1139), ажаніўся са спадчынніцай Лотара, які стаў у 1125 годзе кіраўніком імперыі, дзякуючы гэтаму атрымаў шматлікія ўладанні на поўначы Германіі, якія раней належалі родам графаў [[Суплінбург]]а, [[Браўншвайг]]а ([[Брунаны|Брунанам]]) і [[Нортгайм]]а. Генрых Горды падтрымліваў цесця ў яго барацьбе супраць [[герцаг Швабіі|герцагаў Швабіі]] з дому [[Гогенштаўфены|Гогенштаўфенаў]], якія таксама прэтэндавалі на імператарскі прастол.

Незадоўга да смерці Лотар II прысвоіў Генрыху тытул герцага Саксоніі і перадаў каралеўскія рэгаліі. Калі Лотар памёр 4 снежня 1137 года, Генрых Горды як яго зяць і, несумнеўна, найбольш магутны з князёў Германіі быў галоўным прэтэндэнтам на каралеўскую карону. Аднак каралём 7 сакавіка 1138 года быў выбраны былы антыкароль [[Конрад III]], [[герцаг Франконіі]]. Генрых Горды перадаў Конраду каралеўскія рэгаліі, але адмовіўся падпарадкуецца яго патрабаванню адмовіцца ад аднаго з двух герцагстваў. Пасля няўдалай спробы дасягнуць пагаднення, кароль пазбавіў Генрыха абодвух герцагстваў. Саксонія была перададзена маркграфу [[Паўночная марка|Паўночнай маркі]] [[Альбрэхт Мядзведзь|Альбрэхту Мядзведзю]], сыну малодшай дачкі герцага Саксоніі Магнуса, а Баварыя — маркграфу [[Аўстрыя|Аўстрыі]] [[Леапольд IV Шчодры|Леапольду IV Бабенбергу]]. Генрых Горды хутка атрымаў перамогу над Альбрэхтам у Саксоніі і збіраўся ўварвацца ў Баварыю, але раптам памёр у 1139 годзе.
[[Файл:Guelf c12.jpg|thumb|Уладанні Вельфаў у Германіі ў часы Генрыха Льва]]
Спадчыннік Генрыха Гордага, [[Генрых Леў]], у 1142 годзе здолеў атрымаць Саксонію, а ў 1156 годзе новы імператар, [[Фрыдрых I Барбароса]], перадаў яму і Баварыю, але без Аўстрыі, узведзенай у статус герцагства. У выніку наступных паходаў на ўсход пачынаючы з 1160 года Генрых Леў захапіў амаль усю тэрыторыю [[бодрычы|бодрычаў]] і стаў уладальнікам велізарнай тэрыторыі на ўсход ад [[Эльба|Эльбы]]. Аднак узмацненне Генрыха Льва выклікала рэзкі канфлікт паміж ім і імператарам [[Фрыдрых I Барбароса|Фрыдрыхам I Барбаросай]]. Калі Генрых Леў адмовіўся ад удзелу ў паходзе імператара ў [[Італія|Італію]], Фрыдрых арганізаваў у 1180 годзе над ім судовы працэс. У выніку Генрых Леў пазбавіўся большасці сваіх уладанняў, у яго руках засталіся толькі Браўншвайг і [[Люнебург]].

З сыноў Генрыха Льва [[Генрых V (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых V]] (пам. 1227) пасродкам шлюбу атрымаў Рэйнскае пфальцграфства. Аднак адзіны сын Генрыха V, [[Генрых VI (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых VI]], які атрымаў у спадчыну пфальцграфства пасля смерці маці, памёр раней за бацьку і дзяцей не пакінуў, а пфальцграфства перайшло да дому [[Вітэльсбахі|Вітэльсбахаў]]. Малодшы сын Генрыха Льва, [[Атон IV|Атон IV Браўншвайгскі]] (пам. 1218), змагаўся з Гогенштаўфенамі за тытул імператара і ў выніку займеў у гэтым — пасля гібелі яго праціўніка [[Філіп Швабскі|Філіпа Швабскага]] ён у 1209 годзе быў каранаваны імператарскай каронай. Аднак ён не стрымаў дадзены Папе абяцанняў і заявіў прэтэнзію на вярхоўныя правы над Італіяй, Папа [[Інакенцій III]] у лістападзе 1210 года адлучыў яго ад царквы і ў 1212 годзе прызнаў законным германскім каралём Германіі [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрыха II Гогенштаўфена]]. Пасля гэтага ад Атона аддзялілася ўся паўднёвая Германія. Разбіты французскім каралём [[Філіп II Аўгуст|Філіпам II]] пры [[Бітва пры Бувіне|Бувіне]] (27 ліпеня 1214 года), Атон павінен быў саступіць праціўніку. Ён з’ехаў у свае спадчынныя землі і адтуль ваяваў яшчэ з дацкім каралём [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмарам]] і архібіскупам Магдэбургскім. Дзяцей ён не пакінуў.

Нашчадкаў пакінуў малодшы з сыноў Генрыха Льва — [[Вільгельм Люнебургскі|Вільгельм]] (1184—1213), які меў адзінага сына [[Атон I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атона Дзіцё]] (1204—1252), які атрымаў былое [[алод|алаідыяльнае]] ўладанне сваёй сям’і (ва ўсходняй частцы [[Ніжняя Саксонія|Ніжняй Саксоніі]] і ў паўночнай частцы [[Саксонія-Анхальт|Саксоніі-Анхальт]]) ад [[Спіс імператараў Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрыха II]] 21 жніўня 1235 года ў якасці [[Феод|імперскага лена]] пад назвай герцагства [[Браўншвайг-Люнебург (курфюрства)|Браўншвайг-Люнебург]]. Ён стаў родапачынальнікам так званага Браўншвайгскага дому. У 1267—1269 гады землі былі падзелены паміж яго сынамі, якія сталі родапачынальнікамі некалькіх ліній роду.

З XIV стагоддзя значэнне дому Вельфаў у нямецкіх справах змяншаецца, род раздрабніўся на некалькі ліній, шэраг з якіх хутка згаслі. Да XVI стагоддзя ў іх руках застаецца толькі герцагства [[Браўншвайг-Люнебург (курфюрства)|Браўншвайг-Люнебургскае]]. З гэтай галіны паходзіла [[Сафія-Шарлота Браўншвайг-Вольфенбютэльская]] — маці [[Пётр II|Пятра II]] і [[Антон Ульрых Браўншвайгскі]] — бацька імператара [[Іван VI|Івана VI Антонавіча]].

У 1692 годзе [[Эрнст I (курфюрст Гановера)|Эрнст I]] у выніку аб’яднання ўладанняў некалькіх галін Люнебургскай лініі Вельфаў стаў [[курфюрст]]ам [[Каралеўства Гановер|Гановерскім]], а сын яго [[Георг I (кароль брытанскі)|Георг I]] узышоў на англійскі прастол. Гэта галіна атрымала назву [[Гановерская дынастыя|Гановерскай дынастыі]]. Апошняй прадстаўніцай дому Вельфаў на англійскім прастоле была [[каралева Вікторыя]], якая таксама прыняла тытул імператрыцы Індыі.

Пасля смерці братоў [[Георг IV|Георга IV]] і [[Вільгельм IV (кароль брытанскі)|Вільгельма IV]], якія кіравалі абодвума каралеўствамі, брытанскі прастол заняла каралева Вікторыя, дачка [[Эдуард Аўгуст, герцаг Кенцкі|Эдуарда, герцага Кенцкага]], які памёр у 1820 годзе. На гановерскі прастол у 1837 годзе паводле [[салічны закон|салічнага закона]] ўзышоў дзядзька Вікторыі, герцаг Камберлендскі:
{{Tree list}}
* &lt;u&gt;'''[[Эрнст Аўгуст I (кароль Гановера)|Эрнст Аўгуст I]]''' (1771—1851)&lt;/u&gt;&lt;br /&gt; ∞[[Фрыдэрыка Мекленбург-Стрэліцкая]] (1778—1841)
** '''[[Георг V (кароль Гановера)|Георг V Гановерскі]]''' (1819—1878)&lt;br /&gt; ∞[[Марыя Саксен-Альтэнбургская]] (1818—1907)
*** '''[[Эрнст Аўгуст II Гановерскі|Эрнст Аўгуст II]]''' (1845—1923), прынц Гановерскі і герцаг Камберлендскі&lt;br /&gt; ∞[[Тыра Дацкая]] (1853—1933)
**** [[Марыя Луіза Гановерская|Марыя Луіза]] (1879—1948) ∞ [[Максіміліян Бадэнскі]]
**** [[Аляксандра (герцагіня Мекленбург-Шверынская)|Аляксандра]] (1882—1963) ∞ [[Фрыдрых Франц IV (вялікі герцаг Мекленбург-Шверынскі)|Фрыдрых Франц IV]], вялікі герцаг Мекленбург-Шверынскі
**** [[Вольга Гановерская|Вольга]] (1884—1958)
**** [[Эрнст Аўгуст Браўншвайгскі|Эрнст Аўгуст]] (1887—1953), герцаг Браўншвайгскі&lt;br /&gt; ∞[[Вікторыя Луіза Пруская]]
***** '''[[Эрнст Аўгуст IV Гановерскі|Эрнст Аўгуст IV]]''' (1914—1987)&lt;br /&gt; ∞ Артруда Шлезвіг-Гольштэйн-Зондэрбург-Глюксбургская (1925—1980)
****** '''[[Эрнст Аўгуст V Браўншвайгскі|Эрнст Аўгуст V]]''' (нар. 1954), глава Гановерскага дому &lt;br /&gt;∞(1) Шанталь Хачулі &lt;br /&gt;∞(2) прынцэса Манака [[Караліна (прынцэса Манака)|Караліна]]
******* (1) [[Эрнст Аўгуст Гановерскі]] (нар. 1983) — спадчынны прынц Гановерскага дому.
***** [[Георг Вільгельм, прынц Гановерскі|Георг Вільгельм Гановерскі]] (1915—2006)
***** [[Фрыдэрыка Гановерская (1917—1981)|Фрыдэрыка Гановерская]] (1917—1981)
*** [[Фрыдэрыка Гановерская (1848—1926)|Фрыдэрыка]] (1848—1926)
{{Tree list/end}}

=== Генеалогія ===

==== Вельфы, галіна дому Эстэ ====
'''[[Альберта Аца II д’Эстэ]]''' (каля 996—1097), маркграф Лігурыі; 1-я жонка: з каля 1035 '''Кунігунда''' (каля 1020 — 31 сакавіка да 1055), дачка Вельфа II, графа Альтдорфа, Норытала і Інтала, і Іміцы, дочкі Фрыдрыха Люксембургскага, графа Мозельгау; 2-я жонка: з каля 1049/1050 '''[[Герсенда дзю Мэн]]''', дачка [[Герберт I (граф Мэна)|Герберта I]], графа Мэна.
* (ад 1-га шлюбу) '''[[Вельф IV]]''' (каля 1030/1040 — 9 лістапада 1101) — герцаг Баварыі (Вельф I) 1070—1077, 1096—1101; 1-я жонка: '''N''', італьянка{{efn|Пра гэты шлюб паведамляе К. Джордан&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Jordan K.|загаловак=Henry the Lion: a Biography|адказны=trans. Falla P. S.|месца=Oxford|выдавецтва=Clarendon Press|год=1986}}&lt;/ref&gt;, аднак ніякіх іншых сведчанняў пра гэты шлюб няма.}}; 2-я жонка: пасля 1061 (развод 1070) '''Этэлінда''' (пам. пасля 1070), дачка [[Атон Нортхеймскі|Атона Нортхеймскага]], герцага Баварыі, і Рыхезы; 3-я жонка: з каля 1071 '''Юдыт Фландрская''' (каля 1033 — сакавік 1094), дачка [[Бадуэн IV Барадаты|Бадуэна IV ''Барадатага'']], [[граф Фландрыі|графа Фландрыі]], і Элеаноры Нармандскай, удава [[Тостыг Годвінсан|Тостыга Годвінсана]], [[эрл Нартумбрыі|эрла Нартумбрыі]]
** (ад 3-га шлюбу) '''[[Вельф V]]''' (каля 1073 — 24 верасня 1124), герцаг Баварыі (Вельф II) з 1101; жонка: з 1089 (разв. 1095) '''[[Мацільда Тасканская|Мацільда]]''' (1046 — 24 ліпеня 1115), маркграфіня Тасканы, дачка [[Баніфацый III (маркграф Тасканы)|Баніфацыя III]], маркграфа Тасканы, і [[Беатрыса дэ Бар|Беатрысы Латарынгскай]]
** (ад 3-га шлюбу) '''[[Генрых IX Чорны|Генрых IX ''Чорны'']]''' (каля 1074 — 13 снежня 1126), герцаг Баварыі з 1124; жонка: '''Вульфхільда Білунг''' (пам. 29 снежня 1126), дачка [[Магнус (герцаг Саксоніі)|Магнуса Білунга]], [[герцаг Саксоніі|герцага Саксоніі]]
*** '''[[Генрых X Горды|Генрых ''Горды'']]''' (каля 1108 — 20 кастрычніка 1139), герцаг Баварыі (Генрых X) з 1126, герцаг Саксоніі (Генрых II) 1137—1138; жонка: з 29 мая 1127 '''Гертруда Суплінбургская''' (18 красавіка 1115 — 18 красавіка 1143), дачка [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотара II Суплінбургскага]], караля Германіі, і Рыхезы Нордгеймскай, 1 мая 1142 года яна другім шлюбам выйшла замуж за [[Генрых II Язаміргот|Генрыха II Язаміргота]], [[маркграф Аўстрыі|маркграфа (пазней герцага) Аўстрыі]] і герцага Баварыі
**** '''[[Генрых Леў]]''' (1132/1133 — 6 жніўня 1195), герцаг Саксоніі (Генрых III) 1142—1180, герцаг Баварыі (Генрых XII) 1156—1180; 1-я жонка: з каля 1148/1149 (разв. 23 лістапада 1162) '''Клеменцыя''' (пам. 173/1175), дачка [[Конрад Цэрынгенскі|Конрада]], [[Цэрынгены|герцага Цэрынгена]], і Клеменцыі Намюрскай. Яна другім шлюбам у 1164 годзе выйшла замуж за [[Гумберт III (граф Савоі)|Гумберта III]], [[граф Савоі|графа Савоі]] і Мар’ена; 2-я жонка: з 1 лютага 1168 '''Мацільда Плантагенет''' (чэрвень 1156 — 28 чэрвеня 1189), дачка [[Генрых II Плантагенет|Генрыха II]], караля Англіі, і герцагіні [[Элеанора Аквітанская|Элеаноры Аквітанскай]]
***** (ад 1-га шлюбу) '''Генрых''' (пам. дзіцем)
***** (ад 1-га шлюбу) '''Гертруда''' (каля 1155 — 1 ліпеня 1197); 1-ы муж: з 1166 '''[[Фрыдрых IV (герцаг Швабіі)|Фрыдрых IV]]''' (1145 — 19 жніўня 1167), [[герцаг Швабіі]] і [[граф Ротэнбурга]] з 1152; 2-і муж: з лютага 1177 '''[[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнуд VI]]''' (каля 1162 — 2 лістапада 1202), [[кароль Даніі]] з 1182
***** (ад 1-га шлюбу) '''Рыхенза''' (пам. да 1 лютага 1168)
***** (ад 2-га шлюбу) '''Рыхенза''' (1172 — 13 студзеня 1209/1210); 1-ы муж: з 1189 '''[[Жафруа III дзю Перш|Жафруа III]]''' (пам. 27 сакавіка ці 5 красавіка 1202), [[граф Перша]]; 2-і муж: з 1204 [[Ангеран III дэ Кусі|Ангеран III]] (пам. 1243), [[сеньёр дэ Кусі]]
***** (ад 2-га шлюбу) '''[[Генрых V (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых V ''Старэйшы'']]''' (каля 1173/1174 — 28 красавіка 1227), [[пфальцграф Рэйнскі]] 1195—1212, [[герцаг Браўншвайг-Люнебурга]] 1213; 1-я жонка: са снежня 1193 / студзеня 1194 '''[[Агнэс фон Гогенштаўфен (пфальцграфіня Рэйна)|Агнэс фон Гогенштаўфен]]''' (1176 — 9/10 мая 1204), дачка [[Конрад (пфальцграф Рэйнскі)|Конрада]], пфальцграфа Рэйна, і Ірмгарды фон Хенеберг; 2-я жонка: з 1211 '''Агнэс фон Ветын''' (пам. 1 студзеня 1148), дачка [[Конрад II (маркграф Лужыцкі)|Конрада II Ландсбергскага]], [[маркграфа Лужыцкі|маркграфа Лужыцкага]], і Эльжбеты Польскай
****** (ад 1-га шлюбу) '''[[Генрых VI (пфальцграф Рэйнскі)|Генрых VI ''Малодшы'']]''' (каля 1196 — 25 красавіка 1214), пфальцграф Рэйнскі з 1212; жонка: з лістапада 1212 '''Мацільда Брабанцкая''' (пам. 22 снежня 1267), дачка [[Генрых I (герцаг Брабанта)|Генрыха I]], [[герцаг Брабанта|герцага Брабанта]], і Мацільды Фландрскай. Другім шлюбам яна 5 снежня 1214 выйшла замуж за [[Флорыс IV (граф Галандыі)|Флорыса IV]], [[граф Галандыі|графа Галандыі]]
****** (ад 1-га шлюбу) '''Ірмгарда''' (каля 1200 — 24 лютага 1260); муж: з каля 1217 '''[[Герман V (маркграф Бадэна)|Герман V]]''' (пам. 15/16 студзеня 1243), [[маркграф Бадэна]]
****** (ад 1-га шлюбу) '''Агнэс''' (каля 1201 — 16 лістапада 1267); муж: з мая 1222 '''[[Атон II (герцаг Баварыі)|Атон II Яснавяльможны]]''' (1206 — 29 лістапада 1253), пфальцграф Рэйна (Атон I) з 1228, герцаг Баварыі з 1231
***** (ад 2-га шлюбу) '''Лотар''' (каля 1174/1175 — 15 кастрычніка 1190)
***** (ад 2-га шлюбу) '''[[Атон IV|Атон IV Браўншвайгскі]]''' (каля 1176/1177 — 19 мая 1218), [[граф Пуацье]] 1196—1198, [[кароль Германіі]] з 9 чэрвеня 1208, [[імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]] з 4 кастрычніка 1209; 1-я жонка: з 23 ліпеня 1212 '''[[Беатрыс фон Гогенштаўфен (імператрыца Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Беатрыс фон Гогенштаўфен]]''' (каля 1198 — 11 жніўня 1212), дачка караля Германіі [[Філіп Швабскі|Філіпа Швабскага]] і [[Ірына Ангеліна|Марыі (Ірыны) Ангеліны]]; 2-я жонка: з 19 мая 1214 '''[[Марыя Брабанцкая (імператрыца Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Марыя Брабанцкая]]''' (каля 1191 — 9 сакавіка/14 чэрвеня 1260), дачка Генрыха I, герцага Брабанта, і Марыі Фландрскай, у ліпені 1220 яна другім шлюбам выйшла замуж за [[Вільгельм I (граф Галандыі)|Вільгельма I]], графа Галандыі
***** (ад 2-га шлюбу) '''сын''' (ліпень/снежань 1182 — у мален.)
***** (ад 2-га шлюбу) '''[[Вільгельм, герцаг Люнебурга|Вільгельм ''Тоўсты'']]''' (1184 — 12 снежня 1213), герцаг Люнебурга; жонка: з 1212 '''Алена Дацкая''' (каля 1175/1182 — 22 лістапада каля 1233), дачка [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I Вялікага]], караля Даніі
****** '''[[Атон I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон I Дзіцё]]''' (1204 — 9 чэрвеня 1252), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1235
******* '''''[[#Браўншвайгскі дом|Браўншвайгскі дом]]'''''
***** (незак., ад дачкі Готфрыда, графа Бліскастэля) '''Мацільда''' (да 1164 — да 1219); муж: раней за 30 снежня 1178 '''[[Генрых Борвін I]]''' (каля 1150 — 28 студзеня 1227), [[князь Мекленбурга]]
**** (?) '''Кунігунда''' (пам. 2 кастрычніка 1140/1147); муж: '''[[Готфрыд I фон Ронсберг|Готфрыд I]]''' (пам. 3 красавіка 1168/1172), граф фон Ронсберг
*** '''Конрад''' (пам. 17 сакавіка 1126), манах-цыстэрцыянец
*** '''Соф’я''' (пам. 10 ліпеня да 1147); 1-ы муж: '''[[Бертольд III Цэрынгенскі|Бертольд III]]''' (пам. 3 снежня 1122), герцаг Цэрынгена з 1111; 2-і муж: з каля 1122/1123 '''[[Леапольд I (маркграф Штырыі)|Леапольд I Храбры]]''' (пам. 29 кастрычніка 1129), [[маркграф Штырыі]] з 1122
*** '''Юдыт''' (пасля 1100 — 22 лютага 1130/1131); муж: '''[[Фрыдрых II Аднавокі]]''' (1090 — 4/6 красавіка 1147), герцаг Швабіі
*** '''Мацільда''' (пам. 16 лютага ці 16 сакавіка каля 1183); 1-ы муж: з каля 1128 '''[[Дэпальд IV (маркграф Фобурга)|Дэпальд IV]]''' (пам. каля 1128), маркграф Фобурга; 2-і муж: 24 кастрычніка 1129 (кантракт) '''[[Гебхард III (граф Зульцбаха)|Гебхард III]]''' (пам. 28 кастрычніка каля 1188), [[граф Зульцбаха]]
*** '''[[Вельф VI]]''' (16 снежня 1114/15 снежня 1116 — 14/15 снежня 1191), [[герцаг Спалета]] і маркіз Тасканы з 1152; жонка: '''Ута фон Кальв''' (пам. 1196), герцагіня Шаўэнбурга, дачка [[Готфрыд I фон Кальв|Готфрыда I]], графа фон Кальв і пфальцграфа Рэйнскага, і Ліўтгарды фон Цэрынген
**** '''[[Вельф VII]]''' (пам. 12 верасня 1167), герцаг Спалета 1160
*** '''Вульфхільда''' (пам. 18 мая пасля 1156); муж: Рудольф (пам. 27/28 красавіка 1160), граф Брэгенца
*** (незак.) '''Адальберт''' (пам. 1144), абат Карвейскага абацтва з 1138
** (ад 3-га шлюбу) '''Кунігунда (Куніца)''' (пам. 6 сакавіка 1120); муж: '''[[Фрыдрых III (граф Дысена)|Фрыдрых III Роха]]''' (пам. 2 лістапада 1096), [[граф Дысена]]
* (ад 2-га шлюбу) '''[[Гуга V дзю Мэн|Гуга V]]''' (пам. 1097), граф Мэна 1069—1093; жонка: раней за 1071 (разв.) Эрыя, дачка Роберта Гвіскара, герцага Апуліі і Калабрыі
* (ад 2-га шлюбу) '''[[Фулька I д’Эстэ]]''' (пам. 15 снежня 1128), маркграф Лігурыі з 1097
** '''''[[Дом Эстэ]]'''''

==== Браўншвайгскі дом ====
'''[[Атон I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон I Дзіцё]]''' (1204 — 9 чэрвеня 1252), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1235; жонка: з 1228 '''[[Мацільда Брандэнбургская]]''' (каля 1206/1215 — 10 чэрвеня 1261), дачка [[маркграф Брандэнбурга|маркграфа Брандэнбурга]] [[Альбрэхт II (маркграф Брандэнбурга)|Альбрэхта II]] і Мацільды фон Ленсберг. Дзеці:
* '''Мацільда''' (пам. 25 жніўня ці 1 снежня 1297), рэгентка Ангальта 1266—1270, абатыса Гернродэ 1275—1295; муж: '''[[Генрых II (князь Ангаль-Ашэрслебена)|Генрых II]]''' (каля 1215—1266), [[князь Ангальта]] 1252—1253, князь [[Ангальт-Ашэрслебен]]а з 1253
* '''Алена''' (18 сакавіка 1223 — 6 верасня 1273); 1-ы муж: з каля 9 кастрычніка 1239 '''[[Герман II (ландграф Цюрынгіі)|Герман II]]''' (пам. 3 студзеня 1241), [[ландграф Цюрынгіі]]; 2-і муж: з каля 1247/1248 '''[[Альбрэхт I (герцаг Саксоніі)|Альбрэхт I]]''' (пам. 1260), [[герцаг Саксоніі]]
* '''[[Лізавета Браўншвайгская|Лізавета]]''' (пам. 27 мая 1266); муж: з 25 студзеня 1252 '''[[Вільгельм II Галандскі|Вільгельм II]]''' (люты 1228 — 28 студзеня 1256), [[граф Галандыі]] і Зеландыі з 1235, [[кароль Германіі]] (Вільгельм) з 3 кастрычніка 1247
* '''Атон''' (пам. каля 16 студзеня 1247)
* '''[[Альбрэхт I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Альбрэхт I ''Вялікі'']]''' (1236 — 15 жніўня 1279), герцаг Браўншвайг-Люнебурга 1252—1277, герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Браўншвайгу з 1267, родапачынальнік '''''Старэйшай Браўншвайгскай галіны'''''; 1-я жонка: з 13 ліпеня 1254 года '''Лізавета Брабанцкая''' (1243 — 17 красавіка ці 9 кастрычніка 1261), дачка [[Генрых II (герцаг Брабанта)|Генрыха II]], [[герцаг Брабанта|герцага Брабанта]], і [[Соф’я Брабанцкая|Соф’і Цюрынгскай]]; 2-я жонка: з 1 лістапада 1266 года '''[[Алесіна Манферацкая]]''' (пам. 6 лютага 1285), дачка [[маркіз Манферата|маркіза Манферата]] [[Баніфацыа II (маркіз Манферата)|Баніфацыа II]] і Маргарыты Савойскай. Другім шлюбам яна ў 1282 годзе выйшла замуж за [[Герхард I (граф Гольштэйн-Ітцэго)|Герхарда I]], [[граф Гольштэйн-Ітцэго|графа Гольштэйн-Ітцэго]].
** (ад 2-га шлюбу) '''[[Генрых I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых I]]''' (1267 — 7 верасня 1322), герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Браўншвайгу з 1279, герцаг Браўншвайга ў Эверштэйне ў 1285, [[герцаг Браўншвайг-Грубенгагена]] і Зальцдэргельдэна з 1291, родапачынальнік [[#Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Грубенгагена|лініі герцагаў Браўншвайг-Грубенгагена]]
** (ад 2-га шлюбу) '''[[Альбрэхт II (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Альбрэхт II]]''' (каля 1268 — 22 верасня 1318), [[герцаг Браўншвайг-Гётынгена]] з 1291, родапачынальнік лініі [[#Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Гётынгена|герцагаў Браўншвайг-Гётынгена]]
** (ад 2-га шлюбу) '''[[Вільгельм I (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Вільгельм I]]''' (каля 1270 — 20 верасня 1292), [[герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля]] з 1291, родапачынальнік [[#Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Волфенбюттеля|Браўншвайг-Вольфенбютэльскай галіны]]
** (ад 2-га шлюбу) '''Атон''' (1271 — 17 красавіка 1345/13 снежня 1347), комтур ордэна [[Тампліеры|Тампліераў]] у [[Суплінбург]]у
** (ад 2-га шлюбу) '''Конрад''' (каля 1273—1303)
** (ад 2-га шлюбу) '''[[Лютэр фон Браўншвайг|Лютэр]]''' (каля 1275 — 18 красавіка 1335), [[вялікі магістр Тэўтонскага ордэна]] з 1331
** (ад 2-га шлюбу) '''Мехцільда (Мацільда)''' (каля 1276 — 26 красавіка/31 жніўня 1318); муж: з мая 1291 '''[[Генрых I (герцаг Глогау)|Генрых I]]''' (каля 1251/1260 — 7/9 снежня 1309), [[герцаг Глогау]]
* '''[[Атон Браўншвайгскі (біскуп Гільдэсгайма)|Атон]]''' (пам. 4 ліпеня 1279), [[князь-біскуп Гільдэсгайма]] з 1264
* '''[[Ёган I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Ёган I]]''' (каля 1242 — 13 снежня 1277), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1252, герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Люнебургу з 1267, родапачынальнік '''''[[#Старэйшы Люнебургскі дом|Старэйшага Люнебургскага дому]]'''''
* '''[[Конрад Браўншвайгскі (біскуп Вердэна)|Конрад]]''' (пам. 15 верасня 1299), біскуп Вердэна з 1269
* '''[[Адэльгейда Браўншвайгская (ландграфіня Гесэна)|Адэльгейда]]''' (пам. 12 чэрвеня 1274); муж: раней за 26 сакавіка 1262 '''[[Генрых I (ландграф Гесэна)|Генрых I ''Дзіцё'']]''' (24 чэрвеня 1244 — 21 снежня 1308), [[ландграф Гесэна]] з 1264
* '''Агнэс''' (пам. 28/31 снежня 1327), кананеса ў Кведлінбургу ў 1263; муж: з каля 1263/1265 '''[[Віцлаў II]]''' (пам. 29 снежня 1302), [[Княства Руген|князь Ругена]] з 1260/1261

===== Старэйшы Люнебургскі дом =====
'''[[Ёган I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Ёган I]]''' (каля 1242 — 13 снежня 1277), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1252, герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Люнебургу з 1267; жонка: 1265 Ліўтгарда Гальштэйнская (пам. пасля 28 лютага 1289), дачка графа Герхарда I Гальштэйнскага
* '''[[Атон II (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон II]]''' (каля 1266 — 9/10 красавіка 1330), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1277; 1-я жонка: '''N Ольдэнбургская''', дачка графа Атона Ольдэнбургскага; 2-я жонка: 1288 '''Мацільда Баварская''' (1275 — 28 сакавіка 1319), дачка герцага [[Людвіг II Строгі|Людвіга II Баварскага]]
** '''Мацільда''' (каля 1290—1316); муж: з 10 ліпеня 1314 '''[[Мікалай II фон Верле|Нікалаус II]]''' (да 1275 — 12 кастрычніка 1316), [[сеньёр Верле]]
** '''[[Ёган Браўншвайг-Люнебургскі (адміністратар архібіскупства Брэмен)|Ёган]]''' (каля 1292 — 8/28 верасня 1324), адміністратар брэменскага архібіскупства
** '''[[Атон III (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Атон III]]''' (1296 — 19 жніўня 1352), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1330; жонка: 22 сакавіка 1310 '''Мацільда Мекленбургская''' (1293 — 3 чэрвеня 1358), дачка князя [[Генрых II (герцаг Мекленбурга)|Генрыха II Мекленбургскага]]
*** '''Атон''' (нар. каля 1312), пам. у дзяцінстве
*** '''Лізавета''' (каля 1314 — 20 лютага 1386), абатыса Вінгаўзена ў 1359—1381
*** '''Мацільда''' (каля 1318 — 7 верасня 1357); муж: '''[[Атон II (граф Вальдэка)|Атон II]]''' (да 1307—1369), [[граф Вальдэка]]
** '''[[Вільгельм II (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Вільгельм II]]''' (каля 1299 — 23 лістапада 1369), герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1330; 1-я жонка: з 7 красавіка 1328 '''Гедвіга фон Равенсберг''' (пам. 5 снежня 1336), дачка графа Атона IV фон Равенсберга; 2-я жонка: з '''Марыя''' (пам. раней за 2 лютага 1341); 3-я жонка: з 12 сакавіка 1346 '''Сафія Ангальт-Бернбургская''' (пам. 18 снежня 1362), дачка графа Бернхарда III Ангальт-Бернбургскага; 4-я жонка: з 24 чэрвеня 1363 '''Агнеса Саксен-Лаўэнбургская''' (пам. пасля 7 студзеня 1387), дачка герцага Эрыха II Саксен-Лаўэнбургскага
*** (ад 1-га шлюбу) '''Лізавета''' (пам. 17 красавіка 1384); 1-ы муж: з 10 кастрычніка 1339 '''[[Атон (герцаг Саксен-Вітэнберга)|Атон]]''' (пам. 30 сакавіка 1350), [[герцаг Саксен-Вітэнберга]]; 2-і муж: з 1354 '''[[Нікалаус (граф Гольштэйн-Рэндсбурга)|Нікалаус]]''' (1321 — 8 мая 1397), [[граф Гольштэйн-Рэндсбурга]] і [[герцаг Шлезвіга]]
*** (ад 2-га шлюбу) '''Мацільда''' (пам. пасля 16 мая 1410); 1-ы муж: з 1355 '''[[Людвіг I (герцаг Браўншвайг-Люнебурга)|Людвіг I]]''' (да 1349 — 5 лістапада 1367), герцаг Браўншвайг-Люнебурга; 2-і муж: з 25 чэрвеня 1368 '''[[Атон I (граф Гольштэйн-Шаўэнбурга)|Атон I]]''' (пам. 16 сакавіка 1404), [[граф Гольштэйн-Шаўэнбурга]]
** '''[[Людвіг Браўншвайг-Люнебургскі (біскуп Міндэна)|Людвіг]]''' (каля 1300 — 18 ліпеня 1346), [[біскуп Міндэна]] з 1324
** '''Лютгарда''' (каля 1302 — 16 красавіка 1338), абатыса Вінгаўзена з 1328
** '''Юта''' (каля 1304 — 16 жніўня 1342), абатыса Вінгаўзена з 1338
* '''Мацільда''' (каля 1268 — пасля 1308); муж: з 1291 '''[[Генрых I фон Верле|Генрых I]]''' (каля 1245 — 8 кастрычніка 1291), сеньёр Верле
* '''Лізавета''' (каля 1270 — да 1298); муж: з 1294 '''[[Ёган II (граф Ольдэнбурга)|Ёган II]]''' (пам. 1316), [[граф Ольдэнбурга]]
* '''Агнеса''' (каля 1272 — 27 чэрвеня 1297); муж: з 1293 '''[[Вернер I фон Хадмерслебен]]''' (1243—1314), граф Фрыдэбурга
* '''Алена''' (нар. каля 1274); муж: раней за 1315 граф '''[[Конрад III фон Вернігеродэ]]''' (пам. 22 ліпеня 1329)

===== Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Грубенгагена =====
'''[[Генрых I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых I]]''' (1267 — 7 верасня 1322), герцаг Браўншвайг-Люнебурга ў Браўншвайгу з 1279, герцаг Браўншвайга ў Эверштэйне ў 1285, герцаг Браўншвайг-Грубенгагена і Зальцдэргельдэна з 1291; жонка: 1282 Агнеса Мейсенская (пам. пасля 1 лютага 1332), дачка маркграфа Альбрэхта Мейсенскага
* '''Алсіна''' (каля 1282 — пасля 17 лістапада 1317); муж: каля 1306 граф Фрыдрых фон Байхлінген-Ротэнбург (пам. да 1336)
* '''Атон''' (каля 1283 — 21 верасня 1309)
* '''Альбрэхт''' (каля 1284 — пасля 1341), комтур Тэўтонскага ордэна ў Меве з 1332/1333, ландкомтур Тэўтонскага ордэна ў Прусіі з 1336
* '''Адэльгейда''' (каля 1285 — 18 жніўня 1320); муж: 18 верасня 1315 '''[[Генрых Харутанскі]]''' (каля 1270 — 2/4 красавіка 1335), граф Ціроля, герцаг Карынтыі і Крайны, кароль Багеміі
* '''Фацыя''' (каля 1286—1309/1312)
* '''Агнеса''' (каля 1287 — пасля 7 верасня 1332), манашка-якабінка ў Астэродэ
* '''[[Генрых II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых II Малады]]''' (каля 1289—1351), герцаг Браўншвайг-Грубенгагена з 1322; 1-я жонка: 16 красавіка 1318 Юта Брандэнбургская (1299—1325/1327), дачка маркграфа Генрыха I Брандэнбургскага; 2-я жонка: 23 жніўня 1330 Элвіс д’Ібелін (пам. пасля 25 мая 1347), дачка Філіпа д’Ібеліна, сенешаля Кіпра
** '''Агнеса''' (1318—1371); муж: герцаг Барнім III Памеранскі (пам. 1368)
** '''[[Атон Браўншвайгскі (князь Тарэнцкі)|Атон (IV)]]''' (1320 — 13 мая 1399), герцаг Браўншвайг-Грубенгагена з 1351, князь Тарэнта і Ахаі з 1376; 1-я жонка: 1352 Іаланда дэ Віларагут (пам. 1372), вікантэса д’Амелас, дачка Берэнгара дэ Віларагута; 2-я жонка: 1376 каралева [[Джаванна I Неапалітанская]] (1326 — 12 мая 1382)
** '''Ёган''' (пам. пасля 4 снежня 1346), канонік у Гальберштаце
** '''Людвіг''' (пам. пасля 26 мая 1373), канонік у Каміне
** '''Рыдага''' (1334 — пасля 1 красавіка 1367)
** '''Філіп''' (каля 1332 — 4 жніўня 1369), канетабль Іерусалімскі; 1-я жонка: каля 1352 Хелізія дэ Дамп’ер, дачка [[Эд III дэ Дамп’ер|Эда III дэ Дамп’ера]], канетабля Іерусаліма; 2-я жонка: 1368 Алікс д’Ібелін (1304/1306 — пасля 6 жніўня 1386), дачка Гі д’Ібеліна
*** '''Хелізія''' (1353 — 15 студзеня 1421); муж: 1 мая 1365 [[Якаў I (кароль Кіпра)|Жак I дэ Лузіньян]] (1334 — 9 верасня 1398), кароль Кіпра з 1385
*** '''Ёган''' (пам. 11 чэрвеня 1414), адмірал Кіпра з 1407
** '''[[Бальтазар Браўншвайг-Грубенгагенскі|Бальтазар]]''' (пам. пасля 14 студзеня 1385), дэспат Раманіі з 1376; жонка: 1379 Джакабела Каэтані (пам. пасля 25 мая 1400), дачка Анарата Каэтані, графа дзі Фондзі
** '''Томас''' (пам. 1384), манах-аўгусцінец
** '''Хелізія'''; муж: Луі дэ Нары (пам. 1369)
** '''Мельхіёр''' (каля 1341 — 6 чэрвеня 1381), біскуп Оснабрука ў 1369—1375, біскуп Шверына ў 1376—1381
* '''Фрыдрых''' (каля 1291 — каля 1323), манах-цыстэрцыянец
* '''Адэльгейда (Ірына)''' (каля 1293 — 16 жніўня 1324); муж: сакавік 1318 імператар '''[[Андронік III Палеалог]]''' (1296 — 15 чэрвеня 1341), імператар Візантыі з 1328
* '''Конрад''' (каля 1294 — пасля 21 снежня 1320), манах-цыстэрцыянец
* '''Мехцільда''' (каля 1295 — 14 сакавіка 1344); муж: 22 мая 1318 Ёган II фон Верль (пам. 27 жніўня 1337)
* '''[[Эрнст I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст I]]''' (1297 — 11 сакавіка 1361), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Айнбеку з 1325, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Эверштэйне з 1327, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Астэродэ з 1334, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Гамельне з 1335, ізноў аб’яднаў увесь Браўншвайг-Грубенгаген у 1360; жонка: 1335/1336 Адэльгейда фон Эверштэйн (пам. пасля 29 верасня 1373), дачка графа Генрыха II Эверштэйна.
** '''Атон''' (нар. 1337), пам. у дзяцінстве
** '''[[Альбрэхт I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Альбрэхт I]]''' (1339 — 11 жніўня/22 верасня 1383), герцаг Браўншвайг-Зальцдэргельдэн з 1359, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Айнбеку з 1361; жонка: 1372 Агнеса Браўншвайгская (пам. 21 сакавіка 1410), дачка герцага [[Магнус II (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Магнуса II Браўншвайг-Люнебургскага]]
*** '''[[Эрых I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрых I]]''' (1380 — 28 мая 1427), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1383; жонка: 1 ліпеня 1405 Лізавета Браўншвайг-Гётынгенская (1390 — пасля 29 верасня 1444), дачка герцага Атона Браўншвайг-Гётынгенскага
**** '''Агнеса''' (1406 — 18 верасня 1439), абатыса Гандэрсгеймскага манастыра з 1412
**** '''Сафія''' (1407 — 6 студзеня/30 красавіка 1485), абатыса Мёленбека з 1440, абатыса Гандэрсгеймскага манастыра з 1467
**** '''Лізавета''' (1409 — 4 кастрычніка 1452), абатыса Гандэрсгеймскага манастыра з 1440; муж: 1431 герцаг [[Казімір V (герцаг Памераніі)|Казімір V Памеранскі ў Шчэціне]] (пасля 1380 — 12 красавіка 1435)
**** '''Маргарыта''' (1411 — пасля 31 кастрычніка 1456); муж: 30 жніўня 1426 Сімон IV Ліпэ (пам. 11 жніўня 1429)
**** '''Ганна''' (1415 — 9 кастрычніка 1474); 1-ы муж: 1435/1437 [[Альбрэхт III Набожны]], [[Баварска-Мюнхенскае герцагства|герцаг Баварыі-Мюнхенскі]] (23 сакавіка 1401 — 29 лютага 1460; 2-і муж: люты 1463 (разведзены ў 1467) герцаг [[Фрыдрых II (герцаг Браўншвайг-Каленберга)|Фрыдрых II Браўншвайг-Каленбергскі]] (пам. 6 сакавіка 1495)
**** '''[[Генрых III (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых III]]''' (1416 — 27 мая/20 снежня 1464), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1427; жонка: раней за 27 чэрвеня 1457 герцагіня Маргарыта Саганская (1415/1425 — пасля 9 мая 1491), дачка герцага Ёгана I Саганскага
***** '''Атон''' (нар. 1458), пам. у дзяцінстве
***** '''[[Генрых IV (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Генрых IV]]''' (1460 — 6 снежня 1526), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1464; жонка: 26 жніўня 1494 Лізавета Саксен-Лаўэнбургская (пам. пасля 7 красавіка 1542), дачка герцага [[Ёган V, герцаг Саксен-Лаўэнбурга|Ёгана V Саксен-Лаўэнбургскага]]
**** '''[[Эрнст III (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст III]]''' (1418 — 26 мая/20 снежня 1464), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1427; пробашч царквы Святога Аляксандра ў Айнбеку з 1446, канонік кафедральнага сабора ў Гальберштаце з 1464
**** '''[[Альбрэхт III (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Альбрэхт III]]''' (1 лістапада 1419 — 15 жніўня 1485), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1427; жонка: 15 кастрычніка 1471 Лізавета Вальдэкская (пам. пасля 15 сакавіка 1513), дачка графа Вольрада фон Вальдэка
***** '''Юстус''' (нар. і пам. 1472)
***** '''Сафія''' (1474—1481)
***** '''[[Філіп I (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Філіп I]]''' (1476 — 4 верасня 1551), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1485; 1-я жонка: каля 1508 невядомая (пам. 1509); 2-я жонка: 1517 Катарына фон Мансфельд (1 кастрычніка 1501—1535), дачка графа Эрнста фон Мансфельда
****** '''Філіп''' (1509—1512)
****** '''[[Эрнст V (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст V]]''' (17 снежня 1518 — 2 красавіка 1567), канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы з 1530, пробашч царквы Святога Аляксандра ў Айнбеку; склаў з сябе сан у 1549; герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1551, герцаг Браўншвайг-Люнебурга з 1566; жонка: 9 кастрычніка 1547 Маргарыта Памеранская (май 1518 — 24 чэрвеня 1569), дачка Георга I, герцага Памераніі-Вольгаста
******* '''Лізавета''' (20 сакавіка 1550 — 11 лютага 1586); муж: 19 верасня 1568 [[Ганс II Шлезвіг-Гольштэйн-Зондэрбургскі|Ганс II]] (25 сакавіка 1545 — 9 кастрычніка 1622), 1-ы герцаг Шлезвіг-Гольштэйн-Зондэрбургскі
****** '''Лізавета''' (18 сакавіка 1520—1520)
****** '''Альбрэхт''' (20/21 кастрычніка 1521 — 20 кастрычніка 1546), рэктар Вітэнбергскага ўніверсітэта з 1535, забіты ў баі пад Нёрдлінгенам
****** '''Філіп''' (10 ліпеня 1523—1531)
****** '''Катарына''' (30 жніўня 1524 — 24 лютага 1581); 1-ы муж: 12 лютага 1542 герцаг [[Ёган Эрнст Саксен-Кобургскі|Ёган Эрнст]] (10 мая 1521 — 8 лютага 1553), герцаг Саксен-Кобургскі; 2-і муж: 4 снежня 1559 граф Філіп I фон Шварцбург-Лёйтэнберг (пам. 8 кастрычніка 1564)
****** '''Ёган''' (28 мая 1526 — 2 верасня 1557), загінуў у баі пад Сен-Кантэнам
****** '''Барбара''' (25 студзеня 1528 — лета 1528)
****** '''[[Вольфганг (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Вольфганг]]''' (6 красавіка 1531 — 14 сакавіка 1595), герцаг Браўншвайг-Грубенгагена ў Катленбургу і Грубенгагене з 1567; жонка: 10 снежня 1570 [[Даратэя Саксен-Лаўэнбургская (1543—1586)|Даратэя Саксен-Лаўэнбургская]] (11 сакавіка 1543 — 5 красавіка 1586), дачка герцага [[Франц I (герцаг Саксен-Лаўэнбурга)|Франца I Саксен-Лаўэнбургскага]]
****** '''[[Філіп II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Філіп II]]''' (2 мая 1533 — 4 красавіка 1596), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу і Астэродэ з 1567, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Грубенгагене з 1595; жонка: 1 ліпеня 1560 Клара Браўншвайг-Вольфенбютэльская (16 лістапада 1632 — 23 лістапада 1595), дачка [[Генрых II Малодшы (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля|Генрыха II Малодшага]], герцага Браўншвайг-Вольфенбютэльскага
***** '''[[Эрнст IV (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст IV]]''' (1477 — 2 верасня 1494/13 сакавіка 1496), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1485
***** '''[[Эрых II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрых II]]''' (1478 — 14 мая 1532), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген з 1485, канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы з 1503, біскуп Оснабрука з 1508, біскуп Мюнстэра з 1532
** '''[[Ёган II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Ёган II]]''' (пам. 18 студзеня 1401), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Астэродэ з 1361, канонік у Хільдэсхейме, Айнбеку і Майнцы, прыёр картэзіянскага манастыра ў 1378—1401
** '''Адэльгейда''' (1341 — 3 мая 1406); муж: 1362 [[Багуслаў V]] (1318—1373), герцаг Памераніі
** '''Агнеса''' (1342 — пасля 5 лістапада 1394); муж: раней за 1362 граф Ульрых фон Гонштайн (пам. пасля 11 верасня 1414)
** '''Ганна''' (1343 — да 1409); муж: раней за 5 студзеня 1364 граф Генрых VIII фон Гонштайн (пам. 1408/1409)
** '''[[Эрнст II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрнст II]]''' (1346 — 13 ліпеня 1400/21 мая 1402), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу з 1384, абат Карвейскага манастыра ў 1369—1371
** '''[[Фрыдрых (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Фрыдрых]]''' (1350—1421), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу з 1384, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Зальцдэргельдэне з 1397, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу і Астэродэ з 1402; жонка: Адэльгейда Ангальцкая (пам. пасля 20 верасня 1405)
*** '''[[Атон II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Атон II]]''' (1396 — 6 студзеня/16 красавіка 1452), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Герцбергу з 1404; жонка: 18 ліпеня/22 верасня 1414 Шанета Насаўская (пам. 25 красавіка 1436), дачка графа [[Ёган I (граф Насау-Вайльбурга)|Ёгана I Насау-Вайльбургскага]]
**** (пазашлюбны) '''Атон''', канонік манастыра Святога Уласія ў Браўншвайгу
** '''Ганна''' (1360 — пасля 10 мая 1437); пастрыглася ў манашкі ў 1394; абатыса манастыра Святога Якава і святой Марыі ў Астэродэ ў 1397—1404.
* '''[[Вільгельм (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Вільгельм]]''' (каля 1298 — 21 чэрвеня/25 ліпеня 1360), герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Астэродэ, Ліхтэнштэйне і Лаўтэрбургу з 1325, герцаг Браўншвайг-Грубенгаген у Дудэрштаце (траціна) у 1325—1358
* '''Рыхарда''' (нар. каля 1300), манашка-якабінка ў Астэродэ
* '''Маргарыта''' (пам. пасля 17 лістапада 1312)
* '''Ёган''' (пам. 23 мая 1367), канонік у Айнбеку, Мюнстэры і Майнцы

===== Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Гётынгена =====
'''[[Альбрэхт II (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Альбрэхт II]]''' (каля 1268 — 22 верасня 1318), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1291; жонка: 10 студзеня 1284 Рыкса фон Верле (пам. пасля 2 кастрычніка 1312), дачка Генрыха I фон Верле-Гюстраў
* '''Адэльгейда''' (25 сакавіка 1290 — 14 сакавіка/12 кастрычніка 1311); муж: ліпень 1306 ландграф Ёган Гесэнскі (1278/1282 — 16/22 лютага 1311)
* '''[[Атон (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Атон]]''' (25 сакавіка 1290 — 30 жніўня 1344), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1318; 1-я жонка: 24 сакавіка/2 кастрычніка 1311 Юта Гесэнская (пам. 13 кастрычніка 1317), дачка [[Генрых I (ландграф Гесэна)|Генрыха I Дзіцё, ландграфа Гесэнскага]]; 2-я жонка: 16 верасня/22 снежня 1319 Агнеса Брандэнбургская (1296/1298 — 28 лістапада 1334), дачка маркграфа Германа I (II) Брандэнбургскага
* '''Альбрэхт''' (пам. 13 кастрычніка 1359), пробашч царквы Святога Аляксандра ў Айнбеку ў 1313—1324, канонік і пробашч царквы Святога Мікалая ў Магдэбургу з 1316, канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы ў 1319—1331, канонік у Гальберштацкім кафедральным саборы ў 1319, біскуп Гальберштата ў 1325—1357
* '''Вільгельм''' (1295 — раней за 1318), рыцар Тэўтонскага ордэна з 1313
* '''[[Генрых Браўншвайгскі (біскуп Гільдэсгайма)|Генрых]]''' (1296/1297 — 6 лютага 1363), канонік у Гальберштацкім кафедральным саборы ў 1319—1331, канонік у Падэрборнскім кафедральным саборы і пробашч царквы Святога Кірыяка ў Браўншвайгу ў 1329—1331, [[Гільдэсгаймскае княства-біскупства|князь-біскуп Гільдэсгайма]] ў 1331—1363
* '''Людэра''' (пам. пасля 17 мая 1319)
* '''Ёган''', рыцар Тэўтонскага ордэна ў 1333—1347
* '''Рыхенца''' (1298 — раней за 26 красавіка 1317), манашка ў Вінгаўзене з 1309
* '''Мехцільда''' (пам. пасля 28 кастрычніка 1357); муж: раней за 1341 граф Генрых V Малодшы Гонштайн-Зондэрсгаўзен (пам. 1356)
* '''Юта''' (1300—1322)
* '''Бруна''' (1303 — 31 кастрычніка 1306)
* '''[[Магнус I (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Магнус I Набожны]]''' (1304 — 15 чэрвеня/15 жніўня 1369), герцаг Браўншвайг-Гётынгена ў 1318—1345, герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля з 1345, родапачынальнік 1-ы галіны герцагаў Браўншвайг-Вольфенбютэля
* '''[[Эрнст I (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Эрнст I]]''' (1305 — 13 ліпеня 1366), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1318; жонка: раней за 2 сакавіка 1340 Лізавета Гесэнская (пам. 7 сакавіка 1390), дачка Генрыха II Жалезнага, ландграфа Гесэнскага
** '''[[Атон Злы (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Атон Злы]]''' (1340 — 13 снежня 1394), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1366; 1-я жонка: 19 лістапада 1357/14 студзеня 1358 Міраслава Гальштэйнская (пам. да 1379), дачка графа Ёгана III Гольштэйн-Плёна; 2-я жонка: раней за 24 чэрвеня 1379 Маргарыта Бергская (1364 — 18 чэрвеня 1442), дачка Вільгельма VII, герцага Юліха і графа Берга
*** '''Вільгельм''' (1370—1391)
*** '''[[Атон Аднавокі (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Атон Аднавокі]]''' (1384 — 18 лютага 1463), герцаг Браўншвайг-Гётынгена ў 1394—1435 (адрокся); жонка: 26 верасня 1406 Агнеса Гесэнская (1391 — 16 студзеня 1471), дачка [[Герман II Навуковец (ландграф Гесэна)|Германа II Навукоўца]], ландграфа Гесэнскага
**** '''Лізавета''' (пам. да 1444)
*** '''Ганна''' (1387 — 27 кастрычніка 1426); 1-ы муж: раней за 7 мая 1402 [[Вільгельм I (маркграф Майсена)|Вільгельм I Аднавокі]] (19 снежня 1343 — 10 лютага 1407), маркграф Майсенскі; 2-і муж: раней за 30 мая 1413 граф Вільгельм I Хенеберг-Шлейзінген (пам. 7 ліпеня 1426)
*** '''Лізавета''' (1390 — пасля 29 верасня 1444); муж: 1/14 ліпеня 1405 герцаг [[Эрых II (герцаг Браўншвайг-Грубенгагена)|Эрых II Браўншвайг-Грубенгагенскі]] (1380 — 28 мая 1427)
** '''Агнеса''' (пам. пасля 13 верасня 1416); муж: 3 жніўня 1371 граф Готфрыд VIII Зігенгайн (пам. пасля 24 верасня 1394)
** '''Адэльгейда'''; муж: раней за 11 жніўня 1371 Генрых X Горды (пам. да 1430), граф Гонштайн
** '''[[Эрнст II (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Эрнст II]]''' (пам. пасля 7 снежня 1357), герцаг Браўншвайг-Гётынгена з 1355/1356
** '''[[Альбрэхт (герцаг Браўншвайг-Гётынгена)|Альбрэхт]]''' (пам. пасля 16 красавіка 1363), герцаг Браўншвайг-Гётынгена
** '''Рыкса''' (пам. пасля 29 лістапада 1406), манашка ў Марыенгартэне з 1361, абатыса Марыенгартэна з 1366
** '''Лізавета'''

===== Старэйшы Браўншвайгскі дом, галіна герцагаў Браўншвайг-Вольфенбютэля =====
'''[[Вільгельм I (герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля)|Вільгельм I]]''' (каля 1270 — 20 верасня 1292), герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля з 1291

== Гл. таксама ==
* [[Гановерская дынастыя]] — англійская галіна дому Вельфаў
* [[Дом Эстэ]] — італьянская галіна дому Вельфаў
* [[Мекленбург-Браўншвайг-Раманавы|Браўншвайгскае сямейства]] — расійская галіна дому Вельфаў (Мекленбург-Браўншвайг-Раманавы)
* [[Браўншвайг-Вольфенбютэль]]
* [[Браўншвайг-Люнебург (курфюрства)|Браўншвайг-Люнебург]]
* [[Каралеўскі Гвельфскі Ордэн]]

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.welfen.de/ Сайт дому Вельфаў]
* [http://genealogy.euweb.cz/welf/welf1.html Радаслоўе дому Вельфаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101007095159/http://genealogy.euweb.cz/welf/welf1.html |date=7 кастрычніка 2010 }}
* [http://www.angelfire.com/realm/gotha/gotha/welf2.html Welf — Paul Theroff’s Royal Genealogy Site]
* {{cite web|url=http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/welfen.htm|title=Die Welfen|publisher=Mittelalterliche Genealogie im Deutschen Reich bis zum Ende der Staufer|access-date=2010-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130625102158/http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/welfen.htm|archive-date=25 чэрвеня 2013|url-status=dead}}
* {{FGM|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/SWABIAN%20NOBILITY.htm#_Toc260675763|title=GRAFEN im LINZGAU, GRAFEN von ALTDORF (WELF)|accessdate=2010-07-29}}
* {{FGM|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/BAVARIA.htm#_Toc145648147|title=DUKES of BAVARIA (WELF)|accessdate=2010-07-29}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Брауншвейгская династия}}

{{Каралеўскія дынастыі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Вельфы| ]]
[[Катэгорыя:Дынастыі Італіі]]</text>
      <sha1>f320ww13ariv38yz3s1651t2b3pkycp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сектор Газа (гурт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>341589</id>
    <revision>
      <id>5204587</id>
      <parentid>5096256</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81470" sha1="b9hzck0dkvq8zasqm6afr3490j6zyaq" xml:space="preserve">{{Арфаграфія}}
{{Музычны калектыў}}
'''«Сектор Газа»''' — савецкі і расійскі [[рок-гурт]], заснаваны ў канцы 1987 года ў [[Варонеж]]ы музыкантам, вакалістам і аўтарам песень [[Юрый Мікалаевіч Клінскіх|Юрыем Клінскіх]], больш вядомым пад псеўданімам ''Хой''. 9 чэрвеня 1988 года адбылося першае выступленне гурта ў электрычным складзе ў мясцовым рок-клубе пры [[ЦЭЦ]], там гурт атрымаў прыз глядацкіх сімпатый. Аднак традыцыйна датай заснавання гурта лічыцца 5 снежня 1987 года, калі адбылося першае сольнае выступленне Юрыя Клінскіх з рэпертуарам будучага «Сектора Газа» ў варонежскім рок-клубе. На сенняшні дзень гурт шырока вядомы на тэрыторыі ўсяго былога [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]].

== Гісторыя ==

=== Назва і псеўданім ===
Назва гурта паходзіць ад прамысловага раёна Левабярэжны, г. Варонеж, які атрымаў у народзе жартоўную назву «Сектар газу» з-за вялікай колькасці задымленых заводаў. У гэтым раёне жыў Юрый Клінскіх, а таксама знаходзіўся варонежскі рок-клуб. У той жа час, назва «Сектор Газа» была выклікана вядомасцю [[Сектар Газа|аднайменнага палесцінскага рэгіёна]], які стаў гарачай кропкай і крыніцай шматлікіх сюжэтаў савецкіх [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]] той эпохі.

Псеўданім Юрый Хой (або проста Хой) з’явіўся зусім выпадкова. Выступаючы на сцэне рок-клуба ці знаходзячыся там у якасці гледача, Юры часта прамаўляў вядомы сярод [[панк]]аў кліч. Пазней, калі гарадская папулярнасць «Сектора Газа» набрала абароты, у кватэру Юрыя часта сталі тэлефанаваць незнаемыя людзі, якія пыталіся Хоя.

=== Пачатак творчасці і станаўленне гурта ===
У другой палове 80-х Юрый знаеміцца з Аляксандрам Качаргой, больш вядомым пад псеўданімам Вілачнік, які арганізаваў у Варонежы рок-клуб на манер ленінградскага. Спачатку Клінскіх займаецца тут вырашэннем арганізацыйных пытанняў, будучы супрацоўнікам ДАІ, але потым па парадзе Вілачніка вырашае стварыць уласны музычны праект. З вясны спрабуе сябе ў напісанні песень, а бліжэй да зімы фарміруецца рэпертуар будучага «Сектора Газа».

Першы час «Сектор Газа» фактычна складаўся з аднаго Клінскіх, які выступаў сольна з гітарай і аднойчы з бас-гітарыстам іншай групы Міхаілам Фінке{{Sfn|«Говорит Хой: Прямая речь Юрия Клинских»|2015|loc=''Радиопередача «Ветер 80-х» (Москва, лето 1998)|с=155''}}. Першы пастаянны склад сфармаваўся не 27 снежня 1989 года, як паказваюць шматлікія крыніцы, а ў чэрвені 1988 года, калі да Юрыя Клінскіх далучаюцца бубнач Алег Кручкоў і бас-гітарыст Сямен Ціціеўскі. У якасці гітарыста да калектыву таксама далучаецца Сяргей Тупікін. Група выступае ў мясцовым рок-клубе і хутка становіцца яго зоркай.

З 1988-га па 1990 год «Сектор Газа» выступаў на адной сцэне разам з вядомымі гуртамі, якія ладзілі канцэрты ў Варонежы, сярод якіх: «Сталасць памяці», «Гукі Му», «Грамадзянская абарона», «Дзеці» і інш.

У красавіку 1989 года група атрымала запрашэнне выступіць на трэцім фестывалі рок-клуба ў [[Чарапавец|Чарапаўцы]]. Выступ адбыўся ў ДК «Будаўнік» на другі дзень фестывалю&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sektorgaza.net/video/1989/sektor_gaza_cherepovets_1989.mp4|date=29.04.1989|title=Выступление «Сектор Газа» в Череповце|author=Игорь  Андрухов|format=[[MP4]]|publisher=Видео на официальном сайте группы.|access-date=10 жніўня 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160513113613/http://sektorgaza.net/video/1989/sektor_gaza_cherepovets_1989.mp4|archivedate=13 мая 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і прайшоў вельмі ўдала. У выніку ў калектыва з’явіліся першыя прыхільнікі за межамі роднага горада.{{Sfn|«Хой!» Эпитафия рок-раздолбаю»|2001|loc=''Александр (Ухват) Кочерга (Основатель воронежского рок-клуба)|с=30''}}

Летам 1989 года гурт запісвае ў студыі Андрэя Дзельцова (экс-«Фаэтон») пры ДК «ім. 50-годдзя Кастрычніка» магнітаальбомы «Плугі-вугі» і «Калгасны панк». Падчас запіса Сяргея Тупікіна на гітары змяняе Ігар Кушчаў.

Для выканання жаночых вакальных партый Юрый Клінскіх шукаў вакалістку, таму па рэкамендацыі Ігара Кушчава была запрошаная Таццяна Фацеева. Вясной 1990 года «Сектор Газа» запісвае ў прафесійнай варонежскай студыі «Black Box» ужо даволі вядомага Андрэя Дзельцова альбомы «Злавесныя мерцвякі» і «Ядрена вош». Каб арэндаваць студыю, Юрыю прыйшлося прадаць уласны матацыкл «Ява». Пасля гурт працягнуў канцэртныя выступы, а Таццяна фактычна ўвайшла ў склад гурта, дзе выступала яшчэ на працягу трох гадоў.

Песні Юры Хоя, якія ўяўляюць сабой стылізаваныя апісанні жыцця сацыяльных нізоў і рускай правінцыі, якія змяшчаюць простамоўную і ненарматыўную лексіку, карысталіся папулярнасцю ў многіх. У той жа час гурт доўгі час не меў магчымасці выступаць па-за межамі Варонежа, яго удзельнікі былі малавядомымі.

=== Хваля папулярнасці ===
Усеагульную вядомасць «Сектор Газа» атрымаў толькі ў 1990 годзе пасля выхаду альбомаў «Злавесныя мерцвякі» і «Ядрена вош», якія Юры адправіў у [[Масква|Маскву]] з дапамогай свайго знаемага.

Да пачатку 1991 года гурт атрымлівае магчымасць запісаць альбом «Ноч перад Калядамі» ў Маскве на студыі «Свет». Незадоўга да гэтага калектыў пакінуў Алег Кручкоў, якога змяніў Аляксандр Якушаў, які дапамагаў гурту раней, падмяняючы Кручкова на канцэртах. Адразу пасля запісу альбома «Ноч перад Калядамі» з складу быў звольнены бас-гітарыст Сямен Ціціеўскі, а на яго месца быў запрошаны ўжо вядомы Сяргей Тупікін. Затым з-за творчых рознагалоссяў пакідае калектыў Ігар Кушчаў, цалкам заняўшыся праектам «Школа», які быў створаны ім яшчэ ў 1989 годзе. На змену яму ў канцэртны склад запрашаецца маскоўскі гітарыст Уладзімір Лабанаў (экс-«Легіен»). Месца клавішніка займае Аляксей Ушакоў (экс-«Фаэтон»), які як і Аляксандр Якушаў працаваў у камандзе сесіямі з 1989 года. Неўзабаве, даведаўшыся аб тым, што гурт востра мае патрэбу ў прафесійным менеджменце, з Юрыем знаеміцца маскоўскі прадзюсар Сяргей Савін і прапануе супрацоўніцтва.&lt;ref&gt;''Наталья Черкасова''. &quot;Воронежский «Сектор». Журнал «Пульс» (№ 9, 1991), стр. 34.&lt;/ref&gt; Так пачынаюцца актыўныя гастролі па краіне. У гэтым жа годзе на «Сектор Газа» выходзіць «Gala Records» — першая прыватная гуказапісвальная кампанія ў Савецкім Саюзе. Такім чынам, на яе студыі ў жніўні 1991 года, выкарыстоўваючы матэрыял магнітальбомаў 1989 года, запісваецца альбом «Калгасны панк», які першапачаткова выдаецца на вініле (на фірме грамзапісу «Мелодыя» накладам 100 000 экз.). Да запісу гэтага альбома ўпершыню быў прыцягнуты сесійны гітарыст Ігар Жырноў, які пасля ўдзельнічаў у запісу ўсіх астатніх альбомаў. Пазней зняты на загалоўную песню з альбома відэакліп ''«Калгасны панк»'', паказаны па цэнтральным тэлебачанні, робіць гурт шырока вядомым ва ўсей краіне. У лістападзе калектыў прымае ўдзел у здымках папулярнай «Праграмы „А“», якія праходзілі ў тэлецэнтры Астанкіна&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=U7s4D9atcbA|date=16.11.1991|title=Выступление «Сектор Газа» в программе «А» (Телецентр «Останкино», [[РТР]])|publisher=Портал [[YouTube]].}}&lt;/ref&gt;.

Па выніку апытання прадаўцоў музычных кіескаў Масквы, якое зладзілі варонежскія карэспандэнты, гуказапісы гурта займалі першыя пазіцыі па продажах. У ліпені 1991 года «Сектор Газа» ўпершыню ўвайшоў у хіт-парады і заняў 18-е месца ў рэйтынгу «[[Камсамольская Праўда|Камсамольскай праўды]]». А да канца года заняў трывалае 1-ае месца.&lt;ref&gt;Газета «Комсомольская правда» (1992).&lt;/ref&gt; Па выніках хіт-параду за 1991 год, па версіі часопіса «Пульс», сярод рок-гуртоў «Сектор Газа» уваходзіць у «топ-10» і займае першае месца.&lt;ref&gt;''Наталья Черкасова''. «Годовой хит-парад». Журнал «Пульс» (№ 1, 1992), стр. 47.&lt;/ref&gt;

У 1992 годзе «Сектор Газа» выпускае семы альбом «Гуляй, мужык!». Паралельна выхаду альбома ідзе жорсткі гастрольны тур. Гурт адыгрывае больш за 150 канцэртаў за год.

У 1993 годзе выходзіць альбом «Націсні на газ» (у тым ліку і на вініле), а таксама на аснове матэрыялу магнітальбомаў 1989 года запісваецца альбом «Сектор газа», які быў афіцыйна выдадзены толькі праз пару гадоў. Летам гэтага ж года канцэртны склад пакідаюць спачатку Уладзімір Лабанаў, а затым па сямейных абставінах і Сяргей Тупікін. На месца гітарыста прыходзіць Вадзім Глухаў. Усяго некалькі канцэртаў на бас-гітары адыгрывае Віталь Сукачоў (экс-«Школа»), пасля таксама пакідае калектыў. Пасля месца бас-гітарыста ў гурце так нікім і не было занята, а партыі бас-гітары былі запісаныя ў секвенсор з дапамогай сінтэзатара. У ліпені праходзяць здымкі відэакліпа на песню ''«Лірыка»''. Да канца года па стане здароўя пакідае склад Таццяна Фацеева.

У 1994 годзе група выпускае альбом «Танцы пасля порева» і адначасова выдае панк-оперу «Кашчэй Бессмяротны». Яна адразу ж уваходзіць у дзесятку хіт-парадаў краіны. Музычныя крытыкі выказваюць сваю павагу да «Сектора Газа» і называюць яго ''«маладой таленавітай групай з глыбінкі»''&lt;ref name=&quot;Хой — экспериментатор&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Семён Круглов.''&amp;#x20;[http://www.sektorgaza.net/w0_p10x.htm «Хой — экспериментатор» (Газета «Экстра-М», № 24 (261) '97)].&amp;#x20; Заметка на официальном сайте группы.&amp;#x20;(21.06.1997).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Дадзены альбом быў запісаны па матывах рускай народнай казкі пра Івана-Царэвіча і Васілісу Прыгожую ў вольнай інтэрпрэтацыі. У ім прысутнічае апавяданне, а таксама выкананне арый дзеючымі асобамі. Музыка ж да вакальных партый была запазычана ў заходніх гуртоў і переаранжыравана. У запісе гэтых альбомаў ўпершыню прыняла ўдзел варонежская спявачка Ірына Пухоніна. Яе манера выканання была настолькі падобная да фацееўскай, што прыхільнікі доўгі час не падазравалі аб тым, што Таццяна ўжо пакінула калектыў. Праз два гады былі пачаты здымкі відэаверсіі казкі, аднак па фінансавых прычынах яны так і не былі скончаны. І, тым не менш, летам 2000 года планавалася даздымаць казку, але рэалізаваць да канца гэтую ідэю так і не атрымалася.

Таксама ў 1994 годзе ўсе альбомы гурта, якія існавалі на той момант (акрамя магнітаальбомаў і альбома «Сектор газа» 1993 года), перавыдаюцца «Gala Records» на [[CD]] (наклад кампакт-дыскаў рабілі ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]]).

У першай палове 1995 года канцэртны склад «Сектора» папаўняе другі гітарыст Васіль Чорных (экс-«Школа»). З яго прыходам гук становіцца шчыльней. Летам гэтага ж года група адпраўляецца ў канцэртны тур па гарадах [[Германія|Германіі]], па завяршэнні якога з поспехам выступае на семым па ліку фестывалі «[[:et:Rock Summer|Rock Summer]]» у [[Талін]]е&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rocksummer.ee/ru/istorija/1995-|date=13—'''16''' июля, 1995|title=Rock Summer VII|publisher=Официальный сайт фестиваля.|lang=ru|access-date=10 жніўня 2016|archive-date=26 жніўня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826113757/http://www.rocksummer.ee/ru/istorija/1995-|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sektorgaza.net/w0_p14f.htm|date=1995|title=About Rock Summer Festival|publisher=Заметка на официальном сайте группы.}}&lt;/ref&gt;. У канцы года калектыў пакідае клавішнік Аляксей Ушакоў, якога змяняе Ігар Анікееў. Але ў далейшым Ушакову ўсе ж даводзілася часам падмяняць Анікеева на канцэртах. Месца канцэртнага дырэктара займае Канстанцін Ляхаў, які да гэтага не меў вопыту ў шоў-бізнэсе. Але тым не менш ўзяўся за прасоўванне гурта, выпусціў першыя ў гісторыі «Сектора» плакаты і ўзяў абавязкі па арганізацыі гастроляў{{Sfn|«Хой!» Эпитафия рок-раздолбаю»|2001|loc=''Константин Ляхов (концертный директор)|с=111''}}.

Пачынаючы з 1996 года, Клінскіх некалькі мяняе стыль гурта, многія тэксты становяцца больш сур’езнымі, з намёкам на філасофскую накіраванасць і лірычнасць, нецэнзурных выразаў ўжо практычна не сустрэць, — гэта адзначыла новы этап у творчасці калектыву, тым самым падвеўшы вынік пройдзенага шляху. Вынікам гэтых эксперыментаў становіцца альбом «Газавая атака», які пасля апынуўся першым камерцыйна паспяховым за ўсю гісторыю гурта, і распачаў другую хвалю ўздыму цікавасці да «Сектора». Песні ''«30 гадоў»'', ''«Life»'', ''«Твой званок»'', ''«Туман»'' робяцца хітамі, а відэакліп на апошнюю з іх трапляе ў ратацыю многіх расійскіх тэлеканалаў. Нягледзячы на ўсе гэта, у прадстаўнікоў музычнай індустрыі і публікі «Сектор Газа» працягвае асацыявацца з «похабными» песнямі.

У сакавіку выходзяць зборнікі лепшых хітоў «Выбранае» і «Выбранае II».

Па стане на 1996 год наклады касет з запісамі каманды дасягаюць астранамічных лікаў &lt;ref name=&quot;Русским духом пахнет&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Александр Пигарев.''&amp;#x20;[http://www.sektorgaza.net/w0_p11r.htm «Русским духом пахнет» (Газета «Экстра-М», № 11 (198) '96)].&amp;#x20; Заметка на официальном сайте группы.&amp;#x20;(23.03.1996).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, але практычна ўсе прыбыткі асядаюць па-за калектывам, таму што большасць медыяпрадукцыі ў постсавецкай Расіі на фоне эканамічнага крызісу пачатку 90-х — гэта пірацкія запісы.

У 1997 годзе група выпускае альбом «Наркалагічны універсітэт мільенаў», у якім злёгку вярнулася да сцёбу і бытавых тэм, аднак нецэнзурных выразаў было вельмі мала. На ім Хой эксперыментуе з рэпам і ўпершыню за апошнія гады акрамя выкарыстання секвенсарнага басу прыцягвае да запісу бас-гітарыста. Галоўным хітом альбома становіцца песня, якая працягнула ваенную тэматыку гурта — ''«Пара дадому»'', якая атрымала пасля статус народнай. З гэтай песняй адбыліся выступленні на такіх вялікіх мерапрыемствах, як фестываль «Гукавая дарожка» ў «Лужніках» (1998 год) і зборны канцэрт на [[Чырвоная плошча|Чырвонай плошчы]], прымеркаваны да [[Дзень Перамогі|Дня перамогі]] (1999 год).

Да 10-годдзя гурта кампанія «Gala Records» выпускае серыю «Калекцыя», якая складаецца з раней выдадзеных альбомаў, але ўжо ў новым афармленні, з дадатковым матэрыялам [[Танцавальная музыка|танцавальных]] версій хітоў розных гадоў, а таксама рэмейкам аднайменнага альбома «Сектор газа» (1993).

=== Крызіс і апошні альбом ===
У канцы 1997 года ў Юрыя ўзнікае ідэя стварыць цалкам містычны альбом у цяжкім рэпе. Аднак планам яго не давялося спраўдзіцца ў бліжэйшым часе. З-за творчага крызісу ён практычна не працаваў над новымі песнямі, а працягваў гастрольную дзейнасць. Каб запоўніць творчую паўзу, у чэрвені 1998 г. выходзіць зборнік пад назвай «Балады».

Жнівеньскі крызіс 1998 года сур’езна ўдарыў па калектыву. Неўзабаве Хой скарачае склад гурта да гітарыста і клавішніка. «Gala Records», якая спецыялізуецца на лакалізацыю ў Расіі заходняй поп-музыкі, закрывае ўсе рускія праекты, у тым ліку, і «Сектор Газа». Нягледзячы ні на што праект працягвае існаваць, Юрый не спыняецца на дасягнутым, а зноў эксперыментуе, не адстаючы ад сучасных музычных тэндэнцый.

Каб паправіць матэрыяльнае становішча і не даць «Gala Records» канчаткова згалець, «Сектор Газа» у асобе Юрыя Клінскіх выпускае сумесна з варонежскім дыджэем Аляксеем Бранцавым тэхна-рэміксы сваіх песень, асабіста адабраўшы для яго хіты{{Sfn|«Сектор Газа» глазами близких»|2004|loc=''Алексей Брянцев (DJ Крот) о работе с Юрой|с=89''}}. Але з-за крызісу ў краіне, запісаны летам 1998 года зборнік рэміксаў «Extasy» быў выпушчаны толькі праз год, у лістападзе 1999-га, разам з «Extasy 2», рэліз якога адбыўся з-за таго, што ў продаж паступіў пірацкі кампакт-дыск з рэміксамі з серыі «Калекцыя».

Бягучы 1999 год, як і папярэдні, выдаўся не простым — паўнавартаснай працы над новым альбомам перашкаджае чарговы творчы крызіс, звязаны з ціскам з боку лэйбла, фінансавым станам і побытавымі праблемамі. У той жа самы час гурт актыўна гастралюе па краіне і ў другі раз наведвае Германію.

У канцы года перавыдаецца серыя «Калекцыя» камплектам з адзінаццаці альбомаў у [[Музычны альбом|агульнай скрынцы]], дапоўненай коміксам, намаляваным Дзмітрыем Самборским — мастаком і дызайнерам альбомаў «Сектора Газа», раней вядомым па працы з «Карозіяй Металу».

Апошні альбом «Паўсталы з Пекла» быў запісаны ў 2000 годзе, выйшаў ужо пасля смерці Юрыя Клінскіх, які памер 4 ліпеня 2000 года. Альбом атрымаўся самым містычным і цяжкім за ўсю гісторыю гурта.

У красавіку праходзіць серыя канцэртаў па Маскве, у якіх прагучала некалькі песень з новага альбома. Пасля іх «Сектор» гастралюе ў трэці раз па Германіі, адкуль вяртаецца да чэрвеня.

=== Развітанне са сцэнай ===
25 чэрвеня 2000 года Юрый Клінскіх ў апошні раз выходзіць на сцэну. Гэта адбываецца ў Маскве, на малой спартыўнай арэне «Лужнікі», у рамках канцэрту «Гукавая дарожка» на свяце газеты «Маскоўскі камсамолец». Ен выходзіць адзін, гэтак жа як і ў самым пачатку кар’еры, пачынае спяваць ''«Дэмабілізацыю»'', пасля першага куплета фанаграма нечакана абрываецца, пасля другой спробы адбываецца тое ж самае. Юрый так і не змог скончыць выступ. Па сутнасці гэта было развітанне са сцэнай. Праз дзесяць дзён Юрыя Клінскіх не стала. З яго смерцю заканчваецца і гісторыя «Сектора».

=== Пасля распаду гурта ===
Пасля смерці Юрыя Клінскіх з’яўляюцца гурты «Ex-Сектор Газа», «Сектор Газовой Атаки» і «С. Г.», у якіх так ці інакш былі задзейнічаны некаторыя музыканты з розных складаў гурта. Вакалістам гурта «С. Г.», які карыстаўся на канцэртах і афішах подпісам «Сектор Газа», з’яўляецца пляменнік Юрыя Хоя. Ні адзін з праектаў, якія былі арганізаваныя былымі ўдзельнікамі калектыву, так і не змог паўтарыць поспех папярэдніка.

У красавіку 2001 года «Сектор Газа» вылучаецца ў намінацыі прэміі расійскай індустрыі гуказапісу «Рекордъ-2001» як выканаўца году. Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм (IFPI) паведамляе, што на званне «выканаўца года» прэтэндуюць Земфіра, Алсу, «Бі-2» і варонежскі рок-гурт «Сектор Газа».&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ng.ru/style/2001-04-04/16_band.html|date=04.04.2001|title=Исполнителем года может стать уже не существующая команда?|author=Владимир Тихомиров|publisher=Официальный сайт газеты «Независимая газета».|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/66RkNZNyW?url=http://www.ng.ru/style/2001-04-04/16_band.html|archivedate=26 сакавіка 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Пасля дзесяцігоддзі забыцця з боку лэйбла, летам 2015 года кампанія «[[Warner Music Group|Warner Music]] Russia» заявіла аб выпуску альбома нявыдадзеных песень з ранняга творчасці Юрыя Клінскіх у новым гучанні і лепшых песень «Сектор Газа».&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://warnermusic.ru/news/warner-music-russia-vypustit-neizdannye-pesni-lidera-sektora-gaza-yuriya-hoya.html|date=08.07.2015|title=Warner Music Russia выпустит неизданные песни лидера «Сектора Газа» Юрия Хоя|author=|publisher=Официальный сайт «Warner Music Russia».|accessdate=|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Стыль і ўплыў на папулярную культуру ==

=== Тэматыка і стылістыка ===
Юрый Клінскіх выйшаў з асяроддзя рабочых кварталаў правінцыйнага расійскага горада перабудовачнай эпохі, з уласцівай ім неразвітасцю сацыяльнай і гвалтам, облекающиеся у тэкстах групы ў пародийно-іранічную форму. У сваіх песнях ен імкнуўся ўлічваць падзеі грамадскай і асабістай жыцця, учынкі людзей, паўсядзенныя бытавыя сітуацыі, пры гэтым выкарыстоўваючы ў тэкстах некаторых кампазіцый ненарматыўную лексіку.

Вялікі пласт творчасці Клінскіх прысвечаны вострасацыяльным праблемам часоў [[Перабудова|перабудовы]], «хвацкіх 90-х», а таксама тэме замагільнага жыцця і [[Містыка|містыкі]]. Сюжэты гэтых песень, як правіла, развіваюцца або ў сельскай мясцовасці, альбо ў правінцыйным мястэчку — і падобныя на [[Карыкатура|карыкатуру]], на рускі лубок.

Афіцыйна музыка «Сектора Газа» лічылася панк-рокам, хоць да дадзенага кірунку група мае толькі частковае стаўленне — Клінскіх захапляўся рознымі музычнымі плынямі, ад [[Панк-рок|панка]] і [[Хард-рок|цяжкага року]] да [[Хіп-хоп|рэпу]] і славянскага фолку, якія знайшлі адлюстраванне ў яго песнях. Некаторыя ўяўляюць сабой мелодекламацию ці рэчытатыў пад скажоны гук электрагітар — овердрайв, [[дысторшн]] альбо фузз. У той жа час музыка «Сектора Газа» спалучае ў сабе рускую народную музыку — [[Прыпеўка|прыпеўкі]], аўтарскую песню, рускую народную песню і стылістыку музычнай поп і рок-культуры Захаду, а таксама каверы на кампазіцыі вядомых заходніх поп-і рок-выканаўцаў. Сам Юры Хой вызначаў музычны стыль групы як «фьюжн» (гэта значыць «сплаў»). Але гэта самавызначэнне не зусім карэктна, так як сам тэрмін «фьюжн» у значнай ступені адносіцца да [[джаз]]авай музыцы і [[Прагрэсіўны рок|прагрэсіўнага року]].

У інтэрв’ю аўтарытэтнаму музычнаму крытыку Арцемію Троіцкаму ў праграме «Кафэ „Абломаў“ (у выпуску ад 19 чэрвеня 1997 года) Юры Хой прызнаўся:

У адным з сваіх інтэрв’ю той жа Троіцкі, калі яго спыталі аб яго адносінах да [[Ягор Летаў|Ягора Летава]], згадаў гурт „Сектор Газа“:

У адным сваім інтэрв’ю, Троіцкі адзначыў, — ''„калі казаць пра рускі народны рок, то гэтая група лепш за ўсе падыходзіць да такога вызначэння“'', а таксама назваў Юру Хоя таленавітым, душэўным чалавекам.&lt;ref&gt;''Анна Ясырева''. Интервью газете „МОЁ“ (Воронеж, март 2007 г.&lt;/ref&gt;

Сяргей Жарыкаў, заснавальнік групы „ДК“, у сваім інтэрв’ю інтэрнэт-выданню „Lenta.ru“ параўноўваў „Сектор Газа“ з „[[The Beatles|Бітлз]]“:

Многія песні „Сектора Газа“, дзякуючы запамінальнай мелодыі і незвычайнай вобразнай фальклорнасці тэкстаў, здабылі народную любоў і да гэтага часу застаюцца папулярнымі ў народзе. Адна з самых вядомых песень „Сектора“ —''„30 гадоў“'' з альбома „Газавая атака“. Несумнеўным хітом з гэтага альбома групы можна таксама з поўным правам назваць песню ''„Life“'', а [[відэакліп]] да песні ''„Туман“'' быў прадэманстраваны на тэлеканалах расійскага тэлебачання. „Армейская тэма“ была таксама прадстаўлена ў песнях ''„Пара дадому“'' і ''„Дэмабілізацыя“'' з альбомаў „Наркалагічны універсітэт мільенаў“ і „Паўсталы з Пекла“, адпаведна, якія сталі досыць папулярнымі сярод ваеннаслужачых тэрміновай службы. Песня ''„Вечарам на лавачцы“'', упершыню выкананая ў 1990 годзе, цяпер асабліва папулярная ў шматлікіх караоке-клубах па ўсей краіне.

=== Крытыка ===
Стыль рок-музыкі „Сектора Газа“ (прыблізны перыяд з 1990-га па 1994-ы) — часта характарызуюць як „калгасны“. Такую характарыстыку стылю дала крытыка з розных сацыяльных груп. Сам Хой, бывала у жарт называў свой стыль „калгасным панк-рокам“. Варыянт „калгасны панк“ як абазначэнне стылю „Сектора Газа“ даволі часта можна сустрэць у інтэрв’ю з вядомымі расійскімі рокерамі.

У адным з сваіх інтэрв’ю лідар гурту „Аліса“ Канстанцін Кінчаў на пытанне аб адносінах да групы „Сектор Газа“ сказаў, — ''&quot;«калгасны панк» — не блізкі мне жанр&quot;'', аднак адзначыў, што &quot;''Хой дасягнуў пэўных вяршынь, шкада, што ен памер рана.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lenta.ru/conf/kinchev|date=05.10.2009|title=Вопросы читателей Константину Кинчеву, лидеру группы «Алиса»|publisher=Российское новостное интернет-издание «Lenta.ru».}}&lt;/ref&gt;''&quot; У іншым інтэрв’ю, якое было да гэтага, Кінчаў распавеў гісторыю аб тым, што сустракаўся з Хоем ў пачатку яго музычнай дзейнасці, годзе ў 88-89, ен прасіў перадаць касэту з яго песнямі Майку Навуменка, што Кінчаў і зрабіў.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.alisa.net/faq/faq91.htm|date=11.01.2001|title=Вопросы Константину Кинчеву|publisher=Официальный сайт группы «Алиса».|access-date=10 жніўня 2016|archive-date=3 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170603121009/http://www.alisa.net/faq/faq91.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Тым не менш, сама панк-супольнасць вельмі негатыўна ставіцца да любых спробам прылічэння музыкі «Сектора» да панк-року і наогул да панк-руху, таму тэрмін «калгасны рок», а не «калгасны панк», мабыць, з’яўляецца больш паліткарэктным варыянтам.

Тым не менш, 6 снежня 2012 года Андрэй Князеў разам са сваёй групай «КняZz» прыняў удзел у трыб’ют-канцэрце ў гонар 25-годдзя гурта, які праводзіўся ў пецярбургскім клубе «Касманаўт». На дадзеным мерапрыемстве групай былі выкананы песні «Бомж» і «Ноч перад Калядамі».&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=6wxrJ_xRGnw|date=06.12.2012|title=Выступление группы «КняZz» в трибьют-концерте в честь 25-летия группы «Сектор Газа»|publisher=Портал [[YouTube]].}}&lt;/ref&gt;

У адным з інтэрв’ю былы гітарыст «Сектора Газа» Ігар Кушчаў, прама паказвае на самастойнасць вынайдзенага гучання:

Магчыма, з-за свайго народнага, таго самага «калгаснага», рускага гучання «Сектор Газа» так і не быў уключаны ў «Легенды рускага року», нягледзячы на тое, што некаторыя іх песні гучалі ў эфіры радыестанцыі «Наша радые» (''«Пара дадому»'', ''«Туман»'', ''«Навагодняя песня»'').

Таксама «Сектор Газа» вельмі рэдка ўдзельнічаў у розных агульных праектах і канцэртах расійскага рок-руху. Яго практычна немагчыма было пачуць на радые, вельмі рэдка ўбачыць на тэлебачанні. Звязана гэта было не толькі з нецэнзурнымі выразамі, якія выкарыстоўваюцца ў творчасці, але і з тым, што ў яго песнях паўсюль прысутнічала надзенная тэматыка. Парадокс: «Сектор Газа» быў у [[Андэрграўнд|андэграўндзе]] — але гэтую групу ведала ўсе [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]].
У другой палове 90-х ''«Туман»'' і шэраг іншых песень з адсутнасцю ненарматыўнай лексікі (''«Пара дадому»'', ''«Life»'', ''«Песенька»'' і інш.) актыўна ротировались у эфіры радыестанцыі [[ЮFM|«Юнацтва»]].

== Дыскаграфія ==

=== Альбомы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;30&quot; | №
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;70&quot; | Тип альбома
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;200&quot; | Название альбома
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;480&quot; | Музыканты, участвовавшие в записи
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;80&quot; | Дата записи
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;120&quot; | Годы &lt;br /&gt;
издания / переиздания
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;120&quot; | Студия гуказапісу / лэйбл выдання
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;&quot; | &lt;small&gt;Примечание&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; | (1)
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;Магнитоальбом&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; |'''''Плуги-вуги'''''
| align=&quot;center&quot; |
Юрий Клинских — ''автор песен, вокал, гитара''
Сергей Тупикин — ''соло-гитара ''
Игорь Кущев — ''соло-гитара''
Семён Титиевский — ''бас-гитара''
Олег Крючков — ''ударные, крики ''
Александр Якушев — ''ударные ''
Алексей Ушаков — ''клавишные''
Андрей Дельцов — ''звукорежиссура''
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;июнь&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;
'''1989'''
| align=&quot;center&quot; | — / —
| align=&quot;center&quot; | Black Box / —
| align=&quot;center&quot; | **
|-
| align=&quot;center&quot; | (2)
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;Магнитоальбом&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | '''''Колхозный панк'''''
| align=&quot;center&quot; |
Юрий Клинских — ''автор песен, вокал, гитара ''
Игорь Кущев — ''лидер-гитара''
Сергей Тупикин — ''соло-гитара ''
Семён Титиевский — ''бас-гитара''
Олег Крючков — ''ударные ''
Александр Якушев — ''ударные ''
Алексей Ушаков — ''клавишные ''
Андрей Дельцов — ''звукорежиссура''
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;июнь&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;
'''1989'''
| align=&quot;center&quot; | — / —
| align=&quot;center&quot; | Black Box / —
| align=&quot;center&quot; | **
|-
| align=&quot;center&quot; | '''1''' (3)
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;[[Студыйны альбом|Студийный альбом]]&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | '''''Зловещие мертвецы'''''
| align=&quot;center&quot; |
Юрий Клинских — ''автор песен, вокал''
Игорь Кущев — ''лидер-гитара, аранжировка''
Семён Титиевский — ''бас-гитара''
Сергей Тупикин — ''бас-гитара''
Алексей Ушаков — ''клавишные''
Татьяна Фатеева — ''бэк-вокал''
Андрей Дельцов — ''звукорежиссура''
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;май&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;
'''1990'''
| align=&quot;center&quot; | 1994 / 1997 &lt;small&gt;(серия «Коллекция»)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | Black Box / Gala Records
| align=&quot;center&quot; | *
|-
| align=&quot;center&quot; | '''2''' (4)
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;Студийный альбом&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | '''''Ядрёна вошь'''''
| align=&quot;center&quot; |
Юрий Клинских — ''автор песен, вокал''
Игорь Кущев — ''лидер-гитара, аранжировка''
Семён Титиевский — ''бас-гитара''
Сергей Тупикин — ''бас-гитара''
Алексей Ушаков — ''клавишные''
Татьяна Фатеева — ''бэк-вокал''
Андрей Дельцов — ''звукорежиссура''
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;май&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;
'''1990'''
| align=&quot;center&quot; | 1994 / 1997 &lt;small&gt;(серия «Коллекция»)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | Black Box / Gala Records
| align=&quot;center&quot; | *
|-
| align=&quot;center&quot; | '''3''' (5)
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;Студийный альбом&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | '''''Ночь перед Рождеством'''''
| align=&quot;center&quot; |
Юрий Клинских — ''автор песен, вокал, гитара ''
Игорь Кущев — ''лидер-гитара''
Андрей Дельцов — ''клавишные, реплика, звукорежиссура''
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;январь&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;
'''1991'''
| align=&quot;center&quot; | 1994 / 1997 &lt;small&gt;(серия «Коллекция»)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | Мир / Gala Records
| align=&quot;center&quot; | *
** 
|-
| align=&quot;center&quot; | '''4''' (6)
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;Студийный альбом,&lt;br /&gt;
LP&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | '''''Колхозный панк'''''
| align=&quot;center&quot; |
Юрий Клинских — ''автор песен, вокал, гитара, секвенсор''
Игорь Жирнов — ''лидер-гитара''
Сергей Тупикин — ''бас-гитара ''
Алексей Ушаков — ''клавишные, реплика''
Андрей Дельцов — ''звукорежиссура''
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;август&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;
'''1991'''
| align=&quot;center&quot; | 1991 &lt;small&gt;(LP)&lt;/small&gt;, 1992 / 1994, 1997 &lt;small&gt;(серия «Коллекция»)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | Gala Records
| align=&quot;center&quot; | *
|-
| align=&quot;center&quot; | '''5''' (7)
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;Студийный альбом&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | '''''Гуляй, мужик!'''''
| align=&quot;center&quot; |
Юрий Клинских — ''автор песен, вокал, гитара, секвенсор''
Татьяна Фатеева — ''бэк-вокал ''
Игорь Жирнов — ''лидер-гитара''

Алексей Ушаков — ''клавишные ''
Андрей Дельцов — ''звукорежиссура''
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;январь&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;
'''1992'''
| align=&quot;center&quot; | 1994 / 1997 &lt;small&gt;(серия «Коллекция»)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | Black Box / Gala Records
| align=&quot;center&quot; | *
** 
|-
| align=&quot;center&quot; | '''6''' (8)
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;Студийный альбом, &lt;br /&gt;
LP&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | '''''Нажми на газ'''''
| align=&quot;center&quot; |
Юрий Клинских — ''автор песен, вокал, гитара, секвенсор''
Игорь Жирнов — ''лидер-гитара''

Алексей Ушаков — ''клавишные ''
Андрей Дельцов — ''реплика, звукорежиссура''
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;март&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;
'''1993'''
| align=&quot;center&quot; | 1993 / 1994, 1997 &lt;small&gt;(серия «Коллекция»)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | Black Box / Gala Records
| align=&quot;center&quot; | *
** 
|-
| align=&quot;center&quot; | '''7''' (9)
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;Студийный альбом&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | ''''' Сектор газа '''''
| align=&quot;center&quot; |
Юрий Клинских — '' автор песен, вокал, гитара, секвенсор, диалог, декламация''
Игорь Жирнов — ''лидер-гитара''

Андрей Дельцов — ''диалог, звукорежиссура''
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;март&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;
'''1993'''
| align=&quot;center&quot; | 1995 / 1997 &lt;small&gt;(серия «Коллекция»)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | Black Box / REC Records, BECAR Records
| align=&quot;center&quot; | *
** 
|-
| align=&quot;center&quot; | '''8''' (10)
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;Студийный альбом&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | '''''Танцы после порева'''''
| align=&quot;center&quot; |
Юрий Клинских — ''автор песен, вокал, гитара, секвенсор''
Ирина Пухонина — ''бэк-вокал ''
Игорь Жирнов — ''лидер-гитара''
Андрей Дельцов — ''реплика, звукорежиссура''
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;март&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;
'''1994'''
| align=&quot;center&quot; | 1994 / 1997 &lt;small&gt;(серия «Коллекция»)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | Black Box / Gala Records
| align=&quot;center&quot; | *
** 
|-
| align=&quot;center&quot; | '''9''' (11)
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;Студийный альбом&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | '''''Кащей Бессмертный'''''
| align=&quot;center&quot; |
Юрий Клинских — ''автор песен, вокал, декламация, гитара, секвенсор, аранжировка''
Алексей Ушаков — ''декламация, клавишные ''
Ирина Пухонина — ''вокал ''
Игорь Жирнов — ''лидер-гитара''
Андрей Дельцов — ''звукорежиссура''
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;март&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;
'''1994'''
| align=&quot;center&quot; | 1994 / 1997 &lt;small&gt;(серия «Коллекция»)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | Black Box / Gala Records
| align=&quot;center&quot; | *
** 
|-
| align=&quot;center&quot; | '''10''' (12)
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;Студийный альбом&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | '''''Газовая атака'''''
| align=&quot;center&quot; |
Юрий Клинских — ''автор песен, вокал, гитара, секвенсор''
Ирина Пухонина — ''бэк-вокал ''
Игорь Жирнов — ''лидер-гитара ''
Вадим Глухов — ''лидер-гитара ''
Андрей Дельцов — '' звукорежиссура''
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;март&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;
'''1996'''
| align=&quot;center&quot; | 1996 / 1997 &lt;small&gt;(серия «Коллекция»)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | Black Box / Gala Records
| align=&quot;center&quot; | *
** 
|-
| align=&quot;center&quot; | '''11''' (13)
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;Студийный альбом&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | '''''Наркологический университет миллионов'''''
| align=&quot;center&quot; |
Юрий Клинских — ''автор песен, лидер-вокал, бэк-вокал, акустическая гитара, секвенсор, аранжировка''
Игорь Жирнов — ''лидер-гитара''
Эльбрус Черкезов — ''бас-гитара ''
Игорь Аникеев — ''клавишные ''
сессионный барабанщик «Gala Records» — ''ударные ''
Андрей Дельцов — ''звукорежиссура''
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;февраль — март&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;
'''1997'''
| align=&quot;center&quot; | 1997 / 1997 &lt;small&gt;(серия «Коллекция»)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | Gala Records
| align=&quot;center&quot; | *
** 
|-
| align=&quot;center&quot; | '''12''' (14)
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;Студийный альбом, &lt;br /&gt;
ремейк&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | '''''Сектор газа'''''
| align=&quot;center&quot; |
Юрий Клинских — ''автор песен, вокал, гитара, секвенсор, аранжировка''
Игорь Жирнов — ''лидер-гитара''
Алексей Брянцев — ''аранжировка''
Андрей Дельцов — ''звукорежиссура''
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;август&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;
'''1997'''
| align=&quot;center&quot; | 1997 &lt;small&gt;(серия «Коллекция»)&lt;/small&gt; / —
| align=&quot;center&quot; | Gala Records
| align=&quot;center&quot; | *
|-
| align=&quot;center&quot; | '''13''' (15)
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;Студийный альбом&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | '''''Восставший из Ада'''''
| align=&quot;center&quot; |
Юрий Клинских — ''автор песен, лидер-вокал, бэк-вокал, ритм-гитара, секвенсор, аранжировка, программирование, запись и сведение ''
Игорь Жирнов — ''лидер-гитара''
Василий Дронов — ''бас-гитара''
Игорь Аникеев — ''клавишные ''
Андрей Дельцов — ''звукорежиссура''
| align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt;январь — апрель&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;
'''2000'''
| align=&quot;center&quot; | 2000 / —
| align=&quot;center&quot; | Gala Records
| align=&quot;center&quot; | *
** 
|-
| colspan=&quot;8&quot; |
* '' Помимо «живых» инструментов в некоторых песнях запись ритм-секции ([[Бас-гітара|бас-гитара]] + [[Ударная ўстаноўка|ударные]]) осуществлялась с использованием музыкальной рабочей станции ([[Сінтэзатар|синтезатора]] со встроенным секвенсором (*) и драм-машины (**)).''
|}

=== Грампласцінкі (вініл) ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;200&quot; | Назва
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;200&quot; | Год выпуску
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;200&quot; | Тыраж, шт
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''Калгасны панк'''''
| align=&quot;center&quot; | '''1991'''
| align=&quot;center&quot; | '''100 000'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''Націсні на газ'''''
| align=&quot;center&quot; | '''1993'''
| align=&quot;center&quot; | '''больш за 200 000'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''Вый на Месяц''''' &lt;br /&gt;
&lt;small&gt;''(Лепшае)''&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | '''2016'''
|}

=== Зборнікі ===

==== Афіцыйныя зборнікі ====
{| style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot; class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;200&quot; | Назва
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;200&quot; | Год выпуску
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;200&quot; | Перавыданне
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''Выбранае'''''
| align=&quot;center&quot; | '''1996'''
| align=&quot;center&quot; | '''2002'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''Выбранае II'''''
| align=&quot;center&quot; | '''1996'''
| align=&quot;center&quot; | '''2002'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''Балады'''''
| align=&quot;center&quot; | '''1998'''
| align=&quot;center&quot; | '''2002'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''Выбранае III'''''
| align=&quot;center&quot; | ''' 2002'''
| align=&quot;center&quot; | '''—'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''Балады II'''''
| align=&quot;center&quot; | ''' 2003'''
| align=&quot;center&quot; | '''—'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''Вый на Месяц''''' &lt;br /&gt;
&lt;small&gt;''(Лепшае і нявыдадзенае)''&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | ''' 2015'''
| align=&quot;center&quot; | '''—'''
|}

==== Афіцыйныя зборнікі рэміксаў ====
{| style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot; class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;200&quot; | Назва
! Музыкі, якія ўдзельнічалі ў запісу
! Год запісу
! Год выпуску
! Перавыданне
! Студыя гуказапісу /&lt;br /&gt;
лэйбл выдання
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''Extasy'''''
| align=&quot;center&quot; | Юрый Клінскіх — ''вакал, праграмаванне '' &lt;br /&gt;
Аляксей Бранцаў (DJ Крот) — ''праграмаванне'' &lt;br /&gt;
Вераніка Нікіфарава — ''вакал''
| align=&quot;center&quot; | '''1998'''
| align=&quot;center&quot; | '''1999'''
| align=&quot;center&quot; | '''2002'''
| align=&quot;center&quot; | STOP Records / Gala Records
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''Extasy 2'''''
| align=&quot;center&quot; | Юрый Клінскіх — ''вакал'' &lt;br /&gt;
Аляксей Бранцаў (DJ Крот) — ''праграмаванне''
| align=&quot;center&quot; | '''1997'''
| align=&quot;center&quot; | '''1999'''
| align=&quot;center&quot; | '''2002'''
| align=&quot;center&quot; | STOP Records / Gala Records
|}

== Трыб’юты ==

=== Афіцыйныя трыб’юты ===

=== Неафіцыйныя трыб’юты ===

== Клипография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;300&quot; | Назва
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;180&quot; | Год выпуску
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;220&quot; | Заўвага
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Калгасны панк»'''''
| align=&quot;center&quot; | '''1992'''
| align=&quot;center&quot; | —
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Лірыка»'''''
| align=&quot;center&quot; | '''1993'''
| align=&quot;center&quot; | —
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Туман»'''''
| align=&quot;center&quot; | '''1996'''
| align=&quot;center&quot; | Дзве версіі з нязначна змененым тэкстам
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Арыя Івана і Жабы»'''''
| align=&quot;center&quot; | —
| align=&quot;center&quot; | Рабочая версія '''1996''' года &lt;br /&gt;
&lt;small&gt;(афіцыйна не выдавалася)&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Другая арыя Івана»'''''
| align=&quot;center&quot; | —
| align=&quot;center&quot; | Рабочая версія '''1996''' года &lt;br /&gt;
&lt;small&gt;(афіцыйна не выдавалася)&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Трэцяя арыя Івана»'''''
| align=&quot;center&quot; | —
| align=&quot;center&quot; | Рабочая версія '''1996''' года &lt;br /&gt;
&lt;small&gt;(афіцыйна не выдавалася)&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Пара дадому»'''''
| align=&quot;center&quot; | '''1998''' &lt;br /&gt;
'''1999'''
| align=&quot;center&quot; | ''1998 год''. Кліп змантаваны з кадраў армейскага жыцця і канцэртнага выступу гурта &lt;br /&gt;
&lt;small&gt;(распаўсюджваўся на VHS-зборніках)&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;
''1999 год''. Запіс выступлення на Чырвонай плошчы (Масква)
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Ноч страху»'''''
| align=&quot;center&quot; | —
| align=&quot;center&quot; | Рабочая версія '''2000''' года &lt;br /&gt;
&lt;small&gt;(афіцыйна не выдавалася)&lt;/small&gt;
|}

== Кнігі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;300&quot; | Назва
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;55&quot; | Тып
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;200&quot; | Аўтар
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;130&quot; | Год выдання
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Прыгоды Юры Хоя у царстве зла»'''''
| align=&quot;center&quot; | [[Комікс]]
| align=&quot;center&quot; | '''Дзмітрый Самборский'''
| align=&quot;center&quot; | '''1999'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Хой!». Эпітафія рок-раздолбаю&quot;'''''
| align=&quot;center&quot; | Кніга
| align=&quot;center&quot; | '''Уладзімір Ціхаміраў'''
| align=&quot;center&quot; | '''2001'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Сектор Газа» вачамі блізкіх&quot;'''''
| align=&quot;center&quot; | Кніга
| align=&quot;center&quot; | '''Раман Гноевой'''
| align=&quot;center&quot; | '''2004'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Кажа Хой: Прамая гаворка Юрыя Клінскіх»'''''
| align=&quot;center&quot; | Кніга
| align=&quot;center&quot; | '''Аслан Курбанаў'''
| align=&quot;center&quot; | '''2015'''
|}

== Фільмы і тэлеперадачы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;300&quot; | Назва
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;200&quot; |Тэлеканал
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;195&quot; | Год выпуску
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Вежа»''''' &lt;br /&gt;
''(У памяць пра Юрыя Клінскіх)''
| align=&quot;center&quot; | '''РТР'''
| align=&quot;center&quot; | '''2000'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Як сыходзілі куміры. Юрый Клінскіх»'''''
| align=&quot;center&quot; | '''ДТВ'''
| align=&quot;center&quot; | '''2006'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Чыстасардэчнае прызнанне. Зорныя ўдавы»''''' ''&lt;small&gt;(эпізод)&lt;/small&gt;''
| align=&quot;center&quot; | '''НТВ'''
| align=&quot;center&quot; | '''2007'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Галоўны герой. Мат у тры ноты»''''' ''&lt;small&gt;(эпізод)&lt;/small&gt;''
| align=&quot;center&quot; | '''НТВ'''
| align=&quot;center&quot; | '''2008'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Зоркі на далоні. Нефармат»''''' ''&lt;small&gt;(эпізод)&lt;/small&gt;''
| align=&quot;center&quot; | '''MTV Расія'''
| align=&quot;center&quot; | '''2009'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Чыстасардэчнае прызнанне. Старасць не радасць»''''' ''&lt;small&gt;(эпізод)&lt;/small&gt;''
| align=&quot;center&quot; | '''НТВ'''
| align=&quot;center&quot; | '''2010'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Таемныя знакі. Апакаліпсіс. Смяротнае задавальненне»''''' ''&lt;small&gt;(эпізод)&lt;/small&gt;''
| align=&quot;center&quot; | '''ТВ3'''
| align=&quot;center&quot; | '''2010'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Чыстасардэчнае прызнанне. Крымінальныя гастролі»''''' ''&lt;small&gt;(эпізод)&lt;/small&gt;''
| align=&quot;center&quot; | '''НТВ'''
| align=&quot;center&quot; | '''2011'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Бітва экстрасэнсаў» &lt;br /&gt;
15 сезон, 5 выпуск''''' ''&lt;small&gt;(эпізод)&lt;/small&gt;''
| align=&quot;center&quot; | '''ТНТ'''
| align=&quot;center&quot; | '''2014'''
|}

== Саўндтрэкі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;300&quot; | Назва фільма
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;55&quot; | Фармат
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;200&quot; |Рэжысер
! rowspan=&quot;1&quot; width=&quot;130&quot; | Год выпуску
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«[[ДМБ, фільм|ДМБ]]: зноў у баі…»'''''
| align=&quot;center&quot; | Х/ф
| align=&quot;center&quot; | '''Аляксандр Басаў'''
| align=&quot;center&quot; | '''2001'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Дзеці Ленінградскага»'''''
| align=&quot;center&quot; | Д/ф
| align=&quot;center&quot; | '''Ханна Полак'''
| align=&quot;center&quot; | '''2004'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Гоп-стоп»'''''
| align=&quot;center&quot; | Х/ф
| align=&quot;center&quot; | '''Павел Бардзін'''
| align=&quot;center&quot; | '''2011'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Святлафор» &lt;br /&gt;
64 серыя (4 сезон, 4 серыя)'''''
| align=&quot;center&quot; | Серыял
| align=&quot;center&quot; | '''Раман Фокін'''
| align=&quot;center&quot; | '''2012'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Заклапочаныя, ці Каханне зла» &lt;br /&gt;
1 сезон, 2 серыя'''''
| align=&quot;center&quot; | Серыял
| align=&quot;center&quot; | '''Барыс Хлебнікаў'''
| align=&quot;center&quot; | '''2015'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«Барадач. Зразумець і дараваць» &lt;br /&gt;
1 сезон, 1 і 2 серыі'''''
| align=&quot;center&quot; | Серыял
| align=&quot;center&quot; | '''Заур Болотаев'''
| align=&quot;center&quot; | '''2016'''
|-
| align=&quot;center&quot; | '''''«ЧОП» &lt;br /&gt;
19 серыя (2 сезон, 3 серыя)'''''
| align=&quot;center&quot; | Серыял
| align=&quot;center&quot; | '''Міхаіл Салаўеў'''
| align=&quot;center&quot; | '''2016'''
|}

== Склад ў розныя гады ==
Да сярэдзіны 1988 года Юрый (Хой) Клінскіх працуе сольна, выступаючы на канцэртах і фестывалях варонежскага рок-клуба.

Ніжэй прапануецца няпоўны спіс людзей, у розны час якія мелі дачыненне да групы.
{| class=&quot;wikitable&quot;
| ''Першы склад:''
| (1988—1991)
| ''Другі склад:''
| (1991—1993)
| ''Трэці склад:''
| (1993—1995)
| ''Чацверты склад:''
| (1995—1997)
| ''Фінальны склад:''
| (1997—2000)
|}
* Юрый (Хой) Клінскіх (27 ліпеня 1964, [[Варонеж|Воронеж]] — 4 ліпеня 2000 г., Варонеж) — вакал, бэк-вакал, рэчытатыў, дэкламацыя, аўтар музыкі і тэкстаў, аранжыроўкі, секвенсорная рытм-секцыя, акустычная гітара, рытм-гітара (1987—2000).
'''Гітарысты''':
* Ігар (Кущ) Кущев (род. 23 ліпеня 1959, [[Новамаскоўск (Расія)|Новамаскоўск]], Тульская вобласць) — лідар-гітара ў студыі і на канцэртах (1989—1991).
* Ігар (Ягор) Жирнов (род. 21 верасня 1964, [[Томск]]) — лідар-гітара ў студыі (1991—2000).
* Уладзімір Лабанаў (род. 8 верасня 1964, Калінінград ([[Каралёў (горад)|Каралеў]]), Маскоўская вобласць) — лідар-гітара на канцэртах (1991—1993).
* Вадзім Глухаў (25 жніўня 1965, Воронеж — 18 студзеня 2011, Варонеж) — лідар-гітара на канцэртах (1993—2000), часткова ў студыі (1996).
* Васіль Чорных (3 снежня 1965, Воронеж — 8 красавіка 2008, Варонеж) — рытм-гітара на канцэртах (1995—1998).
'''Бас-гітарысты''':
* Сямен Титиевский (род. 20 студзеня 1968 г., Варонеж) — [[бас-гітара]] ў студыі і на канцэртах (1988—1991).
* Сяргей Тупикин (род. 23 студзеня 1965, Варонеж) — лідар-гітара ў студыі і на канцэртах (1988—1989), бас-гітара ў студыі і на канцэртах (1989—1993).
* Віталь (Пітон) Сукочев (род. 15 лютага 1965, Варонеж) — бас-гітара на канцэртах (1993).
* Эльбрус (Брус) Черкезов (род. 7 верасня 1968, г. [[Макееўка|Макеевка]], пас Ханженково, Данецкая вобласць) — бас-гітара ў студыі (1997).
* Валерый Подзоров (род. 23 жніўня 1964) — бас-гітара на канцэртах (1997—1998).
* Васіль Дронаў — бас-гітара ў студыі (2000).
'''Клавишники''':
* Аляксей Ушакоў (род. 12 мая 1963) — [[Сінтэзатар|клавішныя]], секвенсорная рытм-сэкцыя ў студыі і на канцэртах (1989—1995), дэкламацыя ў студыі (1994), бэк-вакал на канцэртах.
* Ігар (Кот) Анікееў (15 жніўня 1961, Воронеж — 10 кастрычніка 2014, Варонеж) — клавішныя, секвенсорная рытм-сэкцыя ў студыі і на канцэртах (1996—2000).
'''Барабаншчыкі''':
* Алег (Крук) Кручкоў (8 студзеня 1964 г. — 18 студзеня 1997, Варонеж) — [[Ударная ўстаноўка|барабаны]] ў студыі і на канцэртах (1988—1990).
* Аляксандр Якушаў (род. 21 чэрвеня 1965) — барабаны ў студыі і на канцэртах (1989—1998).
'''Бэк-вакалісткі''':
* Таццяна Фатеева (род. 14 верасня 1968, [[Эрціль (горад)|Эртиль]], Варонежская вобласць) — вакал у студыі і на канцэртах (1990—1993).
* Ірына (Бухарына) Пухонина (род. 26 лістапада 19??, Варонеж) — вакал у студыі (1994—1996).
* Вераніка Нікіфарава (род. 29 жніўня 1976) — вакал у студыі (1998).
'''Гукарэжысеры''':
* Андрэй Дзялкоў (род. 23 лютага 1963, Варонеж) — гукарэжысер у студыі і на канцэртах (1989—2000), сола-гітара на канцэртах (1991), клавішныя ў студыі (1991).
* Ігар Князеў (род. 20 траўня 1964) — гукарэжысер на канцэртах (1991).
* Аляксей Крывенка (род. 4 студзеня 1963, Варонеж) — гукарэжысер у студыі і на канцэртах (1991—1992, 1994—1995).
* Андрэй (Баніфацый) Колтаков (род. с. Калядны, Кастрамская вобласць) — гукарэжысер ў студыі (1996).
* Валерый Таманов — гукарэжысер ў студыі (1996, 2000).
'''Іншыя''':
* Аляксандр (Вілачнік) Качарга (2 верасня 1961—2010, Варонеж) — заснавальнік і кіраўнік варонежскага рок-клуба (1987—1990), арганізатар канцэртаў (1989—1990).
* Сяргей Савін — канцэртны дырэктар (1991—1994).
* Канстанцін Ляхаў — канцэртны дырэктар (1995—2000).
* Прывалаў Аляксей (нар. 23 мая 1972, Масква) — тур-менеджар (1995—2000).
* Аляксей Бранцаў ([[Дыджэй|DJ]] Крот) (нар. 13 сакавіка 1973, Варонеж) — прадзюсар рэміксаў (1997—1999).

== Примечания ==
{{Reflist|2}}

== Літаратура ==

=== Кнігі ===
* {{Кніга|аўтар=Тихомиров В.|загаловак=«Хой!» Эпитафия рок-раздолбаю»|спасылка=http://mykor.ru/materialy-proekta-virtualnyi-korenovsk/knigi/v-tihomirov-hoi-yepitafija-rok-razdolbay.html|адказны={{nobr|А. Московкин}}|выданне=|месца=М.|выдавецтва=ООО АНТАО|год=2001|старонкі=|старонак=304|isbn=5-85929-091-8|тыраж=1000|ref=«Хой!» Эпитафия рок-раздолбаю»|archive-date=11 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211040840/http://mykor.ru/materialy-proekta-virtualnyi-korenovsk/knigi/v-tihomirov-hoi-yepitafija-rok-razdolbay.html}}
* {{Кніга|аўтар=Гноевой Р.|загаловак=«Сектор Газа» глазами близких»|спасылка=https://vk.com/doc-63974889_271412603|адказны=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=ООО АНТАО|год=2004|старонкі=|старонак=424|isbn=5-94037-043-8|тыраж=6000|ref=«Сектор Газа» глазами близких»}}
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.D0.9A.D1.82.D0.BE_.D0.B5.D1.81.D1.82.D1.8C_.D0.BA.D1.82.D0.BE_.D0.B2_.D1.80.D0.BE.D1.81.D1.81.D0.B8.D0.B9.D1.81.D0.BA.D0.BE.D0.B9_.D1.80.D0.BE.D0.BA-.D0.BC.D1.83.D0.B7.D1.8B.D0.BA.D0.B52009&quot;&gt;''А. С. Аляксееў.'' Хто есць хто ў расійскай рок-музыцы. — М. : АСТ : Астрель : Харвест, 2009. — С. 437—440. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.D0.9A.D1.82.D0.BE_.D0.B5.D1.81.D1.82.D1.8C_.D0.BA.D1.82.D0.BE_.D0.B2_.D1.80.D0.BE.D1.81.D1.81.D0.B8.D0.B9.D1.81.D0.BA.D0.BE.D0.B9_.D1.80.D0.BE.D0.BA-.D0.BC.D1.83.D0.B7.D1.8B.D0.BA.D0.B52009&quot;&gt;— ISBN 978-5-17-048654-0 (АСТ). — ISBN 978-5-271-24160-4 (Астрель). — ISBN 978-985-16-7343-4 (Харвест).&lt;/span&gt;
* {{Кніга|аўтар=Курбанов А.|загаловак=«Говорит Хой: Прямая речь Юрия Клинских»|спасылка=http://sektorgaza.net/bgh/sektor-gaza-govorit-hoy-kniga.pdf|адказны=сост., ред., вступ. {{nobr|А. Курбанов}}|выданне=|месца=М.|выдавецтва=&lt;!--самиздат--&gt;|год=2015|старонкі=|старонак=222|isbn=|тыраж=|ref=«Говорит Хой: Прямая речь Юрия Клинских»}}

=== Песеннікі ===
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.C2.AB.D0.9F.D0.BE.D1.81.D0.BB.D0.B5.D0.B4.D0.BD.D0.B8.D0.B5_13_.D0.BF.D0.B5.D1.81.D0.B5.D0.BD.C2.BB2000&quot;&gt;''Клінскіх Ю. М.'' [https://vk.com/doc-63974889_258895617 «Апошнія 13 песень»] / А. Московкин, А. Карпаў. — М.: ТАА ЛЕАН, ТАА АНТАО, 2000. — 46 с. — 10 000 экз. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.C2.AB.D0.9F.D0.BE.D1.81.D0.BB.D0.B5.D0.B4.D0.BD.D0.B8.D0.B5_13_.D0.BF.D0.B5.D1.81.D0.B5.D0.BD.C2.BB2000&quot;&gt;— ISBN 5-94037-001-2.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.C2.AB30_.D0.BF.D0.B5.D1.81.D0.B5.D0.BD_.D0.B3.D1.80.D1.83.D0.BF.D0.BF.D1.8B_.C2.AB.D0.A1.D0.B5.D0.BA.D1.82.D0.BE.D1.80_.D0.93.D0.B0.D0.B7.D0.B0.C2.BB2001&quot;&gt;''Клінскіх Ю. М.'' [https://vk.com/doc-63974889_258897237 &quot;30 песень гурта «Сектор Газа»] / А. Московкин, А. Карпаў. — М.: ТАА ЛЕАН, ТАА АНТАО, 2001. — 80 с. — 5000 экз. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.C2.AB30_.D0.BF.D0.B5.D1.81.D0.B5.D0.BD_.D0.B3.D1.80.D1.83.D0.BF.D0.BF.D1.8B_.C2.AB.D0.A1.D0.B5.D0.BA.D1.82.D0.BE.D1.80_.D0.93.D0.B0.D0.B7.D0.B0.C2.BB2001&quot;&gt;— ISBN 5-85929-041-1.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.C2.AB.D0.95.D1.89.D1.91_30_.D0.BF.D0.B5.D1.81.D0.B5.D0.BD_.D0.B3.D1.80.D1.83.D0.BF.D0.BF.D1.8B_.C2.AB.D0.A1.D0.B5.D0.BA.D1.82.D0.BE.D1.80_.D0.93.D0.B0.D0.B7.D0.B0.C2.BB2001&quot;&gt;''А. шаршуноў'' [https://vk.com/doc-63974889_258899314 &quot;Яшчэ 30 песень гурту «Сектор Газа»]. — М.: ТАА ЛЕАН, ТАА АНТАО, 2001. — 72 с. — 7000 экз. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.C2.AB.D0.95.D1.89.D1.91_30_.D0.BF.D0.B5.D1.81.D0.B5.D0.BD_.D0.B3.D1.80.D1.83.D0.BF.D0.BF.D1.8B_.C2.AB.D0.A1.D0.B5.D0.BA.D1.82.D0.BE.D1.80_.D0.93.D0.B0.D0.B7.D0.B0.C2.BB2001&quot;&gt;— ISBN 5-94037-009-8.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.C2.AB30_.D0.BF.D0.B5.D1.81.D0.B5.D0.BD_.E2.80.93_3_.D0.B3.D1.80.D1.83.D0.BF.D0.BF.D1.8B_.C2.AB.D0.A1.D0.B5.D0.BA.D1.82.D0.BE.D1.80_.D0.93.D0.B0.D0.B7.D0.B0.C2.BB2002&quot;&gt;''Шаршуноў А.'' [https://vk.com/doc-63974889_258898325 «30 песень — 3»]. — М.: ТАА АНТАО, 2002. — 64 с. — 6000 экз. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.C2.AB30_.D0.BF.D0.B5.D1.81.D0.B5.D0.BD_.E2.80.93_3_.D0.B3.D1.80.D1.83.D0.BF.D0.BF.D1.8B_.C2.AB.D0.A1.D0.B5.D0.BA.D1.82.D0.BE.D1.80_.D0.93.D0.B0.D0.B7.D0.B0.C2.BB2002&quot;&gt;— ISBN 5-85929-098-5.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.C2.AB30_.D0.BF.D0.B5.D1.81.D0.B5.D0.BD_.E2.80.93_IV_.D0.B3.D1.80.D1.83.D0.BF.D0.BF.D1.8B_.C2.AB.D0.A1.D0.B5.D0.BA.D1.82.D0.BE.D1.80_.D0.93.D0.B0.D0.B7.D0.B0.C2.BB2004&quot;&gt;[https://vk.com/doc-63974889_263005523 «30 песень — IV»]. — М.: ТАА АНТАО, 2004. — 60 с. — 4000 экз. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.C2.AB30_.D0.BF.D0.B5.D1.81.D0.B5.D0.BD_.E2.80.93_IV_.D0.B3.D1.80.D1.83.D0.BF.D0.BF.D1.8B_.C2.AB.D0.A1.D0.B5.D0.BA.D1.82.D0.BE.D1.80_.D0.93.D0.B0.D0.B7.D0.B0.C2.BB2004&quot;&gt;— ISBN 5-94037-040-3.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.C2.AB30_.D0.BF.D0.B5.D1.81.D0.B5.D0.BD_.E2.80.93_V_.D0.B3.D1.80.D1.83.D0.BF.D0.BF.D1.8B_.C2.AB.D0.A1.D0.B5.D0.BA.D1.82.D0.BE.D1.80_.D0.93.D0.B0.D0.B7.D0.B0.C2.BB2004&quot;&gt;«30 песень — V». — М.: ТАА АНТАО, 2004. — 82 с. — 5000 экз. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.C2.AB30_.D0.BF.D0.B5.D1.81.D0.B5.D0.BD_.E2.80.93_V_.D0.B3.D1.80.D1.83.D0.BF.D0.BF.D1.8B_.C2.AB.D0.A1.D0.B5.D0.BA.D1.82.D0.BE.D1.80_.D0.93.D0.B0.D0.B7.D0.B0.C2.BB2004&quot;&gt;— ISBN 5-94037-041-1.&lt;/span&gt;

=== Артыкулы ===
* {{Артыкул|аўтар=Осокин М.|загаловак=«Газовый фактор»|спасылка=|аўтар выдання=Гноевой Р.|выданне=«Сектор Газа» глазами близких»|тып=книга|мова=|старонкі=51—69|год=&lt;!--13.04.--&gt;2004|ref=«Газовый фактор»}}
* {{Артыкул|аўтар=Осокин М.|загаловак=«Газовый фактор – II. О поэтике Юрия «Хоя» Клинских»|спасылка=http://www.sektorgaza.net/gazoviu-faktor.php|выданне=Официальный сайт группы «Сектор Газа»|тып=|мова=|год=06.05.2007|ref=«Газовый фактор – II»}}
* {{Артыкул|аўтар=Прокопенко Р. А.|загаловак=«Начальный этап творчества группы «Сектор Газа» как энциклопедия перестроечной жизни»|спасылка=http://www.sektorgaza.net/sg_nachalniy_yetap/sg_nachalniy_yetap.doc|мова=|адказны=Отв. ред. д.ю.н., проф. А. А. Клишас; Науч. ред. к.п.н. С. М. Попова|выданне=История современной России: проблемы, документы, факты (1985—1999) / Материалы Международной конференции, 25 ноября 2010 года: В 2 т.|тып=сборник|месца=М.|выдавецтва=Московский университет и Фонд современной истории|год=2011|том=1|старонкі=404—415|isbn=978-5-211-06264-1 (Изд-во МУ); ISBN 978-5-211-06265-8 (т. 1) (ФСИ)|issn=2218-7618|ref=«Начальный этап творчества группы «Сектор Газа» как энциклопедия перестроечной жизни»|archive-date=6 мая 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506053605/http://www.sektorgaza.net/sg_nachalniy_yetap/sg_nachalniy_yetap.doc}}

== Спасылкі ==
* {{Cite web|url=http://sektorgaza.net|title=СЕКТОР ГАЗА|publisher=Официальный сайт группы}}
* {{Cite web|url=http://besedka.sektorgaza.ru/|title=Беседка.СекторГаза.ру|publisher=Форум, посвящённый группе|access-date=10 жніўня 2016|archive-date=26 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161026203744/http://besedka.sektorgaza.ru/|url-status=dead}}
* {{Cite web|url=https://my.mail.ru/mail/no.occupation/video/439/458.html|title=«Путешествие в «Сектор Газа» (НТК «Дон», 41 канал, Воронеж)|date=Лето 1995|publisher=Портал [[Mail.ru]]}}
* {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8keSi5eiMDE|title=Интервью с Юрием Клинских в передаче «Муззон» ([[Российские университеты|телеканал «Российские университеты»]])|date=08.06.1996|publisher=Портал [[YouTube]]}}
* {{Cite web|url=http://russia.tv/video/show/brand_id/20526/episode_id/158105/|title=Интервью Юрия Клинских и Надежды Бабкиной в телепрограмме «Кафе «Обломов»|date=&lt;!--съёмка 18.06.1997, эфир --&gt;19.06.1997|publisher=Официальный сайт телеканала «[[Россия 1]]»|access-date=10 жніўня 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160906054126/http://russia.tv/video/show/brand_id/20526/episode_id/158105|archivedate=6 верасня 2016|deadurl=yes}}
* {{Cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=TRQMma2m3yU|title=Интервью с Юрием Клинских перед концертом в Омске|date=14.04.1998|publisher=Портал [[YouTube]]}}
* {{Cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=sgX90Asoe6w|title=Последнее видеоинтервью Юрия Клинских журналистам [[РЕН ТВ-Воронеж|4-го канала «Воронеж»]]|date=21.06.2000|publisher=Портал [[YouTube]]}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1987 годзе]]
[[Катэгорыя:1987 год у Варонежы]]
[[Катэгорыя:Рок-гурты Расіі]]</text>
      <sha1>b9hzck0dkvq8zasqm6afr3490j6zyaq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>342414</id>
    <revision>
      <id>5204517</id>
      <parentid>5203354</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Прычыны */</comment>
      <origin>5204517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107649" sha1="amtki3gq9l9ysril13a9p6hkq55cczq" xml:space="preserve">{{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}}
{{Узброены канфлікт
 |канфлікт        = Грамадзянская вайна ў Лівіі
 |частка          = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]]
 |выява           = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]]
 |памер           = 
 |загаловак       = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]]
 |дата            = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]]
 |месца           = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]]  [[Лівія]]
 |прычына         = 
 |casus belli     = 
 |вынік           = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]
 |змены           = 
 |праціўнік1      = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]'''
*[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]]
*Лівійскія плямёны&lt;ref name=&quot;tribewsj&quot;&gt;{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tribespiegel&quot;&gt;{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}&lt;/ref&gt;
**• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]])
**• Амазігі
** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]]
* Замежныя найміты&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;
'''
'''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''':
*{{Сцягафікацыя|НАТА}}
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = Членаў НАТА
|{{Сцягафікацыя|Belgium}}
|{{Сцягафікацыя|Bulgaria}}
|{{Сцягафікацыя|Canada}}
|{{Сцягафікацыя|Denmark}}
|[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]
|{{Сцягафікацыя|Greece}}
|{{Сцягафікацыя|Italy}}
|{{Сцягафікацыя|Netherlands}}
|{{Сцягафікацыя|Norway}}&lt;ref&gt;{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Romania}}
|{{Сцягафікацыя|Spain}}
|{{Сцягафікацыя|Turkey}}
|{{Сцягафікацыя|United Kingdom}}
|{{Сцягафікацыя|United States}}
}}
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = Іншых краін
|{{Сцягафікацыя|Туніс}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Jordan}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Sweden}}
|{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&amp;cid=1300255413630&amp;p=1135099400124&amp;pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Катар}}&lt;ref name=&quot;Армия Катара&quot;&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
}}
{{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title=&quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Ваенныя інструктары''':&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Катар}}&lt;ref name=&quot;worldtribune.com&quot;&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|НАТА}}&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Пастаўкі зброі:'''
{{сцягафікацыя|Qatar}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Egypt}}&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Малдавія}}&lt;ref&gt;[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}&lt;ref&gt;[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Іншая падтрымка''':&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Судан}}&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]&lt;/ref&gt;
 |праціўнік2      = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]'''
* [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]]
* Ваенізаваныя фармаванні
* Лівійскія плямёны&lt;ref name=&quot;tribewsj&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tribespiegel&quot;/&gt;
**• Кадафа
**• Туарэгі
**• Варфала
* Замежныя найміты&lt;ref&gt;[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;
'''Ваенная патрымка''':&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}&lt;ref name=&quot;Зімбабвэ&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Ваенныя саветнікі''':&lt;br&gt;{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]&lt;ref name=&quot;РИА&quot;&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&amp;share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
'''Пастаўкі зброі:'''&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Algeria}}&lt;ref&gt;[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;зброя&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}&lt;/ref&gt;
|праціўнік3      = 
 |праціўнік4      = 
 |камандзір1      = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]&lt;br&gt;{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]]
 |камандзір2     = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] †
 |камандзір3      = 
 |камандзір4      = 
 |сілы1           = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў&lt;ref&gt;http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}&lt;/ref&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;&lt;br&gt;{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў&lt;ref name=&quot;Армия Катара&quot;/&gt;;&lt;br&gt;сотні замежных наймітаў.
 |сілы2           = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў&lt;ref name=&quot;Зімбабвэ&quot;/&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;;&lt;br&gt;сотні замежных наймітаў.
 |сілы3           = 
 |сілы4           = 
 |страты1         = 
'''Усходні фронт''':

7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў&lt;ref name=&quot;armsexpo&quot;/&gt;

'''Заходні фронт''':

''невядома''
 |страты2         = 
'''Усходні фронт''':

11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў&lt;ref name=&quot;armsexpo&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 |date=9 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;

'''Заходні фронт''':

''невядома''
 |страты3         = 
 |страты4         = 
 |агульныя страты = 25 000&lt;ref&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government &quot;Libyan revolution casualties lower than expected, says new government&quot;.] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября&lt;/ref&gt; — 50 000&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt; забітых
 |заўвага         = 
 |Commons         = 
}}
{{Паўстанне ў Лівіі}}
Першая '''грамадзянская вайна ў Лівіі''', або '''Лівійская рэвалюцыя'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|title=A Visual Look Back at the Libyan Revolution|work=PBS|date=20 October 2009|accessdate=28 October 2009|archive-date=21 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172948/http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; — узброены канфлікт [[2011]] года паміж войскамі ўрада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і паўстанцаў. Адзін з этапаў так званай «[[Арабская вясна|арабскай вясны]]».

== Прычыны ==
{{Асноўны артыкул|Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя}}
Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. У перыяд праўлення Кадафі ўзровень жыцця насельніцтва знаходзіўся на досыць высокім узроўні. Сярэдняя працягласць жыцця складала 74 гады, а сярэдні заробак набліжаўся да адзнакі 1050 долараў ЗША. Таксама дзяржава забяспечвала бясплатную адукацыю і медыцынскае абслугоўванне, выплачвала фінансавую дапамогу для набыцця жылля.

Аднак узровень беспрацоўя складаў па розных дадзеных ад 20 да 30 %. Даходы ад нафтаздабычы ішлі на ўзбагачэнне ўрада і набліжаных. Найвышэйшы ўзровень карупцыі, барацьба з іншадумствам, масавыя забойствы дысідэнтаў выклікалі незадаволенасць грамадзян&lt;ref&gt;[https://fb.ru/article/386328/voyna-v-livii-prichinyi-i-posledstviya Война в Ливии: причины и последствия]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

== Удзельнікі ==
У перадваенны час [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі]] мелі больш за 2000 танкаў, 3600 бронемашын, больш за 3000 артылерыйскіх гармат і сістэм, уключаючы [[САУ]] і [[РСЗА]], некалькі сотняў баявых самалётаў, больш за 100 верталётаў і іншае ўзбраенне. Агульная колькасць арміі складала 76 000 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.200stran.ru/war_country116.html |title=Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии |access-date=2018-12-08 |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Аднак з пачаткам канфлікту частка вайскоўцаў перайшла на бок паўстанцаў. Таксама ў рукі да мяцежнікаў трапіла нямала зброі і тэхнікі, якая раней належала ўрадавай арміі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html |title=Полковник остался без генералов |lang=ru |access-date=2019-04-07 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407064913/https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Элітнымі падраздзяленнямі УС лічыліся [[брыгада Хаміса|32-я брыгада]] і [[Рэвалюцыйны корпус аховы]], якія захоўвалі вернасць Кадафі на працягу ўсёй вайны. Таксама ў размяшчэнні ўрада Кадафі мелася Народная міліцыя колькасцю ў 40 000 чалавек, у тым ліку рэвалюцыйная гвардыя і Ісламскі пан-афрыканскі легіён. Апошні складаўся з грамадзян [[Судан]]а, [[Егіпет|Егіпта]], [[Туніс]]а, [[Малі]] і [[Чад]]а&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[https://allafrica.com/stories/201106010572.html]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.chekist.ru/article/459 |title=Вооружённые силы Ливии |access-date=2019-04-07 |archive-date=2019-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prunier45&gt;G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45&lt;/ref&gt;.

Напярэдадні пачатку грамадзянскай вайны лівійская апазіцыя існавала ў выглядзе разрозненых палітычных, грамадскіх груп і асобных плямёнаў. Многія яе прадстаўнікі хаваліся ад улады за мяжой, некаторыя знаходзіліся ў зняволенні. Характэрнай рысай апазіцыі стала адсутнасць адзінства: супраць рэжыму Кадафі выступілі прадстаўнікі арміі, [[лібералізм|ліберальных]] і [[ісламізм|ісламісцкіх]] колаў{{sfn|Хамза|2021|p=70}}. 

Сярод найбольш бачных антыкадафісцкіх фракцый быў [[Нацыянальны фронт за выратаванне Лівіі]]. Менавіта яму належыць заслуга ў арганізацыі «Дня гневу» 17 лютага 2011. Арганізацыя таксама пралабіравала на Захадзе ўвядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй. Асаблівае месца ў рэвалюцыйным руху заняў так званы [[Ісламскі Эмірат Бакра]]. У яго склад ўвайшлі прадстаўнікі [[Лівійская ісламская баявая група|Лівійскай ісламскай баявой групы]], якая мела цесныя сувязі з «[[Аль-Каіда]]й», эмігранты з ліку былых урадавых чыноўнікаў і вайскоўцаў. Арганізацыя пазіцыянавала сябе ў якасці прыхільнікаў [[манархія|манархіі]]. Не менш важнае значэнне на першым этапе грамадзянскай вайны займалі ўдзельнікі групы «[[Браты-мусульмане|Братоў-мусульман]]»{{sfn|Хамза|2021|p=70}}.

Традыцыйна вялікі ўплыў на сістэму палітычнай улады Лівіі аказвалі этнічныя меншасці. На тэрыторыі Джамахірыі да пачатку вайны пражывалі каля 140 плямёнаў і сямействаў. Адметнай рысай племянной структуры краіны стаў яе трансгранічны характар: зона пражывання плямёнаў распаўсюджвалася і на іншыя краіны, напрыклад Егіпет, Туніс, Марока і Чад. Галоўнымі праціўнікамі рэжыма сярод іх былі [[берберы|берберскія плямёны]] ([[амазігі]] і [[туарэгі]]), а таксама народ [[тубу]]. Да пачатку грамадзянскай вайны берберы складалі да 10% насельніцтва. Так, лівійскія берберы-амазігі пражывалі на захад ад Трыпалі, а туарэгі — на крайнім поўдні. Колькасць плямёнаў у перадрэвалюцыйны перыяд значна павялічылася ў сувязі з перасяленнямі народнасцей з Малі, Нігера, Алжыра і Буркіна-Фасо. Падтрымку апазіцыі аказаў так званы [[Сусветны кангрэс амазігаў]]{{sfn|Хамза|2021|p=70—71}}.

У сваю чаргу Кадафі прыняў рашэнне прыцягнення ва ўзброеныя сутыкненні племянных прадстаўнікоў з іншых краін. Актыўны ўдзел прымалі малійскія туарэгі. Іх колькасны склад дасягаў 800 чалавек. На баку лівійскага лідара выступала племя Кадафа, якое мела вялікае значэнне для кіраўніка Джамахірыі, так як ён сам паходзіў з гэтай меншасці{{sfn|Хамза|2021|p=71}}.

== Ход падзей ==
=== Пачатак грамадзянскай вайны ===
[[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|злева|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]]
15 лютага 2011 года ў [[Бенгазі]] прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гневу. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 

Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}.

У наступныя тыдні армія ўрада працягвала здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змагла аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}.

Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на захадзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}.

=== Заходняя ваенная інтэрвенцыя ===
{{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}}
[[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]]
Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў абарону мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевае эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вялікабрытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}.

19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыю «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка альянс абвясціў пра пачатак [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень ВМС кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя караблі, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Фактычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}.

Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

=== Пераходы ініцыятыў ===
{{некалькі выяў

&lt;!-- Значныя параметры --&gt;
 | align             = 
 | direction         =horizontal
 | background color  = &lt;!-- колер фона --&gt;

&lt;!-- Загаловак --&gt;
 | header_background = 
 | header_align      = right
 | header            =

&lt;!-- Выявы --&gt;
 | width             = 200
&lt;!--выява 1--&gt;
 | image1            = Gulf of Sirt Front 29 March.svg
 | caption1          = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі
&lt;!--выява 2--&gt;
 | image2            = Gulf of Sirt Front 11 April.svg
 | caption2          = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў
 | footer_background = 
 | footer_align      = &lt;!-- left &quot;злева&quot; (па змоўчанні), center &quot;пасярэдзіне&quot;, right &quot;справа&quot; --&gt;
 | footer            = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка.
}}
22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу&lt;ref name=aljazeera-blog-3-26&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=skynews1&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф&lt;ref name=libyafeb2&gt;{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву&lt;ref name=aljazeera-blog-3-27&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў&lt;ref name=libyafeb2 /&gt;&lt;ref name=straitstimes1&gt;{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}&lt;/ref&gt;. Горад [[Сірт]], куды рушыла апазіцы, быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)&lt;ref name=&quot;ctv&quot;&gt;{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ўмяшання замежных войск, армія Лівіі здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння&lt;ref name=aljazeera-blog-3-29&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt; і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі&lt;ref name=&quot;vesti&quot;&gt;[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18kras&quot;&gt;{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю&lt;ref name=rs&gt;Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011&lt;/ref&gt;. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}.

На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад&lt;ref name=ottawacitizen1&gt;{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;, Рас-Лануф&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;, Брэгу&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt; і атакавалі Адждабію&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}.

Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета&lt;ref name=&quot;мисурата&quot;/&gt;.

Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі. Лаялісты часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}} і праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку вялася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады&lt;ref name=&quot;мисурата&quot;&gt;[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]&lt;/ref&gt;. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па Місураце, і захапілі партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}.

Тым часам альянс правёў бамбардзіроўкі аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць кіраўніка краіны. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў загінулі пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}.

=== Разгром кадафісцкіх сіл ===
[[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]]
Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызналі ўзначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}.

У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам свой сцяг Лівіі, , у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 

20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}.

== Вынікі і наступствы ==
Ваеннае супрацьстаянне скончылася звяржэннем і забойствам Муамара Кадафі, пасля чаго ўлада ў краіне перайшла да ПНС. Грамадзянская вайна ў Лівіі стала найбуйнейшым па ліку ахвяр канфліктам у ходзе [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны ў Сірыі]]. 

Вайна нанесла моцны ўдар па эканоміцы краіны, перш за ўсё па яе знешным гандлі. Напрыклад, таваразварот Лівіі з [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] у 2011 годзе склаў каля траціны (каля $12 млрд) ад ўзроўня [[2010]] года (тады ён быў каля $35 млрд). Але ўжо ў [[2012]] годзе тавараабарот з ЕС перавысіў узровень 2010 года.

Наступствам звяржэння ў 2011 годзе Муамара Кадафі стаў крызіс у [[Малі]], калі на малійскую тэрыторыю хлынулі ўцекачы з плямёнаў туарэгаў. Заняўшы паўночную частку Малі, яны абвясцілі там незалежную дзяржава [[Азавад]]. Пазней туарэгаў з падкантрольных тэрыторый выціснулі экстрэмісты.

Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі краіны ўзброеныя сутычкі не сканчаліся, так як частка лаялістаў вырашыла [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|працягнуць барацьбу]]. Вяліся сутыкненні паміж рознымі апалчэннямі былой апазіцыі. Праз пару гадоў ваенныя дзеянні прывялі да [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|шматбаковай канфрантацыі]] з удзелам Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, Палаты прадстаўнікоў, лівійскіх плямёнаў, баевікоў з радыкальных ісламіскіх груповак і іншых сіл.

== Людскія страты ==
Колькасць загінуўшых на першым этапе ацэньваецца ў 25, 30 або 50 тысяч у розных крыніцах&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;, яшчэ 50 тысяч параненых&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}&lt;/ref&gt; і 4 тысячы зніклых&lt;ref&gt;Karin Laub (8 September 2011). [https://www.theguardian.com/info/2015/dec/09/removed-news-agency-feed-article «Libyan estimate: At least 30,000 died in the war»]. The Guardian. London. Associated Press. Retrieved 25 November 2011.&lt;/ref&gt;.

У студзені 2013 года новы лівійскі ўрад заявіў, грунтуючыся на незавершаных даследаваннях, што ў ходзе канфлікту было забіта 4700 паўстанцаў і столькі ж лаялістаў, яшчэ 2100 камбатантаў прапалі без вестак. Колькасць забітых і зніклых без вестак грамадзянскіх асоб не падлічвалася&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;/&gt;. [[Human Rights Watch]] 1350 байцоў апазіцыі былі прызнаныя зніклымі без вестак у ходзе баявых дзеянняў на ўсходзе&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya Counts More Martyrs Than Bodies|url=https://www.nytimes.com/2011/09/17/world/africa/skirmishes-flare-around-qaddafi-strongholds.html?pagewanted=2&amp;_r=1|publisher = [[Human Rights Watch]] | date= September 16, 2011|first=Rod|last=Nordland}}&lt;/ref&gt;, 781—900 — у [[Бітва за Місурату|бітве за Місурату]], з якіх 163 былі пазней выяўлены ў двух масавых магілах&lt;ref&gt;[http://www.sun-sentinel.com/news/nationworld/sns-ap-ml-libya-pows,0,6257434.story?track=rss Libyan rebels hand out rules on POW treatment; some 300 in custody, including 10 foreigners]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.theworld.org/2012/12/missing-in-libya/ |title=Thousands Still Missing in Post-Revolution Libya |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-date=20 чэрвеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620160702/http://www.theworld.org/2012/12/missing-in-libya/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, 136 — падчас [[Баі за горы Нафуса|кампаніі ў гарах Нафуса]], 74 — у [[Баі на дарозе Брэга–Адждабія|баях на дарозе Брэга—Адждабія]] і да 700 паўстанцаў прапалі без вестак у [[Бітва за Бін-Джавад|бітве за Бін-Джавад]], з якіх 170 былі пазней знойдзены ў брацкай магіле&lt;ref name=massgrave&gt;[https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/libya-militia-holding-2-british-nationals-accuses-them-of-spying-on-government-facilities/2012/03/05/gIQAp9DWsR_story.html Libya holds funeral for 170 bodies found in largest civil war mass grave] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120313051303/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/libya-militia-holding-2-british-nationals-accuses-them-of-spying-on-government-facilities/2012/03/05/gIQAp9DWsR_story.html |date=13 сакавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;. Яшчэ 2708—2827 паўстанцаў усё яшчэ лічыліся прапаўшымі без вестак. На Усходнім фронце паўстанцы страцілі 4145 чалавек забітымі, 3144 прапаўшымі без вестак і звыш 1000 параненых&lt;ref&gt;Carrere, Jean [http://www.rudaw.net/english/world/3805.html?print «Ajdabiya: A City Under Pressure».]// Rudaw.net, 7 July 2011 Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=armsexpo&gt;{{Cite web |url=http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |title=В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны |access-date=2012-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |archive-date=2012-04-27 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Тут жа ўрадавая арміі і праўрадавыя апалчэнні страцілі 2114 загінулых&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775# Libya rebels demand Algeria return Gaddafi family]//Reuters/MSNBC, 30 August 2011.&lt;/ref&gt;. Вялікія страты панесла [[Брыгада Хаміса]], што ваявала за ўрад (9000 забітых, параненых, зніклых, палонных і дэзерціраў, што складае 90 % ад асабістага складу)&lt;ref&gt;[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 |date=2011-09-09 }} {{V|10|06|2012}}&lt;/ref&gt;. Частка палоненых лаялістаў была пакарана смерцю. Так у жніўні 2011 у Місураце паўстанцы забілі каля 1000 палонных&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2170025/Back-bloody-anarchy-Andrew-Malone-revisits-Libya-finds-country-riven-torture-mass-murder-savage-vengeance.html Back to bloody anarchy: Andrew Malone revisits Libya and finds a country riven by torture, mass murder and savage vengeance]&lt;/ref&gt;.

Страты замежных сіл склалі: адзін брытанскі лётчык, які загінуў у авіякатастрофе ў Італіі&lt;ref&gt;{{cite web|title=RAF man killed in Italy road crash|publisher=BBC|url=http://www.bbc.com/news/uk-14241272|date=2011-07-21}}&lt;/ref&gt;, а таксама ад 21 да 35 байцоў брытанскага спецатрада {{нп3|Асаблівая паветраная служба|SAS|en|Special Air Service}}&lt;ref name=&quot;spets&quot;&gt;[http://warsonline.info/siriya/spetsnaz-voysk-nato-aktivno-deystvuet-v-damaske-i-aleppo.html Спецназ войск НАТО активно действует в Дамаске и Алеппо] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181213194324/http://warsonline.info/siriya/spetsnaz-voysk-nato-aktivno-deystvuet-v-damaske-i-aleppo.html |date=13 снежня 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://argumentiru.com/world/2011/09/123535 Дорогой британский спецназ возвращается домой. Потери признаны «неприемлемыми»]&lt;/ref&gt;. Неназваная колькасць забітых і параненых меліся ў шэрагах арміі Туніса падчас баёў за Вазін&lt;ref name=&quot;тунисцы&quot;&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |access-date=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt; і заходніх спецпадраздзяленняў у перастрэлцы ў ноч з 22-га на 23-га жніўня ў Трыпалі&lt;ref&gt;[http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 Па даных з Трыпалі, сур’ёзныя страты панесла тут група брытанскага спецпрызна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418075843/http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 |date=18 красавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;.

Дакладныя даныя пра страты мірнага насельніцтва адсутнічаюць. Па заяве афіцыйнага Трыпалі 1 чэрвеня 2011 года, з 19 сакавіка па 26 мая толькі ад ракет і бомбаў НАТА было забіта 718 і паранена 4067 чалавек&lt;ref&gt;[http://www.regnum.ru/news/accidents/1411230.html В результате авиаударов НАТО в Ливии погибло 718 и ранено более 4000 мирных жителей]//ИА Regnum, 01.06.2011&lt;/ref&gt;. Лівійскае адзяленне [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|МКЧК]] паведамляла пра 1 400 загінулых грамадзянскіх ад дзеянняў інтэрвентаў&lt;ref&gt;[https://svpressa.ru/war21/article/49161/ Цена за голову Каддафи — 3500 бойцов НАТО]&lt;/ref&gt;. Паводле інфармацыі, агучанай паслом [[Іран|Ісламскай Рэспублікі Іран]] у Расіі Махмудам Рэзай Саджадзі, толькі пад бамбардзіроўкамі загінула 40 тыс. жыхароў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 |title=Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012 |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028001426/http://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 |archive-date=28 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Па даных былога пасла Расіі ў Лівіі Уладзіміра Чамава ў ходзе ваенных дзеянняў прапала без вестак 30 тысяч лівійцаў&lt;ref&gt;[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // Журнал «Москва»&lt;/ref&gt;. Падчас гарадскіх баёў ад 800 да 2 150 мірных грамадзян загінулі ў Сірце (+370 чалавек сталі ахвярамі рэпрэсій ПНС&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2011/10/24/libya-apparent-execution-53-gaddafi-supporters Libya: Apparent Execution of 53 Gaddafi Supporters Bodies Found at Sirte Hotel Used by Anti-Gaddafi Fighters]&lt;/ref&gt;), некалькі сотняў у Эз-Завіі&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/video/2012/feb/16/libya-uprising-one-year-on-zawiyah?newsfeed=true Libya uprising one year on: remembering the Zawiyah massacre — video]&lt;/ref&gt;, ад 25 да 30 — у Адждабіі, мінімум 1 — у Брэзе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.edostatenews.com/libyan-rebels-hold-funeral-for-dead-soldiers-in-fight-for-brega/|title=Libyan rebels hold funeral for dead soldiers in fight for Brega|access-date=21 November 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, 108 (+167 параненых) — у Трыпалі. Таксама загінуў адзін грамадзянін [[ПАР]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=Anton Hammerl|url=http://www.cpj.org/killed/2011/anton-hammerl.php|access-date=13 November 2011|newspaper=Committee to Protect Journalists|date=5 April 2011}}&lt;/ref&gt; і паранены грамадзянін Туніса&lt;ref name=&quot;тунисцы&quot;/&gt;.

== Ваенныя злачынствы ==
У пачатку вайны ў Лівіі [[26 лютага]] 2011 Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд Пракурора Міжнароднага крымінальнага суда. [[16 мая]] пракуратура МУС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў злачынствах супраць чалавечнасці. [[27 чэрвеня]] Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, Сейфа аль-Іслама і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

У дакладзе, які быў падрыхтаваны аўтарытэтнай міжнароднай праваабарончай арганізацыяй ''Human Rights Watch'', якая базуецца ў [[Нью-Ёрк]]у, гаворыцца, што расправа над лідарам Лівійскай Джамахірыі Муамарам Кадафі і яго асяроддзем, зладжаная 20 кастрычніка 2011 года, уяўляе сабой ваеннае злачынства.

Па словах яе экспертаў, сабраныя імі новыя даныя паказваюць на «відавочную пакаранне» без суда і следства мяцежнікамі не толькі Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма, але і «дзесяткаў палонных» з ліку тых, хто знаходзіўся ў асяроддзі ранейшага лівійскага кіраўніка ў апошні дзень яго жыцця. Мяцежнікі пакаралі смерцю па меншай меры 66 палонных у гасцініцы «Махары». Атрыманая Human Rights Watch інфармацыя паказвае на тое, што Мутазім Кадафі, паранены пры першапачатковым сутыкненні паміж аўтакалонай бацькі і паўстанцамі, быў дастаўлены жывым з Сірта ў Місурату, дзе яго неўзабаве забілі. Сам Муамар Кадафі быў жорстка збіты. Акрамя таго, яго калолі штыком, сведчыць арганізацыя, спасылаючыся на відэазапісы, зробленыя самімі мяцежнікамі на камеры мабільных тэлефонаў.

Агенцтва Франс Прэс перадае інфармацыю, што ў яе распараджэнні апынуўся даклад Камісіі ААН па расследаванні ваенных злачынстваў і парушэнняў правоў чалавека падчас грамадзянскай вайны ў Лівіі. З гэтай справаздачы можна зрабіць выснову, што «з 20 расследаваных налётаў НАТА камісія выявіла пяць налётаў, падчас якіх былі забітыя 60 мірных жыхароў, 55 атрымалі раненні»&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_ly/20120303/584131343.html РИА «Новости». «Жертвами серии авиаударов НАТО в Ливии стали 60 мирных жителей — ООН». 02:4203.03.2012]&lt;/ref&gt;.

[[29 мая]] 2011 каталіцкі апостальскі вікарый Трыпалі біскуп Джавані Марцінелі прыехаў у Італію, каб звярнуць увагу сусветнай супольнасці на пакуты мірнага насельніцтва Лівіі з-за бамбардзіровак краіны авіяцыяй НАТА. Як паведамляе радыё [[Ватыкан]]а, біскуп заявіў, што некалькі грамадзянскіх асоб загінулі на яго вачах&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_war/20110529/381520199.html Католический епископ Триполи призвал прекратить бомбардировки Ливии]&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстанне зброі са збедненым уранам ==
У ліпені [[2018]] года ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са [[Збеднены ўран|збедненым уранам]], калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]&lt;/ref&gt;. Улады мелі намер звярнуцца ў МАГАТЭ і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА&lt;ref&gt;[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}&lt;/ref&gt;.

Афіцыйныя прадстаўнікі Паўночнаатлантычнага альянсу абвяргаюць любую інфармацыю пра ўжыванне забароненых рэчываў у канфлікце ў Лівіі.

== Інфармацыйная вайна ==
Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення ў лютым хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на [[Ютуб]]е і паведамленняў у [[Твітэр]]ы, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх [[СМІ]], як [[CNN]], [[BBC]], [[NBC]], [[CBS]], [[ABC]], канал «[[Fox News]]» і [[Аль-Джазіра]] прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войск (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Тым не менш, усе гэтыя гісторыі сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. 

З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені НАТА адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (Захад і рэжым Кадафі) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідараў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

== Замежны ўдзел ==
=== Заходняя кааліцыя ===
[[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]]
Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.  

Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}.
=== Беларусь ===
{{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}
[[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.&lt;/ref&gt;.

15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] //  The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.&lt;/ref&gt; — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі&lt;ref name=&quot;febr&quot;/&gt;. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;/&gt;. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях&lt;ref name=&quot;febr&quot;&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;.

6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;.

8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы&lt;ref&gt;[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.&lt;/ref&gt;.

Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;&gt;[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;/&gt;. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»&lt;ref&gt;[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]&lt;/ref&gt;.

Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]&lt;ref&gt;[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013&lt;/ref&gt;) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў.

== Гл. таксама ==
* [[Замежныя найміты ў Лівіі]]
* [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}}
* {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}}
* {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}}
* {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}}
* {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}
* {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}
* {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}}
* {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}}
* {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}}
* {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}}
* {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ &quot;Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes&quot;] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}}

== Спасылкі ==
* [http://www.izvestia.ru/world/article3152501/ Ю. Снегирев. Мятеж в пустыне]
* [http://www.izvestia.ru/world/article3152559/ Ю. Снегирев. Война в песочнице]
* [http://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.//Передача радиостанции «Эхо Москвы»]
* [http://www.izvestia.ru/story/191 О. Джемаль, М. Сайченко. Ливийский дневник]
* [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] Петр Силантьев, 23 июня 2011
* [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии]
* «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане» Комсомольская правда [https://m.kp.by/daily/25664/825870/]{{Недаступная спасылка}}
* Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео)
* [https://www.historyguy.com/libyan_war_2011.htm Сітуацыя ў Лівіі ў 2011 годзе (англ.)]
* [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Грамадзянскія войны ў Лівіі (руск.)]

{{Арабская вясна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]]
[[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]]
[[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]]
[[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]]</text>
      <sha1>amtki3gq9l9ysril13a9p6hkq55cczq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204518</id>
      <parentid>5204517</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:54:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Удзельнікі */</comment>
      <origin>5204518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107713" sha1="hz10cdjvn9ccwbix8tb9qx9i0axv2ma" xml:space="preserve">{{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}}
{{Узброены канфлікт
 |канфлікт        = Грамадзянская вайна ў Лівіі
 |частка          = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]]
 |выява           = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]]
 |памер           = 
 |загаловак       = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]]
 |дата            = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]]
 |месца           = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]]  [[Лівія]]
 |прычына         = 
 |casus belli     = 
 |вынік           = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]
 |змены           = 
 |праціўнік1      = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]'''
*[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]]
*Лівійскія плямёны&lt;ref name=&quot;tribewsj&quot;&gt;{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tribespiegel&quot;&gt;{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}&lt;/ref&gt;
**• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]])
**• Амазігі
** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]]
* Замежныя найміты&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;
'''
'''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''':
*{{Сцягафікацыя|НАТА}}
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = Членаў НАТА
|{{Сцягафікацыя|Belgium}}
|{{Сцягафікацыя|Bulgaria}}
|{{Сцягафікацыя|Canada}}
|{{Сцягафікацыя|Denmark}}
|[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]
|{{Сцягафікацыя|Greece}}
|{{Сцягафікацыя|Italy}}
|{{Сцягафікацыя|Netherlands}}
|{{Сцягафікацыя|Norway}}&lt;ref&gt;{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Romania}}
|{{Сцягафікацыя|Spain}}
|{{Сцягафікацыя|Turkey}}
|{{Сцягафікацыя|United Kingdom}}
|{{Сцягафікацыя|United States}}
}}
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = Іншых краін
|{{Сцягафікацыя|Туніс}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Jordan}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Sweden}}
|{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&amp;cid=1300255413630&amp;p=1135099400124&amp;pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Катар}}&lt;ref name=&quot;Армия Катара&quot;&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
}}
{{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title=&quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Ваенныя інструктары''':&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Катар}}&lt;ref name=&quot;worldtribune.com&quot;&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|НАТА}}&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Пастаўкі зброі:'''
{{сцягафікацыя|Qatar}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Egypt}}&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Малдавія}}&lt;ref&gt;[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}&lt;ref&gt;[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Іншая падтрымка''':&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Судан}}&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]&lt;/ref&gt;
 |праціўнік2      = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]'''
* [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]]
* Ваенізаваныя фармаванні
* Лівійскія плямёны&lt;ref name=&quot;tribewsj&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tribespiegel&quot;/&gt;
**• Кадафа
**• Туарэгі
**• Варфала
* Замежныя найміты&lt;ref&gt;[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;
'''Ваенная патрымка''':&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}&lt;ref name=&quot;Зімбабвэ&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Ваенныя саветнікі''':&lt;br&gt;{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]&lt;ref name=&quot;РИА&quot;&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&amp;share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
'''Пастаўкі зброі:'''&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Algeria}}&lt;ref&gt;[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;зброя&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}&lt;/ref&gt;
|праціўнік3      = 
 |праціўнік4      = 
 |камандзір1      = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]&lt;br&gt;{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]]
 |камандзір2     = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] †
 |камандзір3      = 
 |камандзір4      = 
 |сілы1           = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў&lt;ref&gt;http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}&lt;/ref&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;&lt;br&gt;{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў&lt;ref name=&quot;Армия Катара&quot;/&gt;;&lt;br&gt;сотні замежных наймітаў.
 |сілы2           = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў&lt;ref name=&quot;Зімбабвэ&quot;/&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;;&lt;br&gt;сотні замежных наймітаў.
 |сілы3           = 
 |сілы4           = 
 |страты1         = 
'''Усходні фронт''':

7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў&lt;ref name=&quot;armsexpo&quot;/&gt;

'''Заходні фронт''':

''невядома''
 |страты2         = 
'''Усходні фронт''':

11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў&lt;ref name=&quot;armsexpo&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 |date=9 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;

'''Заходні фронт''':

''невядома''
 |страты3         = 
 |страты4         = 
 |агульныя страты = 25 000&lt;ref&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government &quot;Libyan revolution casualties lower than expected, says new government&quot;.] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября&lt;/ref&gt; — 50 000&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt; забітых
 |заўвага         = 
 |Commons         = 
}}
{{Паўстанне ў Лівіі}}
Першая '''грамадзянская вайна ў Лівіі''', або '''Лівійская рэвалюцыя'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|title=A Visual Look Back at the Libyan Revolution|work=PBS|date=20 October 2009|accessdate=28 October 2009|archive-date=21 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172948/http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; — узброены канфлікт [[2011]] года паміж войскамі ўрада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і паўстанцаў. Адзін з этапаў так званай «[[Арабская вясна|арабскай вясны]]».

== Прычыны ==
{{Асноўны артыкул|Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя}}
Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. У перыяд праўлення Кадафі ўзровень жыцця насельніцтва знаходзіўся на досыць высокім узроўні. Сярэдняя працягласць жыцця складала 74 гады, а сярэдні заробак набліжаўся да адзнакі 1050 долараў ЗША. Таксама дзяржава забяспечвала бясплатную адукацыю і медыцынскае абслугоўванне, выплачвала фінансавую дапамогу для набыцця жылля.

Аднак узровень беспрацоўя складаў па розных дадзеных ад 20 да 30 %. Даходы ад нафтаздабычы ішлі на ўзбагачэнне ўрада і набліжаных. Найвышэйшы ўзровень карупцыі, барацьба з іншадумствам, масавыя забойствы дысідэнтаў выклікалі незадаволенасць грамадзян&lt;ref&gt;[https://fb.ru/article/386328/voyna-v-livii-prichinyi-i-posledstviya Война в Ливии: причины и последствия]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

== Удзельнікі ==
У перадваенны час [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі]] мелі больш за 2000 танкаў, 3600 бронемашын, больш за 3000 артылерыйскіх гармат і сістэм, уключаючы [[САУ]] і [[Рэактыўная сістэма залпавага агню|РСЗА]], некалькі сотняў баявых самалётаў, больш за 100 верталётаў і іншае ўзбраенне. Агульная колькасць арміі складала 76 000 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.200stran.ru/war_country116.html |title=Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии |access-date=2018-12-08 |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Аднак з пачаткам канфлікту частка вайскоўцаў перайшла на бок паўстанцаў. Таксама ў рукі да мяцежнікаў трапіла нямала зброі і тэхнікі, якая раней належала ўрадавай арміі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html |title=Полковник остался без генералов |lang=ru |access-date=2019-04-07 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407064913/https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Элітнымі падраздзяленнямі УС лічыліся [[брыгада Хаміса|32-я брыгада]] і [[Рэвалюцыйны корпус аховы]], якія захоўвалі вернасць Кадафі на працягу ўсёй вайны. Таксама ў размяшчэнні ўрада Кадафі мелася Народная міліцыя колькасцю ў 40 000 чалавек, у тым ліку рэвалюцыйная гвардыя і Ісламскі пан-афрыканскі легіён. Апошні складаўся з грамадзян [[Судан]]а, [[Егіпет|Егіпта]], [[Туніс]]а, [[Малі]] і [[Чад]]а&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[https://allafrica.com/stories/201106010572.html]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.chekist.ru/article/459 |title=Вооружённые силы Ливии |access-date=2019-04-07 |archive-date=2019-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prunier45&gt;G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45&lt;/ref&gt;.

Напярэдадні пачатку грамадзянскай вайны лівійская апазіцыя існавала ў выглядзе разрозненых палітычных, грамадскіх груп і асобных плямёнаў. Многія яе прадстаўнікі хаваліся ад улады за мяжой, некаторыя знаходзіліся ў зняволенні. Характэрнай рысай апазіцыі стала адсутнасць адзінства: супраць рэжыму Кадафі выступілі прадстаўнікі арміі, [[лібералізм|ліберальных]] і [[ісламізм|ісламісцкіх]] колаў{{sfn|Хамза|2021|p=70}}. 

Сярод найбольш бачных антыкадафісцкіх фракцый быў [[Нацыянальны фронт за выратаванне Лівіі]]. Менавіта яму належыць заслуга ў арганізацыі «Дня гневу» 17 лютага 2011. Арганізацыя таксама пралабіравала на Захадзе ўвядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй. Асаблівае месца ў рэвалюцыйным руху заняў так званы [[Ісламскі Эмірат Бакра]]. У яго склад ўвайшлі прадстаўнікі [[Лівійская ісламская баявая група|Лівійскай ісламскай баявой групы]], якая мела цесныя сувязі з «[[Аль-Каіда]]й», эмігранты з ліку былых урадавых чыноўнікаў і вайскоўцаў. Арганізацыя пазіцыянавала сябе ў якасці прыхільнікаў [[манархія|манархіі]]. Не менш важнае значэнне на першым этапе грамадзянскай вайны займалі ўдзельнікі групы «[[Браты-мусульмане|Братоў-мусульман]]»{{sfn|Хамза|2021|p=70}}.

Традыцыйна вялікі ўплыў на сістэму палітычнай улады Лівіі аказвалі этнічныя меншасці. На тэрыторыі Джамахірыі да пачатку вайны пражывалі каля 140 плямёнаў і сямействаў. Адметнай рысай племянной структуры краіны стаў яе трансгранічны характар: зона пражывання плямёнаў распаўсюджвалася і на іншыя краіны, напрыклад Егіпет, Туніс, Марока і Чад. Галоўнымі праціўнікамі рэжыма сярод іх былі [[берберы|берберскія плямёны]] ([[амазігі]] і [[туарэгі]]), а таксама народ [[тубу]]. Да пачатку грамадзянскай вайны берберы складалі да 10% насельніцтва. Так, лівійскія берберы-амазігі пражывалі на захад ад Трыпалі, а туарэгі — на крайнім поўдні. Колькасць плямёнаў у перадрэвалюцыйны перыяд значна павялічылася ў сувязі з перасяленнямі народнасцей з Малі, Нігера, Алжыра і Буркіна-Фасо. Падтрымку апазіцыі аказаў так званы [[Сусветны кангрэс амазігаў]]{{sfn|Хамза|2021|p=70—71}}.

У сваю чаргу Кадафі прыняў рашэнне прыцягнення ва ўзброеныя сутыкненні племянных прадстаўнікоў з іншых краін. Актыўны ўдзел прымалі малійскія туарэгі. Іх колькасны склад дасягаў 800 чалавек. На баку лівійскага лідара выступала племя Кадафа, якое мела вялікае значэнне для кіраўніка Джамахірыі, так як ён сам паходзіў з гэтай меншасці{{sfn|Хамза|2021|p=71}}.

== Ход падзей ==
=== Пачатак грамадзянскай вайны ===
[[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|злева|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]]
15 лютага 2011 года ў [[Бенгазі]] прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гневу. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 

Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}.

У наступныя тыдні армія ўрада працягвала здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змагла аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}.

Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на захадзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}.

=== Заходняя ваенная інтэрвенцыя ===
{{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}}
[[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]]
Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў абарону мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевае эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вялікабрытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}.

19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыю «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка альянс абвясціў пра пачатак [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень ВМС кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя караблі, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Фактычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}.

Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

=== Пераходы ініцыятыў ===
{{некалькі выяў

&lt;!-- Значныя параметры --&gt;
 | align             = 
 | direction         =horizontal
 | background color  = &lt;!-- колер фона --&gt;

&lt;!-- Загаловак --&gt;
 | header_background = 
 | header_align      = right
 | header            =

&lt;!-- Выявы --&gt;
 | width             = 200
&lt;!--выява 1--&gt;
 | image1            = Gulf of Sirt Front 29 March.svg
 | caption1          = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі
&lt;!--выява 2--&gt;
 | image2            = Gulf of Sirt Front 11 April.svg
 | caption2          = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў
 | footer_background = 
 | footer_align      = &lt;!-- left &quot;злева&quot; (па змоўчанні), center &quot;пасярэдзіне&quot;, right &quot;справа&quot; --&gt;
 | footer            = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка.
}}
22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу&lt;ref name=aljazeera-blog-3-26&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=skynews1&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф&lt;ref name=libyafeb2&gt;{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву&lt;ref name=aljazeera-blog-3-27&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў&lt;ref name=libyafeb2 /&gt;&lt;ref name=straitstimes1&gt;{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}&lt;/ref&gt;. Горад [[Сірт]], куды рушыла апазіцы, быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)&lt;ref name=&quot;ctv&quot;&gt;{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ўмяшання замежных войск, армія Лівіі здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння&lt;ref name=aljazeera-blog-3-29&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt; і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі&lt;ref name=&quot;vesti&quot;&gt;[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18kras&quot;&gt;{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю&lt;ref name=rs&gt;Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011&lt;/ref&gt;. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}.

На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад&lt;ref name=ottawacitizen1&gt;{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;, Рас-Лануф&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;, Брэгу&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt; і атакавалі Адждабію&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}.

Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета&lt;ref name=&quot;мисурата&quot;/&gt;.

Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі. Лаялісты часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}} і праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку вялася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады&lt;ref name=&quot;мисурата&quot;&gt;[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]&lt;/ref&gt;. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па Місураце, і захапілі партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}.

Тым часам альянс правёў бамбардзіроўкі аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць кіраўніка краіны. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў загінулі пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}.

=== Разгром кадафісцкіх сіл ===
[[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]]
Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызналі ўзначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}.

У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам свой сцяг Лівіі, , у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 

20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}.

== Вынікі і наступствы ==
Ваеннае супрацьстаянне скончылася звяржэннем і забойствам Муамара Кадафі, пасля чаго ўлада ў краіне перайшла да ПНС. Грамадзянская вайна ў Лівіі стала найбуйнейшым па ліку ахвяр канфліктам у ходзе [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны ў Сірыі]]. 

Вайна нанесла моцны ўдар па эканоміцы краіны, перш за ўсё па яе знешным гандлі. Напрыклад, таваразварот Лівіі з [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] у 2011 годзе склаў каля траціны (каля $12 млрд) ад ўзроўня [[2010]] года (тады ён быў каля $35 млрд). Але ўжо ў [[2012]] годзе тавараабарот з ЕС перавысіў узровень 2010 года.

Наступствам звяржэння ў 2011 годзе Муамара Кадафі стаў крызіс у [[Малі]], калі на малійскую тэрыторыю хлынулі ўцекачы з плямёнаў туарэгаў. Заняўшы паўночную частку Малі, яны абвясцілі там незалежную дзяржава [[Азавад]]. Пазней туарэгаў з падкантрольных тэрыторый выціснулі экстрэмісты.

Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі краіны ўзброеныя сутычкі не сканчаліся, так як частка лаялістаў вырашыла [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|працягнуць барацьбу]]. Вяліся сутыкненні паміж рознымі апалчэннямі былой апазіцыі. Праз пару гадоў ваенныя дзеянні прывялі да [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|шматбаковай канфрантацыі]] з удзелам Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, Палаты прадстаўнікоў, лівійскіх плямёнаў, баевікоў з радыкальных ісламіскіх груповак і іншых сіл.

== Людскія страты ==
Колькасць загінуўшых на першым этапе ацэньваецца ў 25, 30 або 50 тысяч у розных крыніцах&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;, яшчэ 50 тысяч параненых&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}&lt;/ref&gt; і 4 тысячы зніклых&lt;ref&gt;Karin Laub (8 September 2011). [https://www.theguardian.com/info/2015/dec/09/removed-news-agency-feed-article «Libyan estimate: At least 30,000 died in the war»]. The Guardian. London. Associated Press. Retrieved 25 November 2011.&lt;/ref&gt;.

У студзені 2013 года новы лівійскі ўрад заявіў, грунтуючыся на незавершаных даследаваннях, што ў ходзе канфлікту было забіта 4700 паўстанцаў і столькі ж лаялістаў, яшчэ 2100 камбатантаў прапалі без вестак. Колькасць забітых і зніклых без вестак грамадзянскіх асоб не падлічвалася&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;/&gt;. [[Human Rights Watch]] 1350 байцоў апазіцыі былі прызнаныя зніклымі без вестак у ходзе баявых дзеянняў на ўсходзе&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya Counts More Martyrs Than Bodies|url=https://www.nytimes.com/2011/09/17/world/africa/skirmishes-flare-around-qaddafi-strongholds.html?pagewanted=2&amp;_r=1|publisher = [[Human Rights Watch]] | date= September 16, 2011|first=Rod|last=Nordland}}&lt;/ref&gt;, 781—900 — у [[Бітва за Місурату|бітве за Місурату]], з якіх 163 былі пазней выяўлены ў двух масавых магілах&lt;ref&gt;[http://www.sun-sentinel.com/news/nationworld/sns-ap-ml-libya-pows,0,6257434.story?track=rss Libyan rebels hand out rules on POW treatment; some 300 in custody, including 10 foreigners]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.theworld.org/2012/12/missing-in-libya/ |title=Thousands Still Missing in Post-Revolution Libya |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-date=20 чэрвеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620160702/http://www.theworld.org/2012/12/missing-in-libya/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, 136 — падчас [[Баі за горы Нафуса|кампаніі ў гарах Нафуса]], 74 — у [[Баі на дарозе Брэга–Адждабія|баях на дарозе Брэга—Адждабія]] і да 700 паўстанцаў прапалі без вестак у [[Бітва за Бін-Джавад|бітве за Бін-Джавад]], з якіх 170 былі пазней знойдзены ў брацкай магіле&lt;ref name=massgrave&gt;[https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/libya-militia-holding-2-british-nationals-accuses-them-of-spying-on-government-facilities/2012/03/05/gIQAp9DWsR_story.html Libya holds funeral for 170 bodies found in largest civil war mass grave] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120313051303/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/libya-militia-holding-2-british-nationals-accuses-them-of-spying-on-government-facilities/2012/03/05/gIQAp9DWsR_story.html |date=13 сакавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;. Яшчэ 2708—2827 паўстанцаў усё яшчэ лічыліся прапаўшымі без вестак. На Усходнім фронце паўстанцы страцілі 4145 чалавек забітымі, 3144 прапаўшымі без вестак і звыш 1000 параненых&lt;ref&gt;Carrere, Jean [http://www.rudaw.net/english/world/3805.html?print «Ajdabiya: A City Under Pressure».]// Rudaw.net, 7 July 2011 Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=armsexpo&gt;{{Cite web |url=http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |title=В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны |access-date=2012-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |archive-date=2012-04-27 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Тут жа ўрадавая арміі і праўрадавыя апалчэнні страцілі 2114 загінулых&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775# Libya rebels demand Algeria return Gaddafi family]//Reuters/MSNBC, 30 August 2011.&lt;/ref&gt;. Вялікія страты панесла [[Брыгада Хаміса]], што ваявала за ўрад (9000 забітых, параненых, зніклых, палонных і дэзерціраў, што складае 90 % ад асабістага складу)&lt;ref&gt;[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 |date=2011-09-09 }} {{V|10|06|2012}}&lt;/ref&gt;. Частка палоненых лаялістаў была пакарана смерцю. Так у жніўні 2011 у Місураце паўстанцы забілі каля 1000 палонных&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2170025/Back-bloody-anarchy-Andrew-Malone-revisits-Libya-finds-country-riven-torture-mass-murder-savage-vengeance.html Back to bloody anarchy: Andrew Malone revisits Libya and finds a country riven by torture, mass murder and savage vengeance]&lt;/ref&gt;.

Страты замежных сіл склалі: адзін брытанскі лётчык, які загінуў у авіякатастрофе ў Італіі&lt;ref&gt;{{cite web|title=RAF man killed in Italy road crash|publisher=BBC|url=http://www.bbc.com/news/uk-14241272|date=2011-07-21}}&lt;/ref&gt;, а таксама ад 21 да 35 байцоў брытанскага спецатрада {{нп3|Асаблівая паветраная служба|SAS|en|Special Air Service}}&lt;ref name=&quot;spets&quot;&gt;[http://warsonline.info/siriya/spetsnaz-voysk-nato-aktivno-deystvuet-v-damaske-i-aleppo.html Спецназ войск НАТО активно действует в Дамаске и Алеппо] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181213194324/http://warsonline.info/siriya/spetsnaz-voysk-nato-aktivno-deystvuet-v-damaske-i-aleppo.html |date=13 снежня 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://argumentiru.com/world/2011/09/123535 Дорогой британский спецназ возвращается домой. Потери признаны «неприемлемыми»]&lt;/ref&gt;. Неназваная колькасць забітых і параненых меліся ў шэрагах арміі Туніса падчас баёў за Вазін&lt;ref name=&quot;тунисцы&quot;&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |access-date=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt; і заходніх спецпадраздзяленняў у перастрэлцы ў ноч з 22-га на 23-га жніўня ў Трыпалі&lt;ref&gt;[http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 Па даных з Трыпалі, сур’ёзныя страты панесла тут група брытанскага спецпрызна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418075843/http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 |date=18 красавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;.

Дакладныя даныя пра страты мірнага насельніцтва адсутнічаюць. Па заяве афіцыйнага Трыпалі 1 чэрвеня 2011 года, з 19 сакавіка па 26 мая толькі ад ракет і бомбаў НАТА было забіта 718 і паранена 4067 чалавек&lt;ref&gt;[http://www.regnum.ru/news/accidents/1411230.html В результате авиаударов НАТО в Ливии погибло 718 и ранено более 4000 мирных жителей]//ИА Regnum, 01.06.2011&lt;/ref&gt;. Лівійскае адзяленне [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|МКЧК]] паведамляла пра 1 400 загінулых грамадзянскіх ад дзеянняў інтэрвентаў&lt;ref&gt;[https://svpressa.ru/war21/article/49161/ Цена за голову Каддафи — 3500 бойцов НАТО]&lt;/ref&gt;. Паводле інфармацыі, агучанай паслом [[Іран|Ісламскай Рэспублікі Іран]] у Расіі Махмудам Рэзай Саджадзі, толькі пад бамбардзіроўкамі загінула 40 тыс. жыхароў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 |title=Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012 |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028001426/http://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 |archive-date=28 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Па даных былога пасла Расіі ў Лівіі Уладзіміра Чамава ў ходзе ваенных дзеянняў прапала без вестак 30 тысяч лівійцаў&lt;ref&gt;[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // Журнал «Москва»&lt;/ref&gt;. Падчас гарадскіх баёў ад 800 да 2 150 мірных грамадзян загінулі ў Сірце (+370 чалавек сталі ахвярамі рэпрэсій ПНС&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2011/10/24/libya-apparent-execution-53-gaddafi-supporters Libya: Apparent Execution of 53 Gaddafi Supporters Bodies Found at Sirte Hotel Used by Anti-Gaddafi Fighters]&lt;/ref&gt;), некалькі сотняў у Эз-Завіі&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/video/2012/feb/16/libya-uprising-one-year-on-zawiyah?newsfeed=true Libya uprising one year on: remembering the Zawiyah massacre — video]&lt;/ref&gt;, ад 25 да 30 — у Адждабіі, мінімум 1 — у Брэзе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.edostatenews.com/libyan-rebels-hold-funeral-for-dead-soldiers-in-fight-for-brega/|title=Libyan rebels hold funeral for dead soldiers in fight for Brega|access-date=21 November 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, 108 (+167 параненых) — у Трыпалі. Таксама загінуў адзін грамадзянін [[ПАР]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=Anton Hammerl|url=http://www.cpj.org/killed/2011/anton-hammerl.php|access-date=13 November 2011|newspaper=Committee to Protect Journalists|date=5 April 2011}}&lt;/ref&gt; і паранены грамадзянін Туніса&lt;ref name=&quot;тунисцы&quot;/&gt;.

== Ваенныя злачынствы ==
У пачатку вайны ў Лівіі [[26 лютага]] 2011 Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд Пракурора Міжнароднага крымінальнага суда. [[16 мая]] пракуратура МУС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў злачынствах супраць чалавечнасці. [[27 чэрвеня]] Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, Сейфа аль-Іслама і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

У дакладзе, які быў падрыхтаваны аўтарытэтнай міжнароднай праваабарончай арганізацыяй ''Human Rights Watch'', якая базуецца ў [[Нью-Ёрк]]у, гаворыцца, што расправа над лідарам Лівійскай Джамахірыі Муамарам Кадафі і яго асяроддзем, зладжаная 20 кастрычніка 2011 года, уяўляе сабой ваеннае злачынства.

Па словах яе экспертаў, сабраныя імі новыя даныя паказваюць на «відавочную пакаранне» без суда і следства мяцежнікамі не толькі Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма, але і «дзесяткаў палонных» з ліку тых, хто знаходзіўся ў асяроддзі ранейшага лівійскага кіраўніка ў апошні дзень яго жыцця. Мяцежнікі пакаралі смерцю па меншай меры 66 палонных у гасцініцы «Махары». Атрыманая Human Rights Watch інфармацыя паказвае на тое, што Мутазім Кадафі, паранены пры першапачатковым сутыкненні паміж аўтакалонай бацькі і паўстанцамі, быў дастаўлены жывым з Сірта ў Місурату, дзе яго неўзабаве забілі. Сам Муамар Кадафі быў жорстка збіты. Акрамя таго, яго калолі штыком, сведчыць арганізацыя, спасылаючыся на відэазапісы, зробленыя самімі мяцежнікамі на камеры мабільных тэлефонаў.

Агенцтва Франс Прэс перадае інфармацыю, што ў яе распараджэнні апынуўся даклад Камісіі ААН па расследаванні ваенных злачынстваў і парушэнняў правоў чалавека падчас грамадзянскай вайны ў Лівіі. З гэтай справаздачы можна зрабіць выснову, што «з 20 расследаваных налётаў НАТА камісія выявіла пяць налётаў, падчас якіх былі забітыя 60 мірных жыхароў, 55 атрымалі раненні»&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_ly/20120303/584131343.html РИА «Новости». «Жертвами серии авиаударов НАТО в Ливии стали 60 мирных жителей — ООН». 02:4203.03.2012]&lt;/ref&gt;.

[[29 мая]] 2011 каталіцкі апостальскі вікарый Трыпалі біскуп Джавані Марцінелі прыехаў у Італію, каб звярнуць увагу сусветнай супольнасці на пакуты мірнага насельніцтва Лівіі з-за бамбардзіровак краіны авіяцыяй НАТА. Як паведамляе радыё [[Ватыкан]]а, біскуп заявіў, што некалькі грамадзянскіх асоб загінулі на яго вачах&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_war/20110529/381520199.html Католический епископ Триполи призвал прекратить бомбардировки Ливии]&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстанне зброі са збедненым уранам ==
У ліпені [[2018]] года ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са [[Збеднены ўран|збедненым уранам]], калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]&lt;/ref&gt;. Улады мелі намер звярнуцца ў МАГАТЭ і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА&lt;ref&gt;[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}&lt;/ref&gt;.

Афіцыйныя прадстаўнікі Паўночнаатлантычнага альянсу абвяргаюць любую інфармацыю пра ўжыванне забароненых рэчываў у канфлікце ў Лівіі.

== Інфармацыйная вайна ==
Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення ў лютым хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на [[Ютуб]]е і паведамленняў у [[Твітэр]]ы, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх [[СМІ]], як [[CNN]], [[BBC]], [[NBC]], [[CBS]], [[ABC]], канал «[[Fox News]]» і [[Аль-Джазіра]] прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войск (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Тым не менш, усе гэтыя гісторыі сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. 

З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені НАТА адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (Захад і рэжым Кадафі) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідараў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

== Замежны ўдзел ==
=== Заходняя кааліцыя ===
[[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]]
Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.  

Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}.
=== Беларусь ===
{{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}
[[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.&lt;/ref&gt;.

15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] //  The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.&lt;/ref&gt; — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі&lt;ref name=&quot;febr&quot;/&gt;. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;/&gt;. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях&lt;ref name=&quot;febr&quot;&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;.

6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;.

8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы&lt;ref&gt;[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.&lt;/ref&gt;.

Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;&gt;[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;/&gt;. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»&lt;ref&gt;[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]&lt;/ref&gt;.

Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]&lt;ref&gt;[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013&lt;/ref&gt;) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў.

== Гл. таксама ==
* [[Замежныя найміты ў Лівіі]]
* [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}}
* {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}}
* {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}}
* {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}}
* {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}
* {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}
* {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}}
* {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}}
* {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}}
* {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}}
* {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ &quot;Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes&quot;] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}}

== Спасылкі ==
* [http://www.izvestia.ru/world/article3152501/ Ю. Снегирев. Мятеж в пустыне]
* [http://www.izvestia.ru/world/article3152559/ Ю. Снегирев. Война в песочнице]
* [http://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.//Передача радиостанции «Эхо Москвы»]
* [http://www.izvestia.ru/story/191 О. Джемаль, М. Сайченко. Ливийский дневник]
* [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] Петр Силантьев, 23 июня 2011
* [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии]
* «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане» Комсомольская правда [https://m.kp.by/daily/25664/825870/]{{Недаступная спасылка}}
* Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео)
* [https://www.historyguy.com/libyan_war_2011.htm Сітуацыя ў Лівіі ў 2011 годзе (англ.)]
* [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Грамадзянскія войны ў Лівіі (руск.)]

{{Арабская вясна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]]
[[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]]
[[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]]
[[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]]</text>
      <sha1>hz10cdjvn9ccwbix8tb9qx9i0axv2ma</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204520</id>
      <parentid>5204518</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Удзельнікі */</comment>
      <origin>5204520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107659" sha1="khftz4g7lhqciz3brfw4ajmpkekc0n8" xml:space="preserve">{{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}}
{{Узброены канфлікт
 |канфлікт        = Грамадзянская вайна ў Лівіі
 |частка          = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]]
 |выява           = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]]
 |памер           = 
 |загаловак       = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]]
 |дата            = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]]
 |месца           = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]]  [[Лівія]]
 |прычына         = 
 |casus belli     = 
 |вынік           = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]
 |змены           = 
 |праціўнік1      = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]'''
*[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]]
*Лівійскія плямёны&lt;ref name=&quot;tribewsj&quot;&gt;{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tribespiegel&quot;&gt;{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}&lt;/ref&gt;
**• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]])
**• Амазігі
** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]]
* Замежныя найміты&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;
'''
'''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''':
*{{Сцягафікацыя|НАТА}}
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = Членаў НАТА
|{{Сцягафікацыя|Belgium}}
|{{Сцягафікацыя|Bulgaria}}
|{{Сцягафікацыя|Canada}}
|{{Сцягафікацыя|Denmark}}
|[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]
|{{Сцягафікацыя|Greece}}
|{{Сцягафікацыя|Italy}}
|{{Сцягафікацыя|Netherlands}}
|{{Сцягафікацыя|Norway}}&lt;ref&gt;{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Romania}}
|{{Сцягафікацыя|Spain}}
|{{Сцягафікацыя|Turkey}}
|{{Сцягафікацыя|United Kingdom}}
|{{Сцягафікацыя|United States}}
}}
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = Іншых краін
|{{Сцягафікацыя|Туніс}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Jordan}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Sweden}}
|{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&amp;cid=1300255413630&amp;p=1135099400124&amp;pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Катар}}&lt;ref name=&quot;Армия Катара&quot;&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
}}
{{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title=&quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Ваенныя інструктары''':&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Катар}}&lt;ref name=&quot;worldtribune.com&quot;&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|НАТА}}&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Пастаўкі зброі:'''
{{сцягафікацыя|Qatar}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Egypt}}&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Малдавія}}&lt;ref&gt;[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}&lt;ref&gt;[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Іншая падтрымка''':&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Судан}}&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]&lt;/ref&gt;
 |праціўнік2      = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]'''
* [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]]
* Ваенізаваныя фармаванні
* Лівійскія плямёны&lt;ref name=&quot;tribewsj&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tribespiegel&quot;/&gt;
**• Кадафа
**• Туарэгі
**• Варфала
* Замежныя найміты&lt;ref&gt;[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;
'''Ваенная патрымка''':&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}&lt;ref name=&quot;Зімбабвэ&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Ваенныя саветнікі''':&lt;br&gt;{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]&lt;ref name=&quot;РИА&quot;&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&amp;share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
'''Пастаўкі зброі:'''&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Algeria}}&lt;ref&gt;[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;зброя&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}&lt;/ref&gt;
|праціўнік3      = 
 |праціўнік4      = 
 |камандзір1      = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]&lt;br&gt;{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]]
 |камандзір2     = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] †
 |камандзір3      = 
 |камандзір4      = 
 |сілы1           = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў&lt;ref&gt;http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}&lt;/ref&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;&lt;br&gt;{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў&lt;ref name=&quot;Армия Катара&quot;/&gt;;&lt;br&gt;сотні замежных наймітаў.
 |сілы2           = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў&lt;ref name=&quot;Зімбабвэ&quot;/&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;;&lt;br&gt;сотні замежных наймітаў.
 |сілы3           = 
 |сілы4           = 
 |страты1         = 
'''Усходні фронт''':

7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў&lt;ref name=&quot;armsexpo&quot;/&gt;

'''Заходні фронт''':

''невядома''
 |страты2         = 
'''Усходні фронт''':

11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў&lt;ref name=&quot;armsexpo&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 |date=9 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;

'''Заходні фронт''':

''невядома''
 |страты3         = 
 |страты4         = 
 |агульныя страты = 25 000&lt;ref&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government &quot;Libyan revolution casualties lower than expected, says new government&quot;.] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября&lt;/ref&gt; — 50 000&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt; забітых
 |заўвага         = 
 |Commons         = 
}}
{{Паўстанне ў Лівіі}}
Першая '''грамадзянская вайна ў Лівіі''', або '''Лівійская рэвалюцыя'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|title=A Visual Look Back at the Libyan Revolution|work=PBS|date=20 October 2009|accessdate=28 October 2009|archive-date=21 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172948/http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; — узброены канфлікт [[2011]] года паміж войскамі ўрада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і паўстанцаў. Адзін з этапаў так званай «[[Арабская вясна|арабскай вясны]]».

== Прычыны ==
{{Асноўны артыкул|Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя}}
Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. У перыяд праўлення Кадафі ўзровень жыцця насельніцтва знаходзіўся на досыць высокім узроўні. Сярэдняя працягласць жыцця складала 74 гады, а сярэдні заробак набліжаўся да адзнакі 1050 долараў ЗША. Таксама дзяржава забяспечвала бясплатную адукацыю і медыцынскае абслугоўванне, выплачвала фінансавую дапамогу для набыцця жылля.

Аднак узровень беспрацоўя складаў па розных дадзеных ад 20 да 30 %. Даходы ад нафтаздабычы ішлі на ўзбагачэнне ўрада і набліжаных. Найвышэйшы ўзровень карупцыі, барацьба з іншадумствам, масавыя забойствы дысідэнтаў выклікалі незадаволенасць грамадзян&lt;ref&gt;[https://fb.ru/article/386328/voyna-v-livii-prichinyi-i-posledstviya Война в Ливии: причины и последствия]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

== Удзельнікі ==
У перадваенны час [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі]] мелі больш за 2000 танкаў, 3600 бронемашын, больш за 3000 артылерыйскіх гармат і сістэм, уключаючы [[САУ]] і [[Рэактыўная сістэма залпавага агню|РСЗА]], некалькі сотняў баявых самалётаў, больш за 100 верталётаў і іншае ўзбраенне. Агульная колькасць арміі складала 76 000 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.200stran.ru/war_country116.html |title=Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии |access-date=2018-12-08 |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Аднак з пачаткам канфлікту частка вайскоўцаў перайшла на бок паўстанцаў. Таксама ў рукі да мяцежнікаў трапіла нямала зброі і тэхнікі, якая раней належала ўрадавай арміі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html |title=Полковник остался без генералов |lang=ru |access-date=2019-04-07 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407064913/https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Элітнымі падраздзяленнямі УС лічыліся [[брыгада Хаміса|32-я брыгада]] і [[Рэвалюцыйны корпус аховы]], якія захоўвалі вернасць Кадафі на працягу ўсёй вайны. Таксама ў размяшчэнні ўрада Кадафі мелася Народная міліцыя колькасцю ў 40 000 чалавек, у тым ліку рэвалюцыйная гвардыя і Ісламскі пан-афрыканскі легіён. Апошні складаўся з грамадзян [[Судан]]а, [[Егіпет|Егіпта]], [[Туніс]]а, [[Малі]] і [[Чад]]а&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.chekist.ru/article/459 |title=Вооружённые силы Ливии |access-date=2019-04-07 |archive-date=2019-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prunier45&gt;G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45&lt;/ref&gt;.

Напярэдадні пачатку грамадзянскай вайны лівійская апазіцыя існавала ў выглядзе разрозненых палітычных, грамадскіх груп і асобных плямёнаў. Многія яе прадстаўнікі хаваліся ад улады за мяжой, некаторыя знаходзіліся ў зняволенні. Характэрнай рысай апазіцыі стала адсутнасць адзінства: супраць рэжыму Кадафі выступілі прадстаўнікі арміі, [[лібералізм|ліберальных]] і [[ісламізм|ісламісцкіх]] колаў{{sfn|Хамза|2021|p=70}}. 

Сярод найбольш бачных антыкадафісцкіх фракцый быў [[Нацыянальны фронт за выратаванне Лівіі]]. Менавіта яму належыць заслуга ў арганізацыі «Дня гневу» 17 лютага 2011. Арганізацыя таксама пралабіравала на Захадзе ўвядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй. Асаблівае месца ў рэвалюцыйным руху заняў так званы [[Ісламскі Эмірат Бакра]]. У яго склад ўвайшлі прадстаўнікі [[Лівійская ісламская баявая група|Лівійскай ісламскай баявой групы]], якая мела цесныя сувязі з «[[Аль-Каіда]]й», эмігранты з ліку былых урадавых чыноўнікаў і вайскоўцаў. Арганізацыя пазіцыянавала сябе ў якасці прыхільнікаў [[манархія|манархіі]]. Не менш важнае значэнне на першым этапе грамадзянскай вайны займалі ўдзельнікі групы «[[Браты-мусульмане|Братоў-мусульман]]»{{sfn|Хамза|2021|p=70}}.

Традыцыйна вялікі ўплыў на сістэму палітычнай улады Лівіі аказвалі этнічныя меншасці. На тэрыторыі Джамахірыі да пачатку вайны пражывалі каля 140 плямёнаў і сямействаў. Адметнай рысай племянной структуры краіны стаў яе трансгранічны характар: зона пражывання плямёнаў распаўсюджвалася і на іншыя краіны, напрыклад Егіпет, Туніс, Марока і Чад. Галоўнымі праціўнікамі рэжыма сярод іх былі [[берберы|берберскія плямёны]] ([[амазігі]] і [[туарэгі]]), а таксама народ [[тубу]]. Да пачатку грамадзянскай вайны берберы складалі да 10% насельніцтва. Так, лівійскія берберы-амазігі пражывалі на захад ад Трыпалі, а туарэгі — на крайнім поўдні. Колькасць плямёнаў у перадрэвалюцыйны перыяд значна павялічылася ў сувязі з перасяленнямі народнасцей з Малі, Нігера, Алжыра і Буркіна-Фасо. Падтрымку апазіцыі аказаў так званы [[Сусветны кангрэс амазігаў]]{{sfn|Хамза|2021|p=70—71}}.

У сваю чаргу Кадафі прыняў рашэнне прыцягнення ва ўзброеныя сутыкненні племянных прадстаўнікоў з іншых краін. Актыўны ўдзел прымалі малійскія туарэгі. Іх колькасны склад дасягаў 800 чалавек. На баку лівійскага лідара выступала племя Кадафа, якое мела вялікае значэнне для кіраўніка Джамахірыі, так як ён сам паходзіў з гэтай меншасці{{sfn|Хамза|2021|p=71}}.

== Ход падзей ==
=== Пачатак грамадзянскай вайны ===
[[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|злева|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]]
15 лютага 2011 года ў [[Бенгазі]] прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гневу. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 

Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}.

У наступныя тыдні армія ўрада працягвала здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змагла аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}.

Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на захадзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}.

=== Заходняя ваенная інтэрвенцыя ===
{{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}}
[[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]]
Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў абарону мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевае эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вялікабрытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}.

19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыю «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка альянс абвясціў пра пачатак [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень ВМС кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя караблі, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Фактычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}.

Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

=== Пераходы ініцыятыў ===
{{некалькі выяў

&lt;!-- Значныя параметры --&gt;
 | align             = 
 | direction         =horizontal
 | background color  = &lt;!-- колер фона --&gt;

&lt;!-- Загаловак --&gt;
 | header_background = 
 | header_align      = right
 | header            =

&lt;!-- Выявы --&gt;
 | width             = 200
&lt;!--выява 1--&gt;
 | image1            = Gulf of Sirt Front 29 March.svg
 | caption1          = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі
&lt;!--выява 2--&gt;
 | image2            = Gulf of Sirt Front 11 April.svg
 | caption2          = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў
 | footer_background = 
 | footer_align      = &lt;!-- left &quot;злева&quot; (па змоўчанні), center &quot;пасярэдзіне&quot;, right &quot;справа&quot; --&gt;
 | footer            = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка.
}}
22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу&lt;ref name=aljazeera-blog-3-26&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=skynews1&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф&lt;ref name=libyafeb2&gt;{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву&lt;ref name=aljazeera-blog-3-27&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў&lt;ref name=libyafeb2 /&gt;&lt;ref name=straitstimes1&gt;{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}&lt;/ref&gt;. Горад [[Сірт]], куды рушыла апазіцы, быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)&lt;ref name=&quot;ctv&quot;&gt;{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ўмяшання замежных войск, армія Лівіі здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння&lt;ref name=aljazeera-blog-3-29&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt; і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі&lt;ref name=&quot;vesti&quot;&gt;[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18kras&quot;&gt;{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю&lt;ref name=rs&gt;Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011&lt;/ref&gt;. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}.

На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад&lt;ref name=ottawacitizen1&gt;{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;, Рас-Лануф&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;, Брэгу&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt; і атакавалі Адждабію&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}.

Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета&lt;ref name=&quot;мисурата&quot;/&gt;.

Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі. Лаялісты часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}} і праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку вялася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады&lt;ref name=&quot;мисурата&quot;&gt;[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]&lt;/ref&gt;. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па Місураце, і захапілі партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}.

Тым часам альянс правёў бамбардзіроўкі аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць кіраўніка краіны. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў загінулі пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}.

=== Разгром кадафісцкіх сіл ===
[[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]]
Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызналі ўзначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}.

У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам свой сцяг Лівіі, , у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 

20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}.

== Вынікі і наступствы ==
Ваеннае супрацьстаянне скончылася звяржэннем і забойствам Муамара Кадафі, пасля чаго ўлада ў краіне перайшла да ПНС. Грамадзянская вайна ў Лівіі стала найбуйнейшым па ліку ахвяр канфліктам у ходзе [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны ў Сірыі]]. 

Вайна нанесла моцны ўдар па эканоміцы краіны, перш за ўсё па яе знешным гандлі. Напрыклад, таваразварот Лівіі з [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] у 2011 годзе склаў каля траціны (каля $12 млрд) ад ўзроўня [[2010]] года (тады ён быў каля $35 млрд). Але ўжо ў [[2012]] годзе тавараабарот з ЕС перавысіў узровень 2010 года.

Наступствам звяржэння ў 2011 годзе Муамара Кадафі стаў крызіс у [[Малі]], калі на малійскую тэрыторыю хлынулі ўцекачы з плямёнаў туарэгаў. Заняўшы паўночную частку Малі, яны абвясцілі там незалежную дзяржава [[Азавад]]. Пазней туарэгаў з падкантрольных тэрыторый выціснулі экстрэмісты.

Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі краіны ўзброеныя сутычкі не сканчаліся, так як частка лаялістаў вырашыла [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|працягнуць барацьбу]]. Вяліся сутыкненні паміж рознымі апалчэннямі былой апазіцыі. Праз пару гадоў ваенныя дзеянні прывялі да [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|шматбаковай канфрантацыі]] з удзелам Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, Палаты прадстаўнікоў, лівійскіх плямёнаў, баевікоў з радыкальных ісламіскіх груповак і іншых сіл.

== Людскія страты ==
Колькасць загінуўшых на першым этапе ацэньваецца ў 25, 30 або 50 тысяч у розных крыніцах&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;, яшчэ 50 тысяч параненых&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}&lt;/ref&gt; і 4 тысячы зніклых&lt;ref&gt;Karin Laub (8 September 2011). [https://www.theguardian.com/info/2015/dec/09/removed-news-agency-feed-article «Libyan estimate: At least 30,000 died in the war»]. The Guardian. London. Associated Press. Retrieved 25 November 2011.&lt;/ref&gt;.

У студзені 2013 года новы лівійскі ўрад заявіў, грунтуючыся на незавершаных даследаваннях, што ў ходзе канфлікту было забіта 4700 паўстанцаў і столькі ж лаялістаў, яшчэ 2100 камбатантаў прапалі без вестак. Колькасць забітых і зніклых без вестак грамадзянскіх асоб не падлічвалася&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;/&gt;. [[Human Rights Watch]] 1350 байцоў апазіцыі былі прызнаныя зніклымі без вестак у ходзе баявых дзеянняў на ўсходзе&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya Counts More Martyrs Than Bodies|url=https://www.nytimes.com/2011/09/17/world/africa/skirmishes-flare-around-qaddafi-strongholds.html?pagewanted=2&amp;_r=1|publisher = [[Human Rights Watch]] | date= September 16, 2011|first=Rod|last=Nordland}}&lt;/ref&gt;, 781—900 — у [[Бітва за Місурату|бітве за Місурату]], з якіх 163 былі пазней выяўлены ў двух масавых магілах&lt;ref&gt;[http://www.sun-sentinel.com/news/nationworld/sns-ap-ml-libya-pows,0,6257434.story?track=rss Libyan rebels hand out rules on POW treatment; some 300 in custody, including 10 foreigners]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.theworld.org/2012/12/missing-in-libya/ |title=Thousands Still Missing in Post-Revolution Libya |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-date=20 чэрвеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620160702/http://www.theworld.org/2012/12/missing-in-libya/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, 136 — падчас [[Баі за горы Нафуса|кампаніі ў гарах Нафуса]], 74 — у [[Баі на дарозе Брэга–Адждабія|баях на дарозе Брэга—Адждабія]] і да 700 паўстанцаў прапалі без вестак у [[Бітва за Бін-Джавад|бітве за Бін-Джавад]], з якіх 170 былі пазней знойдзены ў брацкай магіле&lt;ref name=massgrave&gt;[https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/libya-militia-holding-2-british-nationals-accuses-them-of-spying-on-government-facilities/2012/03/05/gIQAp9DWsR_story.html Libya holds funeral for 170 bodies found in largest civil war mass grave] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120313051303/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/libya-militia-holding-2-british-nationals-accuses-them-of-spying-on-government-facilities/2012/03/05/gIQAp9DWsR_story.html |date=13 сакавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;. Яшчэ 2708—2827 паўстанцаў усё яшчэ лічыліся прапаўшымі без вестак. На Усходнім фронце паўстанцы страцілі 4145 чалавек забітымі, 3144 прапаўшымі без вестак і звыш 1000 параненых&lt;ref&gt;Carrere, Jean [http://www.rudaw.net/english/world/3805.html?print «Ajdabiya: A City Under Pressure».]// Rudaw.net, 7 July 2011 Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=armsexpo&gt;{{Cite web |url=http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |title=В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны |access-date=2012-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |archive-date=2012-04-27 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Тут жа ўрадавая арміі і праўрадавыя апалчэнні страцілі 2114 загінулых&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775# Libya rebels demand Algeria return Gaddafi family]//Reuters/MSNBC, 30 August 2011.&lt;/ref&gt;. Вялікія страты панесла [[Брыгада Хаміса]], што ваявала за ўрад (9000 забітых, параненых, зніклых, палонных і дэзерціраў, што складае 90 % ад асабістага складу)&lt;ref&gt;[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 |date=2011-09-09 }} {{V|10|06|2012}}&lt;/ref&gt;. Частка палоненых лаялістаў была пакарана смерцю. Так у жніўні 2011 у Місураце паўстанцы забілі каля 1000 палонных&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2170025/Back-bloody-anarchy-Andrew-Malone-revisits-Libya-finds-country-riven-torture-mass-murder-savage-vengeance.html Back to bloody anarchy: Andrew Malone revisits Libya and finds a country riven by torture, mass murder and savage vengeance]&lt;/ref&gt;.

Страты замежных сіл склалі: адзін брытанскі лётчык, які загінуў у авіякатастрофе ў Італіі&lt;ref&gt;{{cite web|title=RAF man killed in Italy road crash|publisher=BBC|url=http://www.bbc.com/news/uk-14241272|date=2011-07-21}}&lt;/ref&gt;, а таксама ад 21 да 35 байцоў брытанскага спецатрада {{нп3|Асаблівая паветраная служба|SAS|en|Special Air Service}}&lt;ref name=&quot;spets&quot;&gt;[http://warsonline.info/siriya/spetsnaz-voysk-nato-aktivno-deystvuet-v-damaske-i-aleppo.html Спецназ войск НАТО активно действует в Дамаске и Алеппо] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181213194324/http://warsonline.info/siriya/spetsnaz-voysk-nato-aktivno-deystvuet-v-damaske-i-aleppo.html |date=13 снежня 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://argumentiru.com/world/2011/09/123535 Дорогой британский спецназ возвращается домой. Потери признаны «неприемлемыми»]&lt;/ref&gt;. Неназваная колькасць забітых і параненых меліся ў шэрагах арміі Туніса падчас баёў за Вазін&lt;ref name=&quot;тунисцы&quot;&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |access-date=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt; і заходніх спецпадраздзяленняў у перастрэлцы ў ноч з 22-га на 23-га жніўня ў Трыпалі&lt;ref&gt;[http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 Па даных з Трыпалі, сур’ёзныя страты панесла тут група брытанскага спецпрызна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418075843/http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 |date=18 красавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;.

Дакладныя даныя пра страты мірнага насельніцтва адсутнічаюць. Па заяве афіцыйнага Трыпалі 1 чэрвеня 2011 года, з 19 сакавіка па 26 мая толькі ад ракет і бомбаў НАТА было забіта 718 і паранена 4067 чалавек&lt;ref&gt;[http://www.regnum.ru/news/accidents/1411230.html В результате авиаударов НАТО в Ливии погибло 718 и ранено более 4000 мирных жителей]//ИА Regnum, 01.06.2011&lt;/ref&gt;. Лівійскае адзяленне [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|МКЧК]] паведамляла пра 1 400 загінулых грамадзянскіх ад дзеянняў інтэрвентаў&lt;ref&gt;[https://svpressa.ru/war21/article/49161/ Цена за голову Каддафи — 3500 бойцов НАТО]&lt;/ref&gt;. Паводле інфармацыі, агучанай паслом [[Іран|Ісламскай Рэспублікі Іран]] у Расіі Махмудам Рэзай Саджадзі, толькі пад бамбардзіроўкамі загінула 40 тыс. жыхароў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 |title=Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012 |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028001426/http://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 |archive-date=28 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Па даных былога пасла Расіі ў Лівіі Уладзіміра Чамава ў ходзе ваенных дзеянняў прапала без вестак 30 тысяч лівійцаў&lt;ref&gt;[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // Журнал «Москва»&lt;/ref&gt;. Падчас гарадскіх баёў ад 800 да 2 150 мірных грамадзян загінулі ў Сірце (+370 чалавек сталі ахвярамі рэпрэсій ПНС&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2011/10/24/libya-apparent-execution-53-gaddafi-supporters Libya: Apparent Execution of 53 Gaddafi Supporters Bodies Found at Sirte Hotel Used by Anti-Gaddafi Fighters]&lt;/ref&gt;), некалькі сотняў у Эз-Завіі&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/video/2012/feb/16/libya-uprising-one-year-on-zawiyah?newsfeed=true Libya uprising one year on: remembering the Zawiyah massacre — video]&lt;/ref&gt;, ад 25 да 30 — у Адждабіі, мінімум 1 — у Брэзе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.edostatenews.com/libyan-rebels-hold-funeral-for-dead-soldiers-in-fight-for-brega/|title=Libyan rebels hold funeral for dead soldiers in fight for Brega|access-date=21 November 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, 108 (+167 параненых) — у Трыпалі. Таксама загінуў адзін грамадзянін [[ПАР]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=Anton Hammerl|url=http://www.cpj.org/killed/2011/anton-hammerl.php|access-date=13 November 2011|newspaper=Committee to Protect Journalists|date=5 April 2011}}&lt;/ref&gt; і паранены грамадзянін Туніса&lt;ref name=&quot;тунисцы&quot;/&gt;.

== Ваенныя злачынствы ==
У пачатку вайны ў Лівіі [[26 лютага]] 2011 Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд Пракурора Міжнароднага крымінальнага суда. [[16 мая]] пракуратура МУС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў злачынствах супраць чалавечнасці. [[27 чэрвеня]] Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, Сейфа аль-Іслама і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

У дакладзе, які быў падрыхтаваны аўтарытэтнай міжнароднай праваабарончай арганізацыяй ''Human Rights Watch'', якая базуецца ў [[Нью-Ёрк]]у, гаворыцца, што расправа над лідарам Лівійскай Джамахірыі Муамарам Кадафі і яго асяроддзем, зладжаная 20 кастрычніка 2011 года, уяўляе сабой ваеннае злачынства.

Па словах яе экспертаў, сабраныя імі новыя даныя паказваюць на «відавочную пакаранне» без суда і следства мяцежнікамі не толькі Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма, але і «дзесяткаў палонных» з ліку тых, хто знаходзіўся ў асяроддзі ранейшага лівійскага кіраўніка ў апошні дзень яго жыцця. Мяцежнікі пакаралі смерцю па меншай меры 66 палонных у гасцініцы «Махары». Атрыманая Human Rights Watch інфармацыя паказвае на тое, што Мутазім Кадафі, паранены пры першапачатковым сутыкненні паміж аўтакалонай бацькі і паўстанцамі, быў дастаўлены жывым з Сірта ў Місурату, дзе яго неўзабаве забілі. Сам Муамар Кадафі быў жорстка збіты. Акрамя таго, яго калолі штыком, сведчыць арганізацыя, спасылаючыся на відэазапісы, зробленыя самімі мяцежнікамі на камеры мабільных тэлефонаў.

Агенцтва Франс Прэс перадае інфармацыю, што ў яе распараджэнні апынуўся даклад Камісіі ААН па расследаванні ваенных злачынстваў і парушэнняў правоў чалавека падчас грамадзянскай вайны ў Лівіі. З гэтай справаздачы можна зрабіць выснову, што «з 20 расследаваных налётаў НАТА камісія выявіла пяць налётаў, падчас якіх былі забітыя 60 мірных жыхароў, 55 атрымалі раненні»&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_ly/20120303/584131343.html РИА «Новости». «Жертвами серии авиаударов НАТО в Ливии стали 60 мирных жителей — ООН». 02:4203.03.2012]&lt;/ref&gt;.

[[29 мая]] 2011 каталіцкі апостальскі вікарый Трыпалі біскуп Джавані Марцінелі прыехаў у Італію, каб звярнуць увагу сусветнай супольнасці на пакуты мірнага насельніцтва Лівіі з-за бамбардзіровак краіны авіяцыяй НАТА. Як паведамляе радыё [[Ватыкан]]а, біскуп заявіў, што некалькі грамадзянскіх асоб загінулі на яго вачах&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_war/20110529/381520199.html Католический епископ Триполи призвал прекратить бомбардировки Ливии]&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстанне зброі са збедненым уранам ==
У ліпені [[2018]] года ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са [[Збеднены ўран|збедненым уранам]], калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]&lt;/ref&gt;. Улады мелі намер звярнуцца ў МАГАТЭ і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА&lt;ref&gt;[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}&lt;/ref&gt;.

Афіцыйныя прадстаўнікі Паўночнаатлантычнага альянсу абвяргаюць любую інфармацыю пра ўжыванне забароненых рэчываў у канфлікце ў Лівіі.

== Інфармацыйная вайна ==
Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення ў лютым хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на [[Ютуб]]е і паведамленняў у [[Твітэр]]ы, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх [[СМІ]], як [[CNN]], [[BBC]], [[NBC]], [[CBS]], [[ABC]], канал «[[Fox News]]» і [[Аль-Джазіра]] прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войск (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Тым не менш, усе гэтыя гісторыі сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. 

З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені НАТА адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (Захад і рэжым Кадафі) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідараў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

== Замежны ўдзел ==
=== Заходняя кааліцыя ===
[[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]]
Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.  

Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}.
=== Беларусь ===
{{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}
[[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.&lt;/ref&gt;.

15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] //  The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.&lt;/ref&gt; — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі&lt;ref name=&quot;febr&quot;/&gt;. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;/&gt;. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях&lt;ref name=&quot;febr&quot;&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;.

6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;.

8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы&lt;ref&gt;[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.&lt;/ref&gt;.

Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;&gt;[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;/&gt;. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»&lt;ref&gt;[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]&lt;/ref&gt;.

Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]&lt;ref&gt;[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013&lt;/ref&gt;) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў.

== Гл. таксама ==
* [[Замежныя найміты ў Лівіі]]
* [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}}
* {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}}
* {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}}
* {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}}
* {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}
* {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}
* {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}}
* {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}}
* {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}}
* {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}}
* {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ &quot;Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes&quot;] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}}

== Спасылкі ==
* [http://www.izvestia.ru/world/article3152501/ Ю. Снегирев. Мятеж в пустыне]
* [http://www.izvestia.ru/world/article3152559/ Ю. Снегирев. Война в песочнице]
* [http://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.//Передача радиостанции «Эхо Москвы»]
* [http://www.izvestia.ru/story/191 О. Джемаль, М. Сайченко. Ливийский дневник]
* [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] Петр Силантьев, 23 июня 2011
* [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии]
* «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане» Комсомольская правда [https://m.kp.by/daily/25664/825870/]{{Недаступная спасылка}}
* Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео)
* [https://www.historyguy.com/libyan_war_2011.htm Сітуацыя ў Лівіі ў 2011 годзе (англ.)]
* [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Грамадзянскія войны ў Лівіі (руск.)]

{{Арабская вясна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]]
[[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]]
[[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]]
[[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]]</text>
      <sha1>khftz4g7lhqciz3brfw4ajmpkekc0n8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204521</id>
      <parentid>5204520</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Удзельнікі */</comment>
      <origin>5204521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107674" sha1="t1fl4hacz6sx4nd7lakwiqxh9xn92ad" xml:space="preserve">{{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}}
{{Узброены канфлікт
 |канфлікт        = Грамадзянская вайна ў Лівіі
 |частка          = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]]
 |выява           = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]]
 |памер           = 
 |загаловак       = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]]
 |дата            = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]]
 |месца           = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]]  [[Лівія]]
 |прычына         = 
 |casus belli     = 
 |вынік           = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]
 |змены           = 
 |праціўнік1      = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]'''
*[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]]
*Лівійскія плямёны&lt;ref name=&quot;tribewsj&quot;&gt;{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tribespiegel&quot;&gt;{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}&lt;/ref&gt;
**• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]])
**• Амазігі
** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]]
* Замежныя найміты&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;
'''
'''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''':
*{{Сцягафікацыя|НАТА}}
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = Членаў НАТА
|{{Сцягафікацыя|Belgium}}
|{{Сцягафікацыя|Bulgaria}}
|{{Сцягафікацыя|Canada}}
|{{Сцягафікацыя|Denmark}}
|[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]
|{{Сцягафікацыя|Greece}}
|{{Сцягафікацыя|Italy}}
|{{Сцягафікацыя|Netherlands}}
|{{Сцягафікацыя|Norway}}&lt;ref&gt;{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Romania}}
|{{Сцягафікацыя|Spain}}
|{{Сцягафікацыя|Turkey}}
|{{Сцягафікацыя|United Kingdom}}
|{{Сцягафікацыя|United States}}
}}
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = Іншых краін
|{{Сцягафікацыя|Туніс}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Jordan}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Sweden}}
|{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&amp;cid=1300255413630&amp;p=1135099400124&amp;pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Катар}}&lt;ref name=&quot;Армия Катара&quot;&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
}}
{{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title=&quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Ваенныя інструктары''':&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Катар}}&lt;ref name=&quot;worldtribune.com&quot;&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|НАТА}}&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Пастаўкі зброі:'''
{{сцягафікацыя|Qatar}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Egypt}}&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Малдавія}}&lt;ref&gt;[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}&lt;ref&gt;[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Іншая падтрымка''':&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Судан}}&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]&lt;/ref&gt;
 |праціўнік2      = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]'''
* [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]]
* Ваенізаваныя фармаванні
* Лівійскія плямёны&lt;ref name=&quot;tribewsj&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tribespiegel&quot;/&gt;
**• Кадафа
**• Туарэгі
**• Варфала
* Замежныя найміты&lt;ref&gt;[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;
'''Ваенная патрымка''':&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}&lt;ref name=&quot;Зімбабвэ&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Ваенныя саветнікі''':&lt;br&gt;{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]&lt;ref name=&quot;РИА&quot;&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&amp;share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
'''Пастаўкі зброі:'''&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Algeria}}&lt;ref&gt;[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;зброя&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}&lt;/ref&gt;
|праціўнік3      = 
 |праціўнік4      = 
 |камандзір1      = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]&lt;br&gt;{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]]
 |камандзір2     = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] †
 |камандзір3      = 
 |камандзір4      = 
 |сілы1           = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў&lt;ref&gt;http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}&lt;/ref&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;&lt;br&gt;{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў&lt;ref name=&quot;Армия Катара&quot;/&gt;;&lt;br&gt;сотні замежных наймітаў.
 |сілы2           = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў&lt;ref name=&quot;Зімбабвэ&quot;/&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;;&lt;br&gt;сотні замежных наймітаў.
 |сілы3           = 
 |сілы4           = 
 |страты1         = 
'''Усходні фронт''':

7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў&lt;ref name=&quot;armsexpo&quot;/&gt;

'''Заходні фронт''':

''невядома''
 |страты2         = 
'''Усходні фронт''':

11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў&lt;ref name=&quot;armsexpo&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 |date=9 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;

'''Заходні фронт''':

''невядома''
 |страты3         = 
 |страты4         = 
 |агульныя страты = 25 000&lt;ref&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government &quot;Libyan revolution casualties lower than expected, says new government&quot;.] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября&lt;/ref&gt; — 50 000&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt; забітых
 |заўвага         = 
 |Commons         = 
}}
{{Паўстанне ў Лівіі}}
Першая '''грамадзянская вайна ў Лівіі''', або '''Лівійская рэвалюцыя'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|title=A Visual Look Back at the Libyan Revolution|work=PBS|date=20 October 2009|accessdate=28 October 2009|archive-date=21 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172948/http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; — узброены канфлікт [[2011]] года паміж войскамі ўрада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і паўстанцаў. Адзін з этапаў так званай «[[Арабская вясна|арабскай вясны]]».

== Прычыны ==
{{Асноўны артыкул|Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя}}
Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. У перыяд праўлення Кадафі ўзровень жыцця насельніцтва знаходзіўся на досыць высокім узроўні. Сярэдняя працягласць жыцця складала 74 гады, а сярэдні заробак набліжаўся да адзнакі 1050 долараў ЗША. Таксама дзяржава забяспечвала бясплатную адукацыю і медыцынскае абслугоўванне, выплачвала фінансавую дапамогу для набыцця жылля.

Аднак узровень беспрацоўя складаў па розных дадзеных ад 20 да 30 %. Даходы ад нафтаздабычы ішлі на ўзбагачэнне ўрада і набліжаных. Найвышэйшы ўзровень карупцыі, барацьба з іншадумствам, масавыя забойствы дысідэнтаў выклікалі незадаволенасць грамадзян&lt;ref&gt;[https://fb.ru/article/386328/voyna-v-livii-prichinyi-i-posledstviya Война в Ливии: причины и последствия]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

== Супрацьлеглыя бакі ==
У перадваенны час [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі]] мелі больш за 2000 танкаў, 3600 бронемашын, больш за 3000 артылерыйскіх гармат і сістэм, уключаючы [[САУ]] і [[Рэактыўная сістэма залпавага агню|РСЗА]], некалькі сотняў баявых самалётаў, больш за 100 верталётаў і іншае ўзбраенне. Агульная колькасць арміі складала 76 000 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.200stran.ru/war_country116.html |title=Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии |access-date=2018-12-08 |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Аднак з пачаткам канфлікту частка вайскоўцаў перайшла на бок паўстанцаў. Таксама ў рукі да мяцежнікаў трапіла нямала зброі і тэхнікі, якая раней належала ўрадавай арміі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html |title=Полковник остался без генералов |lang=ru |access-date=2019-04-07 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407064913/https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Элітнымі падраздзяленнямі УС лічыліся [[брыгада Хаміса|32-я брыгада]] і [[Рэвалюцыйны корпус аховы]], якія захоўвалі вернасць Кадафі на працягу ўсёй вайны. Таксама ў размяшчэнні ўрада Кадафі мелася Народная міліцыя колькасцю ў 40 000 чалавек, у тым ліку рэвалюцыйная гвардыя і Ісламскі пан-афрыканскі легіён. Апошні складаўся з грамадзян [[Судан]]а, [[Егіпет|Егіпта]], [[Туніс]]а, [[Малі]] і [[Чад]]а&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.chekist.ru/article/459 |title=Вооружённые силы Ливии |access-date=2019-04-07 |archive-date=2019-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prunier45&gt;G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45&lt;/ref&gt;.

Напярэдадні пачатку грамадзянскай вайны лівійская апазіцыя існавала ў выглядзе разрозненых палітычных, грамадскіх груп і асобных плямёнаў. Многія яе прадстаўнікі хаваліся ад улады за мяжой, некаторыя знаходзіліся ў зняволенні. Характэрнай рысай апазіцыі стала адсутнасць адзінства: супраць рэжыму Кадафі выступілі прадстаўнікі арміі, [[лібералізм|ліберальных]] і [[ісламізм|ісламісцкіх]] колаў{{sfn|Хамза|2021|p=70}}. 

Сярод найбольш бачных антыкадафісцкіх фракцый быў [[Нацыянальны фронт за выратаванне Лівіі]]. Менавіта яму належыць заслуга ў арганізацыі «Дня гневу» 17 лютага 2011. Арганізацыя таксама пралабіравала на Захадзе ўвядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй. Асаблівае месца ў рэвалюцыйным руху заняў так званы [[Ісламскі Эмірат Бакра]]. У яго склад ўвайшлі прадстаўнікі [[Лівійская ісламская баявая група|Лівійскай ісламскай баявой групы]], якая мела цесныя сувязі з «[[Аль-Каіда]]й», эмігранты з ліку былых урадавых чыноўнікаў і вайскоўцаў. Арганізацыя пазіцыянавала сябе ў якасці прыхільнікаў [[манархія|манархіі]]. Не менш важнае значэнне на першым этапе грамадзянскай вайны займалі ўдзельнікі групы «[[Браты-мусульмане|Братоў-мусульман]]»{{sfn|Хамза|2021|p=70}}.

Традыцыйна вялікі ўплыў на сістэму палітычнай улады Лівіі аказвалі этнічныя меншасці. На тэрыторыі Джамахірыі да пачатку вайны пражывалі каля 140 плямёнаў і сямействаў. Адметнай рысай племянной структуры краіны стаў яе трансгранічны характар: зона пражывання плямёнаў распаўсюджвалася і на іншыя краіны, напрыклад Егіпет, Туніс, Марока і Чад. Галоўнымі праціўнікамі рэжыма сярод іх былі [[берберы|берберскія плямёны]] ([[амазігі]] і [[туарэгі]]), а таксама народ [[тубу]]. Да пачатку грамадзянскай вайны берберы складалі да 10% насельніцтва. Так, лівійскія берберы-амазігі пражывалі на захад ад Трыпалі, а туарэгі — на крайнім поўдні. Колькасць плямёнаў у перадрэвалюцыйны перыяд значна павялічылася ў сувязі з перасяленнямі народнасцей з Малі, Нігера, Алжыра і Буркіна-Фасо. Падтрымку апазіцыі аказаў так званы [[Сусветны кангрэс амазігаў]]{{sfn|Хамза|2021|p=70—71}}.

У сваю чаргу Кадафі прыняў рашэнне прыцягнення ва ўзброеныя сутыкненні племянных прадстаўнікоў з іншых краін. Актыўны ўдзел прымалі малійскія туарэгі. Іх колькасны склад дасягаў 800 чалавек. На баку лівійскага лідара выступала племя Кадафа, якое мела вялікае значэнне для кіраўніка Джамахірыі, так як ён сам паходзіў з гэтай меншасці{{sfn|Хамза|2021|p=71}}.

== Ход падзей ==
=== Пачатак грамадзянскай вайны ===
[[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|злева|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]]
15 лютага 2011 года ў [[Бенгазі]] прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гневу. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 

Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}.

У наступныя тыдні армія ўрада працягвала здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змагла аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}.

Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на захадзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}.

=== Заходняя ваенная інтэрвенцыя ===
{{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}}
[[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]]
Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў абарону мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевае эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вялікабрытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}.

19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыю «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка альянс абвясціў пра пачатак [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень ВМС кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя караблі, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Фактычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}.

Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

=== Пераходы ініцыятыў ===
{{некалькі выяў

&lt;!-- Значныя параметры --&gt;
 | align             = 
 | direction         =horizontal
 | background color  = &lt;!-- колер фона --&gt;

&lt;!-- Загаловак --&gt;
 | header_background = 
 | header_align      = right
 | header            =

&lt;!-- Выявы --&gt;
 | width             = 200
&lt;!--выява 1--&gt;
 | image1            = Gulf of Sirt Front 29 March.svg
 | caption1          = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі
&lt;!--выява 2--&gt;
 | image2            = Gulf of Sirt Front 11 April.svg
 | caption2          = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў
 | footer_background = 
 | footer_align      = &lt;!-- left &quot;злева&quot; (па змоўчанні), center &quot;пасярэдзіне&quot;, right &quot;справа&quot; --&gt;
 | footer            = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка.
}}
22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу&lt;ref name=aljazeera-blog-3-26&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=skynews1&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф&lt;ref name=libyafeb2&gt;{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву&lt;ref name=aljazeera-blog-3-27&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў&lt;ref name=libyafeb2 /&gt;&lt;ref name=straitstimes1&gt;{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}&lt;/ref&gt;. Горад [[Сірт]], куды рушыла апазіцы, быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)&lt;ref name=&quot;ctv&quot;&gt;{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ўмяшання замежных войск, армія Лівіі здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння&lt;ref name=aljazeera-blog-3-29&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt; і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі&lt;ref name=&quot;vesti&quot;&gt;[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18kras&quot;&gt;{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю&lt;ref name=rs&gt;Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011&lt;/ref&gt;. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}.

На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад&lt;ref name=ottawacitizen1&gt;{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;, Рас-Лануф&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;, Брэгу&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt; і атакавалі Адждабію&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}.

Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета&lt;ref name=&quot;мисурата&quot;/&gt;.

Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі. Лаялісты часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}} і праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку вялася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады&lt;ref name=&quot;мисурата&quot;&gt;[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]&lt;/ref&gt;. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па Місураце, і захапілі партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}.

Тым часам альянс правёў бамбардзіроўкі аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць кіраўніка краіны. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў загінулі пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}.

=== Разгром кадафісцкіх сіл ===
[[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]]
Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызналі ўзначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}.

У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам свой сцяг Лівіі, , у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 

20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}.

== Вынікі і наступствы ==
Ваеннае супрацьстаянне скончылася звяржэннем і забойствам Муамара Кадафі, пасля чаго ўлада ў краіне перайшла да ПНС. Грамадзянская вайна ў Лівіі стала найбуйнейшым па ліку ахвяр канфліктам у ходзе [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны ў Сірыі]]. 

Вайна нанесла моцны ўдар па эканоміцы краіны, перш за ўсё па яе знешным гандлі. Напрыклад, таваразварот Лівіі з [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] у 2011 годзе склаў каля траціны (каля $12 млрд) ад ўзроўня [[2010]] года (тады ён быў каля $35 млрд). Але ўжо ў [[2012]] годзе тавараабарот з ЕС перавысіў узровень 2010 года.

Наступствам звяржэння ў 2011 годзе Муамара Кадафі стаў крызіс у [[Малі]], калі на малійскую тэрыторыю хлынулі ўцекачы з плямёнаў туарэгаў. Заняўшы паўночную частку Малі, яны абвясцілі там незалежную дзяржава [[Азавад]]. Пазней туарэгаў з падкантрольных тэрыторый выціснулі экстрэмісты.

Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі краіны ўзброеныя сутычкі не сканчаліся, так як частка лаялістаў вырашыла [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|працягнуць барацьбу]]. Вяліся сутыкненні паміж рознымі апалчэннямі былой апазіцыі. Праз пару гадоў ваенныя дзеянні прывялі да [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|шматбаковай канфрантацыі]] з удзелам Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, Палаты прадстаўнікоў, лівійскіх плямёнаў, баевікоў з радыкальных ісламіскіх груповак і іншых сіл.

== Людскія страты ==
Колькасць загінуўшых на першым этапе ацэньваецца ў 25, 30 або 50 тысяч у розных крыніцах&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;, яшчэ 50 тысяч параненых&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}&lt;/ref&gt; і 4 тысячы зніклых&lt;ref&gt;Karin Laub (8 September 2011). [https://www.theguardian.com/info/2015/dec/09/removed-news-agency-feed-article «Libyan estimate: At least 30,000 died in the war»]. The Guardian. London. Associated Press. Retrieved 25 November 2011.&lt;/ref&gt;.

У студзені 2013 года новы лівійскі ўрад заявіў, грунтуючыся на незавершаных даследаваннях, што ў ходзе канфлікту было забіта 4700 паўстанцаў і столькі ж лаялістаў, яшчэ 2100 камбатантаў прапалі без вестак. Колькасць забітых і зніклых без вестак грамадзянскіх асоб не падлічвалася&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;/&gt;. [[Human Rights Watch]] 1350 байцоў апазіцыі былі прызнаныя зніклымі без вестак у ходзе баявых дзеянняў на ўсходзе&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya Counts More Martyrs Than Bodies|url=https://www.nytimes.com/2011/09/17/world/africa/skirmishes-flare-around-qaddafi-strongholds.html?pagewanted=2&amp;_r=1|publisher = [[Human Rights Watch]] | date= September 16, 2011|first=Rod|last=Nordland}}&lt;/ref&gt;, 781—900 — у [[Бітва за Місурату|бітве за Місурату]], з якіх 163 былі пазней выяўлены ў двух масавых магілах&lt;ref&gt;[http://www.sun-sentinel.com/news/nationworld/sns-ap-ml-libya-pows,0,6257434.story?track=rss Libyan rebels hand out rules on POW treatment; some 300 in custody, including 10 foreigners]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.theworld.org/2012/12/missing-in-libya/ |title=Thousands Still Missing in Post-Revolution Libya |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-date=20 чэрвеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620160702/http://www.theworld.org/2012/12/missing-in-libya/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, 136 — падчас [[Баі за горы Нафуса|кампаніі ў гарах Нафуса]], 74 — у [[Баі на дарозе Брэга–Адждабія|баях на дарозе Брэга—Адждабія]] і да 700 паўстанцаў прапалі без вестак у [[Бітва за Бін-Джавад|бітве за Бін-Джавад]], з якіх 170 былі пазней знойдзены ў брацкай магіле&lt;ref name=massgrave&gt;[https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/libya-militia-holding-2-british-nationals-accuses-them-of-spying-on-government-facilities/2012/03/05/gIQAp9DWsR_story.html Libya holds funeral for 170 bodies found in largest civil war mass grave] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120313051303/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/libya-militia-holding-2-british-nationals-accuses-them-of-spying-on-government-facilities/2012/03/05/gIQAp9DWsR_story.html |date=13 сакавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;. Яшчэ 2708—2827 паўстанцаў усё яшчэ лічыліся прапаўшымі без вестак. На Усходнім фронце паўстанцы страцілі 4145 чалавек забітымі, 3144 прапаўшымі без вестак і звыш 1000 параненых&lt;ref&gt;Carrere, Jean [http://www.rudaw.net/english/world/3805.html?print «Ajdabiya: A City Under Pressure».]// Rudaw.net, 7 July 2011 Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=armsexpo&gt;{{Cite web |url=http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |title=В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны |access-date=2012-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |archive-date=2012-04-27 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Тут жа ўрадавая арміі і праўрадавыя апалчэнні страцілі 2114 загінулых&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775# Libya rebels demand Algeria return Gaddafi family]//Reuters/MSNBC, 30 August 2011.&lt;/ref&gt;. Вялікія страты панесла [[Брыгада Хаміса]], што ваявала за ўрад (9000 забітых, параненых, зніклых, палонных і дэзерціраў, што складае 90 % ад асабістага складу)&lt;ref&gt;[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 |date=2011-09-09 }} {{V|10|06|2012}}&lt;/ref&gt;. Частка палоненых лаялістаў была пакарана смерцю. Так у жніўні 2011 у Місураце паўстанцы забілі каля 1000 палонных&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2170025/Back-bloody-anarchy-Andrew-Malone-revisits-Libya-finds-country-riven-torture-mass-murder-savage-vengeance.html Back to bloody anarchy: Andrew Malone revisits Libya and finds a country riven by torture, mass murder and savage vengeance]&lt;/ref&gt;.

Страты замежных сіл склалі: адзін брытанскі лётчык, які загінуў у авіякатастрофе ў Італіі&lt;ref&gt;{{cite web|title=RAF man killed in Italy road crash|publisher=BBC|url=http://www.bbc.com/news/uk-14241272|date=2011-07-21}}&lt;/ref&gt;, а таксама ад 21 да 35 байцоў брытанскага спецатрада {{нп3|Асаблівая паветраная служба|SAS|en|Special Air Service}}&lt;ref name=&quot;spets&quot;&gt;[http://warsonline.info/siriya/spetsnaz-voysk-nato-aktivno-deystvuet-v-damaske-i-aleppo.html Спецназ войск НАТО активно действует в Дамаске и Алеппо] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181213194324/http://warsonline.info/siriya/spetsnaz-voysk-nato-aktivno-deystvuet-v-damaske-i-aleppo.html |date=13 снежня 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://argumentiru.com/world/2011/09/123535 Дорогой британский спецназ возвращается домой. Потери признаны «неприемлемыми»]&lt;/ref&gt;. Неназваная колькасць забітых і параненых меліся ў шэрагах арміі Туніса падчас баёў за Вазін&lt;ref name=&quot;тунисцы&quot;&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |access-date=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt; і заходніх спецпадраздзяленняў у перастрэлцы ў ноч з 22-га на 23-га жніўня ў Трыпалі&lt;ref&gt;[http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 Па даных з Трыпалі, сур’ёзныя страты панесла тут група брытанскага спецпрызна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418075843/http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 |date=18 красавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;.

Дакладныя даныя пра страты мірнага насельніцтва адсутнічаюць. Па заяве афіцыйнага Трыпалі 1 чэрвеня 2011 года, з 19 сакавіка па 26 мая толькі ад ракет і бомбаў НАТА было забіта 718 і паранена 4067 чалавек&lt;ref&gt;[http://www.regnum.ru/news/accidents/1411230.html В результате авиаударов НАТО в Ливии погибло 718 и ранено более 4000 мирных жителей]//ИА Regnum, 01.06.2011&lt;/ref&gt;. Лівійскае адзяленне [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|МКЧК]] паведамляла пра 1 400 загінулых грамадзянскіх ад дзеянняў інтэрвентаў&lt;ref&gt;[https://svpressa.ru/war21/article/49161/ Цена за голову Каддафи — 3500 бойцов НАТО]&lt;/ref&gt;. Паводле інфармацыі, агучанай паслом [[Іран|Ісламскай Рэспублікі Іран]] у Расіі Махмудам Рэзай Саджадзі, толькі пад бамбардзіроўкамі загінула 40 тыс. жыхароў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 |title=Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012 |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028001426/http://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 |archive-date=28 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Па даных былога пасла Расіі ў Лівіі Уладзіміра Чамава ў ходзе ваенных дзеянняў прапала без вестак 30 тысяч лівійцаў&lt;ref&gt;[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // Журнал «Москва»&lt;/ref&gt;. Падчас гарадскіх баёў ад 800 да 2 150 мірных грамадзян загінулі ў Сірце (+370 чалавек сталі ахвярамі рэпрэсій ПНС&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2011/10/24/libya-apparent-execution-53-gaddafi-supporters Libya: Apparent Execution of 53 Gaddafi Supporters Bodies Found at Sirte Hotel Used by Anti-Gaddafi Fighters]&lt;/ref&gt;), некалькі сотняў у Эз-Завіі&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/video/2012/feb/16/libya-uprising-one-year-on-zawiyah?newsfeed=true Libya uprising one year on: remembering the Zawiyah massacre — video]&lt;/ref&gt;, ад 25 да 30 — у Адждабіі, мінімум 1 — у Брэзе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.edostatenews.com/libyan-rebels-hold-funeral-for-dead-soldiers-in-fight-for-brega/|title=Libyan rebels hold funeral for dead soldiers in fight for Brega|access-date=21 November 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, 108 (+167 параненых) — у Трыпалі. Таксама загінуў адзін грамадзянін [[ПАР]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=Anton Hammerl|url=http://www.cpj.org/killed/2011/anton-hammerl.php|access-date=13 November 2011|newspaper=Committee to Protect Journalists|date=5 April 2011}}&lt;/ref&gt; і паранены грамадзянін Туніса&lt;ref name=&quot;тунисцы&quot;/&gt;.

== Ваенныя злачынствы ==
У пачатку вайны ў Лівіі [[26 лютага]] 2011 Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд Пракурора Міжнароднага крымінальнага суда. [[16 мая]] пракуратура МУС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў злачынствах супраць чалавечнасці. [[27 чэрвеня]] Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, Сейфа аль-Іслама і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

У дакладзе, які быў падрыхтаваны аўтарытэтнай міжнароднай праваабарончай арганізацыяй ''Human Rights Watch'', якая базуецца ў [[Нью-Ёрк]]у, гаворыцца, што расправа над лідарам Лівійскай Джамахірыі Муамарам Кадафі і яго асяроддзем, зладжаная 20 кастрычніка 2011 года, уяўляе сабой ваеннае злачынства.

Па словах яе экспертаў, сабраныя імі новыя даныя паказваюць на «відавочную пакаранне» без суда і следства мяцежнікамі не толькі Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма, але і «дзесяткаў палонных» з ліку тых, хто знаходзіўся ў асяроддзі ранейшага лівійскага кіраўніка ў апошні дзень яго жыцця. Мяцежнікі пакаралі смерцю па меншай меры 66 палонных у гасцініцы «Махары». Атрыманая Human Rights Watch інфармацыя паказвае на тое, што Мутазім Кадафі, паранены пры першапачатковым сутыкненні паміж аўтакалонай бацькі і паўстанцамі, быў дастаўлены жывым з Сірта ў Місурату, дзе яго неўзабаве забілі. Сам Муамар Кадафі быў жорстка збіты. Акрамя таго, яго калолі штыком, сведчыць арганізацыя, спасылаючыся на відэазапісы, зробленыя самімі мяцежнікамі на камеры мабільных тэлефонаў.

Агенцтва Франс Прэс перадае інфармацыю, што ў яе распараджэнні апынуўся даклад Камісіі ААН па расследаванні ваенных злачынстваў і парушэнняў правоў чалавека падчас грамадзянскай вайны ў Лівіі. З гэтай справаздачы можна зрабіць выснову, што «з 20 расследаваных налётаў НАТА камісія выявіла пяць налётаў, падчас якіх былі забітыя 60 мірных жыхароў, 55 атрымалі раненні»&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_ly/20120303/584131343.html РИА «Новости». «Жертвами серии авиаударов НАТО в Ливии стали 60 мирных жителей — ООН». 02:4203.03.2012]&lt;/ref&gt;.

[[29 мая]] 2011 каталіцкі апостальскі вікарый Трыпалі біскуп Джавані Марцінелі прыехаў у Італію, каб звярнуць увагу сусветнай супольнасці на пакуты мірнага насельніцтва Лівіі з-за бамбардзіровак краіны авіяцыяй НАТА. Як паведамляе радыё [[Ватыкан]]а, біскуп заявіў, што некалькі грамадзянскіх асоб загінулі на яго вачах&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_war/20110529/381520199.html Католический епископ Триполи призвал прекратить бомбардировки Ливии]&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстанне зброі са збедненым уранам ==
У ліпені [[2018]] года ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са [[Збеднены ўран|збедненым уранам]], калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]&lt;/ref&gt;. Улады мелі намер звярнуцца ў МАГАТЭ і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА&lt;ref&gt;[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}&lt;/ref&gt;.

Афіцыйныя прадстаўнікі Паўночнаатлантычнага альянсу абвяргаюць любую інфармацыю пра ўжыванне забароненых рэчываў у канфлікце ў Лівіі.

== Інфармацыйная вайна ==
Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення ў лютым хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на [[Ютуб]]е і паведамленняў у [[Твітэр]]ы, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх [[СМІ]], як [[CNN]], [[BBC]], [[NBC]], [[CBS]], [[ABC]], канал «[[Fox News]]» і [[Аль-Джазіра]] прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войск (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Тым не менш, усе гэтыя гісторыі сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. 

З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені НАТА адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (Захад і рэжым Кадафі) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідараў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

== Замежны ўдзел ==
=== Заходняя кааліцыя ===
[[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]]
Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.  

Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}.
=== Беларусь ===
{{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}
[[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.&lt;/ref&gt;.

15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] //  The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.&lt;/ref&gt; — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі&lt;ref name=&quot;febr&quot;/&gt;. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;/&gt;. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях&lt;ref name=&quot;febr&quot;&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;.

6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;.

8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы&lt;ref&gt;[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.&lt;/ref&gt;.

Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;&gt;[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;/&gt;. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»&lt;ref&gt;[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]&lt;/ref&gt;.

Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]&lt;ref&gt;[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013&lt;/ref&gt;) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў.

== Гл. таксама ==
* [[Замежныя найміты ў Лівіі]]
* [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}}
* {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}}
* {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}}
* {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}}
* {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}
* {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}
* {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}}
* {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}}
* {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}}
* {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}}
* {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ &quot;Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes&quot;] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}}

== Спасылкі ==
* [http://www.izvestia.ru/world/article3152501/ Ю. Снегирев. Мятеж в пустыне]
* [http://www.izvestia.ru/world/article3152559/ Ю. Снегирев. Война в песочнице]
* [http://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.//Передача радиостанции «Эхо Москвы»]
* [http://www.izvestia.ru/story/191 О. Джемаль, М. Сайченко. Ливийский дневник]
* [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] Петр Силантьев, 23 июня 2011
* [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии]
* «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане» Комсомольская правда [https://m.kp.by/daily/25664/825870/]{{Недаступная спасылка}}
* Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео)
* [https://www.historyguy.com/libyan_war_2011.htm Сітуацыя ў Лівіі ў 2011 годзе (англ.)]
* [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Грамадзянскія войны ў Лівіі (руск.)]

{{Арабская вясна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]]
[[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]]
[[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]]
[[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]]</text>
      <sha1>t1fl4hacz6sx4nd7lakwiqxh9xn92ad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таццяна Пятроўна Барысюк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>353275</id>
    <revision>
      <id>5204522</id>
      <parentid>5181989</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Odri Tiffani</username>
        <id>22532</id>
      </contributor>
      <comment>/* Артыкулы */ абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5204522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125120" sha1="4db2j2r998guj6leb2nx9szkcu5s193" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Барысюк}}
{{Пісьменнік
| Імя                = Таццяна Барысюк
| Арыгінал імя       = 
| Фота               = БарысюкТаццяна.jpg
| Шырыня             = 200пкс 
| Подпіс             = 
| Імя пры нараджэнні = 
| Псеўданімы         = 
| Жонка              =
| Муж                =
| Дзеці              =
| Гады актыўнасці    = з 1993
| Кірунак            = 
| Жанр               = 
| Дэбют              =  1993 год, часопіс «[[Першацвет (1992)|Першацвет]]»
| Мова твораў        = 
| Прэміі             = 
| Узнагароды         = 
| Сайт               = 
| Вікікрыніцы        =
}}
'''Таццяна Барысюк''' (нар. {{Датанараджэння|18|10|1971}}, [[Мінск]]) — беларуская паэтка, крытык, літаратуразнаўца, перакладчыца і празаік. Вядучая шэрагу паэтычна-музычных вечарын «Таццянін дзень»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар= Вінарская І.|загаловак= Таццянін дзень святкавала сталічная бібліятэка імя Талстога |спасылка= |выданне= [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]|тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год=  5 лютага 2021|выпуск= 5110|нумар= 5|старонкі= 15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Вінарская І. |загаловак=Таццянін дзень прывітала сталічная бібліятэка імя Талстога |спасылка=https://www.nslowa.by/2021/02/09/tatstsyanin-dzen-pryvitala-stalichnaya-bibliyateka-imya-talstoga/ |выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова]] |тып=газ. |месца=Ліда |выдавецтва= |год=9 лютага 2021 |выпуск=1520 |нумар=5 |старонкі=7 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240212170319/https://www.nslowa.by/2021/02/09/tatstsyanin-dzen-pryvitala-stalichnaya-bibliyateka-imya-talstoga/ |archivedate=12 лютага 2024 }}&lt;/ref&gt; і вечарыны «Містыка лічбаў» у паэтычным тэатры [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Арт. С]]&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Вінарская І.|загаловак=Прывітанне ад Таццян для «Беларускай хаткі» |спасылка=https://www.nslowa.by/2020/02/18/pryvitanne-ad-tatstsyan-dlya-belaruskaj-hatki/ |выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова ]] |тып=газ. |месца= |выдавецтва=[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] |год=12 лютага 2020 |выпуск=1470 |нумар=7 |старонкі=3 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200303102858/https://www.nslowa.by/2020/02/18/pryvitanne-ad-tatstsyan-dlya-belaruskaj-hatki/ |archivedate=3 сакавіка 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://novychas.by/kultura/taccjanin-dzen-u-belaruskaj-hatcy |title=Таццянін дзень у «Беларускай хатцы» |author=[[Алег Грушэцкі|Грушэцкі А.]] |date=24 студзеня 2020 |publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]] |accessdate=2 сакавіка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200203033349/https://novychas.by/kultura/taccjanin-dzen-u-belaruskaj-hatcy |archivedate=3 лютага 2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Навуковы супрацоўнік аддзела ўзаемасувязей літаратур у «[[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтры даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]».

== Біяграфія ==
[[Файл:Таццянін дзень.jpg|thumb|right|300px|Вядучая паэтычна-музычнай вечарыны «Таццянін дзень» Таццяна Барысюк (2020 г.).]]
Паходзіць з творчай сям’і, з’яўляецца дачкой беларускага рускамоўнага паэта Пятра Пятровіча Барысюка (1938—2001)

Навучалася ў мінскіх школах № 138, 149. З 1986 па 1990 гг. вучылася ў мінскім педвучылішчы № 1. У 1995 г. скончыла [[Філалагічны факультэт БДУ|філфак БДУ]].

У 2001 г. скончыла аспірантуру Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі, дзе цяпер працуе навуковым супрацоўнікам у аддзеле ўзаемасувязей літаратур&lt;ref name=&quot;kamunikat&quot;&gt;{{cite web | author = | date = | url =http://kamunikat.org/Barysiuk_Tacciana.html | title =Таццяна Барысюк | publisher =[[Kamunikat.org]] | accessdate =10 снежня 2016 | archive-date =8 мая 2022 | archive-url =https://web.archive.org/web/20220508194520/http://kamunikat.org/Barysiuk_Tacciana.html | url-status =dead }}&lt;/ref&gt;.

З 2004 г. сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]&lt;ref name=&quot;kamunikat&quot; /&gt;.

З 2004 па 2007 г. вучылася ў [[Беларускі Калегіюм|Беларускім Калегіюме]] на аддзяленні філасофіі і літаратуры. З 2003 г. — сябра суполкі «Літаратурны квартал» (заснавана пры газ. «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]»; з 2004 г. — «Літаратурнае прадмесце»). Удзельніца [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Паэтычнага тэатра «Арт. С»]]. З 2018 года — сябра літаратурнага клуба «Экватар».

Дэбютавала як паэт і крытык 1993 г. у часопісе «[[Першацвет (1992)|Першацвет]]». Публікавалася ў анталогіі «Агледзіны», альманахах «Панядзелак», «Літаратурны квартал», «Дзень паэзіі-2005», у часопісах «Першацвет», «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]», «Крыніца», «[[Беларуская думка (1991)|Беларуская думка]]», «[[Полымя (1922)|Полымя]]», «[[Беларусь (1944)|Беларусь]]», газеце «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]» і іншых выданнях&lt;ref name=&quot;СБП&quot;&gt;{{cite web | url =http://lit-bel.org/by/friends/b/166.html | title =Барысюк Таццяна Пятроўна | publisher =[[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюз беларускіх пісьменнікаў]] | accessdate =10 снежня 2016 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20180411005723/http://lit-bel.org/by/friends/b/166.html | archivedate =11 красавіка 2018 | url-status =dead }}&lt;/ref&gt;.

Аўтар 5 аб’ёмных навуковых прац і больш за 170 крытычных і літаратуразнаўчых публікацый{{Sfn|Грушэцкі|2024|с=5}}, сярод якіх рэцэнзіі, артыкулы, творчыя партрэты і даклады на канферэнцыях па сучаснай беларускай паэзіі&lt;ref name=&quot;СБП&quot; /&gt;. Таццяна Барысюк з’яўляецца вынаходніцай новай цвёрдай формы ў паэзіі — «залатое сячэнне» (13-радковая форма верша)&lt;ref&gt;{{cite web| author =Алег Грушэцкі| date =2022-01-27| url =https://novychas.online/kultura/taccjanin-dzen-u-notna-muzycznaj-biblijatecy | title = Таццянін дзень у нотна-музычнай бібліятэцы|publisher =Новы Час| accessdate  = 2022-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web  |url=https://novychas.online/kultura/farby-i-melodyi-voseni |title= Фарбы і мелодыі восені |author=Алег Грушэцкі |date= 2022-10-2 | publisher= Новы Час|accessdate=2022-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221022191331/https://novychas.online/kultura/farby-i-melodyi-voseni |archivedate= 2022-10-22}}&lt;/ref&gt;.

Частка вершаў Таццяны Барысюк перакладзена на рускую мову («Моим читателям»; «Почему нашу Русь называют Белою?»; «Советы Лилит»; «Хмурым утром проснувшись» і інш.)&lt;ref&gt;Борисюк,Т. Моим читателям; Почему нашу Русь называют Белою?..; Советы Лилит; Хмурым утром проснувшись…: стихотворения / Т. Борисюк; пер. Елены Софрыгиной // Софрыгина, Е. С. Всё, что люблю: стихотворения и переводы / Е. С. Софрыгина. — Богданович: Литературный музей Степана Щипачёва, 2014. — 108 с. — С. 94-103.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Оксаны Ярошёнок  |загаловак=Борисюк,Т. Истина в весне: поэзия / Т. Борисюк; пер. Оксаны Ярошёнок  |спасылка= |мова=ru |выданне=[[Нёман (1945)|Нёман]] |тып=часопіс |год=2014 |нумар= 9|старонкі= 91–92}}&lt;/ref&gt;.

== Водгукі ==
Беларускі крытык і літаратуразнаўца акадэмік [[Уладзімір Васільевіч Гніламёдаў|Уладзімір Гніламёдаў]] назваў кнігу вершаў «Аўтапартрэт» Таццяны Барысюк сярод дзесяці лепшых кніг, выдадзеных у 2002-м годзе&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар= Гніламёдаў, У.В.|загаловак=“Кніг магло б быць болей…” / У.В. Гніламёдаў / Пришёл, увидел. Прочитал: Рейтинг итогов литературного [2002-го] года |спасылка=http://www.sb.by/articles/prishel-uvidel-prochital.html |выданне= [[Советская Белоруссия|Советская Белоруссия. Беларусь сегодня]]|тып= газета|месца=Мн. |выдавецтва= Адміністрацыя Прэзідэнта РБ|год= 16 студзеня 2013 |нумар= 8|старонкі= 5}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* 2011 год — 1 месца ў літаратурным конкурсе «Песня натхнення» у [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Доме-музеі Якуба Коласа]] (за верш «Трайны санет пра вечнае каханне»)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.yakubkolas.by/ru/114/122/168/ |title=Песня натхнення ў Доме Коласа 2011 |date=11 лютага 2011 |publisher=[[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Дом-музей Я. Коласа]] |accessdate=11 снежня 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160902204037/http://yakubkolas.by/ru/114/122/168/ |archivedate=2 верасня 2016 |url-status= }}&lt;/ref&gt;.
* 2021 год — 1 месца ў творчым конкурсе «Песня сэрца» ў [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Доме-музеі Якуба Коласа]] (за нізку вершаў «Платанічнае каханне»)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://kolasmuseum.by/be/novyya-videa-na-nashym-kanale/uznagarodzhanne-peramozhcy |title=Узнагароджанне пераможцы |date=17 лютага 2021 |publisher=[[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа]] |accessdate=2021-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429164527/http://kolasmuseum.by/be/novyya-videa-na-nashym-kanale/uznagarodzhanne-peramozhcy |archivedate=29 красавіка 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* 2021 год — Ганаровая грамата ад «[[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальная акадэміі навук Беларусі]]» за плённую навукова-асветніцкую дзейнасць, папулярызацыю дасягненняў беларускіх літаратуразнаўцаў у сродках масавай інфармацыі і ў сувязі з 90-годдзем з дня заснавання [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы]].
* 2026 год — грамата [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|ЦДБКМЛ НАН Беларусі]] «за навукова асветніцкую дзеяйнасць, папулярызацыю беларускай літаратуры, і ў сувязі з 95-годдзем з дня заснавання Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы».

== Бібліяграфія ==

=== Кнігі ===
* {{кніга |аўтар =Барысюк Т. |загаловак =Аўтапартрэт |спасылка =http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=13386 |месца =Мн. |выдавецтва =Тэхнапрынт |год =2002 |старонак =180 |isbn =985-464-240-2 |тыраж =500 |archive-date =8 мая 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20220508194526/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=13386 }}

=== Проза ===
* Спружына жыцця [Абразок] // [[Чырвоная змена]], 1993, 21 верасня. С. 3.
* Барысюк, Т. П. Каханне да двайніка, або Амаль галівудскія гісторыі (аповесць-інтэрв’ю) / Т. П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. — Вып. 9 (11). — Мінск: Ковчег, 2020. — 335 с. — С. 41—53.
* Барысюк, Т. «Мая прынцэса» (авантурна-прыгодніцкая аповесць), «Пяцьдзясят наложніц і адна роднасная душа» (смс-апавяданне), «Аблом» (апавяданне-дыялог аб адным расчараванні) // Літаратурны экватар. 2021. Выпуск № 10 (12). С. 23—42.
* Барысюк, Т. Пошукі неўміручасці (казка-канферэнцыя) // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). — Мінск: Ковчег, 2022. — 311 с. — С. 46-51.
* {{артыкул|аўтар=Барысюк Т. |загаловак=Навагоднія адчуванні |спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/09-2023.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год=3 сакавіка 2023|выпуск= |нумар= 9|старонкі=9}}

=== У зборніках ===
* {{кніга|аўтар = |частка =Дванаццаць подзвігаў пацучыхі Дусі|загаловак = [[Нявеста для Базыля|Нявеста для Базыля: казкі]] |спасылка = |адказны =уклад. [[Аксана Спрынчан|А. Спрынчан]] |выданне = |месца = Мн.|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2017 |старонкі =37—51 |старонак = 214|серыя =Беларуская аўтарская казка |isbn = 978-985-02-1803-2 |тыраж =1200 }}

=== Супольныя зборнікі паэзіі ў суаўтарстве ===
* «Літаратурны квартал» (2003)
* «Дзень паэзіі 2005»
* «Свет на дваіх» (2006)
* «Літаратурнае прадмесце» (2012)
* «Мы — маладыя» (2012)
* «За всё Создателю спасибо» (2018)

=== Паэзія (абранае) ===
* Барысюк, Т. Трыялет // Першацвет. 1993. № 4. С. 3. 
* Барысюк, Т. Вершы // Першацвет. 1993. № 7. С. 39-41. 
* Барысюк, Т. Вершы // Першацвет. 1994. № 5. С. 19-22.
* Барысюк, Т. Вершы // Першацвет. 1995. № 5. С. 81-84. 
* Барысюк, Т. Вершы // Малад. 1995. № 8. С. 3-5. 
* Барысюк, Т. З цыкла «Мацярынства»; З цыкла «Начныя іерогліфы з-пад падушкі»: вершы / Т.Барысюк // [[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]. — 1998. — № 9. — С. 57—59.
* Барысюк, Т. Вершы // ЛіМ. 1999. 2 ліп. (№ 26). С. 12. 
* Барысюк, Т. Ты помніш?..: верш // Крыніца. 1999. № 10 (56). С. 115. 
* Барысюк, Т. У бездань сэрца правал небяспечны: Акраліст; Акрасанет / Т.Барысюк // Мінская праўда. — 1999. — 9 кастрычніка. — С. 4.
* Барысюк, Т. Загадкі акравершаў: Акраэлегія; Акрапраклён / Т.Барысюк // Цэнтральная. — 1999. — 5 лістапада. — С. 3.
* Барысюк, Т. Вершы // Маладосць. 2000. № 2. С. 79—83.
* Барысюк, Т. Містыка існавання: вершы / Т.Барысюк // [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]. — 2001. — 9 лістапада (№ 45). — С. 8.
* Барысюк, Т. З нізкі “Маланкавы боль”: вершы // Беларуская думка. 2003. № 3. С. 174-175. 
* Барысюк, Т. Элегія кветак (вянок паўсанетаў); Віхрысты вятрыска…: вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2003. — 11 красавіка. — С. 13.
* Барысюк, Т. Каханне рэальнае і фантомнае // Полымя. 2003. № 7. С. 77-80. 
* Барысюк, Т. Трайны санет пра вечнае каханне / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2003. — 26 верасня. — С. 13.
* Барысюк, Т. [Фігурныя хоку і танка] / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2004. — 30 красавіка. — С. 8.
* Барысюк, Т. Адно адному – мрояў цені…: вершы // Маладосць. 2004. №6. С. 3-5.
* Барысюк, Т. Модніца (санет); Стыхіі танцаў : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2005. — 30 верасня. — С. 8.
* Барысюк, Т. Уратую чароўнасць натхнення: вершы // Маладосць. 2005. № 10. С. 3-5. 
* Барысюк, Т. Уратую чароўнасць натхнення: вершы / Т.Барысюк // [[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]. — 2005. — № 10. — С. 3—5.
* Барысюк, Т. Дзве пародыі [на радкі Сяргея Патаранскага] / Т. Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2005. — 28 кастрычніка. — С. 13.
* Барысюк, Т. Фантомнае каханне; Гэтай ноччу поўня расцвіла…; Калыханка (брахікалан); Тэорыя адноснасці: вершы / Т. Барысюк // [[Голас Радзімы]]. — 2006. — 25 мая (№ 21-22). — С. 14.
* Барысюк, Т. Усходнія вершы / Т.Барысюк // Маладосць. — 2007. — № 6. — С. 41—42.
* Барысюк, Т. Чалавек чалавеку: верш // Маладосць. 2014. № 5. С. 55. 
* Барысюк, Т. [Вершы] / Т.Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. — Вып. 5. — Мінск: Ковчег, 2016. — 360 с. — С. 22-30.
* Барысюк, Т. Раманс, Адысей і Пенелопа, Шчасце: вершы // Переходный возраст. 2017. № 35 (сентябрь). С. 13.
* Барысюк, Т. Адказ на «Стыхійную віртуалізацыю», Апошні дзень вясны…: вершы // Переходный возраст. 2017. № 44 (ноябрь). С. 13.
* Вершы // Зямлі, навекі блаславёнай: зб. вершаў супрацоўнікаў НАН Беларусі. — Мінск:, 2018.
* Вершы-алюзіі на радкі Алега Лойкі // Чалавек з сонечнаю ўсмешкай. — Мінск, 2019.
* Вершы // ЛіМ. — 2019. — 25 студз. — С. 8.
* Барысюк, Т. Платанічнае каханне (нізка вершаў) / Т.Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. — Вып. 8 (10). — Мінск: Ковчег, 2019. — 352 с. — С. 14-34.
* Барысюк, Т. Лісы ілюзій; Мне не трэба… : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2020. — 30 кастрычніка (№ 41). — С. 8.
* Барысюк, Т. Квэст Бога; Я — архідэя… : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2021. — 26 сакавіка (№ 12). — С. 8.
* Барысюк, Т. [https://novychas.by/pdf/litbiel_2021_05.pdf Яблычны Спас; Пошукі і знаходкі; Наша Італія; Ваўчыцца… : вершы] / Т.Барысюк // [[Новы Час (газета)#Змест|Літаратурная Беларусь]]. — 2021. — 28 мая (Выпуск № 5 (177)). — С. 14.
* Барысюк, Т. Самае чыстае каханне — платанічнае (нізка вершаў) // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. — 2021. — № 3 (112). — С. 122—128.
* Барысюк, Т. Яблычны Спас; Праверка пачуцця часам; Трансёрфінг маёй рэальнасці… : вершы / Т.Барысюк // Маладосць. — 2021. — № 10. — С. 70—71.
* Барысюк, Т. Страсць; Жнівень; Раманс : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2021. — 10 снежня (№ 49). — С. 8.
* Барысюк, Т. Рубаі; Першаму каханню; Хайку пра лёс; Танка : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2022. — 28 студзеня (№ 4). — С. 10.
* Барысюк, Т. Хайку : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2022. — 28 ліпеня (№ 29). — С. 8.
* Барысюк, Т. [https://zviazda.by/sites/default/files/42-2022.pdf Асенні трыялет; Асенняя кветка; Барвовая восень; Велічная прахалода; Пачатак кастрычніка; Мая тэорыя адноснасці : вершы] / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2022. — 21 кастрычніка (№ 42). — С. 8.
* Барысюк, Т. Ружа (газель) / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2023. — 17 лютага (№ 7). — С. 8.
* Барысюк, Т. Папялішча / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2023. — 10 лютага (№ 10). — С. 8.
* Барысюк, Т. [https://zviazda.by/sites/default/files/14-2023.pdf Што такое каханне? (Залатое сячэнне перавернутае); Зімовая імпрэсія (залатое сячэнне перавернутае)] / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2023. — 7 красавіка (№ 14). — С. 8.
* Барысюк, Т. Кармічнае каханне (нізка вершаў) // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. — 2023. — № 6 (127). — С. 111—122.
* Барысюк, Т. Формула прыгажосці: вершы // Полымя. 2024. № 12. С. 49-52. 
* Барысюк, Т. Расправіць крылы: Залатое сячэнне // Маладосць. 2025. № 6. С. 24-26. 
* Барысюк, Т. Ёсць шлях да шчасця?: Хоку // Літаратура і мастацтва. 2025. 15 жніўня (№ 30). С. 8.

=== Пераклады ===
* [http://old.belcollegium.org/pamizh/5_2006/article07.htm На мяжы сну і явы : З польскае паэзіі]{{Недаступная спасылка}} / прадмова і пераклад Т. Барысюк («У гэтым сьне» В. Варашыльскі, «Сон» Е. Гарасымовіч, «Сон» Я. Івашкевіч, «п’еш усё мацнейшую каву…» Ю. А. Копэць, «віхура дабіралася да вокнаў…» Т. Ружэвіч, «Тэмпэратура» М. Скварніцкі, «Палявыя кветкі» Я. Тамашчык, «Бяссоньне» Т. Сьлівяк) // Паміж. — 2006. — № 5. — С. 106—110. — 0,3 д. а.
* {{артыкул|аўтар= |загаловак= Барысюк, Пётр. (5 вершаў) / пер. з рускай мовы Таццяны Барысюк|спасылка= http://www.lim.by/limbyfiles/lim/lim42-2013.pdf|выданне= [[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]|тып= газета|месца= Мн.|выдавецтва= [[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]]|год= 25 кастрычніка  2013|нумар= 42|старонкі= 6|archiveurl= https://web.archive.org/web/20160330003655/http://www.lim.by/limbyfiles/lim/lim42-2013.pdf|archivedate= 30 сакавіка 2016}}
* ''Шчарбакоў, В. І.'' Паэтычныя радкі пра сябе і сяброў / пер. з рускай Т. П. Барысюк / В. І. Шчарбакоў. — Нікапаль: VIS-press, 2018. — 38 c. — 0,45 д.а.
* ''Барысюк, Т.'' Аўтабіяграфія; Пераклады з рускай (Глеб Пудаў), беларускай рускамоўнай (Пётр Барысюк, Аляксандр Паўлоўскі) і ўкраінскай рускамоўнай паэзіі (Віталь Шчарбакоў) / Т.Барысюк // Літаратурны экватар: Альманах. — Мінск: Ковчег, 2018. — 336 с. — С. 9-23. — 0,4 д.а.

== Пераклады творчасці Т. Барысюк на іншыя мовы ==

=== На рускую мову ===
* Татьяна Борисюк: [Биография, переводы стихотворений] // Пудов, Г. А. «Поют переспелые травы…»: Переводы из белорусской поэзии / Г. А. Пудов, предисловие И. Л. Шевляковой. — СПб.: Союз писателей Петербурга, 2020. — 191 с. — С. 84-93.

=== Артыкулы ===
{{Урэзка | ##Шырыня = 90%  | Змест = 
{{Схаваны |##Выраўноўванне = right |Фон_загалоўку= #B4CDCD |Загаловак = Артыкулы  
|Утрыманне = 
# ''Барысюк, Т.'' &quot;Не наракай! Усё ад Бога...&quot; [рэц. на кнігу В.Аксак &quot;Цвінтар&quot;] // [[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]. – 1993. – № 12. – С. 80-83. 
# ''Барысюк, Т.'' &quot;...І неба зорнае ўва мне&quot; [рэц. на кнігу М.Лукшы &quot;Замова&quot;] // Першацвет. – 1994. – № 4. – С. 100-103. 
# ''Барысюк, Т.'' &quot;Жыццё – не баль у чужым садзе...&quot; [рэц. на кнігу В.Якавенкі &quot;Чорная ружа: Казкі&quot;] // Першацвет. – 1997. – № 4. – С. 83–86. 
# ''Барысюк, Т.'' Свет у кішэні лёнікавашкоўства, альбо Вар'яцкі дом для філосафаў [рэц. на кнігу Л.Вашко &quot;Паэты-цары (трыццаць пяць беларускіх малюнкаў)&quot;] // Першацвет. – 1998. – № 6. – С. 98–111.
# ''Барысюк, Т.'' Скарбы рэфлексійных мініяцюр [рэц. на кн. Л.Галубовіча &quot;Зацемкі з левай кішэні&quot;, 1998] // Першацвет. – 1999. – № 7–8. – С. 53.
# ''Баркоўская Т. (Барысюк, Т.)'' Сучасны беларускі акраверш // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай : матэрыялы IV Міжнар. навук. канф. (Мінск, 12–14 кастрычніка 1999 г.): у 2 ч. – Ч. 1: Тэарэтычныя праблемы літаратуразнаўства, міфалагічныя матывы і фальклорныя традыцыі ў літаратуры, славянскія літаратуры ад сярэднявечча да Асветніцтва, беларуская літаратура ў яе ўзаемасувязях з іншымі літаратурамі свету. – Мінск : БДУ, 2000. – С. 17–19. 
# ''Барысюк, Т.'' Дзве душы [Штрыхі да паэтычнага партрэта Л. Рублеўскай] // Крыніца. – 2000. – № 11–12 (60). – С. 47–48.
# ''Барысюк, Т.''. Храм для анёла [рэцэнзія на кн. “Радно” Э. Акуліна] // Літ. і мастацтва. – 2000. – 1 снежня. – С. 7.
# ''Барысюк, Т.'' Вобраз і жанр у кнізе В. Шніпа “На рэштках Храма” // Мастацкі вобраз : генезіс, эвалюцыя, сучасны стан: матэрыялы міжнар. навук. канф. (Брэст, 28–30 верасня 2000 г.). – Брэст : Брэсцкі дзярж. універсітэт імя А.С.Пушкіна, 2001. – С. 14–18.
# ''Баркоўская, Т.П. (Барысюк, Т.)'' Ідэйна-жанравыя пошукі ў кнізе Э. Акуліна “Крыло анёла” (1995) // Взаимодействие литератур в мировом литературном процессе. Проблемы теоретической и исторической поэтики : материалы междунар. науч. конф. (Гродно, ГрГУ, 3 окт. 2000 г.): в 2 ч. – Ч. 1. – Гродно: ГрГУ, 2001. – С. 350–355.
# ''Баркоўская, Т. (Барысюк, Т.)''Ідэйна-жанравыя пошукі ў паэзіі Л.Рублеўскай // Зборнік дакладаў: матэрыялы дакладаў і паведамленняў Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (1999 г.) // Літаратурны музей Максіма Багдановіча. – Мінск, 2001. – С. 286–294. 
# ''Барысюк, Т.'' Самотны містык вершасвету [Штрыхі да творчага партрэту А.Мінкіна] // Крыніца. – 2001. – № 5 (65). – С. 42–43. 
# ''Баркоўская, Т.П.'' Мова і стыль у сучаснай беларускай паэзіі (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Л.Рублеўскай і Э.Акуліна)” // Пісьменнік – мова – стыль: матэрыялы II Міжнар. навук. канф., прысвечанай 75-годдзю з дня нараджэння праф. Л.М. Шакуна (Мінск, 15-16 лістапада 2001 г.): у 2 т. – Т. 1. – Мінск, 2002. – С. 23–30.
# ''Баркоўская, Т.'' «На крыжах аконных – ціхія паэты» : [рэцэнзія на кн. “Балаган” Л. Рублеўскай] // Полымя. – 2001. – № 9. – С. 283–286.
# ''Баркоўская, Т.П.'' Сучасная беларуская інтымная лірыка (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Л.Рублеўскай і Э.Акуліна) // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: матэрыялы V Міжнар. навук. канф., прысвеч. 80-годдзю Беларускага дзяржаўнага універсітэта (Мінск, 16–18 кастр. 2001 г.): у 3 ч. – Ч. 1: Беларуская літаратура ў кантэксце сусветнай. – Мінск : БДУ, 2001. – 218 с. – С. 13–20.
# ''Баркоўская, Т.'' Сучасныя інфармацыйныя тэхналогіі ў літаратуразнаўстве // Роднае слова. – 2001. – № 4. – С. 78–83.
# ''Баркоўская, Т. (Барысюк).'' Творчы партрэт як адбітак стылю : Леанід Дранько-Майсюк // Крыніца. – 2001. – № 7 (67). – С. 27–29.
# ''Барысюк, T.'' Літаратурныя традыцыі і наватарства ў сучаснай беларускай паэзіі / T. Barysiuk // Dziedzictwo przeszłości związków językowych, literackich i kulturowych polsko-bałto-wschodniosłowiańskich. – Tom VII. Z badań humanistycznych [матэр. XII Міжнар. навук. канф., Беласток, 26–27 лістап. 2001 г.]. – Białystok, 2001. – S. 16–21.
# ''Барысюк, Т.П.'' Янка Купала і Якуб Колас у сучаснай беларускай паэзіі (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа і Э.Акуліна) / Т.П.Барысюк // Янка Купала і Якуб Колас у кантэксце славянскіх літаратур : матэрыялы Міжнар. навук.-тэарэт. канф. (Мінск, 3–4 кастр. 2002 г.). – Мінск, 2002. – С. 165–167.
# ''Барысюк, Т.П.'' Віды верша ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. – 2002. – № 2. – С. 98–107. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Цвёрдыя формы верша ў сучаснай беларускай паэзіі // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. – 2002. – № 3. – С. 87–94.
# ''Барысюк, Т.П.'' Тыпалагічныя сыходжанні ў вершах Максіма Танка і ў сучаснай беларускай паэзіі (на матэрыяле творчасці Л. Дранько-Майсюка, В. Шніпа, Л. Рублеўскай і Э. Акуліна) / Т.П. Барысюк // Танкаўскія чытанні “Максім Танк і сучасны літаратурны працэс” : мат. Рэсп. навук.-практ. канф., 17–18 вер. 2002 г. – Мінск, 2003. – С. 34–35.
# ''Барысюк, Т.П.'' «Ад “Чырвонага ліхтара” да “Інквізіцыі” Віктара Шніпа» [рэц. на кн. «Інквізіцыя» В. Шніпа] // Маладосць. – 2003. – № 6. – С. 163–168.
# ''Барысюк, Т.'' Цнатлівасць пачуцця [рэц. на кн. «Ляўша на тэнісным корце: Аповесці і апавяданні» (2002) А.Бязлепкінай] // Літ. і мастацтва. – 2003. – 18 ліпеня. – С. 6–7.
# ''Барысюк, Т.П.'' Барбара Радзівіл і Жыгімонт II Аўгуст : Інтэрпрэтацыя гісторыі кахання ў беларускай і польскай літаратурах XIX – XX стст. // Роднае слова. – 2003. – № 7. – С. 22–24.
# ''Барысюк, Т.П.'' Лірычны герой у сучаснай беларускай паэзіі (на матэрыяле творчасці Л. Дранько-Майсюка, В. Шніпа, Л. Рублеўскай і Э. Акуліна) / Т.П. Барысюк // Сборник трудов молодых учёных Национальной Академии наук Беларуси. – Том 1. Отделение гуманитарных наук и искусств. – Минск, 2003. – С. 158–160.
# ''Барысюк, Т.П.'' Беларускія, грэчаскія і французскія матывы ў паэзіі Л.Дранько-Майсюка // Філалагічныя навукі : Маладыя вучоныя ў пошуку : матэрыялы навук. канф. 25 красавіка 2003 г. [БДУ]. – Мінск, 2004. – С. 204–206.
# ''Барысюк, Т.П.'' Тэматычная разнастайнасць сноў у беларускай паэзіі 80–90–х гг. XX ст. (на матэрыяле творчасці Л. Дранько-Майсюка, В. Шніпа, Л. Рублеўскай і Э. Акуліна) / Т.П. Барысюк // Славянскія літаратуры ў сусветным кантэксце : праблемы развіцця беларускай і рускай літаратур : матэрыялы VI Міжнар. навук. канф. Мінск, БДУ, 8–10 кастрычніка 2003 г. : у 2 ч. – Ч. 1: Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай / Пад агул. рэд. І.А. Чароты. – Мінск : РІВШ БДУ, 2003. – С. 11–14. 
# ''Барысюк, Т.'' «Не знайшоў я на вечным шляху ні грымотнае славы, ні волі» (Па старонках кнігі лірыкі Алеся Бадака &quot;Маланкавы посах&quot;) // Маладосць. – 2004. – № 11. – С. 146–149. 
# ''Барысюк, Т.'' Зачараваньне Барадуліным [Арт. да 70-годдзя паэта] // Наша ніва. – 2005. – 25 лют. – С. 15. – 0,2 а.
# Барысюк, Т. Паэзія, выпрабаваная вайной [Творчасць М.Аўрамчыка пра вайну] // Літ. і мастацтва. – 2005. – 29 крас. – С. 4. – 0,3 а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Экзістэнцыйнае вымярэнне паэзіі Міколы Аўрамчыка пра вайну (да 60-годдзя Перамогі і 85-годдзя М.Аўрамчыка) // Вялікая Айчынная вайна ў мастацкай літаратуры. – Мн.: БДУ, 2005. – С. 232-237.
# ''Барысюк, Т.П.'' Ідэйна-тэматычныя пошукі ў сучасных беларускіх ліра-драматычных творах / Т.П.Барысюк // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. – 2005. – № 5. – Ч. 2. – С. 95–97.
# ''Барысюк Т.П.'' Сучасная беларуская пейзажная лірыка (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Э.Акуліна і Л.Рублеўскай) // Актуальныя праблемы сучаснага літаратурнага працэсу: матэрыялы Рэсп. навук. канф. (Мінск, 31 мая 2004 г.). – Мінск : Бел. навука, 2005. – 252 с. – С. 27–33. 
# ''Борисюк, Т.П.'' Теория поэтических жанров // Мова і культура. (Науковій щорічний журнал). - К: Видавничий Дім Дмитра Бураго, 2005. - Вип. 8. - Т. VI. Ч. 3. Художня література в контексті культури. - 252 с. С. 43-48. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Рэцэпцыя А.Міцкевіча і Ц.К.Норвіда ў сучаснай беларускай паэзіі // Взаимодействие литератур в мировом литературном процессе. Проблемы теоретической и исторической поэтики: материалы X Междунар. науч. конф. (Гродно, 19–21 сентября 2004 г.). – Гродно: ГрГУ, 2005. – 425 с. – С. 175–179. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Рэцэпцыя творчасці Юліюша Славацкага на Беларусі / Т.П. Барысюк // Актуальныя праблемы паланістыкі 2005 / рэд. С. Важнік, А. Кожынава; Бел. дзярж. ун-т. – Мінск: Права і эканоміка, 2006. – 192 с. – С. 55–62. – 0,4 д. а.
# На вяршыні і «на першым паверсе ад неба» [Пра прэзентацыю кнігі &quot;Вершы ад А&quot; Аксаны Спрынчан на Лысай гары] // Голас Радзімы. – 2006. – 14 верасня. – С. 14.
# {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Беларуская кніга паэзіі для дзяцей выдавецтва &quot;Мастацкая літаратура&quot; (2003-2005 гг.) |загаловак = Беларуская кніга ў кантэксце сусветнай кніжнай культуры : зборнік навуковых артыкулаў : [у 2 ч.] |спасылка частка= http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/3972/1/BELARUSKAYA%20KNIGA%20PAE'ZII%20DLYA%20DZYACEY%20VYIDAVECTVA%20MASTACKAYA%20LITARATURA%20(2003-2005%20GG.).pdf |месца =Мн. |выдавецтва =  Беларускі дзяржаўны універсітэт культуры і мастацтваў|год =2006 |том = 2|старонкі =135—139|старонак =139 |тыраж = }}
# ''Барысюк, Т.П.'' Сон у беларускай і польскай паэзіі 80–90-х гадоў XX ст. / Т.П.Барысюк // Беларуская літаратура ў кантэксце славянскіх літаратур XIX—XX стст. – Мн.: Бел. навука, 2006. – С. 336–374.
# ''Барысюк, Т.П.'' Маё фантомнае каханне інтэрв’ю / Т.П. Барысюк ; запісаў Зміцер Арцюх // Літ. і мастацтва. – 2006. – 17 сакав. (0,2 д. а.).
# ''Барысюк, Т.П.'' Pager-рамантык [рэц. на кн. : Лабадзенка Г. Pager-вершы. 2005] / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2006. – 25 мая (0,1 д. а.).
# ''Барысюк, Т.П.'' Ці ёсць чукоўскія, міхалковы і барто на Беларусі? : Кнігі паэзіі для дзяцей выдавецтва “Мастацкая літаратура” за 2003–2005 гг. / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2006. – 7 снеж. (0,3 д. а.).
# ''Барысюк, Т.П.'' Сучасная беларуская грамадзянская лірыка (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Э.Акуліна і Л.Рублеўскай) // Сучасны гісторыка-культурны працэс : самавызначэнне і самарэалізацыя суб’екта : матэр. Рэсп. навук. канф., г. Мінск, 16–17 мая 2006 г. / Бел. дзярж. пед. ун-т імя М.Танка ; рэдкал. С.В. Снапкоўская [і інш.] ; адк. рэд. А.У. Рагуля. – Мінск : БДПУ, 2006. – 239 с. – С. 183–186. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Ідэйна-тэматычныя пошукі ў баладах В. Шніпа // Русская и белорусская литературы на рубеже XX – XXI веков : сборник научных статей: в 2 ч. – Ч. 2 / редкол.: С.Я. Гончарова-Грабовская (отв. ред.) [и др.]. – Минск : РИВШ, 2007. – 248 с. – C. 8–12. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Парадоксы і антыноміі “метафізічнага” разбуральніка Парыжу [рэцэнзія на кн. “Разбурыць Парыж” (2004) В. Акудовіча] / Т.П. Барысюк // Новы час. – 2007. – № 22. – С. 21 (у дадатку да газ. “Літаратурная Беларусь” (№ 4–5. – С. 13). – 0,2 д. а. 
# ''Барысюк, Т.'' Паэзія абуджанага краю : інтэрв’ю з мастаком Алесем Цыркуновым да яго 60-годдзя / Т. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2008. –23 мая. – С. 10. – 0,3 д. а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Традыцыі англійскага і польскага рамантызму ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Еўрапейскі рамантызм і беларуская літаратура XIX – XX стст. / Ж.С.Шаладонава [і інш.] ; навук. рэд. У.І. Мархель ; НАН Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я.Коласа і Я.Купалы. – Мінск: Беларус. навука, 2008. – 363 с. – С. 254–324.
# ''Барысюк, Т.П.'' Паэтычнае крэда Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Л.Рублеўскай і Э.Акуліна / Т.П.Барысюк // Выяўленча-мастацкія, арганізацыйныя і ідэалагічныя праблемы сучаснай беларускай літаратуры ў яе сувязях з грамадскімі практыкамі: матэр. рэсп. навук.-тэарэт. канф., Мінск, 19–20 мая 2009 г. / НАН Беларусі, Інст. мовы і літ. ім. Я. Коласа і Я. Купалы ; рэдкал. : М.А. Тычына (навук.рэд.) [і інш.]. – Мінск: Права і эканоміка, 2009. – С. 300–303. 
# ''Барысюк, Т.'' Поўная прыгод эпоха : [інтэрв’ю з Сержам Мінскевічам з нагоды выхаду кнігі “Я з Бум-Бам-Літу” (2008)] / Т. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2009. – 12 чэрв. – С. 14. – 0,4 д. а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Беларуская паэтычная жанралогія / Т.П. Барысюк // Літаратуразнаўства. Этналогія : матэрыялы IV Міжнар. кангрэса беларусістаў “Беларуская культура ў кантэксце культур еўрапейскіх краін” (Мінск, 6–9 чэрвеня 2005 г.) / пад рэд. І. Багдановіч, Т. Валодзінай. – Мінск: Лімарыус, 2010. – (Беларусіка = Albaruthenica ; кн. 29). – С. 23–26.
# ''Барысюк, Т.П.'' Тэорыя паэтычных ідэй ва ўсходнеславянскім літаратуразнаўстве / Т.П. Барысюк // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай : VII Міжнар. навук. канф., Мінск, 12–14 кастр. 2005 г. : зб. навук. арт. : у 3 т. – Т. 3 / БДУ, філфак. – Мінск : РІВШ, 2010. – С. 235–242. 
# {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Уплывы на паэзію Пятра Барысюка расійскіх пісьменнікаў хіх-хх стст.|загаловак = Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: Матэрыялы IX Міжнар. навук. канф., прысвеч. 70-годдзю філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага універсітэта : [у 2 ч.] |спасылка частка= http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/55088/1/%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8E%D0%BA%20%D0%A2.%D0%9F.%20%D0%A3%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D0%B2%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BF%D0%B0%D1%8D%D0%B7%D1%96%D1%8E%20%D0%9F%D1%8F%D1%82%D1%80%D0%B0%20%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8E%D0%BA%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85%20%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E%20%D0%A5%D0%86%D0%A5%20-%20%D0%A5%D0%A5%20%D1%81%D1%82%D1%81%D1%82..pdf |месца =Мн. |выдавецтва =БДУ|год =2010 |том =I|старонкі =128—130|старонак =|тыраж =|isbn =}}
# ''Барысюк, Т.П.'' Паэзія літаратуразнаўцы [Да 70-годдзя У.І. Мархеля] / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2010. – 23 красав. – С. 12. – 0,4 д. а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў паэзіі Алеся Разанава / Т.П. Барысюк // Творчасць Івана Навуменкі: славянскі, еўрапейскі, сусветны кантэкст: матэрыялы Рэсп. навук. канф. (да 85-годдзя з дня нараджэння народнага пісьменніка Беларусі акадэміка І.Я. Навуменкі) Мінск, 16 лют. 2010 года. / Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы НАН Беларусі. – Мінск: Права і эканоміка, 2010. – С. 104–109. – 0,4 д. а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Матыў помніка ў творчасці А.С. Пушкіна і ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуская пісьмовая спадчына ў кантэксце еўрапейскага культурна-гістарычнага працэсу XI – XIX стагоддзяў : вытокі, традыцыі, уплывы: матэрыялы Рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі (Мінск, 24 мая 2010 г.) / Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2010. – С. 339–344. – 0,5 д. а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Канцэпцыя бессмяротнасці ў сучаснай рускай і рускамоўнай паэзіі Беларусі / Т.П. Барысюк // Русская и белорусская литературы на рубеже XX – XXI веков. К 70-летию кафедры русской литературы : сб. науч. ст. : в 2 ч. – Ч. 2 / под ред. проф. С.Я. Гончаровой-Грабовской. – Минск : РИВШ, 2010. – С. 93–96. – 0,25 д. а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў паэзіі І. Бродскага і У. Караткевіча / Т.П. Барысюк // Мова – Літаратура – Культура : матэрыялы VI Міжнар. навук. канф., Мінск, 28–29 кастр. 2010 г. : у 2 ч. – Ч. 2 / Беларус. дзярж. ун-т. – Мінск : Выд. цэнтр БДУ, 2011. – 310 с. – С. 196–200. – 0,3 д. а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' ...І працай наталіцца : [інтэрв’ю з мастаком Аляксандрам Падгорным] / Т.П. Барысюк // Переходный возраст. – 2011. – № 8, люты. – С. 16. – 0,1 д. а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў паэзіі Васіля Зуёнка / Т.П. Барысюк // Национальная философия в контексте современных глобальных процессов : материалы Междунар. научно-практич. конф., Минск, 16 – 17 декабря 2010 г. / науч. ред. совет : А.А. Лазаревич [и др.]; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т философии. – Минск : Право и экономика, 2011. – 725 с. – С. 696–698. – 0,25 д. а. 
# ''Барысюк Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў паэзіі Бахыта Кенжэева / Т.П. Барысюк // Язык и социум : теоретич. и прикладные аспекты исследования : материалы IX Междунар. науч. конф., Минск, 3 – 4 дек. 2010 г. / под общ. ред. Л.Ф. Гербик. – Минск : РИВШ, 2011. – 266 с. – С. 22–25. – 0,2 д. а.
# {{артыкул|аўтар= Барысюк Т. |загаловак= “Рунець, красаваць, налівацца” – вечна! Пошукі неўміручасці ў паэзіі Рыгора Барадуліна|спасылка=|выданне=Роднае слова |тып= часопіс|месца=Мн.|выдавецтва= Мінадукацыі РБ|год=2011 |выпуск= |нумар=9 |старонкі= 25—26 }}
# ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў творчасці Максіма Багдановіча і Андрэя Вазнясенскага / Т.П. Барысюк // Творчасць Максіма Багдановіча ў кантэксце сусветнай літаратуры : матэрыялы Міжнар. навук. канф. (да 120-годдзя з дня нараджэння Максіма Багдановіча), Мінск, 25 – 26 лістап. 2011 г. / Ін-т мовы і літ. імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2011. – 242 с. – С. 57–60. – 0,3 д. а.
# ''Барысюк Т.П.'' Змест і форма ў філасофіі і літаратуры / Т.П. Барысюк // Междунар. науч. конф. “Философия в Беларуси и перспективы мировой интеллектуальной культуры. К 80-летию Института философии НАН Беларуси” (Минск, 14 – 15 апр. 2011 г.). – С. 571–573. – 0,2 д. а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў сучаснай беларускай і рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Літаратурная карта Еўропы: кантакты, тыпалогія, інтэртэкстуальнасць / А.В. Вальчук [і інш]; навук. рэд. М.У. Мікуліч; Нац. акад. навук Беларусі; Інстытут мовы і літаратуры імя Я. Коласа і Я. Купалы. – Мінск: Беларус. навука, 2012. – С. 387 – 446. – 3,55 д.а.; 
# ''Барысюк, Т.П.'' Што прыдасца літаратуразнаўцу ў інтэрнэце? / Т.П. Барысюк // Роднае слова. – 2012. – № 5. – С. 32 – 36. – 2,5 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Рыгора Барадуліна і Бахыта Кенжэева / Т.П. Барысюк // Беларуская і руская літаратуры : тыпалогія ўзаемасувязей і нацыянальнай ідэнтыфікацыі : матэрыялы Міжнар. навук. канф. (Мінск, 18 – 19 красавіка 2012 г. / Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2012. – 420 с. – С. 28–35. – 0,6 д. а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Матыў помніка ў А.С. Пушкіна і ў сучаснай рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Пушкин и мировая литература : материалы IV Междунар. науч. конф., г. Минск, 17 – 18 апр. 2012 г. / Белорус. гос. пед. ун-т им. М. Танка ; редкол. : В.Д. Старичёнок [и др.]. – Минск : РИВШ, 2012. – 236 с. – С. 95–97. – 0,2 д. а. 
# {{артыкул|аўтар=Барысюк Т. |загаловак=Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Леаніда Дранько-Майсюка, Віктара Шніпа, Эдуарда Акуліна і Людмілы Рублеўскай  |спасылка=http://csl.bas-net.by/press-nan/2012/11/08_nacuyanalnyja_vobrazy_svetu.pdf|выданне=[[Роднае слова (1988)|Роднае слова]] |тып=часопіс|месца=Мн. |выдавецтва= [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Мінадукацыі РБ]]|год=2012 |выпуск= |нумар=11 |старонкі=23—25}}
# ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Максіма Танка 80–90-х гг. XX ст. / Т.П. Барысюк // Максім Танк у дыялогу славянскіх літаратур: традыцыі, наватарства, адметнасць : матэрыялы Міжнароднай навук. канф. (да 100-годдзя з дня нараджэння Максіма Танка), Мінск, 17 – 18 верасня 2012 г. / Ін-т мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2012. – 209 с. – С. 71–75. – 0,4 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Янкі Купалы / Т.П. Барысюк // Творчая спадчына Янкі Купалы і Якуба Коласа ў сістэме дзяржаўна-культурных і духоўна-эстэтычных прыярытэтаў XXI стагоддзя : матэрыялы Міжнар. навук. канф. (да 130-годдзя з дня нараджэння Янкі Купалы і Якуба Коласа), Мінск, 25–26 верас. 2012 г. / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі Ін-т мовы і літ. імя Якуба Коласа і Янкі Купалы. – Мінск : Права і эканоміка, 2012. – 239 с. – С. 62–66. – 0,3 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' І шлях, і водгулле, і памяць...: [артыкул-некралог пра У.І. Мархеля] / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2013. – 4 кастр. (№ 39). – С. 12. – 0,2 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Творчае крэда паэтаў Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Л.Рублеўскай і Э.Акуліна (паводле іх апошніх зборнікаў) / Т.П. Барысюк // Императивы творчества и гармонии в проектировании человекомерных систем: материалы Междунар. науч. конф., г. Минск, 15-16 нояб. 2012 г. / Ин-т философии НАН Беларуси, науч. ред. совет: А.А. Лазаревич [и др.]. – Минск: Право и экономика, 2013. – 497 с. – С. 432–433. – 0,2 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Газель і туюг у сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Турция и Беларусь в мировом литературном процессе : материалы Междунар. науч.-практ. конф., Минск, 18 окт. 2012 г. – Минск : РИВШ, 2013. – 140 с. – С. 96–104. – 0,5 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' На лініі лёсу: [арт. да 70-годдзя Казіміра Камейшы] / Т.П. Барысюк // ЛіМ. – 2013. – 6 снеж. – С. 7. – 0,2 д.а. 
# {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Яўгенія Еўтушэнкі (1986–1995 гады) |загаловак =Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: да 900-годдзя Кірыла Тураўскага і 200-годдзя Тараса Шаўчэнкі : матэрыялы XI Міжнар. навук. канф. : [у 2 ч.] |спасылка =  |месца =Мн. |выдавецтва = РІВШ БДУ|год =2013 |том =II |старонкі =52—58|старонак = |тыраж =|isbn =978-985-500-707-5}}
# ''Барысюк, Т.П.'' Мая Танкініяна / Т.П. Барысюк // Białorutenistyka Białostocka. – 2013. – T. 5. – S. 441–450. – 0,2 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' «Сны без лілеі абмялелі»: [рэц. на кн. Міколы Касцюкевіча “Колеры” (2013)] / Т.П. Барысюк // ЛіМ. – 2014. – 3 студз. – С. 7. – 0,2 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Ідэйна-жанравыя пошукі ў паэзіі Мікалая Віняцкага / Т.П. Барысюк // Творчасць Аркадзя Куляшова ў дыялогу славянскіх літаратур : традыцыі, наватарства, нацыянальная адметнасць : мат. Міжнар. навук. канф. (да 100-годдзя з дня нараджэння Аркадзя Куляшова), Мінск, 29 студз. 2014 г. / Цэнтр даследаванняў бел. культуры, мовы і літ. Нац. акадэміі навук Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2014. – 418 с. – С. 294–298. – 0,3 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' «Мне б да праўды жыццёвай дайсці»: [творчы партрэт Віктара Гардзея за апошнія 30 гадоў] / Т.П. Барысюк // ЛіМ. – 2014. – 25 красавіка. – С. 7. – 0,2 д.а. 
# {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка = Запазычаныя з фальклору жанры (замова, праклѐн, калыханка, загадка) у сучаснай беларускай паэзіі |загаловак =Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў. Матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі : [у 2 ч.]  |спасылка = http://www.academia.edu/9196567/%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BD%D0%BE_%D0%9A.%D0%AE._%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B_%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B8_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B5 |месца =Мн. |выдавецтва =Права і эканоміка |год =2014 |том =II|старонкі =223—232|старонак =463 |тыраж =60|isbn =978-985-552-324-7}}
# {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Віктара Бокава і Уладзіслава Арцёмава (пасля 1986 года) |загаловак = Русская и белорусская литература на рубеже XX—XXI веков: сб. науч. ст. |спасылка =  |месца =Мн. |выдавецтва = РІВШ БДУ|год =2014 |том =|старонкі =234—244|старонак = |тыраж =|isbn =978-985-500-761-7}}
# ''Барысюк, Т.П.'' Антымілітарысцкая лірыка (чэшская аб Першай сусветнай і сучасная беларуская аб Другой сусветнай войнах) / Т.П. Барысюк // Першая сусветная вайна ў народнай памяці і мастацкім адлюстраванні: мат. Міжнар. навук. канф., Мінск, 7–8 кастрычніка 2014 года / прадм. і ўклад. С.Л. Гараніна; навук. рэд. А.І. Лакотка; Цэнтр даследаванняў бел. культуры, мовы і літ. НАН Беларусі. – Мінск: Права і эканоміка, 2014. – 368 с. – С. 253–258. – 0,35 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Авіцэна, Аль-Газалі, Халіль Джэбран, Цік Нат Хан, Юсуф Хас Хаджыб – паэзія Пятра Барысюка: тыпалагічныя сыходжанні / Т.П. Барысюк // Авиценна: мыслитель, учёный, гуманист: Материалы Междунар. науч. конф., Минск, Ин-т философии НАНБ, 18 декабря 2013 г. / ред. коллегия : А.А. Лазаревич, Хамид Сафари [и др.]. – Минск: Ковчег, 2014. – 261 с. – С. 199–203. – 0,2 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальная паэтычная філасофія ў творчасці сучасных беларускіх і рускіх аўтараў (Р.Барадулін, А.Разанаў, А.Кушнер, Г.Айгі) / Т.П. Барысюк // Вечны рух жыцця і заканамернасці творчых пошукаў літаратуры: Матэрыялы Рэсп. навук.-практыч. канф.: да 90-годдзя з дня нараджэння народнага пісьменніка Беларусі акадэміка І.Я. Навуменкі, Мінск, 26–27 лютага 2015 года / [рэдкал.: А.А. Манкевіч (уклад.) і інш.]. – Мінск: Права і эканоміка, 2015. – 503 с. – С. 445–460. – 0,4 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Святло вясковага калосся: [Рэцэнзія на кнігу “Дзівасіл” (2013) Уладзіміра Гайдука] / Т.П. Барысюк // Літаратура і мастацтва. – 2015. – 14 жн. (№ 32). – С. 11. – 0,1 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Паэтычныя ідэі і жанры як сістэмы (на прыкладах з сучаснай беларускай лірыкі) / Т.П. Барысюк // Девятые Карповские научные чтения, посвящённые 75-летию со дня рождения В.А. Карпова (Мінск, БДУ, 13–14 сакавіка 2015 г.). – 0,3 д.а. 
# {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Нацыянальнае паэтычнае мастацтва ў сучаснай беларускай і рускай лірыцы |загаловак =Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: да 750-годдзя са дня нараджэння Дантэ Аліг’еры і 85-годдзя Уладзіміра Караткевіча : матэрыялы XII Міжнар. навук. канф. : [у 2 ч.]  |спасылка частка= http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/141540/1/%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8E%D0%BA%20%D0%A2_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B5%20%D0%BF%D0%B0%D1%8D%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%20%D1%9E%20%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D1%96%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D0%BB%D1%96%D1%80%D1%8B%D1%86%D1%8B.pdf |месца =Мн. |выдавецтва = БДУ |год =2016 |том =  I|старонкі =212—219|старонак = |тыраж = }}
# ''Барысюк, Т.П.'' «Сваё» і «чужое» ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуская літаратура ў культурнай прасторы сучаснага грамадства: матэрыялы Міжнар. навук. канф. да 120-годдзя з дня нараджэння Кандрата Крапівы, Мінск, 3–4 сакав. 2016 г.) / Цэнтр даследаванняў бел. культуры, мовы і літ. Нац. акадэміі навук Беларусі. – Мінск: Права і эканоміка, 2016. – 396 с. – С. 291–293. – 0,3 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Інавацыі ў сучасных беларускіх цвёрдых формах і відах верша / Т.П. Барысюк // Интеллектуальная культура Беларуси: управление знаниями в контексте задач социально-экономической модернизации: материалы Второй междунар. науч. конф., Минск, 12–13 нояб. 2015 г. / Ин-т философии НАН Беларуси. – Минск: Право и экономика, 2016. – 465 с. – С. 458–460. – 0,25 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Заходнія і ўсходнія жанры ў паэзіі Эдуарда Дубянецкага як праява міжкультурнага дыялога / Т.П. Барысюк // Диалог культур в эпоху глобальных рисков: материалы Междунар. науч. конф. и X науч.-теорет. семинара “Инновац. стратегии в соврем. социал. философии”, Минск, 17–18 мая 2016 г.: В 2 ч. Ч. 2 / науч.-ред. совет: А.В. Данильченко [и др.]; редкол.: В.В. Анохина [и др.]. – Электрон. дан. (5,07 Мб). – Минск: Изд. центр БГУ, 2016. – 1 электрон. опт. диск (CD-ROM). – С. 24–26. – 0,15 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' «Сузор’і росныя планет…» [рэцэнзія на зб. выбраных вершаў Генадзя Пашкова “Парад планет” (2016)] / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2016. – 16 верас. (№ 37). – С. 6. – 0,3 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Запазычаныя з рэлігіі жанры ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў: зборнік дакладаў і тэзісаў VI міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 19–20 лістап. 2015 г. / гал. рэд. А.І. Лакотка. – Мінск: Права і эканоміка, 2016. – 854 с. – С. 467–469. – 0,35 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' «…И рассыпаться каплями солнца»: [Слово о кн. стихотворений Г.Пашкова “Парад планет”] / Т.П. Борисюк // Белая вежа. – 2016. – № 10 (37). – С. 7–12. – 0,35 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' «Мая моц і слабасць у тым, што я не іду следам за іншымі»: гутарка з прафесарам Арнольдам МакМілінам / Т.П. Барысюк // Дзеяслоў. – 2016. – № 4 (83). – С. 249–253. – 0,3 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Сон у беларускай і польскай паэзіі 80–90-х гадоў XX стагоддзя  / Т.П. Барысюк // Беларуска-польскія культурна-моўныя ўзаемадачыненні: ад гісторыі да сучаснасці: зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі [і інш.]; навук. рэд. В.М. Курцова, Н.А. Снігірова, M. Jankowiak, M. Ostrówka. – Мінск: Беларуская навука, 2016. – 435 с. – С. 256–271. – 1 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Венецыянскі тэкст у сучаснай беларускай і рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуска-італьянскае культурнае ўзаемадзеянне і праблема захавання нацыянальнай ідэнтычнасці: гістарычны вопыт і сучасныя праблемы: зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі [і інш.]; навук. рэд.: С.Л. Гаранін, І.У. Ялынцава. – Мінск: Беларуская навука, 2016. – 342 с. – С. 195–198. – 0,2 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Сучасная англійская паэзія: Бары Тэб / Т.П. Барысюк // Сучасная беларуская тэксталогія: актуальныя праблемы і перспектывы развіцця: матэрыялы Рэсп. навук.-практ. канф., Мінск, 22–23 лістап. 2016 г. – Мінск: Права і эканоміка, 2016. – С. 299–302. – 0,2 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Залатое сячэнне: абгрунтаванне новай цвёрдай формы верша / Т.П. Барысюк // Пушкин и мировая культура: сб. науч. ст. [материалы Междунар. науч. конф. (Минск, 20–21 окт. 2016 г.)] / редкол.: Т.Е. Комаровская (отв. ред.), Т.В. Данилович, О.Р. Хомякова. – Минск: БГПУ, 2017. – 256 с. – С. 228–233. – 0,2 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў сучаснай беларускай і рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Паэтыка літаратурных сувязей / У.В. Гніламедаў [і інш.] ; навук. рэд.: У.В. Гніламедаў, М.У. Мікуліч. – Мінск: Беларус. навука, 2017. – 549 с. – С. 364–414. – 4,3 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Вобразы Вялікабрытаніі і брытанцаў у сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Карповские научные чтения: сб. науч. ст.: Выпуск 11: в 2 ч. Ч. 2. – Минск: ИВЦ Минфина, 2017. – 319 с. – С. 218–221. – 0,2 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Варажбітныя “іцзін-шасцірадковікі” Людмілы Паўлікавай-Хейдаравай як новая цвёрдая форма верша / Т.П. Барысюк // Роднае слова. – 2017. – № 9. – С. 24–25. – 0,2 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальная паэтычная філасофія ў творчасці сучасных беларускіх і рускіх аўтараў (Р. Барадулін, А. Разанаў, А. Кушнер, Г. Айгі) / Т.П. Барысюк // Национальная философия в глобальном мире : тезисы Первого белорусского философского  конгресса / НАН Беларуси, Ин-т философии; редкол.: В.Г. Гусаков (пред.) [и др.]. – Минск : Беларуская навука, 2017. – 766 с. – С. 34. – 0,1 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' «Кожны народ мае свой твар» (Я.Колас): «сваё» і «чужое» ў сучаснай брытанскай англамоўнай паэзіі / Т.П.Барысюк // Гісторыя беларускай літаратуры: стан і перспектывы даследавання (да 135-годдзя з дня нараджэння Янкі Купалы і Якуба Коласа): матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (Мінск, 15–16 лістапада 2017 г.) / Цэнтр даследаванняў бел. культуры, мовы і літ. Нац. акадэміі навук Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2017. – 400 с. – С. 257–260. – 0,2 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Акраверш, актава, рандо, рандэль, тэрцыны ў М.Багдановіча і ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Максім Багдановіч: дыялог з часам (асоба пісьменніка і яго творчасць у сусветным дыскурсе XX–XXI стст.): матэрыялы Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 21 снеж. 2016 г. / Літ. муз. Максіма Багдановіча; уклад. М.М.Запартыка. – Мінск: РІВШ, 2017. – 132 с. – С. 8–15. – 0,5 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Дранько-Майсюк Леанід Васілевіч / Т.П. Барысюк // Янка Купала: энцыклапедыя. Т. 1. А–З / рэдкал.: У.У. Андрыевіч (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2017. – 400 с. – С. 319. – 0,2 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Містычныя матывы ў старажытнай беларускай літаратуры / Т.П. Барысюк // Франциск Скорина и его время: 500-летие белорусского и восточнославянского книгопечатания: мат. Междунар. науч. конф., Минск, 30 нояб. – 2 дек. 2017 г. / сост. Е.И. Богдан; НАН Беларуси; Отделение гуманитарных наук и искусств НАН Беларуси; Центр исследований белорусской культуры, языка и литературы НАН Беларуси; Институт литературоведения имени Янки Купалы; Межгосударственный фонд гуманитарного сотрудничества государств – участников Содружества Независимых Государств. – Минск: Право и экономика, 2017. – 276 с. – С. 252–256. – 0,3 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Пад зоркай нацыянальнага космасу: Справы і мары Алеся Цыркунова: інтэрв’ю / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2018. – 20 красав. (№ 15). – С. 12. – 0,25 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' З фантазіяй і намёкам: [матэрыялы выступленняў пісьменнікаў-казачнікаў на круглым стале форума казкі] / запісала Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2018. – 1 чэрв. (№ 21). – С. 4. – 0,3 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Канцэпт “творчасць” у паэзіі Максіма Танка (80-я гг. XX ст.) / Т.П. Барысюк // Адзінаццатыя Танкаўскія чытанні (да Года малой радзімы): зб. навук. арт. / Беларус. дзярж. пед. ун-т імя М. Танка; рэдкал.: В.Д. Старычонак [і інш.]; адк. рэд. В.Д. Старычонак. – Мінск: БДПУ, 2018. – 299 с. – С. 24–26. – 0,2 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Бачыць красу ў сваім: [інтэрв’ю з паэтэсай Аксанай Спрынчан да яе 45-годдзя]  / Т.Барысюк  // Літаратура і мастацтва. – 2018. – 21 снеж. – С. 10. – 0,25 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Концепт «творчество» в дневниках Максима Танка современного периода (1986–1994) / Т.П. Борисюк // Белорусская земля в воспоминаниях и документах XIX – XX вв. – Вып. 1. – Москва: ИМЛИ РАН, 2018. – 448 с. – С. 441–447. – 0,4 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Вершы, натхнёныя малой радзімай: [рэцэнзія] / Т.П.Барысюк // Навука. – 2019. – 4 сакавіка (№ 10). – С. 8. – 0,25 д.а.
# {{cite web| author =Барысюк, Т.П.| date =26 студзеня 2019  | url = https://novychas.by/kultura/taccjanin-dzen-jak-belaruskae-svjata| title =Таццянін дзень як беларускае свята |publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| accessdate  = }} 
# Барысюк, Т.П. Зямное і нябеснае ў паэзіі Мар’яна Дуксы / Т.П.Барысюк // Христианство как интегрирующий фактор мировой культуры. Сборник докладов XXIV международных Кирилло-Мефодиевских чтений / ГУО «Институт теологии имени святых Мефодия и Кирилла» Белорусского государственного университета: С. И. Шатравский, священник Святослав Рогальский. – Минск: Христианский образовательный центр имени святых Мефодия и Кирилла, 2019. – 484 с. – C. 186. 
# Барысюк, Т.П. Вершаваная казка ў творчасці В.Шніпа і Л.Рублеўскай // Казка ў еўрапейскай прасторы: гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднага форуму даследчыкаў беларускай казкі (Мінск, 17–18 мая 2018 г.) / НАН Беларусі, Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры; склад. Я.І. Грыневіч; рэдкал.: А.І. Лакотка (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: Беларуская навука, 2019. – 303 с. – С. 256–257. 
# Борисюк Т.П. Концепт “творчество” в письмах Максима Танка к русским корреспондентам (1946–1966) // Белорусская земля в воспоминаниях и документах XIX–XX вв. Вып. 2. – М.: ИМЛИ РАН, 2019. – 336 с. – С. 330–334. 
# Барысюк, Т.П. Малая радзіма, якая натхняе: [рэц. на зб. вершаў супрацоўнікаў НАН Беларусі “Зямлі, навекі блаславёнай” (2018)] / Т.П.Барысюк // Полымя. – 2019. – № 6. – С. 173–175. 
# Барысюк, Т.П. Вакол “Экватара” / Т.П.Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2020. – 24 студз. (№3). – С. 3. 
# Барысюк, Т.П. Нам даражэйшая роднасць духоўная: Літаратурнаму клубу “Экватар” – 10 год / Т.П. Барысюк // Наша слова. – 2020. – 5 лют. (№ 6). – С. 4. 
# Барысюк, Т.П. Імагалагічныя канцэпты “сваё” і “чужое” ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Адлюстраванне сучаснай Беларусі ў мастацкай літаратуры: зб. навук. арт. / уклад. Н.В. Якавенка; навук. рэд. І.В. Саверчанка; рэдкал.: А.А. Каваленя [і інш.] – Мінск: Беларуская навука, 2020. – 158 с. – С. 121–132. 
# Барысюк, Т.П. Канцэпт “творчасць” у перакладах Максіма Танка з італьянскай і рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуска-італьянскае культурнае ўзаемадзеянне і праблема захавання нацыянальнай ідэнтычнасці: гістарычны вопыт і сучасныя праблемы: зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі [і інш.]; навук. рэд.: В.У. Міцкевіч, І.У. Ялынцава. – Мінск: Беларуская навука, 2020. – 192 с. – С. 20–22. 
# Барысюк, Т.П. Анталогія рускамоўнай паэзіі / Т.П. Барысюк // Навука. – 2020. – 16 сакавіка (№ 11). – С. 8. 
# Барысюк, Т.П. Шэдэўры рускамоўнай паэзіі / Т.П. Барысюк // Настаўніцкая газета. – 2020. – 4 красав. (№ 39). – С. 13. 
# Барысюк, Т. П. Ідэйна-жанравыя пошукі ў паэзіі Максіма Танка (1986–1995) / Т.П.Барысюк // Дванаццатыя Танкаўскія чытанні: зб. навук. арт. / Беларус. дзярж. пед. ун-т імя М.Танка; рэдкал.: В.Д. Старычонак [і інш.]; адк. рэд. В.Д. Старычонак. – Мінск: БДПУ, 2020. – 300 с. – С. 11–12. 
# Барысюк, Т.П. Нам даражэйшая роднасць духоўная: Літаратурнаму клубу “Экватар” – 10 год / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. – 2020. – Вып. 9 (11). – 335 с. – С. 29–31. 
# Барысюк, Т.П. Мінскі тэкст у сучаснай беларускай паэзіі // Вялікая Айчынная вайна і пасляваенны час у беларускай літаратуры : матэрыялы Міжнар. навук. канф. (да 75-годдзя Вялікай Перамогі і 95-годдзя з дня нараджэння І.Я. Навуменкі), Мінск, 15–16 кастр. 2020 г. / Цэнтр даслед. бел. культуры, мовы і літ. Нац. акад. навук Беларусі. – Мінск : А.М. Янушкевіч, 2020. – 256 с. – С. 17–22. – 0,25 д.а.
# Барысюк, Т.П. [http://gazeta-navuka.by/novosti/1842-yubilej-akademichnaga-litaraturazna-stva Юбілей акадэмічнага літаратуразнаўства] / Т.П. Барысюк // Навука. – 2021. – 13 красавіка (№15). – С. 3. 
# Барысюк, Т.П. Крэатыўны патэнцыял сучаснай беларускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2021. – 6 жніўня (№31). – С. 7.
# Барысюк, Т.П. Трымацца бацькоўскай зямлі / Т.П.Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2021. – 1 кастрычніка (№39). – С. 6.
# Барысюк, Т.П. Мой Багдановіч / Т.П. Барысюк // Маладосць: часопіс. – 2021. – №11. – С. 108–109. 
# Barysiuk, Т. Канцэпты “сваё” і “чужое” ў сучаснай брытанскай англамоўнай паэзіі / Т. Barysiuk // Białorutenistyka Białostocka. – 2021. – Т. 13. – S. 379–392.
# Барысюк, Т.П. Канцэпты “сваё” і “чужое” ў сучаснай беларускай і брытанскай англамоўнай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуска-еўрапейскія літаратурныя ўзаемасувязі і імагалогія / Т.П. Барысюк [і інш.]; навук. рэд. У.В. Гніламёдаў, М.У. Мікуліч. – Мінск: Беларуская навука, 2022. – 492 с. – С. 270–322. –  4, 35 д.а.
# Барысюк Т.П. Залатое сячэнне – новая цвёрдая форма верша // Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў : зб. навук. арт. Вып. 3 / гал. рэд. А. І. Лакотка; Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2022. – 770 с. – С. 300–302. – 0,2 д.а. [Матэрыялы II Міжнароднага навуковага кангрэсу беларускай культуры (10–11 верасня 2020 г.)].
# ''Барысюк, Т.П.'' «Сучасная Вялікабрытанія: міфы і рэальнасць»: гутарка Арнольдам МакМілінам / Т.П. Барысюк // Дзеяслоў. – 2022. – № 2 (117). – С. 191–198. – 0,7 д.а.
# {{кніга|аўтар =Барысюк, Т.П. |частка =Хоку і танка ў сучаснай беларускай паэзіі |загаловак =Беларуская літаратура і літаратуразнаўства: зборнік навуковых артыкулаў (да 90-годдзя Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы) / Нац. акад. навук Беларусі [і інш.] |спасылка = |адказны =уклад. Н. В. Якавенка; навук. рэд. І. В. Саверчанка  |выданне = |месца =Мн. |выдавецтва =Інстытут літаратуразнаўства НАН Беларусі, ВД «Беларуская  навука» |год =2022 |старонкі =269—278 |старонак = 507 |isbn =978-985-08-2897-2 |тыраж = |ref = }}
# Барысюк, Т. П. Функцыі англіцызмаў у сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Вестник МГЛУ. Сер. 1. Филология. – 2022. – № 4 (119). – С. 118–126. – 0,65 д.а.
# Барысюк, Т. П. Містычная лірыка Максіма Танка / Т.П. Барысюк // Роднае слова. – 2022. – № 9. – С. 30–32. – 0,4 д.а.
# {{кніга|аўтар = Барысюк, Т.П.|частка =Ідэйна-жанравыя пошукі ў кнізе казак А. Грушэцкага «Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Таямнічае каралеўства» |загаловак =Казка ў еўрапейскай прасторы 2: гісторыя і сучаснасць : матэрыялы II Міжнароднага форуму даследчыкаў беларускай казкі (Мінск, 27—29 мая 2021 г.) / [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]], [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры]]|арыгінал = |спасылка = |адказны =уклад. [[Юрась Пацюпа|Ю. В. Пацюпа]]; рэдкал.: А. І. Лакотка (гал. рэд.) [і інш.] |выданне = |месца =Мн. |выдавецтва =[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год =2022 |старонкі =144—149 |старонак =211 |серыя = |isbn = 978-985-08-2933-7|тыраж = |ref =Барысюк }}
# Барысюк, Т.П. Дзень аб’яднання Беларусі 17 верасня 1939 г. у беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Рыжскі мір 1921 года і Беларусь (да 100-годдзя заключэння): зборнік артыкулаў / рэдкал.: А.А. Каваленя [і інш.]. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — 303 с. – С. 281–285. – 0,3 д.а.
# Барысюк, Т.П. Аўтабіяграфія / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). – Мінск: Ковчег, 2022. – 311 с. – С. 39-44. – 0,3 д.а.
# Барысюк, Т.П. Шляхі абнаўлення аўтарскай казкі. Пісьменніцкі вопыт Таццяны Барысюк (эсэ) / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). – Мінск: Ковчег, 2022. – 311 с. – С. 45-46. – 0,1 д.а.
# Борисюк, Т.П. О друзьях, творчестве, Тантре, йоге и квантовой физике: интервью с [поэтом, прозаиком и фотохудожником] Виталием Ивановичем Щербаковым / Т.П. Борисюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). – Мінск: Ковчег, 2022. – 311 с. – С. 52-58. – 0,25 д.а.
# Барысюк, Т.П. Канцэпт “творчасць” у дзённіках Максіма Танка (1975-1982) / Т.П. Барысюк // Трынаццатыя Танкаўскія чытанні: зборнік  навуковых артыкулаў / Беларус. дзярж. пед. ун-т імя М.Танка; рэдкал. В.Д. Старычонак (і інш.); адк. рэд.  В.Д. Старычонак. – Мінск: БДПУ, 2022. – 416 с. – С. 20-24. –  0,4 д.а.
# Барысюк, Т.П. Поўная прыгод эпоха: інтэрв’ю з Сержам Мінскевічам для штотыднёвіка “Літаратура і мастацтва”. Надрукавана 12 чэрвеня 2009 г. / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). – Мінск: Ковчег, 2022. – 311 с. – С. 205-208. – 0,2 д.а.
# Барысюк, Т.П. Традыцыі і рэцэпцыя творчасці Цыпрыяна Каміля Норвіда ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // II Броўкавы чытанні: матэрыялы навук.-практ. канф., прысвеч. 55-годдзю стварэння Галоўнай рэдакцыі Беларускай Савецкай Энцыклапедыі (БелСЭ) (Мінск, 27 кастр. 2022 г.). – Мінск: ІВЦ Мінфіна. 2022. – 88 с. – С. 13–16. – 0,2 д.а. 
# Барысюк, Т.П. Гібрыдныя жанры ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // От слова к дискурсу: взаимодействие форм и (не)предсказуемость смыслов: тез. докл. междунар. науч. конф., Минск, 12–13 мая 2023 г. / редкол.: Л.М. Лещёва (отв. ред.) [и др.]. – Минск: МГЛУ, 2023. – 287 с. – С. 142-144. – 0,15 д.а. 
# {{артыкул|аўтар=Барысюк, Т.П. |загаловак= Казка: набыткі і планы |спасылка= https://zviazda.by/sites/default/files/25-2023.pdf|аўтар выдання= |выданне= Літаратура і мастацтва|тып=газ. |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=2023-06-23 |выпуск= 5234 |нумар= 25|старонкі= 14}}
# Барысюк, Т.П. Хірург-анестэзіёлаг, паэт і публіцыст Пётр Барысюк. Успаміны дачкі / Т.П.Барысюк // Медицинский вестник. – 2023. – 29 июня (№ 26). – С. 16–17.
# {{cite web| author =Барысюк, Т.П. | date =2023-0704| url =https://medvestnik.by/dosug/khirurg-anestezijolag-paet-i-publitsyst-pjotr-barysyuk-uspaminy-dachki | title = Хірург-анестэзіёлаг, паэт і публіцыст Пётр Барысюк. Успаміны дачкі|publisher =Медицинский вестник| accessdate  = 2023-07-11| lang =}}
# Барысюк, Т.П. Скрушная страта: Серж Мінскевіч — сябар, паэт, літаратуразнавец / Т.П. Барысюк // [[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]. – 2023. – № 6. – С. 102–104.
# Барысюк, Т.П. Прымяненне прынцыпу залатога сячэння ў паэзіі: аднайменная новая цвёрдая форма верша / Т.П. Барысюк // Интеллектуальная культура Беларуси: гуманитарная безопасность в условиях глобальных вызовов: материалы Седьмой междунар. науч. конф. (16–17 ноября 2023 г., г. Мінск). В 2 т. Т. 1 / Институт философии НАН Беларуси; редкол. А.А. Лазаревич (пред.) [и др.]. – Мн.: [[Чатыры чвэрці|Четыре четверти]], 2023. – 396 с. – С. 213-217. – 0,2 д.а.
# Барысюк, Т.П. Ідэі У.В. Гніламёдава і іх развіццё: астралагічнае і антрапанімічнае літаратуразнаўства / Т.П. Барысюк // Беларуская літаратура на сучасным этапе : аўтар, герой, чытач : зб. навук. арт. : да 85-годдзя з дня нарадж. акад. У.В. Гніламёдава / Нац. акад. навук Беларусі (і інш.) ; уклад. К.В. Часнакова ; навук. рэд. М.У. Мікуліч. – Мінск : Беларуская навука, 2023. – 284 с. – С. 85-92. – 0,4 д.а.
# Барысюк, Т.П. Паэт і медык Пётр Пятровіч Барысюк: жыццё і творчасць / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 12 (14). – Мінск: Ковчег, 2023. – 336 с. – С. 19-31. – 0,65 д.а.
# Борисюк, Т.П. Путь героя в книгах Исмата Кучиева / Т.П. Борисюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 12 (14). – Мінск: Ковчег, 2023. – 336 с. – С. 32-39. – 0,35 д.а.
# Барысюк, Т.П. Сучасная беларуская калядная і купальская аўтарская лірыка / Т.П. Барысюк // Творчая спадчына Янкі Купалы і Якуба Коласа ў эпоху інфармацыйных тэхналогій: : зб. навук. арт. : да 140-годдзя з дня  араджэння класікаў беларус. літ. / уклад. А. А. Манкевіч ; рэдкал.: А. А. Бараноўскі [і інш.] ; Нац. акад. Навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т літаратуразнаўства імя Я. Купалы. – Мінск : Беларуская навука, 2023. – 281 с. – С. 264-271. – 0,35 д.а.
# Барысюк, Т.П. Дык руская ці беларуская рускамоўная літаратура Беларусі? / Т.П. Барысюк // Навука : газета. — 2024. – 4 студз. – № 1 (2988). – Мн. : [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]. – С. 8. – 0,2 д.а.
# Барысюк, Т.П. Філасофія жыцця і творчасці Максіма Танка (паводле дзённікаў паэта за 1986-1994 гг.) // «Шчаслівы, што пяю цябе, Радзіма…»: зб. навук. арт.: да 110-годдзя з дня нараджэння народнага паэта Беларусі акадэміка Максіма Танка і да Дня народнага адзінства / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т літаратуразнаўства імя Я. Купалы ; уклад. К.В. Часнакова ; навук. рэд.: У.В. Гніламёдаў, М.У. Мікуліч. – Мінск : Беларуская навука, 2024. – 201 с. – С. 152-158. – 0,4 д.а.
# {{артыкул |аўтар=Барысюк, Т.П. |загаловак=Спецыфіка рубаі ў беларускай паэзіі канца ХХ – пачатку ХХІ ст. |спасылка=https://vestihum.belnauka.by/jour/article/view/1033/895 |аўтар выдання= |выданне=[[Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] |год=2024 |том=69 |нумар=3 |старонкі=230—240 |isbn= |issn= |archive-url=https://web.archive.org/web/20240813131930/https://vestihum.belnauka.by/jour/article/view/1033/895 |archive-date=13 жніўня 2024 }}
# Барысюк, Т. П. [http://e-lib.mslu.by/bitstream/edoc/16623/1/115-120.pdf Усходнія формы ў паэзіі Сержа Мінскевіча (да 55-годдзя з дня нараджэння)] / Т. П. Барысюк // Соловьевские чтения–2024 : сб. науч. ст. / редкол.: А. В. Ломовая (отв. ред.) [и др.]. – Минск : МГЛУ, 2024. – С. 115–120.
# Барысюк, Т.П. Касмічная лірыка Міколы Мятліцкага / Т.П. Барысюк // Літаратура і мастацтва. – 2024. – 26 красав. (№ 16). – С. 5. – 0,15 д.а.
# Барысюк, Т.П. Спецыфіка рубаі ў беларускай паэзіі канца ХХ – пачатку ХХІ ст. / Т.П. Барысюк // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманітар. навук. – 2024. – Т. 69, № 3. – С. 230-240. – 1,05 д.а.
# Борисюк, Т.П. Насими и современная белорусская поэзия: газели и рубаи / Т.П. Борисюк // Беларуская мова і літаратура ў славянскім этнакультурным кантэксце : матэрыялы ІV Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, Віцебск, 23–24 кастрычніка 2024 г. / Віцеб. дзярж. ун-т ; рэдкал.: Г. К. Семянькова (адк. рэд.) [і інш.]. – Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2024. – 289 с. – С. 37-45. – 0,4 д.а. 
# Барысюк Т.П. Усходнія формы ў паэзіі Сержа Мінскевіча / Т.П. Барысюк // Соловьёвские чтения–2024 : сб. науч. ст. / редкол.: А. В. Ломовая (отв. ред.) [и др.]. – Минск : МГЛУ, 2024. – 3,39 Мб. – С. 115-120. – 0,35 д.а. 
# Борисюк, Т.П. Насими и современная белорусская поэзия: газели и рубаи / Т.П. Борисюк // Беларуская мова і літаратура ў славянскім этнакультурным кантэксце : матэрыялы ІV Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, Віцебск, 23–24 кастрычніка 2024 г. / Віцеб. дзярж. ун-т ; рэдкал.: Г. К. Семянькова (адк. рэд.) [і інш.]. – Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2024. – 289 с. – С. 37-45. – 0,4 д.а. 
# Барысюк Т.П. Адам Міцкевіч у сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Літаратура Новага часу ў люстэрку сучаснай гуманітарыстыкі : зборнік навуковых артыкулаў / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры, Інстытут літаратуразнаўства імя Янкі Купалы ; навук. рэд. Г. М. Кісліцына. – Мінск : Беларуская навука, 2024. – 401 с. – С. 62-69. – 0,4 д.а. 
# Барысюк, Т.П. Імануіл Кант, Максім Танк і Пётр Барысюк: высокая маральнасць (вернасць, доўг) як галоўнае правіла канцэпцыі асобы / Т.П. Барысюк // Интеллектуальная культура Беларуси: от Просвещения к Современности : материалы Восьмой междунар. науч. конф. (21–22 ноября 2024 г., г. Минск): В 2 т. Т. 1 / Ин-т философии НАН Беларуси ; редкол. А.А. Лазаревич (пред.) [и др.]. – Минск : Четыре четверти, 2024. – 352 с. – С. 35-37. – 0,2 д.а. 
# Барысюк Т.П. Касмічная тэма ў вершаванай казцы “Вася Вясёлкін ляціць на Месяц” Сяргея Грахоўскага і беларуская касмічная лірыка 1960-х – 2020-х гг. // Казка і міф у еўрапейскай прасторы 3 : традыцыі і навацыі : матэрыялы ІІІ-і Міжнароднага форуму даследчыкаў беларускай казкі (Мінск, 18–20 мая 2023 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры ; уклад. Ю.В. Пацюпа, В.Д. Міцкевіч ; рэдкал. : А.І. Лакотка (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларуская навука, 2024. – 180 с. – С. 123-130. – 0,5 д.а. 
# Барысюк, Т.П. Ідэі М.Бахціна, Э.Фрома, Э.Сарокі і М.Эпштэйна для развіцця сучаснага беларускага літаратуразнаўства / Т.П. Барысюк // Интеллектуальная культура Беларуси в глобальных и региональных контекстах : материалы Девятой  междунар. науч. конф. (20-21 ноября 2025 г., г. Минск). В 2 т. Т. 1 / Ин-т философии НАН Беларуси ; редкол. А.А. Лазаревич (пред.) [и др.]. – Минск: Четыре четверти, 2025. – 287 с. – С. 20-23. - 0,2 д.а.
# Барысюк, Т.П. Усходнія формы ў сучаснай рускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Трынаццатыя Калеснікаўскія чытанні : зб. матэрыялаў Рэсп. навук.-практ. канф., Брэст, 14 лістап. 2024 г. / Брэсц. дзярж.ун-т імя А.С.Пушкіна ; рэдкал.: З.П. Мельнікава (і інш.). - Брэст : БрДУ, 2025. - 300 с. - С. 43-47. - 0,2 д.а. 
# Барысюк, Т.П. Дзень аб’яднання Беларусі 17 верасня 1939 г. у тагачаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // “Заходняя Беларусь (1921 – 1939): гісторыя, культура, літаратурны рух: зб. навук. арт., прысвечаны 85-годдзю з дня аб’яднання Беларусі і Дню народнага адзінства / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т літаратуразнаўства імя Янкі Купалы. – Мінск : [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]], 2026. – 287 с. – С. 200-204. – 0,3 д.а.
# Барысюк, Т. П. Пошукі ідэйна-жанравай адметнасці ў сучасных беларускіх эпіграмах і пародыях / Т. П. Барысюк // Нацыянальная літаратура ў эпоху глабалізацыі : зборнік навуковых артыкулаў : да 100-годдзя з дня нараджэння акадэміка Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, доктара філалагічных навук, народнага пісьменніка Беларусі І.Я. Навуменкі / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры, Інстытут літаратуразнаўства імя Янкі Купалы; уклад. А. А. Бараноўскі; рэдкал.: А. А. Бараноўскі [і інш.]. – Мн.: Беларуская навука, 2026. – 245 с. – С. 13-17. 
# Борисюк, Т.П. Идеи К.Э. Циолковского и А.В. Колесникова о заселении других планет и сказка С.Граховского &quot;Вася Весёлкин летит на Луну&quot; / Т.П. Борисюк // К.Э. Циолковский. История, достижения и перспективы развития космонавтики: Материалы LXI Научных чтений, посвящённых разработке научного наследия и развитию идей К.Э. Циолковского. В 3 ч. Ч. 2. Калуга: б.и., 2026. -  346 с. -  С. 304-307. - 0,1 д.а. 
}}}}

=== Каментарыі да збору твораў ===
* Танк, Максім. Збор твораў: У 13 т. — Т. 8. Празаічныя творы. Артыкулы. Выступленні. Рэкамендацыі, некралогі / Максім Танк; рэд. тома М. А. Тычына; падрыхтоўка тэкстаў і каментар: Т. П. Барысюк, М. П. Барташэвіч; НАН Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я.Коласа і Я.Купалы. — Мінск: Беларус. навука, 2009. — 642 с.
* Танк, Максім. Збор твораў: У 13 т. — Т. 11. Пераклады / Максім Танк; рэд.тома Л. Г. Кісялёва; падрыхтоўка тэкстаў і каментар: Т. П. Барысюк, А. А. Данільчык, В. Л. Хацяновіч; НАН Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я.Коласа і Я.Купалы. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 1026 с.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* ''ЛеГал ([[Леанід Міхайлавіч Галубовіч|Леанід Галубовіч]])''. Штрыхі да «Аўтапартрэта» // [[Літаратура і мастацтва (1932)|Літ. і мастацтва]]. — 2002. — 25 кастр. — С. 6-7.
* ''Еўчык Н.'' Антыноміі паэтычнага свету. Трафімчык А. Недачытаная кніга Таццяны [Кніга вершаў Таццяны Барысюк «Аўтапартрэт». Дзве думкі] // [[Маладосць (1953)|Маладосць]]. — 2003. — № 3. — С. 137—141.
* ''Капа Наталля.'' Паралель асацыяцый (Зборнік «Аўтапартрэт» Таццяны Барысюк) // Крыніца. Славянскі свет. — 2003. — № 7. — С. 78-80.
* Вам і не снілася, або Што бачаць у снах паэты: Інтэрв’ю з Таццянай Барысюк / запісаў Мікола Чэмер // [[Настаўніцкая газета (1945)|Настаўніцкая газета]]. — 2004. — 14 снеж. — С. 4.
* Маё фантомнае каханне: Інтэрв’ю з Таццянай Барысюк / запісаў [[Зміцер Арцюх]] // Літ. і мастацтва. 2006. 17 сакав. С. 12. — 0,2 а.
* ''Гарэлік, Л. М.'' [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/Polymia.djvu_pdf.zip/Polymia.2006-10.pdf Выявы інтэртэкстуальнасці ў творах маладых паэтаў : сучасная беларуская паэзія] // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. — 2006. — № 10. — С. 196—200.
* ''Вабішчэвіч, Т.'' У шматгалоссі еўрапейскіх літаратур: [рэцэнзія на калектыўную манаграфію «Еўрапейскі рамантызм і беларуская літаратура XIX—XX стст.» (2008)] / Т.Вабішчэвіч // Літаратура і мастацтва. — 2009. — 13 лют. — С. 7.
* ''Кандакоў, Д. А.'' [Рэцэнзія на калектыўную манаграфію «Еўрапейскі рамантызм і беларуская літаратура XIX—XX стст.» (2008)] / Д. А. Кандакоў // Вестник Полоцкого гос. университета. Серия А. Гуманит. науки. — 2009. — № 7. — С. 199—201.
* ''МакМілін, Арнольд.'' Таццяна Барысюк / А. МакМілін // Пісьменства ў халодным клімаце: беларуская літаратура ад 70-х гг. XX ст. да нашых дзён / А. МакМілін. — Białystok: Wyd-wo Orthdruk, 2011. — 910 с. — С. 794—798.
* ''Калядка, С.'' Шукайма сябе ў слове… / С.Калядка // Верасень. — 2012. — № 2 (7). — С. 155—167.
* ''Лысова, Н. Б.'' [Рэцэнзія на калектыўную манаграфію &quot;Літаратурная карта Еўропы: кантакты, тыпалогія, інтэртэкстуальнасць (2012)] / Н. Б. Лысова // Вестник Полоцкого гос. университета. Серия А. Гуманит. науки. — 2013. — № 10. — С. 115—117.
* ''Гніламёдаў, У. В.'' «Шчыруе над светам душа, як пчала…» (нататкі пра сучасную паэзію). Артыкул другі / У. В. Гніламёдаў // Полымя. — 2014. — № 1. — С. 124—136.
* Гоўзіч, І. М. Ад тэксту да кантэксту / І. М. Гоўзіч // Весці НАН Беларусі. Серыя гуманітарных навук. — 2019. — Т. 64, № 3. — С. 376—378. — С. 378.
* Гніламёдаў У., Мікуліч М. Новае слова ў беларускім літаратуразнаўстве / У. Гніламёдаў, М. Мікуліч // Літаратура і мастацтва. — 2022. — 22 красавіка (№ 16). — С. 7.
* Бахановіч, Н. Дыдактыка мінулага на карысць сваім здабыткам // Літаратура і мастацтва. — 2025. — 24 студзеня (№ 3). — С. 7.
* {{артыкул|аўтар=[[Наталля Васільеўна Якавенка|Якавенка, Н.В.]] |загаловак=У рэчышчы літаратурнай інтэграцыі |спасылка= http://gazeta-navuka.by/79622335723-roqxos/vl1dzvbtb906/1506 |выданне=Навука |тып=газ. |год=19 лютага 2018 |нумар=8 |старонкі= 7|issn=}}
* {{артыкул|аўтар= [[Таццяна Будовіч|Яна Будовіч]]|загаловак= Які характар, такі і лёс|спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/29-2021_2.pdf |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год= 23 ліпеня 2021|выпуск= |нумар=29 |старонкі=16}}
* {{артыкул |аўтар=Цухло С., Слабадзянюк Д. |загаловак=Ці ёсць сэрца ў паэта? |спасылка=https://zviazda.by/be/news/20211102/1635849992-ci-yosc-serca-u-paeta |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год=29 кастрычніка 2021 |выпуск= |нумар=43 |старонкі=10 |archive-date=11 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111165620/https://zviazda.by/be/news/20211102/1635849992-ci-yosc-serca-u-paeta }}
* ''Часнакова, Кацярына''. У імагалагічным аспекце / К. Часнакова // Полымя. — 2023. — № 3. — С. 140—143.
* ''Гардзей, Алена''. Кісялёўскі трыпціх / А. Гардзей // Навука. — 2023. — 3 мая (№ 18). — С. 7.
* {{артыкул|аўтар= [[Алег Грушэцкі|Грушэцкі, А. Л.]]|загаловак=Таццяна – слаўнае імя! |спасылка=https://www.nslowa.by/2024/02/03/tatstsyana-slaunae-imya/ |выданне= [[Наша слова (1990)|Наша слова]]|тып=газета |месца= |выдавецтва= |год= 2024|выпуск= 109 |нумар= 5|старонкі=4—5|ref= Грушэцкі |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240204124803/https://www.nslowa.by/2024/02/03/tatstsyana-slaunae-imya/ |archivedate=2024-02-04}}
* {{артыкул|аўтар=Сяржант, Н. Л. |загаловак= Iмагалогiя - новая галiна беларускага лiтаратуразнау'ства: Па старонках маштабнага даследавання |спасылка= |выданне=[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]] |тып= часопіс|месца=Мн. |выдавецтва=[[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства адукацыі РБ]] |год= 2024|выпуск= |нумар=3 |старонкі= 31—34|isbn= |issn=}}
* Гніламедаў У., Мікуліч М. Пошук вядзе ў глыбіню: сучасная жаночая паэзія / У.Гніламедаў, М.Мікуліч // [[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]. — 2026. — № 3. — С. 10—13

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Tatsiana Barysjuk}}
* [https://ilit.basnet.by/interconnection?fbclid=IwAR3sp6BEjmD0YA4Fkr87rHHvTMDiZYOEk2uH_tnBOGKLeCXouexRAER95v4#!/tproduct/104153685-1553896458160 Біяграфія Таццяны Барысюк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221120123732/https://ilit.basnet.by/interconnection?fbclid=IwAR3sp6BEjmD0YA4Fkr87rHHvTMDiZYOEk2uH_tnBOGKLeCXouexRAER95v4#!/tproduct/104153685-1553896458160 |date=20 лістапада 2022 }} на сайце [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]
* [http://art-s.by/udelniki-tatsiana-barysiuk.html Біяграфія Таццяны Барысюк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211215173746/http://art-s.by/udelniki-tatsiana-barysiuk.html |date=15 снежня 2021 }} на сайце [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Паэтычнага тэатру «Арт. С»]]
* [http://lit-bel.org/by/friends/b/166.html Біяграфія Таццяны Барысюк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180411005723/http://lit-bel.org/by/friends/b/166.html |date=11 красавіка 2018 }} на сайце [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]]
* Аўдыё — ([https://files.knihi.com/Knihi/radiokultura/dnk/Tacciana_Barysiuk.Dvanaccac_podzvihau_Pacucychi_Dusi.mp3.zi mp3.zip]{{Недаступная спасылка}}) «[https://knihi.com/Tacciana_Barysiuk/Dvanaccac_podzvihau_Pacucychi_Dusi_mp3.zip.html Дванаццаць подзьвігаў Пацучыхі Дусі]»
* Кнігі — ([https://files.knihi.com/Knihi/scanned-n/Barysiuk_Tacciana.Autapartret.djvu djvu]) «[https://knihi.com/Tacciana_Barysiuk/Autapartret.html Аўтапартрэт]»
* {{YouTube|vVgQMdV3i5E|«Творчасць і навука ў жыцці Таццяны Барысюк»: інтэрв’ю / гутарыла Наталля Сіротка|logo=1}} ([[Культура (радыёканал)|канал «Культура»]] Беларускага радыё, перадача «Дыялогі пра культуру», 20 чэрвеня 2025)

{{DEFAULTSORT:Барысюк Таццяна}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі на англійскую мову]]</text>
      <sha1>4db2j2r998guj6leb2nx9szkcu5s193</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сківічнаротыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>439030</id>
    <revision>
      <id>5204602</id>
      <parentid>5151213</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20569" sha1="2j3im4pygnkoiooyc6uiv9yeh9x43n6" xml:space="preserve">{{Машынны пераклад}}
{{Таксон
|name=
|image file=Gnathostomata.jpg
|image title=
|image descr=
1-ы шэраг: [[дунклеастэй]] ([[панцырныя рыбы]]), [[плямісты вабегонг]] ([[храстковыя рыбы]]);
2-і шэраг: [[аравана]] ([[касцявыя рыбы]]), [[нільскі кракадзіл]] ([[чатырохногія]])
|regnum=Жывёлы
|ref=
|comment=
|rang=Інфратып
|latin=Gnathostomata
|author=[[Карл Альфрэд фон Цытэль|Zittel]], [[1879]]
|children name=Надклас
|children=
* [[Рыбы]] (''Pisces'')
* [[Чатырохногія]] (''Tetrapoda'')
|Узнік=462
|wikispecies=Gnathostomata (Vertebrata)
|commons=Category:Gnathostomata
}}
'''Сківічнаротыя''' (''Gnathostomata'') — інфратып (група) [[Пазваночныя|пазваночных]] [[жывёлы|жывёл]]. Дадзены інфратып уключае ў сябе каля 60 000 відаў (99 % ад усіх пазваночных). Падзяляецца на надкласы рыб і чатырохногіх.

== Этымалогія ==
Ад {{lang-grc|γνάθος}} (гнатос, сківіцу) + {{lang-grc|στόμα}} (стома, рот).

== Адметныя прыкметы ==
Як і вынікае з назвы, яе прадстаўнікі характарызуюцца наяўнасцю супрацьпастаўленых сківіц. Акрамя гэтага сківіцных адрозніваюць ад іншых хордавых наяўнасцю [[Зубы|зубоў]], парных канечнасцяў, трэцім (гарызантальным) і паўкруглым каналам ўнутранага вуха. На клеткавым узроўні варта адзначыць наяўнасць у сківіцных міелінавага пакрыцця [[Нейрон|нейронаў]] і адаптыўнай [[Імунная сістэма|імуннай сістэмы]], якая прымяняе рэкамбінацыі V(D)J ланцужкоў [[Антыцелы|антыцелаў]] для распазнання [[Антыгены|антыгенаў]]&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Cooper MD, Alder MN |title=The evolution of adaptive immune systems |url=https://archive.org/details/cell_2006-02-24_124_4/page/815 |journal=Cell |volume=124 |issue=4 |pages=815–22 |date=February 2006 |pmid=16497590 |doi=10.1016/j.cell.2006.02.001 |issn=0092-8674 }}&lt;/ref&gt;.

== Эвалюцыя і філагенез ==
Выкапнёвыя знаходкі паказваюць на тое, што сястрынскім таксонам у адносінах да сківічнаротых з’яўляюцца [[Ostracodermi]] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.nature.com/nature/journal/v361/n6411/abs/361442a0.html | title=New Silurian and Devonian fork-tailed 'thelodonts' are jawless vertebrates with stomachs and deep bodies | author=Mark V. H. Wilson &amp; Michael W. Caldwell | publisher=[[Nature]] | date=1993-02-04 | accessdate=2007-08-22}}&lt;/ref&gt;.

== Сістэматыка ==
У класічнай сістэматыцы сківічнаротых дзеляцца на два надкласа: [[Рыбы|рыб]] ({{lang-la2|Pisces}}) і [[Чатырохногія|чатырохногіх]] ({{lang-la2|Tetrapoda}}). Аднак праз тое, што гістарычна апошнія з’яўляюцца часткай першых, рыбы не могуць лічыцца монафілетычным [[таксон]]ам. Таму '''[[Рыбы]]''' з’яўляюцца законным таксонам у рамках эвалюцыйнай таксанаміі (дзе дапускаецца выкарыстанне парафілетычных таксонаў) і не прызнаюцца як натуральная група ў рамках кладыстыкі.

Асобныя падраздзяленні рыб{{sfn|Кэрал, т. 3|1993|с=170—191}} таксама атрымліваюць розную трактоўку з боку эвалюцыйнай таксанаміі і кладыстыкі. Менавіта, '''Касцявыя рыбы''' ({{lang-la|Osteichthyes}}) и '''Лопасцевапёрыя рыбы''' ({{lang-la|Sarcopterygii}}) у эвалюцыйнай таксанаміі разглядаюцца як парафілетыческія таксоны (не ўключаюць якія адбыліся ад іх [[Чатырохногія|чатырохногіх]]). У кладыстыке назвы гэтых двух таксонаў пазначаюць ўжо скарбы, якія атрымлівае даданнем да іх усіх членаў надкласа [[Tetrapoda]].

Больш дакладна эвалюцыйна-гістарычныя адносіны сківічнаротых могуць быць апісаны сукупнасцю наступных трох [[кладаграма|кладаграм]] (для яснасці ў іх дададзеныя відавочныя ўказанні, у якія менавіта групы варта ўключаць [[Чатырохногія|чатырохногіх]])

{{clade| style=font-size:100%;line-height:100%
|label1=&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Пазваночныя]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;
|1={{clade 
        |label1='''&amp;nbsp;&amp;nbsp;Сківічнаротыя&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''
        |1={{clade
	        |1 =&amp;nbsp;&amp;nbsp;†[[Панцырныя рыбы]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[File:Dunkleosteus intermedius.jpg|70 px]]
                |label2=&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Eugnathostomata]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;
                |2={{clade
	                |1 =&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Acanthodians]], у том ліку [[Храстковыя рыбы]] [[File:Carcharodon carcharias drawing.jpg|70 px]]
                        |label2=&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Касцявыя рыбы]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;
                                |2={{clade
	                                |1 =&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Прамянёвапёрыя рыбы]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[File:Atlantic sturgeon flipped.jpg|70 px]]
                                        |label2=&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Лопасцевапёрыя рыбы]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;
                                        |2={{clade
                                                |label1=&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Чатырохногія]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;
                                                |1={{clade
	                                               |1 =&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Земнаводныя]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[File:Deutschlands Amphibien und Reptilien (Salamandra salamdra).jpg|70 px]]
                                                       |label2=&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Амніёты]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;
                                                       |2={{clade
                                                              |label1=&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Sauropsida]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;
                                                               |1={{clade
	                                                               |1 =&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Sauropsida]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[File:Description des reptiles nouveaux, ou, Imparfaitement connus de la collection du Muséum d'histoire naturelle et remarques sur la classification et les caractères des reptiles (1852) (Crocodylus moreletii).jpg|70 px]]
                                                                  }}
                                                               |label2=&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Сінапсіды]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;
                                                               |2={{clade
	                                                               |1 =&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Млекакормячыя]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[File:Phylogenetic tree of marsupials derived from retroposon data (Paucituberculata).png|70 px]]
                                                                  }}
                                                          }}
                                                   }}
                                           }}
                                   }}
                           }}
                   }}
           }}
   }}

Строга кажучы, і пры такім падыходзе дакладную філагеніі чатырохногіх апісаць не ўдалося: апушчаны цэлы шэраг выкапняў формаў, якія стаяць у эвалюцыйным дачыненні бліжэй да [[Tetrapoda]], чым да сучасных [[Dipnoi]] (у прыватнасці, роды [[Tinirau]], [[Panderichthys]], [[Tiktaalik]], [[Elpistostege]]).

Пераходзячы да агульнай характарыстыцы сківічнаротых, заўважым, што іх назва выразна адпавядае важнаму эвалюцыйнага набыцці гэтых жывёл у параўнанні з безсківічнаротых: іх рот узброены рухомымі сківіцамі. Ва ўнутраным вуху маецца ўжо тры паўкругавых канала, а не два, як у безсківічнаротых. Сківічнаротых здольныя да энергічным перамяшчэння, да актыўнага захватыванию знойдзенай ежы{{sfn|Навумаў|1982|с=46, 49—50}}.

{{clear}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=5| Падгрупы сківічных пазваночных
|-
! colspan=2 | Падгрупа
! Назва на латыні
! Прыклад
! Каментары
|-
! colspan=2 | [[Выміранне|&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;]][[Панцырныя рыбы]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(extinct)&lt;/small&gt;
| align=center | Placodermi
| [[Файл:Coccosteus BW.jpg|140px]]&lt;center&gt;''[[Coccosteus]]''&lt;/center&gt;
| valign=top | &lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;[[Панцырныя рыбы]] [[Выміранне|знікнуўшы]] [[Клас (біялогія)|клас]] панцарных дагістарычных рыб, вядомых з [[Акамянеласці|закамянеласцяў]], які жылі з канца [[Сілурскі перыяд|Сілурскага перыяду]] да канца [[Дэвонскі перыяд|Дэвонскага перыяду]]. Іх [[галава]] і [[грудная клетка]] былі пакрытыя сучлененай браніраваных пласцінай ([[Луска|Луской]]) і астатняя частка цела была скарочана або голай, у залежнасці ад выгляду. Панцырныя рыбы былі аднымі з першых [[Сківіцы|сківіцных]] [[рыбы]]; іх [[сківіцы]], верагодна, адбыліся ад першага з сваіх [[Шчэлепы|жаберных дуг]]&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{cite news | publisher = BBC | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7424281.stm | title =  Fossil reveals oldest live birth | date = May 28, 2008 |accessdate = May 30, 2008 }}&lt;/ref&gt;. Першыя ідэнтыфікуюцца панцырныя рыбы эвалюцыянавалі ў канцы [[Сілурскі перыяд|Сілурскага перыяду]]; Яны пачалі рэзкае зніжэнне на працягу позняга [[Дэвонскі перыяд|Дэвонскага перыяду]], і клас быў цалкам вымерлых да канца Дэвону.
|-
! colspan=2 | [[Храстковыя рыбы]]
| align=center | Chondrichthyes
| [[Файл:Carcharodon carcharias drawing.jpg|140px]]&lt;center&gt;[[Белая акула]]&lt;/center&gt;
|  [[Храстковыя рыбы]] сківіцныя рыбы з парнымі плаўнікамі, парнымі [[Ноздры|ноздрамі]], шалі, і шкілеты з [[Храсток|храстка]], а не [[Косць|косткі]]. Клас дзеліцца на два падкласа: [[Пласцінажаберныя]] ([[акулы]], [[скаты]] і [[Ромбавыя|ромбавыя скаты]]) і [[Holocephali|Злучначэрапныя]] ([[хімерападобныя]], якую часам называюць прывід акулы, якія часам падзеленыя на іх уласны клас). У infraphylum сківічнаротых, храстковыя рыбы адрозніваюцца ад усіх іншых сківіцай пазваночных, якія захаваліся члены якога ўсё трапляюць у [[Teleostomi|Канцэваротыя]].
|-
! colspan=2 | [[Выміранне|&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;]]?[[Acanthodii]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(extinct)&lt;/small&gt;
| align=center | Spiny sharks
| [[Файл:Acanthodes BW.jpg|140px]]&lt;center&gt;''[[Acanthodes|Acanthodes bronni]]''&lt;/center&gt;
| &lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;[[Acanthodii]], альбо калючыя акулы ўяўляюць сабой клас вымерлых рыб, падзяляючы рысы як з [[Касцявыя рыбы|касцявымі]] і [[Храстковыя рыбы|храстковых]] рыб, у цяперашні час разумеецца як парафілетычэскія зборкі прыводзіць да сучасных [[Храстковыя рыбы|Chondrichthyes]]&lt;ref name=&quot;nature.com&quot;&gt;[http://www.nature.com/nature/journal/v502/n7470/full/nature12617.html A Silurian placoderm with osteichthyan-like marginal jaw bones]&lt;/ref&gt;. Па форме яны нагадвалі акул, але іх [[эпідэрміс]] пакрыты дробнымі ромбападобнай луской як шкалах [[Holostei|holosteans]] ([[Lepisosteidae]], [[Амія]]). Яны могуць быць самастойным філагенетычнай галінай рыб, якая ператварылася з маленькіх-спецыялізаваных формаў, блізкіх да нядаўніх [[Храстковыя рыбы|Chondrichthyes]]. Яны адрозніваюцца ў двух адносінах: яны былі самыя раннія з вядомых [[Пазваночныя|пазваночных]] жывёл, і ў іх былі моцныя калючкі, якія падтрымліваюць іх плаўнікі, фіксуецца на месцы і не рухомую (напрыклад, акулы спіннога плаўніка). Сківіцы acanthodians, як мяркуецца, адбыліся ад першай жаберной дугі некаторых спрадвечных безсківічнаротых рыб, што мелі жабры шкілет, зроблены з кавалачкаў сучлененага храстка. Агульная назва «калючыя акулы» з’яўляецца на самай справе няправільным для гэтых ранніх сківічных рыб. Назва была прыдумана, таму што яны былі павярхоўна акулы-вобразную форму, з абцякальным целам, парных плаўнікоў, і моцна кірпаты хвост; моцнымі касцяныя калючкі падтрымлівае ўсе рэбры, акрамя хваста — значыць, «калючых акул».
|-
! colspan=2 | [[Касцявыя рыбы]]
| align=center | Osteichthyes
| [[Файл:Blue runner (Caranx crysos).jpg|140px]]&lt;center&gt;[[blue runner]]&lt;/center&gt;
| [[Касцявыя рыбы]] уваходзяць у таксанамічную групу рыбін, якія маюць косткі, у адрозненне ад [[Храстковыя рыбы|храстковых]] шкілетаў. Пераважная большасць рыбы [[Касцявыя рыбы|Osteichthyes]], што кажа аб надзвычай разнастайнасць і багацтве групы, якая складаецца з больш чым 435 сем’яў і 28000 відаў &lt;ref&gt;[http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/bony-fish/scientific-classification.htm Bony fishes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130606012932/http://www.seaworld.org/animal-info/info-books/bony-fish/scientific-classification.htm |date=6 чэрвеня 2013 }} ''SeaWorld''. Retrieved 2 February 2013.&lt;/ref&gt;. Гэта самы вялікі клас хрыбетнікаў жывёл сярод існых на сённяшні дзень. Osteichthyes дзеліцца на промні плаўнікамі рыбы ([[Прамянёвапёрыя рыбы|Actinopterygii]]) і пялёстка-рабрыстых рыбы ([[Лопасцевапёрыя рыбы]]). Самыя старыя з вядомых закамянеласцяў касцявых рыб каля 420 мільёнаў гадоў, якія таксама пераходныя закамянеласці, паказваючы ўзор зуба, што знаходзіцца паміж зубнымі шэрагамі акул і касцявых рыб.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/08/070801-jawed-fish.html |title=Jaws, Teeth of Earliest Bony Fish Discovered |access-date=26 лютага 2017 |archive-date=14 лістапада 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114054414/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/08/070801-jawed-fish.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=2 | [[Чатырохногія]]
| align=center | Tetrapods
| [[Файл:Deutschlands Amphibien und Reptilien (Salamandra salamdra).jpg|140px]]
| [[Чатырохногія]] з’яўляюцца група ўсіх чатырох канечнасцямі пазваночных, у тым ліку жывых і вымерлых амфібій, рэптылій, птушак і млекакормячых. Амфібіі сёння ў цэлым застаюцца полуводнымі, якія жывуць на першым этапе свайго жыцця, як рыба, як апалонікі. Некалькі груп Tetrapods, такія як змеі і кітападобных, страцілі частку або ўсе свае канечнасці, і многія чацвераногія вярнуліся часткова воднай або (у выпадку кітападобных) цалкам у ваду. Чатырохногіх эвалюцыянавалі ад мочкі рыб з плаўнікамі каля 395 мільёнаў гадоў таму у [[Дэвонскі перыяд|Дэвонскага перыяду]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Clack|2012}}&lt;/ref&gt; Канкрэтныя водныя продкі Tetrapods, і працэс, падчас якой адбылося каланізацыя сушы, застаюцца незразумелымі, і з’яўляюцца абласцямі актыўных даследаванняў і дыскусій сярод палеантолагаў ў цяперашні час.
|}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=[[Роберт Лін Кэрал|Кэрал Р.]]&amp;nbsp;|загаловак=Палеанталогія і эвалюцыя пазваночных: У 3 т. Т. 3|месца=М.|выдавецтва=Мир|год=1993|старонак=312|isbn=5-03-001819-0|ref=Кэрал, т. 3}}
* {{кніга|аўтар=[[Сяргей Паўлавіч Навумаў|Навумаў С. П.]]&amp;nbsp;|загаловак=Заалогія пазваночных|месца=М.|выдавецтва=Просвещение|год=1982|старонак=464|ref=Навумаў}}
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Сківічнаро́тыя||454}}
* {{кніга|ref=Clack|аўтар=Clack J. A.|год=2012|мова=en|выданне=2nd ed|месца=|выдавецтва=Indiana University Press|старонак=523|isbn=978-0-253-35675-8|isbn2=978-0-253-00537-3|загаловак=Gaining ground: the origin and evolution of tetrapods}}

== Спасылкі ==
* [http://tolweb.org/tree?group=Gnathostomata&amp;contgroup=Vertebrata Tree of Life discussion of Gnathostomata] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060813153431/http://tolweb.org/tree?group=Gnathostomata&amp;contgroup=Vertebrata |date=13 жніўня 2006 }}
* [http://www.palaeos.com/Vertebrates/Bones/Gill_Arches/Meckelian.html The Gill Arches: Meckel’s Cartilage]

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Хордавыя| ]]</text>
      <sha1>2j3im4pygnkoiooyc6uiv9yeh9x43n6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еўрабачанне-2017</title>
    <ns>0</ns>
    <id>453781</id>
    <revision>
      <id>5204468</id>
      <parentid>2592749</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:36:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51258-46</username>
        <id>174485</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017]]</comment>
      <origin>5204468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26464" sha1="030mqjroajrqu43up1nt1ix7jfxklw3" xml:space="preserve">{{ESC-Box
 | Назва                = Конкурс песні Еўрабачанне 2017
 | Лагатып              = [[File:Eurovision Song Contest 2017.png|300px|Ukraine Eurovision]]
 | 1-ы паўфінал         = [[9 мая]] [[2017]]
 | 2-і паўфінал         = [[11 мая]] 2017
 | Фінал                = [[13 мая]] 2017
 | Месца                = {{нп5|Міжнародны выставачны цэнтр, Кіеў|Міжнародны выставачны цэнтр|uk|Міжнародний виставковий центр (Київ)}},&lt;br/&gt;{{Сцяг|Украіна}} [[Кіеў]], [[Украіна]]
 | Вядучыя              = 
 | Дырэктар             = {{Сцяг|Нарвегія}} [[Ён Ола Санд]]
 | Тэлеканал гаспадароў = {{Сцяг|Украіна}} [[UA: Перший]]
 | Адкрыццё             =   
 | Інтэрвал-акт         =
 | Колькасць краін      = 35
 | Дэбют                = 
 | Вяртанне             = {{ESC|Партугалія}}&lt;br/&gt;{{ESC|Румынія}}
 | Сыход                = {{ESC|Боснія і Герцагавіна}}
 | Карта                = 
 | Сістэма галасавання  = 100 % тэлегледачы + 100 % нацыянальнае журы
 | Нуль ачкоў           = 
 | Пераможная песня     = 
 | пап                  = [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]]
 | наст                 = [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]]
 | theme                = 
}}

'''Конкурс песні Еўрабачанне 2017''' ({{lang-en|Eurovision Song Contest 2017}}; {{lang-fr|Concours Eurovision de la chanson 2017}}; {{lang-uk|Пісенний конкурс Євробачення 2017}}) — 62-і конкурс песні «[[Еўрабачанне]]», які прайшоў у Кіеве ([[Украіна]]). Краіна стала пераможцай папярэдняга конкурсу «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|Еўрабачанне 2016]]», які прайшоў у [[Стакгольм]]е ([[Швецыя]]) з песняй «1944» у выкананні [[Джамала|Джамалы]], якая набрала 534 балы.

== Месца правядзення ==

[[9 верасня]] [[2016]] года Міжнародны выставачны цэнтр быў абраны пляцоўкай для правядзення маючага адбыцца «Еўрабачання».

{{нп5|Міжнародны выставачны цэнтр, Кіеў|Міжнародны выставачны цэнтр|uk|Міжнародний виставковий центр (Київ)}} — гэта самы буйны выставачны будынак Украіны. Пастаяннае месца правядзення міжнародных дзелавых і выставачных мерапрыемстваў.

[[Кіеў]] мае вопыт арганізацыі і правядзення «Еўрабачання» — у [[2005]] годзе ў сталічным Палацы спорту адбыўся юбілейны [[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|50-ы конкурс песні «Еўрабачанне»]]. Права праводзіць яго было атрымана пасля таго, як у [[2004]] годзе спявачка [[Руслана]] заняла першае месца ў Турцыі з песняй «{{нп5|Wild Dances|Wild Dances|uk|Wild Dances (пісня)}}».

== Спіс краін-удзельніц ==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! №
! Краіна
! Мова
! Выканаўца
! Песня
! Пераклад
!Нацыянальны адбор
|-
| 1
| {{ESC|Аўстрыя}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/28/austria-eurovision-2017-participation-confirmed/|title=Austria: Eurovision 2017 Participation Confirmed|last=ago|first=Anthony Granger • 1 min|date=28 мая 2016|website=Eurovoix|access-date=28 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| [[Англійская мова|Англійская]]
| {{нп5|Натан Трэнт|Натан Трэнт|uk|Натан Трент}}
| «{{нп5|Running on Air|Running on Air|uk|Running on Air}}»
| «Бягу па паветры»
| Wer singt für Österreich?
|-
| 2
| {{ESC|Азербайджан}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://esctoday.com/137280/azerbaijan-ictimai-confirms-participation-eurovision-2017-2|title=Azerbaijan: Ictimai confirms participation in Eurovision 2017|first=Sanjay|last=Jiandani|date=23 верасня 2016|access-date=23 верасня 2016|website=ESCToday}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Джыхадж|Джыхадж|uk|Діана Гаджиєва}}
| «{{нп5|Skeletons|Skeletons|uk|Skeletons}}»
| «Шкілеты»
|
|-
| 3
| {{ESC|Албанія}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://esctoday.com/137254/albania-rtsh-confirms-participation-in-eurovision-2017|title=Eurovision Albania: RTSH confirms participation in Eurovision 2017|date=21 верасня 2016|lang=англ.|access-date=21 верасня 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2016/09/21/albania-confirms-eurovision-2017-participation/|title=Albania: Confirms Eurovision 2017 Participation|author=Anthony Granger • 57 mins ago|date=21 верасня 2016|publisher=Eurovoix|access-date=21 верасня 2016}}&lt;/ref&gt;
| [[Албанская мова|Албанская]]
| {{нп5|Ліндыта Халімі|Ліндыта Халімі|uk|Ліндіта (співачка)}}
| «{{нп5|Botë}}»
| «Свет»
| FestivaliI Këngës 55
|-
| 4
| {{ESC|Арменія}}&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Granger|first1=Anthony|date=1 ліпеня 2016 |url=http://eurovoix.com/2016/07/01/armenia-eurovision-2017-participation-confirmed/|title=Armenia: Eurovision 2017 Participation Confirmed|website=Eurovoix|access-date=1 ліпеня 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Арцвік Аруцюнян|Арцвік Аруцюнян|uk|Арцвік}}
| «{{нп5|Fly with Me|Fly with Me|uk|Fly with Me}}»
| «Ляці са мной»
| Depi Evratesil
|-
| 5
| {{ESC|Балгарыя}}&lt;ref&gt;[http://esctoday.com/137273/azerbaijan-ictimai-confirms-participation-eurovision-2017 Eurovision Bulgaria: BNT confirms preliminary participation in Eurovision 2017]&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Крысціян Костаў|Крысціян Костаў|uk|Крістіан Костов}}
| «{{нп5|Beautiful Mess|Beautiful Mess|uk|Beautiful Mess}}»
| «Прыгожы беспарадак»
|
|-
| 6
| {{ESC|Беларусь}}&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Granger|first1=Anthony|title=Naviband to sing for Belarus in 2017!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=naviband_to_sing_for_belarus_in_2017|access-date=21 студзеня 2017|work=Eurovision|date=21 студзеня 2017}}&lt;/ref&gt;
| [[Беларуская мова|Беларуская]]
| [[NAVIBAND]]
| «[[Гісторыя майго жыцця|Story of My Life]]»
| «Гісторыя майго жыцця»
| Нацыянальны адборачны тур конкурсу песні «Еўрабачанне-2017»
|-
| 7
| {{ESC|Бельгія}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay|title=Belgium: RTBF confirms participation in Eurovision 2017|url=http://esctoday.com/136186/belgium-rtbf-confirms-participation-eurovision-2017/|website=Esctoday.com|access-date=23 мая 2016|date=23 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Blanche|Бланш|4=}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2016/11/22/belgium-blanche-internally-selected-represent-belgium-eurovision/|title=Belgium: Blanche Internally Selected to Represent Belgium at Eurovision|author=The NPBC • 47 mins ago|date=22 лістапада 2016|publisher=Eurovoix|access-date=22 лістапада 2016}}&lt;/ref&gt;
| «{{нп5|City Lights|City Lights|uk|City Lights}}»
| «Агні горада»
|
|-
| 8
| {{ESC|Венгрыя}}&lt;ref name=&quot;Hungary&quot;&gt;{{cite web|last1=Gábor|first1=Földi|title=Hungary: National Final by the end of 18 February 2017|url=http://index.hu/kultur/zene/2016/12/08/dal_2017_versenyzo_dalok/|language=венг.|website=index.hu|date=8 снежня 2016|access-date=8 снежня 2016}}&lt;/ref&gt;
| [[Венгерская мова|Венгерская]]
| {{нп5|Ёцы Папай|Ёцы Папай|uk|Йоці Папої}}
| «{{нп5|Origo|Origo|uk|Origo}}»
| «Крыніца»
| A Dal 2017
|-
| 9
| {{ESC|Грэцыя}}&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Granger|first1=Anthony|title=Greece: Makes Changes For Eurovision 2017|url=http://eurovoix.com/2016/06/22/greece-makes-chages-eurovision-2017/|access-date=23 чэрвеня 2016|work=Eurovoix|date=22 чэрвеня 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Demy|Demy|uk|Демі}}
| «{{нп5|This Is Love|This Is Love|uk|This Is Love}}»
| «Гэта каханне»
|
|-
| 10
| {{ESC|Данія}}&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jiandani|first=Sanjay|title=Denmark: DR confirms participation in Eurovision 2017|url=http://esctoday.com/136457/denmark-dr-confirms-participati-eurovision-2017|website=esctoday.com|publisher=ESCToday|access-date=6 чэрвеня 2016|date=6 чэрвеня 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Аня Нісэн|Аня Нісэн|uk|Аня (співачка)}}
| «{{нп5|Where I Am|Where I Am|uk|Where I Am}}»
| «Дзе я»
| Melodi Grand Priх 2017
|-
| 11
| {{ESC|Ізраіль}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Israel: Confirms Eurovision 2017 Participation|url=http://eurovoix.com/2016/05/26/israel-confirms-eurovision-2017-participation/|website=eurovoix.com|publisher=Mako.co.il|access-date=26 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Імры Зыў|Імры Зыў|uk|IMRI}}
| «{{нп5|I Feel Alive|I Feel Alive|uk|I Feel Alive}}»
| «Я адчуваю сябе жывым»
| הכוכב הבא לאירוויזיון (Наступная зорка «Еўрабачання»)
|-
| 12
| {{ESC|Ірландыя}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esctoday.com/136189/ireland-rte-confirms-participation-eurovision-2017/|title=Ireland: RTE confirms participation in Eurovision 2017|author=Sanjay Jiandani|date=24 мая 2016|publisher=Esctoday.com|access-date=24 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| [[Брэндан Мюрэй]]&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Ireland: Brendan Murray to Eurovision 2017|url=https://eurovoix.com/2016/12/16/ireland-brendan-murray-eurovision-2017/|website=eurovoix.com|publisher=Eurovoix|date=16 снежня 2016|access-date=16 снежня 2016}}&lt;/ref&gt;
| «{{нп5|Dying to Try|Dying to Try|uk|Dying To Try}}»
| «Паміраю каб паспрабаваць»
|
|-
| 13
| {{ESC|Ісландыя}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Iceland: Confirms Eurovision 2017 Participation|url= https://eurovoix.com/2016/08/22/iceland-confirms-eurovision-2017-participation/|website=eurovoix.com|access-date=22 жніўня 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Свала|Свала|uk|Свала}}
| «{{нп5|Paper|Paper|uk|Paper}}»
| «Папера»
| Söngvakeppnin
|-
| 14
| {{ESC|Кіпр}}&lt;ref&gt;http://eurovoix.com/2016/08/08/cyprus-join-party/&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Hovig|Овіг|4=}}&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Hovig to represent Cyprus in the 2017 Eurovision Song Contest|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=hovig_to_represent_cyprus_in_the_2017_eurovision_song_contest|work=Eurovision.tv|access-date=21 кастрычніка 2016|language=англ.}}&lt;/ref&gt;
| «{{нп5|Gravity|Gravity|uk|Gravity (пісня Овіґа)}}»
| «Прыцягненне»
|
|-
| 15
| {{ESC|Латвія}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=LTV confirms participation in Eurovision 2017|url=http://eurovoix.com/2016/05/26/latvia-eurovision-2017-participation-confirmed/|website=eurovoix.com|publisher=LTV|access-date=26 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Triana Park|Triana Park|uk|Triana Park}}
| «{{нп5|Line|Line|uk|Line}}»
| «Лінія»
| Supernova
|-
| 16
| {{ESC|Літва}}&lt;ref&gt;http://esctoday.com/137013/lithuania-lrt-intends-join-party-eurovision-2017/&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Fusedmarc|Fusedmarc|uk|Fusedmarc}}
| «{{нп5|Rain of Revolution|Rain of Revolution|uk|Rain Of Revolution}}»
| «Дождж рэвалюцыі»
|
|-
| 17
| {{ESC|Мальта}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esctoday.com/137039/malta-pbs-confirms-participation-eurovision-2017|title=Malta: PBS confirms participation in Eurovision 2017|access-date=18 August 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Клаўдыя Фаніела|Клаўдыя Фаніела|uk|Клаудія Феніелло}}
| «{{нп5|Breathlessly|Breathlessly|uk|Breathlessly}}»
| «Затаіўшы дыханне»
|
|-
| 18
| {{ESC|Македонія}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esctoday.com/137308/fyr-macedonia-mrt-confirms-participation-eurovision-2017|title=FYR Macedonia: MRT confirms participation in Eurovision 2017|date=19 верасня 2016|access-date=19 верасня 2016|last1=Jiandani|first1=Sanjay|website=esctoday}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| [[Яна Бурчэска]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2016/11/21/macedonia-jana-burceska-eurovision-song-contest-2017/|title=Macedonia: Jana Burčeska To The Eurovision Song Contest 2017|author=Anthony Granger • 21 hours ago|date=21 лістапада 2016|publisher=Eurovoix|access-date=22 лістапада 2016}}&lt;/ref&gt;
| «{{нп5|Dance Alone|Dance Alone|uk|Dance Alone}}»
| «Танцую адна»
|
|-
| 19
| {{ESC|Нідэрланды}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.show.nl/showflits/2016/og3ne-grote-kanshebbers-voor-songfestival-2017/|title=‘O’G3NE GROTE KANSHEBBERS VOOR SONGFESTIVAL 2017′|access-date=20 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160519134427/http://www.show.nl/showflits/2016/og3ne-grote-kanshebbers-voor-songfestival-2017/|archive-date=19 мая 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|O'G3NE|4=}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2016/10/29/netherlands-og3ne-eurovision-song-contest-2017/|title=The Netherlands: O'G3NE To the Eurovision Song Contest 2017|date=29 кастрычніка 2016|publisher=Eurovoix|access-date=29 кастрычніка 2016}}&lt;/ref&gt;
| «{{нп5|Lights and Shadows|Lights and Shadows|uk|Lights and Shadows}}»
| «Святло і цені»
|
|-
| 20
| {{ESC|Нарвегія}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Norway: Eurovision 2017 participation confirmed|url=http://eurovoix.com/2016/05/16/norway-eurovision-2017-participation-confirmed/|website=Eurovoix.com|access-date=7 мая 2016|date=16 мая 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Østbø|first1=Stein|title=Lover endringer for neste års Eurovision-bidrag|url=http://www.vg.no/rampelys/musikk/agnete-johnsen/mgp-karlsen-en-fordel-aa-vaere-synlig/a/23684208/|website=vg.no|access-date=16 мая 2016|date=14 мая 2016|language=нарвежск.|trans-title=Legislation changes for next year's Eurovision contributions}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|JOWST|JOWST|uk|JOWST}} і Аляксандэр Вальман
| «{{нп5|Grab the Moment|Grab the Moment|uk|Grab the Moment}}»
| «Падзялі момант»
| Melodi Grand Prix 2017
|-
| 21
| {{ESC|Польшча}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Poland: Eurovision 2017 Participation Confirmed|url=http://eurovoix.com/2016/05/23/poland-eurovision-2017-participation-confirmed/|website=Eurovoix.com|access-date=23 мая 2016|date=23 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Кася Мось|Кася Мось|uk|Кася Moсь}}
| «{{нп5|Flashlight|Flashlight|uk|Flashlight}}»
| «Успышка»
|Krajowe Eliminacje do Konkursu Piosenki Eurowizji 2017
|-
| 22
| {{ESC|Партугалія}}&lt;ref&gt;{{cite news|last=Pereira|first=Bernardo|title=Portugal: RTP confirmed for Eurovision 2017|language=англ.|publisher=Wiwibloggs|date=21 красавіка 2016|url=http://wiwibloggs.com/2016/04/21/portugal-rtp-confirmed-for-eurovision-2017/138371/|access-date=22 красавіка 2016}}&lt;/ref&gt;
| [[Партугальская мова|Партугальская]]
| [[Салвадор Сабрал]]
| «[[Amar Pelos Dois]]»
| «Кахаць за дваіх»
|
|-
| 23
| {{ESC|Расія}}&lt;ref&gt;http://www.eurovision.tv/page/news?id=could_sergey_lazarev_make_a_return_to_eurovision&lt;/ref&gt;
| Англійская
| [[Юлія Алегаўна Самойлава|Юлія Самойлава]]
| «[[Flame Is Burning]]»
| «Плымя гарыць»
|
|-
| 24
| {{ESC|Славенія}}&lt;ref&gt;http://eurovoix.com/2016/07/13/slovenia-eurovision-2017-participation-confirmed/&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Амар Набэр|Амар Набэр|uk|Омар Набер}}
| «{{нп5|On My Way|On My Way|uk|On My Way}}»
| «На маім шляху»
|
|-
| 25
| {{ESC|Фінляндыя}}&lt;ref&gt;{{cite news|last=Järveläinen|first=Satu|title=Ukrainan Jamala voitti Euroviisut 2016 - Suomen seuraavaa viisuedustajaa haetaan jälleen UMK:ssa|language=фінск.|date=15 мая 2016|url=http://yle.fi/aihe/artikkeli/2016/05/15/ukrainan-jamala-voitti-euroviisut-2016-suomen-seuraavaa-viisuedustajaa-haetaan|access-date=15 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Norma John|Norma John|uk|Norma John}}
| «{{нп5|Blackbird|Blackbird|uk|Blackbird}}»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/06/22/finland-umk-2017-final-february/|title=Finland: UMK 2017 Final in February|last=ago|first=Anthony Granger • 1 month|date=22 чэрвеня 2016|website=Eurovoix|access-date=22 ліпеня 2016}}&lt;/ref&gt;
| «Дрозд»
| Uuden Musiikin Kilpailu
|-
| 26
| {{ESC|Чарнагорыя}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2016/09/23/montenegro-confirms-participation-eurovision-2017/|title=Montenegro: Confirms Participation in Eurovision 2017|author=Anthony Granger • 49 mins ago|date=23 верасня 2016|publisher=Eurovoix|access-date=23 верасня 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Slavko Kalezić|Слаўко Калезіч|4=}}&lt;ref&gt;http://esctoday.com/139529/montenegro-slavko-kalezic-kyiv&lt;/ref&gt;
| «{{нп5|Space (песня)|Space|4=Space (Slavko Kalezić song)}}»
| «Космас»
|
|-
| 27
| {{ESC|Швейцарыя}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay (Sergio)|title=Switzerland: SRF confirms participation in Eurovision 2017|url=http://esctoday.com/136107/switzerland-srf-confirms-participation-eurovision-2017/|website=Esctoday.com|access-date=18 мая 2016|date=18 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Timebelle|Timebelle|uk|Timebelle}}
| «{{нп5|Apollo|Apollo|uk|Apollo (пісня)}}»&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=switzerland_introduces_new_national_selection_format|title=Switzerland introduces new national selection format|website=Eurovision.tv|language=англ.|access-date=2016-06-17}}&lt;/ref&gt;
| «Апалон»
| ESC 2017 — Entscheidungsshow
|-
| 28
| {{ESC|Швецыя}}&lt;ref&gt;{{cite news|last=Pereira|first=Bernardo|title=Melodifestivalen och Eurovision: Vanliga frågor|language=sv|publisher=SVT|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/melodifestivalen-och-eurovision-vanliga-fragor|access-date=7 мая 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Pereira|first=Bernardo|title=Sweden: Eurovision 2017 participation confirmed|language=англ.|date=7 мая 2016|url=http://eurovoix.com/2016/05/07/sweden-eurovision-2017-participation-confirmed/|access-date=7 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Робін Бенгтсан|Робін Бенгтсан|uk|Робін Бенгтссон}}
| «{{нп5|I Can't Go On|I Can't Go On|uk|I Can't Go On}}»
| «Я не магу працягваць»
| [[Melodifestivalen|Melodiefestivalen]] 2017
|-
| 29
| {{ESC|Эстонія}}&lt;ref&gt;{{cite news|last=Granger|first=Antony|title=Estonia: Eesti Laul 2017 preparations have begun|language=англ.|date=9 красавіка 2016|url=http://eurovoix.com/2016/04/09/estonia-eesti-laul-2017-preparations-begun/|access-date=22 красавіка 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Койт Таомэ|Койт Таомэ|uk|Койт Тооме}} і Лаура
| «{{нп5|Verona|Verona|uk|Verona (пісня)}}»&lt;ref name=&quot;Estonia&quot;&gt;{{cite news|last=Davies|first=Megan|title=Estonia: Eesti Laul 2017 plans already underway!|language=англ.|date=28 красавіка 2016|url=http://eurovoix.com/2016/04/28/estonia-eesti-laul-2017-plans-already-underway|access-date=1 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| «Верона»
| Eesti Laul 2017
|}

=== Фінал ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! №
! Краіна
! Мова
! Выканаўца
! Песня
! Переклад
!Нацыянальны адбор
|-
| 30
| {{ESC|Вялікабрытанія}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esctoday.com/137185/united-kingdom-bbc-intends-participate-eurovision-2017|title=United Kingdom BBC intends to participate in Eurovision 2017|date=31 жніўня 2016|publisher=ESCToday|access-date=31 жніўня 2016|last1=Jiandani|first1=Sanjay|website=esctoday.com}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| [[Люсі Джонс]]
| «{{нп5|Never Give Up On You|Never Give Up On You|uk|Never Give Up on You}}»&lt;ref name=&quot;United Kingdom's selection process&quot;&gt;{{cite web|title=Eurovision: You Decide is back!|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/eurovision/entries/6af32240-13a9-49fa-989d-c30b3603486a|website=bbc.co.uk|access-date=9 снежня 2016|date=9 снежня 2016}}&lt;/ref&gt;
| «Ніколі не адпушчу цябе»
| Eurovision You Decide 2017
|-
| 31
| {{ESC|Германія}}&lt;ref&gt;{{cite news|last=Eersel|first=Dennis|title=Germany: 'No internal selection next year'|language=англ.|date=7 мая 2016|url=http://www.escdaily.com/germany-no-internal-selection-next-year/|access-date=13 мая 2016|archive-date=8 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160508112150/http://www.escdaily.com/germany-no-internal-selection-next-year/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Лявіна|Лявіна|uk|Левіна}}
| «{{нп5|Perfect Life|Perfect Life|uk|Perfect Life}}»&lt;ref name=&quot;germany-unser&quot;&gt;{{cite web|title=Unser Song 2017|url=https://www.unser-song-2017.de/faq/|website=Unser Song 2017|publisher=NDR|access-date=14 верасня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118141610/http://www.unser-song-2017.de/faq/|archive-date=18 лістапада 2016}}&lt;/ref&gt;
| «Ідэальнае жыццё»
| Unser Song für Ukraine
|-
| 32
| {{ESC|Іспанія}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vertele.com/noticias/tve-admite-su-disgusto-por-barei-y-pide-a-eurovision-nuevo-sistema/|title=TVE admite su 'disgusto' por Barei y pide a Eurovisión 'un nuevo sistema'|work=vertele.com|access-date=16 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160516122223/http://www.vertele.com/noticias/tve-admite-su-disgusto-por-barei-y-pide-a-eurovision-nuevo-sistema/|archive-date=16 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| [[Іспанская мова|Іспанская]]
| {{нп5|Манэль Навара|Манэль Навара|uk|Манель Наваро}}
| «{{нп5|Do It for Your Lover|Do It for Your Lover|uk|Do It For Your Lover}}»&lt;ref name=&quot;Spain's selection process&quot;&gt;{{cite web|last=Juhász|first=Ervin|url=http://escbubble.com/en/2016/12/spain-choose-entrant-kiev-1st-february/|title=Spain to choose their entrant for Kiev on the 1st of February!|date=15 снежня 2016|publisher=ESCBubble|website=escbubble.com|access-date=15 снежня 2016}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;
| «Зрабі гэта для свайго палюбоўніка»
| Objetivo Eurovisión 2017&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2016/10/26/spain-launches-eurovision-selection-process-objetivo-eurovision-2017/|title=Spain: Launches Eurovision Selection Process &quot;Objetivo Eurovisión 2017&quot;|date=26 кастрычніка 2016|publisher=Eurovoix|access-date=26 кастрычніка 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
| 33
| {{ESC|Італія}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esctoday.com/137198/italy-rai-confirms-participation-eurovision-2017|title=Italy: RAI confirms participation in Eurovision 2017|date=16 верасня 2016|access-date=16 верасня 2016|website=esctoday.com|last1=Jiandani|first1=Sanjay}}&lt;/ref&gt;
| [[Італьянская мова|Італьянская]]
| {{нп5|Франчэска Габані|Франчэска Габані|uk|Франческо Габбані}}
| «{{нп5|Occidentali's Karma|Occidentali's Karma|uk|Occidentali's Karma}}»&lt;ref name=&quot;Festival di Sanremo 2017 - Le date della 67esima edizione&quot;&gt;{{cite web|title=Festival di Sanremo 2017|url=http://www.televisionando.it/articolo/festival-di-sanremo-2017-le-date-della-67esima-edizione/166147/|website=televisionando.it|access-date=11 ліпеня 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RAI confirms participation in Eurovision 2017&quot;&gt;{{cite web|title=Italy: RAI confirms participation in Eurovision 2017|url=http://esctoday.com/137198/italy-rai-confirms-participation-eurovision-2017|website=esctoday.it|access-date=16 верасня 2016}}&lt;/ref&gt;
| «Заходняя карма»
| Sanremo 2017
|-
| 34
| {{ESC|Украіна}} &lt;small&gt;(гаспадар)&lt;/small&gt;
| Англійская
| [[O.Torvald]]
| «{{нп5|Time, песня|Time|uk|Time (пісня O.Torvald)}}»
| «Час»
| Національний відбір
|-
| 35
| {{ESC|Францыя}}&lt;ref&gt;[https://twitter.com/EdwardoGrassi/status/732154016306761729]&lt;/ref&gt;
| [[Французская мова|французская]]
| {{нп5|Альма (французская спявачка)|Альма|uk|Альма (співачка)}}
| «{{нп5|Requiem|Requiem|uk|Requiem (Альма)}}»
| «Рэквіем»
|
|}

== Панарама ==
{{wide image|Київ - Міст Метро DSC 4959.JPG|793px|Панарама пляцоўкі для правядзення «Еўрабачання-2017».}}

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Спасылкі ==
{{Commons category|Eurovision Song Contest 2017}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Конкурс песні Еўрабачанне}}

[[Катэгорыя:Конкурс песні Еўрабачанне паводле гадоў|2017]]
[[Катэгорыя:Конкурс песні Еўрабачанне 2017| ]]
[[Катэгорыя:Май 2017 года]]</text>
      <sha1>030mqjroajrqu43up1nt1ix7jfxklw3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204469</id>
      <parentid>5204468</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51258-46</username>
        <id>174485</id>
      </contributor>
      <origin>5204469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26412" sha1="qxnr45ykecxqsk1qtnziqy7irxhqhwb" xml:space="preserve">{{ESC-Box
 | Назва                = Конкурс песні Еўрабачанне 2017
 | Лагатып              = [[File:Eurovision Song Contest 2017.png|300px|Ukraine Eurovision]]
 | 1-ы паўфінал         = [[9 мая]] [[2017]]
 | 2-і паўфінал         = [[11 мая]] 2017
 | Фінал                = [[13 мая]] 2017
 | Месца                = {{нп5|Міжнародны выставачны цэнтр, Кіеў|Міжнародны выставачны цэнтр|uk|Міжнародний виставковий центр (Київ)}},&lt;br/&gt;{{Сцяг|Украіна}} [[Кіеў]], [[Украіна]]
 | Вядучыя              = 
 | Дырэктар             = {{Сцяг|Нарвегія}} [[Ён Ола Санд]]
 | Тэлеканал гаспадароў = {{Сцяг|Украіна}} [[UA: Перший]]
 | Адкрыццё             =   
 | Інтэрвал-акт         =
 | Колькасць краін      = 35
 | Дэбют                = 
 | Вяртанне             = {{ESC|Партугалія}}&lt;br/&gt;{{ESC|Румынія}}
 | Сыход                = {{ESC|Боснія і Герцагавіна}}
 | Карта                = 
 | Сістэма галасавання  = 100 % тэлегледачы + 100 % нацыянальнае журы
 | Нуль ачкоў           = 
 | Пераможная песня     = 
 | пап                  = [[Еўрабачанне-2016|2016]]
 | наст                 = [[Еўрабачанне-2018|2018]]
 | theme                = 
}}

'''Конкурс песні Еўрабачанне 2017''' ({{lang-en|Eurovision Song Contest 2017}}; {{lang-fr|Concours Eurovision de la chanson 2017}}; {{lang-uk|Пісенний конкурс Євробачення 2017}}) — 62-і конкурс песні «[[Еўрабачанне]]», які прайшоў у Кіеве ([[Украіна]]). Краіна стала пераможцай папярэдняга конкурсу «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|Еўрабачанне 2016]]», які прайшоў у [[Стакгольм]]е ([[Швецыя]]) з песняй «1944» у выкананні [[Джамала|Джамалы]], якая набрала 534 балы.

== Месца правядзення ==

[[9 верасня]] [[2016]] года Міжнародны выставачны цэнтр быў абраны пляцоўкай для правядзення маючага адбыцца «Еўрабачання».

{{нп5|Міжнародны выставачны цэнтр, Кіеў|Міжнародны выставачны цэнтр|uk|Міжнародний виставковий центр (Київ)}} — гэта самы буйны выставачны будынак Украіны. Пастаяннае месца правядзення міжнародных дзелавых і выставачных мерапрыемстваў.

[[Кіеў]] мае вопыт арганізацыі і правядзення «Еўрабачання» — у [[2005]] годзе ў сталічным Палацы спорту адбыўся юбілейны [[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|50-ы конкурс песні «Еўрабачанне»]]. Права праводзіць яго было атрымана пасля таго, як у [[2004]] годзе спявачка [[Руслана]] заняла першае месца ў Турцыі з песняй «{{нп5|Wild Dances|Wild Dances|uk|Wild Dances (пісня)}}».

== Спіс краін-удзельніц ==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! №
! Краіна
! Мова
! Выканаўца
! Песня
! Пераклад
!Нацыянальны адбор
|-
| 1
| {{ESC|Аўстрыя}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/28/austria-eurovision-2017-participation-confirmed/|title=Austria: Eurovision 2017 Participation Confirmed|last=ago|first=Anthony Granger • 1 min|date=28 мая 2016|website=Eurovoix|access-date=28 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| [[Англійская мова|Англійская]]
| {{нп5|Натан Трэнт|Натан Трэнт|uk|Натан Трент}}
| «{{нп5|Running on Air|Running on Air|uk|Running on Air}}»
| «Бягу па паветры»
| Wer singt für Österreich?
|-
| 2
| {{ESC|Азербайджан}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://esctoday.com/137280/azerbaijan-ictimai-confirms-participation-eurovision-2017-2|title=Azerbaijan: Ictimai confirms participation in Eurovision 2017|first=Sanjay|last=Jiandani|date=23 верасня 2016|access-date=23 верасня 2016|website=ESCToday}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Джыхадж|Джыхадж|uk|Діана Гаджиєва}}
| «{{нп5|Skeletons|Skeletons|uk|Skeletons}}»
| «Шкілеты»
|
|-
| 3
| {{ESC|Албанія}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://esctoday.com/137254/albania-rtsh-confirms-participation-in-eurovision-2017|title=Eurovision Albania: RTSH confirms participation in Eurovision 2017|date=21 верасня 2016|lang=англ.|access-date=21 верасня 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2016/09/21/albania-confirms-eurovision-2017-participation/|title=Albania: Confirms Eurovision 2017 Participation|author=Anthony Granger • 57 mins ago|date=21 верасня 2016|publisher=Eurovoix|access-date=21 верасня 2016}}&lt;/ref&gt;
| [[Албанская мова|Албанская]]
| {{нп5|Ліндыта Халімі|Ліндыта Халімі|uk|Ліндіта (співачка)}}
| «{{нп5|Botë}}»
| «Свет»
| FestivaliI Këngës 55
|-
| 4
| {{ESC|Арменія}}&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Granger|first1=Anthony|date=1 ліпеня 2016 |url=http://eurovoix.com/2016/07/01/armenia-eurovision-2017-participation-confirmed/|title=Armenia: Eurovision 2017 Participation Confirmed|website=Eurovoix|access-date=1 ліпеня 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Арцвік Аруцюнян|Арцвік Аруцюнян|uk|Арцвік}}
| «{{нп5|Fly with Me|Fly with Me|uk|Fly with Me}}»
| «Ляці са мной»
| Depi Evratesil
|-
| 5
| {{ESC|Балгарыя}}&lt;ref&gt;[http://esctoday.com/137273/azerbaijan-ictimai-confirms-participation-eurovision-2017 Eurovision Bulgaria: BNT confirms preliminary participation in Eurovision 2017]&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Крысціян Костаў|Крысціян Костаў|uk|Крістіан Костов}}
| «{{нп5|Beautiful Mess|Beautiful Mess|uk|Beautiful Mess}}»
| «Прыгожы беспарадак»
|
|-
| 6
| {{ESC|Беларусь}}&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Granger|first1=Anthony|title=Naviband to sing for Belarus in 2017!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=naviband_to_sing_for_belarus_in_2017|access-date=21 студзеня 2017|work=Eurovision|date=21 студзеня 2017}}&lt;/ref&gt;
| [[Беларуская мова|Беларуская]]
| [[NAVIBAND]]
| «[[Гісторыя майго жыцця|Story of My Life]]»
| «Гісторыя майго жыцця»
| Нацыянальны адборачны тур конкурсу песні «Еўрабачанне-2017»
|-
| 7
| {{ESC|Бельгія}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay|title=Belgium: RTBF confirms participation in Eurovision 2017|url=http://esctoday.com/136186/belgium-rtbf-confirms-participation-eurovision-2017/|website=Esctoday.com|access-date=23 мая 2016|date=23 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Blanche|Бланш|4=}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2016/11/22/belgium-blanche-internally-selected-represent-belgium-eurovision/|title=Belgium: Blanche Internally Selected to Represent Belgium at Eurovision|author=The NPBC • 47 mins ago|date=22 лістапада 2016|publisher=Eurovoix|access-date=22 лістапада 2016}}&lt;/ref&gt;
| «{{нп5|City Lights|City Lights|uk|City Lights}}»
| «Агні горада»
|
|-
| 8
| {{ESC|Венгрыя}}&lt;ref name=&quot;Hungary&quot;&gt;{{cite web|last1=Gábor|first1=Földi|title=Hungary: National Final by the end of 18 February 2017|url=http://index.hu/kultur/zene/2016/12/08/dal_2017_versenyzo_dalok/|language=венг.|website=index.hu|date=8 снежня 2016|access-date=8 снежня 2016}}&lt;/ref&gt;
| [[Венгерская мова|Венгерская]]
| {{нп5|Ёцы Папай|Ёцы Папай|uk|Йоці Папої}}
| «{{нп5|Origo|Origo|uk|Origo}}»
| «Крыніца»
| A Dal 2017
|-
| 9
| {{ESC|Грэцыя}}&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Granger|first1=Anthony|title=Greece: Makes Changes For Eurovision 2017|url=http://eurovoix.com/2016/06/22/greece-makes-chages-eurovision-2017/|access-date=23 чэрвеня 2016|work=Eurovoix|date=22 чэрвеня 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Demy|Demy|uk|Демі}}
| «{{нп5|This Is Love|This Is Love|uk|This Is Love}}»
| «Гэта каханне»
|
|-
| 10
| {{ESC|Данія}}&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jiandani|first=Sanjay|title=Denmark: DR confirms participation in Eurovision 2017|url=http://esctoday.com/136457/denmark-dr-confirms-participati-eurovision-2017|website=esctoday.com|publisher=ESCToday|access-date=6 чэрвеня 2016|date=6 чэрвеня 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Аня Нісэн|Аня Нісэн|uk|Аня (співачка)}}
| «{{нп5|Where I Am|Where I Am|uk|Where I Am}}»
| «Дзе я»
| Melodi Grand Priх 2017
|-
| 11
| {{ESC|Ізраіль}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Israel: Confirms Eurovision 2017 Participation|url=http://eurovoix.com/2016/05/26/israel-confirms-eurovision-2017-participation/|website=eurovoix.com|publisher=Mako.co.il|access-date=26 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Імры Зыў|Імры Зыў|uk|IMRI}}
| «{{нп5|I Feel Alive|I Feel Alive|uk|I Feel Alive}}»
| «Я адчуваю сябе жывым»
| הכוכב הבא לאירוויזיון (Наступная зорка «Еўрабачання»)
|-
| 12
| {{ESC|Ірландыя}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esctoday.com/136189/ireland-rte-confirms-participation-eurovision-2017/|title=Ireland: RTE confirms participation in Eurovision 2017|author=Sanjay Jiandani|date=24 мая 2016|publisher=Esctoday.com|access-date=24 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| [[Брэндан Мюрэй]]&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Ireland: Brendan Murray to Eurovision 2017|url=https://eurovoix.com/2016/12/16/ireland-brendan-murray-eurovision-2017/|website=eurovoix.com|publisher=Eurovoix|date=16 снежня 2016|access-date=16 снежня 2016}}&lt;/ref&gt;
| «{{нп5|Dying to Try|Dying to Try|uk|Dying To Try}}»
| «Паміраю каб паспрабаваць»
|
|-
| 13
| {{ESC|Ісландыя}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Iceland: Confirms Eurovision 2017 Participation|url= https://eurovoix.com/2016/08/22/iceland-confirms-eurovision-2017-participation/|website=eurovoix.com|access-date=22 жніўня 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Свала|Свала|uk|Свала}}
| «{{нп5|Paper|Paper|uk|Paper}}»
| «Папера»
| Söngvakeppnin
|-
| 14
| {{ESC|Кіпр}}&lt;ref&gt;http://eurovoix.com/2016/08/08/cyprus-join-party/&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Hovig|Овіг|4=}}&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Hovig to represent Cyprus in the 2017 Eurovision Song Contest|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=hovig_to_represent_cyprus_in_the_2017_eurovision_song_contest|work=Eurovision.tv|access-date=21 кастрычніка 2016|language=англ.}}&lt;/ref&gt;
| «{{нп5|Gravity|Gravity|uk|Gravity (пісня Овіґа)}}»
| «Прыцягненне»
|
|-
| 15
| {{ESC|Латвія}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=LTV confirms participation in Eurovision 2017|url=http://eurovoix.com/2016/05/26/latvia-eurovision-2017-participation-confirmed/|website=eurovoix.com|publisher=LTV|access-date=26 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Triana Park|Triana Park|uk|Triana Park}}
| «{{нп5|Line|Line|uk|Line}}»
| «Лінія»
| Supernova
|-
| 16
| {{ESC|Літва}}&lt;ref&gt;http://esctoday.com/137013/lithuania-lrt-intends-join-party-eurovision-2017/&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Fusedmarc|Fusedmarc|uk|Fusedmarc}}
| «{{нп5|Rain of Revolution|Rain of Revolution|uk|Rain Of Revolution}}»
| «Дождж рэвалюцыі»
|
|-
| 17
| {{ESC|Мальта}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esctoday.com/137039/malta-pbs-confirms-participation-eurovision-2017|title=Malta: PBS confirms participation in Eurovision 2017|access-date=18 August 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Клаўдыя Фаніела|Клаўдыя Фаніела|uk|Клаудія Феніелло}}
| «{{нп5|Breathlessly|Breathlessly|uk|Breathlessly}}»
| «Затаіўшы дыханне»
|
|-
| 18
| {{ESC|Македонія}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esctoday.com/137308/fyr-macedonia-mrt-confirms-participation-eurovision-2017|title=FYR Macedonia: MRT confirms participation in Eurovision 2017|date=19 верасня 2016|access-date=19 верасня 2016|last1=Jiandani|first1=Sanjay|website=esctoday}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| [[Яна Бурчэска]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2016/11/21/macedonia-jana-burceska-eurovision-song-contest-2017/|title=Macedonia: Jana Burčeska To The Eurovision Song Contest 2017|author=Anthony Granger • 21 hours ago|date=21 лістапада 2016|publisher=Eurovoix|access-date=22 лістапада 2016}}&lt;/ref&gt;
| «{{нп5|Dance Alone|Dance Alone|uk|Dance Alone}}»
| «Танцую адна»
|
|-
| 19
| {{ESC|Нідэрланды}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.show.nl/showflits/2016/og3ne-grote-kanshebbers-voor-songfestival-2017/|title=‘O’G3NE GROTE KANSHEBBERS VOOR SONGFESTIVAL 2017′|access-date=20 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160519134427/http://www.show.nl/showflits/2016/og3ne-grote-kanshebbers-voor-songfestival-2017/|archive-date=19 мая 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|O'G3NE|4=}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2016/10/29/netherlands-og3ne-eurovision-song-contest-2017/|title=The Netherlands: O'G3NE To the Eurovision Song Contest 2017|date=29 кастрычніка 2016|publisher=Eurovoix|access-date=29 кастрычніка 2016}}&lt;/ref&gt;
| «{{нп5|Lights and Shadows|Lights and Shadows|uk|Lights and Shadows}}»
| «Святло і цені»
|
|-
| 20
| {{ESC|Нарвегія}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Norway: Eurovision 2017 participation confirmed|url=http://eurovoix.com/2016/05/16/norway-eurovision-2017-participation-confirmed/|website=Eurovoix.com|access-date=7 мая 2016|date=16 мая 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Østbø|first1=Stein|title=Lover endringer for neste års Eurovision-bidrag|url=http://www.vg.no/rampelys/musikk/agnete-johnsen/mgp-karlsen-en-fordel-aa-vaere-synlig/a/23684208/|website=vg.no|access-date=16 мая 2016|date=14 мая 2016|language=нарвежск.|trans-title=Legislation changes for next year's Eurovision contributions}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|JOWST|JOWST|uk|JOWST}} і Аляксандэр Вальман
| «{{нп5|Grab the Moment|Grab the Moment|uk|Grab the Moment}}»
| «Падзялі момант»
| Melodi Grand Prix 2017
|-
| 21
| {{ESC|Польшча}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Poland: Eurovision 2017 Participation Confirmed|url=http://eurovoix.com/2016/05/23/poland-eurovision-2017-participation-confirmed/|website=Eurovoix.com|access-date=23 мая 2016|date=23 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Кася Мось|Кася Мось|uk|Кася Moсь}}
| «{{нп5|Flashlight|Flashlight|uk|Flashlight}}»
| «Успышка»
|Krajowe Eliminacje do Konkursu Piosenki Eurowizji 2017
|-
| 22
| {{ESC|Партугалія}}&lt;ref&gt;{{cite news|last=Pereira|first=Bernardo|title=Portugal: RTP confirmed for Eurovision 2017|language=англ.|publisher=Wiwibloggs|date=21 красавіка 2016|url=http://wiwibloggs.com/2016/04/21/portugal-rtp-confirmed-for-eurovision-2017/138371/|access-date=22 красавіка 2016}}&lt;/ref&gt;
| [[Партугальская мова|Партугальская]]
| [[Салвадор Сабрал]]
| «[[Amar Pelos Dois]]»
| «Кахаць за дваіх»
|
|-
| 23
| {{ESC|Расія}}&lt;ref&gt;http://www.eurovision.tv/page/news?id=could_sergey_lazarev_make_a_return_to_eurovision&lt;/ref&gt;
| Англійская
| [[Юлія Алегаўна Самойлава|Юлія Самойлава]]
| «[[Flame Is Burning]]»
| «Плымя гарыць»
|
|-
| 24
| {{ESC|Славенія}}&lt;ref&gt;http://eurovoix.com/2016/07/13/slovenia-eurovision-2017-participation-confirmed/&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Амар Набэр|Амар Набэр|uk|Омар Набер}}
| «{{нп5|On My Way|On My Way|uk|On My Way}}»
| «На маім шляху»
|
|-
| 25
| {{ESC|Фінляндыя}}&lt;ref&gt;{{cite news|last=Järveläinen|first=Satu|title=Ukrainan Jamala voitti Euroviisut 2016 - Suomen seuraavaa viisuedustajaa haetaan jälleen UMK:ssa|language=фінск.|date=15 мая 2016|url=http://yle.fi/aihe/artikkeli/2016/05/15/ukrainan-jamala-voitti-euroviisut-2016-suomen-seuraavaa-viisuedustajaa-haetaan|access-date=15 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Norma John|Norma John|uk|Norma John}}
| «{{нп5|Blackbird|Blackbird|uk|Blackbird}}»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/06/22/finland-umk-2017-final-february/|title=Finland: UMK 2017 Final in February|last=ago|first=Anthony Granger • 1 month|date=22 чэрвеня 2016|website=Eurovoix|access-date=22 ліпеня 2016}}&lt;/ref&gt;
| «Дрозд»
| Uuden Musiikin Kilpailu
|-
| 26
| {{ESC|Чарнагорыя}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2016/09/23/montenegro-confirms-participation-eurovision-2017/|title=Montenegro: Confirms Participation in Eurovision 2017|author=Anthony Granger • 49 mins ago|date=23 верасня 2016|publisher=Eurovoix|access-date=23 верасня 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Slavko Kalezić|Слаўко Калезіч|4=}}&lt;ref&gt;http://esctoday.com/139529/montenegro-slavko-kalezic-kyiv&lt;/ref&gt;
| «{{нп5|Space (песня)|Space|4=Space (Slavko Kalezić song)}}»
| «Космас»
|
|-
| 27
| {{ESC|Швейцарыя}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay (Sergio)|title=Switzerland: SRF confirms participation in Eurovision 2017|url=http://esctoday.com/136107/switzerland-srf-confirms-participation-eurovision-2017/|website=Esctoday.com|access-date=18 мая 2016|date=18 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Timebelle|Timebelle|uk|Timebelle}}
| «{{нп5|Apollo|Apollo|uk|Apollo (пісня)}}»&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=switzerland_introduces_new_national_selection_format|title=Switzerland introduces new national selection format|website=Eurovision.tv|language=англ.|access-date=2016-06-17}}&lt;/ref&gt;
| «Апалон»
| ESC 2017 — Entscheidungsshow
|-
| 28
| {{ESC|Швецыя}}&lt;ref&gt;{{cite news|last=Pereira|first=Bernardo|title=Melodifestivalen och Eurovision: Vanliga frågor|language=sv|publisher=SVT|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/melodifestivalen-och-eurovision-vanliga-fragor|access-date=7 мая 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Pereira|first=Bernardo|title=Sweden: Eurovision 2017 participation confirmed|language=англ.|date=7 мая 2016|url=http://eurovoix.com/2016/05/07/sweden-eurovision-2017-participation-confirmed/|access-date=7 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Робін Бенгтсан|Робін Бенгтсан|uk|Робін Бенгтссон}}
| «{{нп5|I Can't Go On|I Can't Go On|uk|I Can't Go On}}»
| «Я не магу працягваць»
| [[Melodifestivalen|Melodiefestivalen]] 2017
|-
| 29
| {{ESC|Эстонія}}&lt;ref&gt;{{cite news|last=Granger|first=Antony|title=Estonia: Eesti Laul 2017 preparations have begun|language=англ.|date=9 красавіка 2016|url=http://eurovoix.com/2016/04/09/estonia-eesti-laul-2017-preparations-begun/|access-date=22 красавіка 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Койт Таомэ|Койт Таомэ|uk|Койт Тооме}} і Лаура
| «{{нп5|Verona|Verona|uk|Verona (пісня)}}»&lt;ref name=&quot;Estonia&quot;&gt;{{cite news|last=Davies|first=Megan|title=Estonia: Eesti Laul 2017 plans already underway!|language=англ.|date=28 красавіка 2016|url=http://eurovoix.com/2016/04/28/estonia-eesti-laul-2017-plans-already-underway|access-date=1 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| «Верона»
| Eesti Laul 2017
|}

=== Фінал ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! №
! Краіна
! Мова
! Выканаўца
! Песня
! Переклад
!Нацыянальны адбор
|-
| 30
| {{ESC|Вялікабрытанія}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esctoday.com/137185/united-kingdom-bbc-intends-participate-eurovision-2017|title=United Kingdom BBC intends to participate in Eurovision 2017|date=31 жніўня 2016|publisher=ESCToday|access-date=31 жніўня 2016|last1=Jiandani|first1=Sanjay|website=esctoday.com}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| [[Люсі Джонс]]
| «{{нп5|Never Give Up On You|Never Give Up On You|uk|Never Give Up on You}}»&lt;ref name=&quot;United Kingdom's selection process&quot;&gt;{{cite web|title=Eurovision: You Decide is back!|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/eurovision/entries/6af32240-13a9-49fa-989d-c30b3603486a|website=bbc.co.uk|access-date=9 снежня 2016|date=9 снежня 2016}}&lt;/ref&gt;
| «Ніколі не адпушчу цябе»
| Eurovision You Decide 2017
|-
| 31
| {{ESC|Германія}}&lt;ref&gt;{{cite news|last=Eersel|first=Dennis|title=Germany: 'No internal selection next year'|language=англ.|date=7 мая 2016|url=http://www.escdaily.com/germany-no-internal-selection-next-year/|access-date=13 мая 2016|archive-date=8 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160508112150/http://www.escdaily.com/germany-no-internal-selection-next-year/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Лявіна|Лявіна|uk|Левіна}}
| «{{нп5|Perfect Life|Perfect Life|uk|Perfect Life}}»&lt;ref name=&quot;germany-unser&quot;&gt;{{cite web|title=Unser Song 2017|url=https://www.unser-song-2017.de/faq/|website=Unser Song 2017|publisher=NDR|access-date=14 верасня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118141610/http://www.unser-song-2017.de/faq/|archive-date=18 лістапада 2016}}&lt;/ref&gt;
| «Ідэальнае жыццё»
| Unser Song für Ukraine
|-
| 32
| {{ESC|Іспанія}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vertele.com/noticias/tve-admite-su-disgusto-por-barei-y-pide-a-eurovision-nuevo-sistema/|title=TVE admite su 'disgusto' por Barei y pide a Eurovisión 'un nuevo sistema'|work=vertele.com|access-date=16 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160516122223/http://www.vertele.com/noticias/tve-admite-su-disgusto-por-barei-y-pide-a-eurovision-nuevo-sistema/|archive-date=16 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| [[Іспанская мова|Іспанская]]
| {{нп5|Манэль Навара|Манэль Навара|uk|Манель Наваро}}
| «{{нп5|Do It for Your Lover|Do It for Your Lover|uk|Do It For Your Lover}}»&lt;ref name=&quot;Spain's selection process&quot;&gt;{{cite web|last=Juhász|first=Ervin|url=http://escbubble.com/en/2016/12/spain-choose-entrant-kiev-1st-february/|title=Spain to choose their entrant for Kiev on the 1st of February!|date=15 снежня 2016|publisher=ESCBubble|website=escbubble.com|access-date=15 снежня 2016}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;
| «Зрабі гэта для свайго палюбоўніка»
| Objetivo Eurovisión 2017&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2016/10/26/spain-launches-eurovision-selection-process-objetivo-eurovision-2017/|title=Spain: Launches Eurovision Selection Process &quot;Objetivo Eurovisión 2017&quot;|date=26 кастрычніка 2016|publisher=Eurovoix|access-date=26 кастрычніка 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
| 33
| {{ESC|Італія}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esctoday.com/137198/italy-rai-confirms-participation-eurovision-2017|title=Italy: RAI confirms participation in Eurovision 2017|date=16 верасня 2016|access-date=16 верасня 2016|website=esctoday.com|last1=Jiandani|first1=Sanjay}}&lt;/ref&gt;
| [[Італьянская мова|Італьянская]]
| {{нп5|Франчэска Габані|Франчэска Габані|uk|Франческо Габбані}}
| «{{нп5|Occidentali's Karma|Occidentali's Karma|uk|Occidentali's Karma}}»&lt;ref name=&quot;Festival di Sanremo 2017 - Le date della 67esima edizione&quot;&gt;{{cite web|title=Festival di Sanremo 2017|url=http://www.televisionando.it/articolo/festival-di-sanremo-2017-le-date-della-67esima-edizione/166147/|website=televisionando.it|access-date=11 ліпеня 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RAI confirms participation in Eurovision 2017&quot;&gt;{{cite web|title=Italy: RAI confirms participation in Eurovision 2017|url=http://esctoday.com/137198/italy-rai-confirms-participation-eurovision-2017|website=esctoday.it|access-date=16 верасня 2016}}&lt;/ref&gt;
| «Заходняя карма»
| Sanremo 2017
|-
| 34
| {{ESC|Украіна}} &lt;small&gt;(гаспадар)&lt;/small&gt;
| Англійская
| [[O.Torvald]]
| «{{нп5|Time, песня|Time|uk|Time (пісня O.Torvald)}}»
| «Час»
| Національний відбір
|-
| 35
| {{ESC|Францыя}}&lt;ref&gt;[https://twitter.com/EdwardoGrassi/status/732154016306761729]&lt;/ref&gt;
| [[Французская мова|французская]]
| {{нп5|Альма (французская спявачка)|Альма|uk|Альма (співачка)}}
| «{{нп5|Requiem|Requiem|uk|Requiem (Альма)}}»
| «Рэквіем»
|
|}

== Панарама ==
{{wide image|Київ - Міст Метро DSC 4959.JPG|793px|Панарама пляцоўкі для правядзення «Еўрабачання-2017».}}

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Спасылкі ==
{{Commons category|Eurovision Song Contest 2017}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Конкурс песні Еўрабачанне}}

[[Катэгорыя:Конкурс песні Еўрабачанне паводле гадоў|2017]]
[[Катэгорыя:Конкурс песні Еўрабачанне 2017| ]]
[[Катэгорыя:Май 2017 года]]</text>
      <sha1>qxnr45ykecxqsk1qtnziqy7irxhqhwb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204471</id>
      <parentid>5204469</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51258-46</username>
        <id>174485</id>
      </contributor>
      <origin>5204471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26360" sha1="c10nadvbdhw754y7phluz2am2z9l8gp" xml:space="preserve">{{ESC-Box
 | Назва                = Конкурс песні Еўрабачанне 2017
 | Лагатып              = [[File:Eurovision Song Contest 2017.png|300px|Ukraine Eurovision]]
 | 1-ы паўфінал         = [[9 мая]] [[2017]]
 | 2-і паўфінал         = [[11 мая]] 2017
 | Фінал                = [[13 мая]] 2017
 | Месца                = {{нп5|Міжнародны выставачны цэнтр, Кіеў|Міжнародны выставачны цэнтр|uk|Міжнародний виставковий центр (Київ)}},&lt;br/&gt;{{Сцяг|Украіна}} [[Кіеў]], [[Украіна]]
 | Вядучыя              = 
 | Дырэктар             = {{Сцяг|Нарвегія}} [[Ён Ола Санд]]
 | Тэлеканал гаспадароў = {{Сцяг|Украіна}} [[UA: Перший]]
 | Адкрыццё             =   
 | Інтэрвал-акт         =
 | Колькасць краін      = 35
 | Дэбют                = 
 | Вяртанне             = {{ESC|Партугалія}}&lt;br/&gt;{{ESC|Румынія}}
 | Сыход                = {{ESC|Боснія і Герцагавіна}}
 | Карта                = 
 | Сістэма галасавання  = 100 % тэлегледачы + 100 % нацыянальнае журы
 | Нуль ачкоў           = 
 | Пераможная песня     = 
 | пап                  = [[Еўрабачанне-2016|2016]]
 | наст                 = [[Еўрабачанне-2018|2018]]
 | theme                = 
}}

'''Конкурс песні Еўрабачанне 2017''' ({{lang-en|Eurovision Song Contest 2017}}; {{lang-fr|Concours Eurovision de la chanson 2017}}; {{lang-uk|Пісенний конкурс Євробачення 2017}}) — 62-і конкурс песні «[[Еўрабачанне]]», які прайшоў у Кіеве ([[Украіна]]). Краіна стала пераможцай папярэдняга конкурсу «[[Еўрабачанне-2016|Еўрабачанне 2016]]», які прайшоў у [[Стакгольм]]е ([[Швецыя]]) з песняй «1944» у выкананні [[Джамала|Джамалы]], якая набрала 534 балы.

== Месца правядзення ==

[[9 верасня]] [[2016]] года Міжнародны выставачны цэнтр быў абраны пляцоўкай для правядзення маючага адбыцца «Еўрабачання».

{{нп5|Міжнародны выставачны цэнтр, Кіеў|Міжнародны выставачны цэнтр|uk|Міжнародний виставковий центр (Київ)}} — гэта самы буйны выставачны будынак Украіны. Пастаяннае месца правядзення міжнародных дзелавых і выставачных мерапрыемстваў.

[[Кіеў]] мае вопыт арганізацыі і правядзення «Еўрабачання» — у [[2005]] годзе ў сталічным Палацы спорту адбыўся юбілейны [[Еўрабачанне-2005|50-ы конкурс песні «Еўрабачанне»]]. Права праводзіць яго было атрымана пасля таго, як у [[2004]] годзе спявачка [[Руслана]] заняла першае месца ў Турцыі з песняй «{{нп5|Wild Dances|Wild Dances|uk|Wild Dances (пісня)}}».

== Спіс краін-удзельніц ==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! №
! Краіна
! Мова
! Выканаўца
! Песня
! Пераклад
!Нацыянальны адбор
|-
| 1
| {{ESC|Аўстрыя}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/28/austria-eurovision-2017-participation-confirmed/|title=Austria: Eurovision 2017 Participation Confirmed|last=ago|first=Anthony Granger • 1 min|date=28 мая 2016|website=Eurovoix|access-date=28 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| [[Англійская мова|Англійская]]
| {{нп5|Натан Трэнт|Натан Трэнт|uk|Натан Трент}}
| «{{нп5|Running on Air|Running on Air|uk|Running on Air}}»
| «Бягу па паветры»
| Wer singt für Österreich?
|-
| 2
| {{ESC|Азербайджан}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://esctoday.com/137280/azerbaijan-ictimai-confirms-participation-eurovision-2017-2|title=Azerbaijan: Ictimai confirms participation in Eurovision 2017|first=Sanjay|last=Jiandani|date=23 верасня 2016|access-date=23 верасня 2016|website=ESCToday}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Джыхадж|Джыхадж|uk|Діана Гаджиєва}}
| «{{нп5|Skeletons|Skeletons|uk|Skeletons}}»
| «Шкілеты»
|
|-
| 3
| {{ESC|Албанія}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://esctoday.com/137254/albania-rtsh-confirms-participation-in-eurovision-2017|title=Eurovision Albania: RTSH confirms participation in Eurovision 2017|date=21 верасня 2016|lang=англ.|access-date=21 верасня 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2016/09/21/albania-confirms-eurovision-2017-participation/|title=Albania: Confirms Eurovision 2017 Participation|author=Anthony Granger • 57 mins ago|date=21 верасня 2016|publisher=Eurovoix|access-date=21 верасня 2016}}&lt;/ref&gt;
| [[Албанская мова|Албанская]]
| {{нп5|Ліндыта Халімі|Ліндыта Халімі|uk|Ліндіта (співачка)}}
| «{{нп5|Botë}}»
| «Свет»
| FestivaliI Këngës 55
|-
| 4
| {{ESC|Арменія}}&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Granger|first1=Anthony|date=1 ліпеня 2016 |url=http://eurovoix.com/2016/07/01/armenia-eurovision-2017-participation-confirmed/|title=Armenia: Eurovision 2017 Participation Confirmed|website=Eurovoix|access-date=1 ліпеня 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Арцвік Аруцюнян|Арцвік Аруцюнян|uk|Арцвік}}
| «{{нп5|Fly with Me|Fly with Me|uk|Fly with Me}}»
| «Ляці са мной»
| Depi Evratesil
|-
| 5
| {{ESC|Балгарыя}}&lt;ref&gt;[http://esctoday.com/137273/azerbaijan-ictimai-confirms-participation-eurovision-2017 Eurovision Bulgaria: BNT confirms preliminary participation in Eurovision 2017]&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Крысціян Костаў|Крысціян Костаў|uk|Крістіан Костов}}
| «{{нп5|Beautiful Mess|Beautiful Mess|uk|Beautiful Mess}}»
| «Прыгожы беспарадак»
|
|-
| 6
| {{ESC|Беларусь}}&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Granger|first1=Anthony|title=Naviband to sing for Belarus in 2017!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=naviband_to_sing_for_belarus_in_2017|access-date=21 студзеня 2017|work=Eurovision|date=21 студзеня 2017}}&lt;/ref&gt;
| [[Беларуская мова|Беларуская]]
| [[NAVIBAND]]
| «[[Гісторыя майго жыцця|Story of My Life]]»
| «Гісторыя майго жыцця»
| Нацыянальны адборачны тур конкурсу песні «Еўрабачанне-2017»
|-
| 7
| {{ESC|Бельгія}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay|title=Belgium: RTBF confirms participation in Eurovision 2017|url=http://esctoday.com/136186/belgium-rtbf-confirms-participation-eurovision-2017/|website=Esctoday.com|access-date=23 мая 2016|date=23 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Blanche|Бланш|4=}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2016/11/22/belgium-blanche-internally-selected-represent-belgium-eurovision/|title=Belgium: Blanche Internally Selected to Represent Belgium at Eurovision|author=The NPBC • 47 mins ago|date=22 лістапада 2016|publisher=Eurovoix|access-date=22 лістапада 2016}}&lt;/ref&gt;
| «{{нп5|City Lights|City Lights|uk|City Lights}}»
| «Агні горада»
|
|-
| 8
| {{ESC|Венгрыя}}&lt;ref name=&quot;Hungary&quot;&gt;{{cite web|last1=Gábor|first1=Földi|title=Hungary: National Final by the end of 18 February 2017|url=http://index.hu/kultur/zene/2016/12/08/dal_2017_versenyzo_dalok/|language=венг.|website=index.hu|date=8 снежня 2016|access-date=8 снежня 2016}}&lt;/ref&gt;
| [[Венгерская мова|Венгерская]]
| {{нп5|Ёцы Папай|Ёцы Папай|uk|Йоці Папої}}
| «{{нп5|Origo|Origo|uk|Origo}}»
| «Крыніца»
| A Dal 2017
|-
| 9
| {{ESC|Грэцыя}}&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Granger|first1=Anthony|title=Greece: Makes Changes For Eurovision 2017|url=http://eurovoix.com/2016/06/22/greece-makes-chages-eurovision-2017/|access-date=23 чэрвеня 2016|work=Eurovoix|date=22 чэрвеня 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Demy|Demy|uk|Демі}}
| «{{нп5|This Is Love|This Is Love|uk|This Is Love}}»
| «Гэта каханне»
|
|-
| 10
| {{ESC|Данія}}&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jiandani|first=Sanjay|title=Denmark: DR confirms participation in Eurovision 2017|url=http://esctoday.com/136457/denmark-dr-confirms-participati-eurovision-2017|website=esctoday.com|publisher=ESCToday|access-date=6 чэрвеня 2016|date=6 чэрвеня 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Аня Нісэн|Аня Нісэн|uk|Аня (співачка)}}
| «{{нп5|Where I Am|Where I Am|uk|Where I Am}}»
| «Дзе я»
| Melodi Grand Priх 2017
|-
| 11
| {{ESC|Ізраіль}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Israel: Confirms Eurovision 2017 Participation|url=http://eurovoix.com/2016/05/26/israel-confirms-eurovision-2017-participation/|website=eurovoix.com|publisher=Mako.co.il|access-date=26 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Імры Зыў|Імры Зыў|uk|IMRI}}
| «{{нп5|I Feel Alive|I Feel Alive|uk|I Feel Alive}}»
| «Я адчуваю сябе жывым»
| הכוכב הבא לאירוויזיון (Наступная зорка «Еўрабачання»)
|-
| 12
| {{ESC|Ірландыя}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esctoday.com/136189/ireland-rte-confirms-participation-eurovision-2017/|title=Ireland: RTE confirms participation in Eurovision 2017|author=Sanjay Jiandani|date=24 мая 2016|publisher=Esctoday.com|access-date=24 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| [[Брэндан Мюрэй]]&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Ireland: Brendan Murray to Eurovision 2017|url=https://eurovoix.com/2016/12/16/ireland-brendan-murray-eurovision-2017/|website=eurovoix.com|publisher=Eurovoix|date=16 снежня 2016|access-date=16 снежня 2016}}&lt;/ref&gt;
| «{{нп5|Dying to Try|Dying to Try|uk|Dying To Try}}»
| «Паміраю каб паспрабаваць»
|
|-
| 13
| {{ESC|Ісландыя}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Iceland: Confirms Eurovision 2017 Participation|url= https://eurovoix.com/2016/08/22/iceland-confirms-eurovision-2017-participation/|website=eurovoix.com|access-date=22 жніўня 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Свала|Свала|uk|Свала}}
| «{{нп5|Paper|Paper|uk|Paper}}»
| «Папера»
| Söngvakeppnin
|-
| 14
| {{ESC|Кіпр}}&lt;ref&gt;http://eurovoix.com/2016/08/08/cyprus-join-party/&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Hovig|Овіг|4=}}&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Hovig to represent Cyprus in the 2017 Eurovision Song Contest|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=hovig_to_represent_cyprus_in_the_2017_eurovision_song_contest|work=Eurovision.tv|access-date=21 кастрычніка 2016|language=англ.}}&lt;/ref&gt;
| «{{нп5|Gravity|Gravity|uk|Gravity (пісня Овіґа)}}»
| «Прыцягненне»
|
|-
| 15
| {{ESC|Латвія}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=LTV confirms participation in Eurovision 2017|url=http://eurovoix.com/2016/05/26/latvia-eurovision-2017-participation-confirmed/|website=eurovoix.com|publisher=LTV|access-date=26 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Triana Park|Triana Park|uk|Triana Park}}
| «{{нп5|Line|Line|uk|Line}}»
| «Лінія»
| Supernova
|-
| 16
| {{ESC|Літва}}&lt;ref&gt;http://esctoday.com/137013/lithuania-lrt-intends-join-party-eurovision-2017/&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Fusedmarc|Fusedmarc|uk|Fusedmarc}}
| «{{нп5|Rain of Revolution|Rain of Revolution|uk|Rain Of Revolution}}»
| «Дождж рэвалюцыі»
|
|-
| 17
| {{ESC|Мальта}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esctoday.com/137039/malta-pbs-confirms-participation-eurovision-2017|title=Malta: PBS confirms participation in Eurovision 2017|access-date=18 August 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Клаўдыя Фаніела|Клаўдыя Фаніела|uk|Клаудія Феніелло}}
| «{{нп5|Breathlessly|Breathlessly|uk|Breathlessly}}»
| «Затаіўшы дыханне»
|
|-
| 18
| {{ESC|Македонія}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esctoday.com/137308/fyr-macedonia-mrt-confirms-participation-eurovision-2017|title=FYR Macedonia: MRT confirms participation in Eurovision 2017|date=19 верасня 2016|access-date=19 верасня 2016|last1=Jiandani|first1=Sanjay|website=esctoday}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| [[Яна Бурчэска]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2016/11/21/macedonia-jana-burceska-eurovision-song-contest-2017/|title=Macedonia: Jana Burčeska To The Eurovision Song Contest 2017|author=Anthony Granger • 21 hours ago|date=21 лістапада 2016|publisher=Eurovoix|access-date=22 лістапада 2016}}&lt;/ref&gt;
| «{{нп5|Dance Alone|Dance Alone|uk|Dance Alone}}»
| «Танцую адна»
|
|-
| 19
| {{ESC|Нідэрланды}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.show.nl/showflits/2016/og3ne-grote-kanshebbers-voor-songfestival-2017/|title=‘O’G3NE GROTE KANSHEBBERS VOOR SONGFESTIVAL 2017′|access-date=20 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160519134427/http://www.show.nl/showflits/2016/og3ne-grote-kanshebbers-voor-songfestival-2017/|archive-date=19 мая 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|O'G3NE|4=}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2016/10/29/netherlands-og3ne-eurovision-song-contest-2017/|title=The Netherlands: O'G3NE To the Eurovision Song Contest 2017|date=29 кастрычніка 2016|publisher=Eurovoix|access-date=29 кастрычніка 2016}}&lt;/ref&gt;
| «{{нп5|Lights and Shadows|Lights and Shadows|uk|Lights and Shadows}}»
| «Святло і цені»
|
|-
| 20
| {{ESC|Нарвегія}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Norway: Eurovision 2017 participation confirmed|url=http://eurovoix.com/2016/05/16/norway-eurovision-2017-participation-confirmed/|website=Eurovoix.com|access-date=7 мая 2016|date=16 мая 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Østbø|first1=Stein|title=Lover endringer for neste års Eurovision-bidrag|url=http://www.vg.no/rampelys/musikk/agnete-johnsen/mgp-karlsen-en-fordel-aa-vaere-synlig/a/23684208/|website=vg.no|access-date=16 мая 2016|date=14 мая 2016|language=нарвежск.|trans-title=Legislation changes for next year's Eurovision contributions}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|JOWST|JOWST|uk|JOWST}} і Аляксандэр Вальман
| «{{нп5|Grab the Moment|Grab the Moment|uk|Grab the Moment}}»
| «Падзялі момант»
| Melodi Grand Prix 2017
|-
| 21
| {{ESC|Польшча}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Poland: Eurovision 2017 Participation Confirmed|url=http://eurovoix.com/2016/05/23/poland-eurovision-2017-participation-confirmed/|website=Eurovoix.com|access-date=23 мая 2016|date=23 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Кася Мось|Кася Мось|uk|Кася Moсь}}
| «{{нп5|Flashlight|Flashlight|uk|Flashlight}}»
| «Успышка»
|Krajowe Eliminacje do Konkursu Piosenki Eurowizji 2017
|-
| 22
| {{ESC|Партугалія}}&lt;ref&gt;{{cite news|last=Pereira|first=Bernardo|title=Portugal: RTP confirmed for Eurovision 2017|language=англ.|publisher=Wiwibloggs|date=21 красавіка 2016|url=http://wiwibloggs.com/2016/04/21/portugal-rtp-confirmed-for-eurovision-2017/138371/|access-date=22 красавіка 2016}}&lt;/ref&gt;
| [[Партугальская мова|Партугальская]]
| [[Салвадор Сабрал]]
| «[[Amar Pelos Dois]]»
| «Кахаць за дваіх»
|
|-
| 23
| {{ESC|Расія}}&lt;ref&gt;http://www.eurovision.tv/page/news?id=could_sergey_lazarev_make_a_return_to_eurovision&lt;/ref&gt;
| Англійская
| [[Юлія Алегаўна Самойлава|Юлія Самойлава]]
| «[[Flame Is Burning]]»
| «Плымя гарыць»
|
|-
| 24
| {{ESC|Славенія}}&lt;ref&gt;http://eurovoix.com/2016/07/13/slovenia-eurovision-2017-participation-confirmed/&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Амар Набэр|Амар Набэр|uk|Омар Набер}}
| «{{нп5|On My Way|On My Way|uk|On My Way}}»
| «На маім шляху»
|
|-
| 25
| {{ESC|Фінляндыя}}&lt;ref&gt;{{cite news|last=Järveläinen|first=Satu|title=Ukrainan Jamala voitti Euroviisut 2016 - Suomen seuraavaa viisuedustajaa haetaan jälleen UMK:ssa|language=фінск.|date=15 мая 2016|url=http://yle.fi/aihe/artikkeli/2016/05/15/ukrainan-jamala-voitti-euroviisut-2016-suomen-seuraavaa-viisuedustajaa-haetaan|access-date=15 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Norma John|Norma John|uk|Norma John}}
| «{{нп5|Blackbird|Blackbird|uk|Blackbird}}»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/06/22/finland-umk-2017-final-february/|title=Finland: UMK 2017 Final in February|last=ago|first=Anthony Granger • 1 month|date=22 чэрвеня 2016|website=Eurovoix|access-date=22 ліпеня 2016}}&lt;/ref&gt;
| «Дрозд»
| Uuden Musiikin Kilpailu
|-
| 26
| {{ESC|Чарнагорыя}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2016/09/23/montenegro-confirms-participation-eurovision-2017/|title=Montenegro: Confirms Participation in Eurovision 2017|author=Anthony Granger • 49 mins ago|date=23 верасня 2016|publisher=Eurovoix|access-date=23 верасня 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Slavko Kalezić|Слаўко Калезіч|4=}}&lt;ref&gt;http://esctoday.com/139529/montenegro-slavko-kalezic-kyiv&lt;/ref&gt;
| «{{нп5|Space (песня)|Space|4=Space (Slavko Kalezić song)}}»
| «Космас»
|
|-
| 27
| {{ESC|Швейцарыя}}&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay (Sergio)|title=Switzerland: SRF confirms participation in Eurovision 2017|url=http://esctoday.com/136107/switzerland-srf-confirms-participation-eurovision-2017/|website=Esctoday.com|access-date=18 мая 2016|date=18 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Timebelle|Timebelle|uk|Timebelle}}
| «{{нп5|Apollo|Apollo|uk|Apollo (пісня)}}»&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=switzerland_introduces_new_national_selection_format|title=Switzerland introduces new national selection format|website=Eurovision.tv|language=англ.|access-date=2016-06-17}}&lt;/ref&gt;
| «Апалон»
| ESC 2017 — Entscheidungsshow
|-
| 28
| {{ESC|Швецыя}}&lt;ref&gt;{{cite news|last=Pereira|first=Bernardo|title=Melodifestivalen och Eurovision: Vanliga frågor|language=sv|publisher=SVT|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/melodifestivalen-och-eurovision-vanliga-fragor|access-date=7 мая 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Pereira|first=Bernardo|title=Sweden: Eurovision 2017 participation confirmed|language=англ.|date=7 мая 2016|url=http://eurovoix.com/2016/05/07/sweden-eurovision-2017-participation-confirmed/|access-date=7 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Робін Бенгтсан|Робін Бенгтсан|uk|Робін Бенгтссон}}
| «{{нп5|I Can't Go On|I Can't Go On|uk|I Can't Go On}}»
| «Я не магу працягваць»
| [[Melodifestivalen|Melodiefestivalen]] 2017
|-
| 29
| {{ESC|Эстонія}}&lt;ref&gt;{{cite news|last=Granger|first=Antony|title=Estonia: Eesti Laul 2017 preparations have begun|language=англ.|date=9 красавіка 2016|url=http://eurovoix.com/2016/04/09/estonia-eesti-laul-2017-preparations-begun/|access-date=22 красавіка 2016}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Койт Таомэ|Койт Таомэ|uk|Койт Тооме}} і Лаура
| «{{нп5|Verona|Verona|uk|Verona (пісня)}}»&lt;ref name=&quot;Estonia&quot;&gt;{{cite news|last=Davies|first=Megan|title=Estonia: Eesti Laul 2017 plans already underway!|language=англ.|date=28 красавіка 2016|url=http://eurovoix.com/2016/04/28/estonia-eesti-laul-2017-plans-already-underway|access-date=1 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| «Верона»
| Eesti Laul 2017
|}

=== Фінал ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! №
! Краіна
! Мова
! Выканаўца
! Песня
! Переклад
!Нацыянальны адбор
|-
| 30
| {{ESC|Вялікабрытанія}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esctoday.com/137185/united-kingdom-bbc-intends-participate-eurovision-2017|title=United Kingdom BBC intends to participate in Eurovision 2017|date=31 жніўня 2016|publisher=ESCToday|access-date=31 жніўня 2016|last1=Jiandani|first1=Sanjay|website=esctoday.com}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| [[Люсі Джонс]]
| «{{нп5|Never Give Up On You|Never Give Up On You|uk|Never Give Up on You}}»&lt;ref name=&quot;United Kingdom's selection process&quot;&gt;{{cite web|title=Eurovision: You Decide is back!|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/eurovision/entries/6af32240-13a9-49fa-989d-c30b3603486a|website=bbc.co.uk|access-date=9 снежня 2016|date=9 снежня 2016}}&lt;/ref&gt;
| «Ніколі не адпушчу цябе»
| Eurovision You Decide 2017
|-
| 31
| {{ESC|Германія}}&lt;ref&gt;{{cite news|last=Eersel|first=Dennis|title=Germany: 'No internal selection next year'|language=англ.|date=7 мая 2016|url=http://www.escdaily.com/germany-no-internal-selection-next-year/|access-date=13 мая 2016|archive-date=8 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160508112150/http://www.escdaily.com/germany-no-internal-selection-next-year/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| Англійская
| {{нп5|Лявіна|Лявіна|uk|Левіна}}
| «{{нп5|Perfect Life|Perfect Life|uk|Perfect Life}}»&lt;ref name=&quot;germany-unser&quot;&gt;{{cite web|title=Unser Song 2017|url=https://www.unser-song-2017.de/faq/|website=Unser Song 2017|publisher=NDR|access-date=14 верасня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118141610/http://www.unser-song-2017.de/faq/|archive-date=18 лістапада 2016}}&lt;/ref&gt;
| «Ідэальнае жыццё»
| Unser Song für Ukraine
|-
| 32
| {{ESC|Іспанія}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vertele.com/noticias/tve-admite-su-disgusto-por-barei-y-pide-a-eurovision-nuevo-sistema/|title=TVE admite su 'disgusto' por Barei y pide a Eurovisión 'un nuevo sistema'|work=vertele.com|access-date=16 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160516122223/http://www.vertele.com/noticias/tve-admite-su-disgusto-por-barei-y-pide-a-eurovision-nuevo-sistema/|archive-date=16 мая 2016}}&lt;/ref&gt;
| [[Іспанская мова|Іспанская]]
| {{нп5|Манэль Навара|Манэль Навара|uk|Манель Наваро}}
| «{{нп5|Do It for Your Lover|Do It for Your Lover|uk|Do It For Your Lover}}»&lt;ref name=&quot;Spain's selection process&quot;&gt;{{cite web|last=Juhász|first=Ervin|url=http://escbubble.com/en/2016/12/spain-choose-entrant-kiev-1st-february/|title=Spain to choose their entrant for Kiev on the 1st of February!|date=15 снежня 2016|publisher=ESCBubble|website=escbubble.com|access-date=15 снежня 2016}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;
| «Зрабі гэта для свайго палюбоўніка»
| Objetivo Eurovisión 2017&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2016/10/26/spain-launches-eurovision-selection-process-objetivo-eurovision-2017/|title=Spain: Launches Eurovision Selection Process &quot;Objetivo Eurovisión 2017&quot;|date=26 кастрычніка 2016|publisher=Eurovoix|access-date=26 кастрычніка 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
| 33
| {{ESC|Італія}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esctoday.com/137198/italy-rai-confirms-participation-eurovision-2017|title=Italy: RAI confirms participation in Eurovision 2017|date=16 верасня 2016|access-date=16 верасня 2016|website=esctoday.com|last1=Jiandani|first1=Sanjay}}&lt;/ref&gt;
| [[Італьянская мова|Італьянская]]
| {{нп5|Франчэска Габані|Франчэска Габані|uk|Франческо Габбані}}
| «{{нп5|Occidentali's Karma|Occidentali's Karma|uk|Occidentali's Karma}}»&lt;ref name=&quot;Festival di Sanremo 2017 - Le date della 67esima edizione&quot;&gt;{{cite web|title=Festival di Sanremo 2017|url=http://www.televisionando.it/articolo/festival-di-sanremo-2017-le-date-della-67esima-edizione/166147/|website=televisionando.it|access-date=11 ліпеня 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RAI confirms participation in Eurovision 2017&quot;&gt;{{cite web|title=Italy: RAI confirms participation in Eurovision 2017|url=http://esctoday.com/137198/italy-rai-confirms-participation-eurovision-2017|website=esctoday.it|access-date=16 верасня 2016}}&lt;/ref&gt;
| «Заходняя карма»
| Sanremo 2017
|-
| 34
| {{ESC|Украіна}} &lt;small&gt;(гаспадар)&lt;/small&gt;
| Англійская
| [[O.Torvald]]
| «{{нп5|Time, песня|Time|uk|Time (пісня O.Torvald)}}»
| «Час»
| Національний відбір
|-
| 35
| {{ESC|Францыя}}&lt;ref&gt;[https://twitter.com/EdwardoGrassi/status/732154016306761729]&lt;/ref&gt;
| [[Французская мова|французская]]
| {{нп5|Альма (французская спявачка)|Альма|uk|Альма (співачка)}}
| «{{нп5|Requiem|Requiem|uk|Requiem (Альма)}}»
| «Рэквіем»
|
|}

== Панарама ==
{{wide image|Київ - Міст Метро DSC 4959.JPG|793px|Панарама пляцоўкі для правядзення «Еўрабачання-2017».}}

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Спасылкі ==
{{Commons category|Eurovision Song Contest 2017}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Конкурс песні Еўрабачанне}}

[[Катэгорыя:Конкурс песні Еўрабачанне паводле гадоў|2017]]
[[Катэгорыя:Конкурс песні Еўрабачанне 2017| ]]
[[Катэгорыя:Май 2017 года]]</text>
      <sha1>c10nadvbdhw754y7phluz2am2z9l8gp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сербія і Еўрапейскі саюз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>453914</id>
    <revision>
      <id>5204596</id>
      <parentid>4830648</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60230" sha1="aoor8f2k488bv7sbzz7qe7jvwvux8y6" xml:space="preserve">{{Міжнародныя адносіны
|Назва = Сербія і Еўрапейскі саюз
|Выява = European Union Serbia Locator.svg
|Краіна1 = Сербія
|Краіна2 = Еўрапейскі саюз
|Колер1 = orange
|Колер2 = green
}}

'''Працэс далучэння Сербіі да [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскаму саюзу]]''' пачаўся ў лістападзе 2005 года, калі Сербія ўваходзіла ў склад [[Дзяржаўны Саюз Сербіі і Чарнагорыі|Дзяржаўнага Саюза Сербіі і Чарнагорыі]]. У маі 2006 года [[Чарнагорыя]] правяла [[Рэферэндум аб незалежнасці Чарнагорыі (2006)|рэферэндум аб незалежнасці]] і аддзялілася ад саюза, а [[Сербія]] працягнула перамовы з ЕС самастойна. 29 ліпеня 2008 года Сербія і ЕС падпісалі Пагадненне аб стабілізацыі і асацыяцыі&lt;ref&gt;[http://www.consilium.europa.eu/en/documents-publications/agreements-conventions/agreement/?aid=2007137 Stabilisation and Association Agreement between the European Communities and their Member States, of the one part, and the Republic of Serbia, of the other part]&lt;/ref&gt;. 22 верасня 2009 года Сербія падала заяўку на ўступленне ў ЕС&lt;ref name=autogenerated3&gt;[http://www.voanews.com/content/serbia-applies-for-eu-membership-79910337/369388.html Serbia Applies for EU Membership] {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. 1 сакавіка 2012 года Сербія атрымала афіцыйны статус краіны-кандыдата на ўступленне&lt;ref&gt;[http://sputniknews.com/europe/20151203/1031175646/serbia-eu-negotiations.html Serbia to Launch Negotiations on Accession to EU on December 14]&lt;/ref&gt;. У снежні 2013 года [[Савет Еўрапейскага саюза]] ўхваліў рашэнне пачаць перамовы аб ўступленні Сербіі ў ЕС у студзені 2014 года&lt;ref name=councilapprove&gt;{{cite web|url=http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/EN/genaff/140142.pdf|title=Council conclusions on Enlargement and Stabilisation and Association Process|date=2013-12-17|accessdate=2013-12-17|publisher=[[Council of the European Union]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217221046/http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/EN/genaff/140142.pdf|archivedate=17 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, і першая міжурадавая канферэнцыя была праведзена 21 студзеня ў Бруселі&lt;ref name=serbnegstart&gt;{{cite web|url=http://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2014&amp;mm=01&amp;dd=21&amp;nav_id=89054|title=Serbia starts negotiations to join EU|date=2014-01-21|accessdate=2014-01-21|publisher=[[B92]]}}&lt;/ref&gt;. У снежні 2009 года грамадзяне Сербіі, якія маюць біяметрычныя пашпарты, атрымалі права здзяйсняць падарожжы ў краінах [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]] без атрымання візы&lt;ref name=delegtoSerb&gt;[http://europa.rs/eng/serbia-and-the-european-union/ The Delegation of the European Commission to the republic of Serbia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304200950/http://europa.rs/eng/serbia-and-the-european-union/ |date=4 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Пачатковы этап інтэграцыі ===
У чэрвені 2000 года на пасяджэнні ў горадзе Фейра Еўрапейскі савет пацвердзіў, што ўсе краіны, якія ўдзельнічаюць у [[Працэс стабілізацыі і асацыяцыі|механізме стабілізацыі і асацыяцыі]], з’яўляюцца «патэнцыйнымі кандыдатамі» на ўступленне ў ЕС. У гэтым жа годзе ЕС у рамках сістэмы Аўтаномных гандлёвых мер у аднабаковым парадку адмяніў мыту на прамысловыя і сельскагаспадарчыя тавары, якія імпартуюцца з Сербіі ў краіны саюза. На той момант гэта адмена мыт стала самай буйной саступкай у вобласці гандлю, зробленай якой-небудзь краіне з боку ЕС. Са свайго боку Сербія пачала адмяняць імпартныя мыты праз 9 гадоў, калі Сербія пачала выконваць гандлёвую частку Пагаднення аб асацыяцыі і стабілізацыі&lt;ref&gt;[http://europa.rs/eng/serbia-and-the-european-union/trade/ Serbian producers exporting duty-free to the EU since 2000] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305223149/http://europa.rs/eng/serbia-and-the-european-union/trade/ |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;. У кастрычніку 2000 года ў Сербіі адбылася [[Бульдозерная рэвалюцыя]], якая адкрыла краіне магчымасць еўрапейскай інтэграцыі.

1 чэрвеня 2003 года на пасяджэнні Еўрапейскага савета ў [[Салонікі|Салоніках]] было пацверджана распаўсюджванне працэсу стабілізацыі і асацыяцыі на заходнюю частку [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]], а Сербія разам з пяццю іншымі дзяржавамі заходніх Балканаў атрымала статус «патэнцыйнага» кандыдата&lt;ref name=delegtoSerb/&gt;. Сербія пайшла насустрач. 8 сакавіка 2004 года створана Канцылярыя па далучэнні да Еўрапейскага Саюза Урада Сербіі&lt;ref&gt;Семенов А. В. Перспективы расширения ЕС на Западных Балканах: случай Сербии // Вестник Кемеровского государственного университета. — 2013. — № 2-3 (54). — С. 132&lt;/ref&gt;.

Перамовы аб падпісанні Пагаднення аб асацыяцыі і стабілізацыі паміж Сербіяй і ЕС пачаліся 1 кастрычніка 2005 года&lt;ref&gt;[http://europa.rs/eng/serbia-and-the-european-union/milestones-in-eu-serbia-relations/ Serbia and the EU. Milestones] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304202809/http://europa.rs/eng/serbia-and-the-european-union/milestones-in-eu-serbia-relations/ |date=4 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;. 3 мая 2006 года ЕС замарозіў перамовы, патлумачыўшы гэта недастатковым узроўнем супрацоўніцтва Сербіі з [[МТБЮ]]. Раней Еўракамісія запатрабавала ад Сербіі да 30 красавіка арыштаваць і перадаць Міжнароднаму трыбуналу [[Ратка Младзіч|Ратку Младзіча]], што ўрад Сербіі не змог ажыццявіць. Пасля кансультацыі з галоўным пракурорам Гаагскага трыбунала [[Карла дэль Понтэ|Карлай дэль Понтэ]] Еўракамісія прыняла рашэнне прыпыніць перамовы аб пагадненні&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4969000/4969074.stm Адмова ЕС ад перамоў «ударыць па Сербіі»]&lt;/ref&gt;.

13 чэрвеня 2007 года перамовы аднавіліся пасля арышту 31 мая і выдачы МТБЮ былога генерала [[Здраўка Толімір|Здраўкі Толіміра]]&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/401734 Аднавіліся перамовы з Сербіяй пра прыём у ЕС]&lt;/ref&gt;. Праз 4 дні пасля аднаўлення перамоў аб Пагадненні аб асацыяцыі і стабілізацыі быў арыштаваны былы начальнік службы бяспекі Сербіі [[Уласцімір Джорджавіч]], абвінавачваны ў злачынствах супраць косаўскіх албанцаў&lt;ref&gt;[http://olymp2010.rian.ru/incidents/20070617/67338317.html Затрыманы сербскі генерал Джорджавіч, які хаваўся ад МТБЮ]&lt;/ref&gt;.

7 лістапада 2007 года намеснік прэм’ер-міністра Сербіі {{нп3|Божыдар Джэліч|Божыдар Джэліч|en|Božidar Đelić}} і еўрапейскі камісар па пытаннях пашырэння [[Олі Рэн]] парафіравалі Пагадненне аб асацыяцыі і стабілізацыі паміж Сербіяй і ЕС&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/412044 Еўрасаюз «уважыў» Сербію]&lt;/ref&gt;. Олі Рэн заявіў, што паўнавартаснае падпісанне Пагаднення будзе магчыма толькі ў выпадку ўсебаковага супрацоўніцтва Сербіі з [[МТБЮ]].

=== Рознагалоссі наконт Косава ===
Рознагалоссі па пытанні Косава пачаліся яшчэ да абвяшчэння незалежнасці гэтай тэрыторыі. 14 снежня 2007 года Еўрапейскі савет прыняў рашэнне аб размяшчэнні паліцэйскай і грамадзянскай місіі ў Косаве ([[ЕЎЛЕКС|Місія Еўрапейскага саюза па пытаннях правапарадку ў Косаве]]). [[Жазэ Сократыш]], які займаў пасаду прэм’ер-міністра Партугаліі (якая тады была [[Дзяржава — старшыня Савета Еўрапейскага саюза|краінай-старшынёй]] Савета ЕС), заявіў, што ЕС падаў гучны сігнал аб сваім лідарстве ў рашэнні пытання будучыні Косава, дадаўшы, што рашэнне аб місіі не азначае прызнанне незалежнасці гэтага рэгіёна&lt;ref&gt;[https://euobserver.com/enlargement/25346 EU agrees on Kosovo mission]&lt;/ref&gt;. Навіна пра размяшчэнне місіі ЕС выклікала незадаволенасць у Сербіі, дзе лічылі, што новая місія стваралася для рэалізацыі плана [[Марці Ахцісаары|Ахцісаары]], які прадугледжваў «незалежнасць пад міжнародным кантролем» для Косава з наступнай перадачай паўнамоцтваў ад міжнародных органаў кіравання, створаных паводле [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1244|рэзалюцыі Савета бяспекі 1244]] ад 1999 года, да мясцовых улад косаўскіх албанцаў. Сербія патрабавала, каб любая новая міжнародная місія праводзілася ў адпаведнасці з рэзалюцыяй Савета Бяспекі 1244 і была ўхвалена Саветам Бяспекі ААН&lt;ref&gt;[http://www.svoboda.org/content/article/452726.html Бялград выступае супраць перабудовы місіі ААН у Косаве]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://euobserver.com/enlargement/25350 EU Kosovo mission 'unacceptable' for Serbia]&lt;/ref&gt;.

Пазней разгортванне місіі ЕС было канчаткова ўхвалена Еўрапейскім саюзам на пасяджэнні Еўрапейскага савета 16 лютага 2008 года&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2008/02/16/eulex/ Еўрасаюз ухваліў размяшчэнне сваёй місіі ў Косава]&lt;/ref&gt;. Афіцыйнымі задачамі [[ЕЎЛЕКС]] былі названы забеспячэнне вяршэнства закона, бяспекі і правоў чалавека, нагляд за дзейнасцю косаўскіх інстытутаў і дапамога ім пры захаванні часткі выканаўчых паўнамоцтваў, якімі валодала міжнародная адміністрацыя па кіраванні Косавам. Прававой асновай для місіі былі названы наступныя пункты Рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН 1244: 10 (упаўнаважвае генеральнага сакратара пры садзейнічанні міжнародных арганізацый стварыць міжнародную грамадзянскую прысутнасць у Косаве), 11 (асноўныя абавязкі міжнароднай грамадзянскай прысутнасці: f) на фінальнай стадыі нагляд за перадачай паўнамоцтваў ад часовых інстытутаў Косава да органаў, заснаваных у рамках палітычнага ўрэгулявання; i) падтрыманне грамадзянскага правапарадку шляхам размяшчэння міжнароднага паліцэйскага персанала для службы ў Косаве), 17 (вітае дзеянні ЕС па стварэнні ўсебаковага падыходу да стабілізацыі рэгіёна)&lt;ref&gt;[http://www.eulex-kosovo.eu/eul/repository/docs/WEJointActionEULEX_EN.pdf COUNCIL JOINT ACTION 2008/124/CFSP of 4 February 2008 on the European Union Rule of Law Mission in Kosovo, EULEX KOSOVO]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N99/172/89/PDF/N9917289.pdf?OpenElement RESOLUTION 1244 (1999) Adopted by the Security Council at its 4011th meeting, on 10 June 1999] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100529215053/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N99/172/89/PDF/N9917289.pdf?OpenElement |date=29 мая 2010 }}&lt;/ref&gt;. У адказ на падрыхтоўку да разгортвання ЕЎЛЕКС [[прэзідэнт Сербіі]] [[Борыс Тадзіч]] заявіў, што для адпраўкі місіі ЕС у Косава няма ніякіх прававых падстаў, для яе размяшчэння неабходна рашэнне Савета Бяспекі ААН&lt;ref&gt;[http://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2008&amp;mm=02&amp;dd=05&amp;nav_id=47495 Tadić: EU mission welcome only with UN approval]&lt;/ref&gt;. Міністр па справах Косава {{нп3|Слабодан Самарджыч||en|Slobodan Samardžić}} абвінаваціў ЕС у парушэнні міжнароднага права і абслугоўванні [[ЗША|амерыканскіх]] [[Знешняя палітыка ЗША|знешнепалітычных інтарэсаў]]&lt;ref&gt;[http://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2008&amp;mm=02&amp;dd=16&amp;nav_id=47754 Serbian parties react to EU mission move]&lt;/ref&gt;.

Косава ў аднабаковым парадку [[Абвяшчэнне незалежнасці Косава|абвясціла сябе незалежнай рэспублікай]] 17 лютага 2008 года. З набыццём моцы 15 чэрвеня 2008 года [[Канстытуцыя Рэспублікі Косава|канстытуцыі Рэспублікі Косава]], у якой не прапісана роля [[Місія ААН у Косаве|МААНК]], улады самаабвешчанай рэспублікі сталі абмяжоўваць дзейнасць місіі ААН, перадаючы яе функцыі новым органам Косава. У гэтых умовах генеральны сакратар ААН аддаў распараджэнне рэарганізаваць МААНК, перадаўшы паўнамоцтвы ЕЎЛЕКС. Для пераадолення рознагалоссяў з Сербіяй у сувязі з размяшчэннем ЕЎЛЕКС спецыяльны прадстаўнік ААН па Косаве [[Ламберта Заньер]] правёў з сербскім урадам серыю перамоў, вынікам якіх стаў план з 6 пунктаў і даклад Генеральнага сакратара аб місіі Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах часовай адміністрацыі ў Косаве&lt;ref&gt;[http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/2008/692&amp;referer=http://www.un.org/en/sc/documents/sgreports/2008.shtml&amp;Lang=E Report of the Secretary-General on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo]&lt;/ref&gt;. Пасля дасягнення гэтых дамоўленасцей Сербія дала згоду на разгортванне ЕЎЛЕКС у Косаве, з-за таго, што былі ўлічаны яе патрабаванні аб нейтральнасці ЕЎЛЕКС па пытанні статусу края і аб адмове ад «плана Ахцісаары»&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/439841 Косава адпрэчыла план ААН па размяшчэнні ў краі Місіі ЕС]&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на тое, што ўлады Косава адпрэчылі план з 6 пунктаў, яны заявілі пра падтрымку ЕЎЛЕКС. 26 лістапада 2008 года Савет бяспекі ААН прыняў заяву ў падтрымку дакладу Генеральнага сакратара і разгортванні місіі ЕС у Косаве&lt;ref&gt;[http://www.dw.com/ru/%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82-%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BB-%D0%BF%D1%83%D1%82%D1%8C-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%B0-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BE/a-3825224 Савет Бяспекі адкрыў шлях для місіі Еўрасаюза ў Косава]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?cid=9&amp;id=227432 Савбяс ААН ухваліў працу сваёй місіі ў Косаве]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PRST/2008/44 Statement by the President of the Security Council]&lt;/ref&gt;, а 9 снежня 2008 года місія ЕЎЛЕКС афіцыйна пачаткі сваю працу&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2008/12/09/mission/ В Косово заработала гражданско-полицейская миссия ЕС]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2008&amp;mm=12&amp;dd=09&amp;nav_id=55602 EULEX deployment under way]&lt;/ref&gt;.

Еўрапейскія палітыкі неаднаразова заяўлялі, што прызнанне незалежнасці Косава не з’яўляецца ўмовай для прыняцця Сербіі ў ЕС&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Але не чакайце спешнага прызнання |url=http://www.novayagazeta.ru/politics/53114.html |accessdate=23 сакавіка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140904082639/http://www.novayagazeta.ru/politics/53114.html |archivedate=4 верасня 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2011&amp;mm=05&amp;dd=20&amp;nav_id=74433 Kosovo recognition «not condition for integrations»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2015&amp;mm=02&amp;dd=11&amp;nav_id=93153 EU’s approach to Kosovo «status-neutral» — spokesperson]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.balkaninsight.com/en/article/eu-does-not-request-serbia-to-recognize-kosovo EU: Serbia Does Not Have to Recognize Kosovo]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://europeanwesternbalkans.com/2015/03/28/mogherini-in-belgrade-firmly-on-the-eu-path/ Mogherini in Belgrade: Firmly on the EU path]&lt;/ref&gt;.

=== Пагадненне аб асацыяцыі і стабілізацыі ===
Пасля парафіравання Пагаднення аб асацыяцыі і стабілізацыі (САС) працэдура падпісання была прызначана на 29 красавіка 2008 года. У снежні 2007 года ўрад упаўнаважыў віцэ-прэм’ер-міністра {{нп3|Божыдар Джэліч|Божыдара Джэліча|en|Božidar Đelić}} падпісаць САС у красавіку 2008 года. 4 красавіка 2008 года [[прэм'ер-міністр Сербіі|прэм’ер-міністр Сербіі]] і лідар «[[Дэмакратычная партыя Сербіі|Дэмакратычнай партыі Сербіі]]» [[Воіслаў Каштуніца]] заявіў, што з-за [[Абвяшчэнне незалежнасці Косава|абвяшчэння незалежнасці Косава]] (17 лютага 2008 года) уступленне Сербіі ў ЕС больш не знаходзіцца на позве дня, а аднаўленне перамоў магчыма толькі пасля дасягнення згоды па пытанні тэрытарыяльнай цэласнасці Сербіі&lt;ref&gt;[http://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2008&amp;mm=04&amp;dd=04&amp;nav_id=49087 Koštunica: EU membership not on agenda]&lt;/ref&gt;. Прыхільнікі гэтага рашэння прэм’ер-міністра (міністры ад «[[Дэмакратычная партыя Сербіі|Дэмакратычнай партыі Сербіі]]» і «[[Новая Сербія, партыя|Новай Сербіі]]») настойвалі на тым, што падпісанне САС з ЕС будзе супярэчыць канстытуцыі ў частцы тэрытарыяльнай цэласнасці краіны, з прычыны таго, што большасць краін-членаў ЕС [[Міжнародна-прававы статус Косава|прызнала незалежнасць Косава]]. [[Прэзідэнт Сербіі]] [[Борыс Тадзіч]], а таксама міністры ад прапрэзідэнцкай «[[Дэмакратычная партыя, Сербія|Дэмакратычнай партыі]]» і партыі «[[Г17+]]» не пагадзіліся з такім падыходам і заявілі, што Пагадненне аб асацыяцыі і стабілізацыі не змяшчала ніякіх спасылак на прызнанне незалежнасці Косава і, наадварот, падтрымлівала [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1244|рэзалюцыю Савета Бяспекі ААН 1244]]. Борыс Тадзіч абвінаваціў праціўнікаў САС у тым, што яны змянілі сваё меркаванне па пытанні падпісання САС толькі дзеля надыходзячых выбараў, таму што некалькі месяцаў назад яны галасавалі ва ўрадзе за наданне Божыдару Джэлічу паўнамоцтвамі на падпісанне пагаднення&lt;ref&gt;[http://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2008&amp;mm=04&amp;dd=20&amp;nav_id=49587 Signing SAA is binding, says Tadić]&lt;/ref&gt;. {{нп3|Божыдар Джэліч||en|Božidar Đelić}} скарыстаўся даручанымі яму паўнамоцтвамі і падпісаў Пагадненне аб асацыяцыі і стабілізацыі 29 красавіка 2008 года. На цырымоніі падпісання, якая прайшла ў [[Люксембург]]у, прысутнічалі прэзідэнт Сербіі Борыс Тадзіч і [[Міністр замежных спраў Сербіі|міністр замежных спраў]] [[Вук Ярэміч]]. З боку ЕС САС падпісалі Еўрапейскі камісар па пытаннях пашырэння [[Олі Рэн]] і [[міністр замежных спраў Славеніі]] [[Дзімітрый Рупел]]. Прэм’ер-міністр Воіслаў Каштуніца ў адказ на падпісанне САС паабяцаў, што ў выпадку перамогі на [[Парламенцкія выбары ў Сербіі, 2008|парламенцкіх выбарах]] анулюе падпісанне пагаднення&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/29apr2008/esserbia.html ЕС і Сербія падпісалі сімвалічнае пагадненне аб стабілізацыі і супрацоўніцтве. Каштуніца называе яго антыканстытуцыйным]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=BelandNed&gt;[http://www.dw.com/ru/%D0%B5%D1%81-%D0%B8-%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/a-3300782 ЕС і Сербія падпісалі асацыятыўнае пагадненне]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2008&amp;mm=04&amp;dd=29&amp;nav_id=49819 Serbia, EU sign SAA in Luxembourg]&lt;/ref&gt;.

На [[Парламенцкія выбары ў Сербіі, 2008|парламенцкіх выбарах]] 11 мая 2008 года перамогу атрымала праеўрапейская кааліцыя пад кіраўніцтвам прэзідэнта Тадзіча. Новым прэм’ер-міністрам стаў [[Мірка Цветкавіч]], які назваў ратыфікацыю САС у [[Народная скупшчына Сербіі|сербскім парламенце]] прыярытэтнай задачай&lt;ref&gt;[http://www.dw.com/ru/%D0%B2-%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B8-%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/a-3467575 У Сербіі зацверджаны праеўрапейскі ўрад]&lt;/ref&gt;. 9 верасня Народная скупшчына ратыфікавала Пагадненне аб асацыяцыі і стабілізацыі&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews2.shtml?/20080909144233.shtml Парламент Сербіі ратыфікаваў дагавор аб стабілізацыі і супрацоўніцтве з ЕС.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305090136/http://www.rbc.ru/rbcfreenews2.shtml?%2F20080909144233.shtml |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dw.com/ru/%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BB-%D0%B4%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5-%D1%81-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%BE%D0%BC/a-3629307?maca=rus-yandex_new_comments-325-xml Сербскі парламент ухваліў дагавор аб супрацоўніцтве з Еўрасаюзам]&lt;/ref&gt;.

Разам з Пагадненнем аб асацыяцыі і стабілізацыі Сербія і ЕС падпісалі Часовае пагадненне па пытаннях гандлю, якое павінна было дазволіць Сербіі і ЕС прымяняць палажэнні Пагаднення аб асацыяцыі, якое ў той час яшчэ праходзіла працэдуру [[Ратыфікацыя|ратыфікацыі]]. Аднак Нідэрланды і Бельгія заблакавалі прымяненне Часовага пагаднення да таго часу, пакуль Сербія не будзе больш цесна супрацоўнічаць з [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі|Міжнародным трыбуналам па былой Югаславіі]] і не выдасць яму былога [[Прэзідэнт Рэспублікі Сербскай|Прэзідэнта Рэспублікі Сербскай]] [[Радаван Караджыч|Радавана Караджыча]], генерала [[Ратка Младзіч|Ратку Младзіча]] і былога [[Прэзідэнт Рэспублікі Сербская Краіна|Прэзідэнта Рэспублікі Сербская Краіна]] [[Горан Хаджыч|Горана Хаджыча]]&lt;ref name=BelandNed/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1027125 ЕС не дае дабро дагавору з Сербіяй]&lt;/ref&gt;. У ліпені 2008 года Радаван Караджыч быў арыштаваны і экстрадаваны ў Гаагу&lt;ref&gt;[http://www.svoboda.org/content/article/458573.html Караджыч дастаўлены ў Галандыю]&lt;/ref&gt;. 15 верасня 2008 года ЕС не змог разблакаваць прымяненне гандлёвага пагаднення з-за нязгоды ўрада Нідэрландаў, які настойваў на арышце іншых падазраваных у ваенных злачынствах&lt;ref name=&quot;euobserver.com&quot;&gt;[http://euobserver.com/15/26743 The Netherlands' froze the trade related part of a pre-accession deal with Serbia]&lt;/ref&gt;.

Пасля няўдалай спробы ЕС разблакаваць Часовае пагадненне па пытаннях гандлю ўрад Сербіі вырашыў «ў аднабаковым парадку» пачаць выконваць гэты дагавор з 1 лютага 2009 года. Міністэрства фінансаў Сербіі адзначыла, што «аднабаковасць» з’яўляецца фармальнай, таму што ЕС адмяніў імпартныя мыты на тавары з Сербіі яшчэ ў 2000 годзе&lt;ref&gt;[http://www.b92.net/eng/news/business.php?yyyy=2009&amp;mm=01&amp;dd=27&amp;nav_id=56705 Serbia applies interim deal Feb. 1]&lt;/ref&gt;.

7 снежня 2009 года краінам ЕС удалося прыйсці да згоды і пачаць прымяняць Часовае пагадненне па пытаннях гандлю са свайго боку. Нягледзячы на тое, што Хаджыч і Младзіч не былі арыштаваны, Нідэрланды былі здаволены ступенню ўзаемадзеяння Сербіі са МТБЮ&lt;ref&gt;[http://www.europeanforum.net/news/791/eu_unfreezes_trade_agreement_with_serbia EU unfreezes trade agreement with Serbia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100108050415/http://www.europeanforum.net/news/791/eu_unfreezes_trade_agreement_with_serbia |date=8 студзеня 2010 }}&lt;/ref&gt;. З 19 снежня 2009 года грамадзяне Сербіі, якія маюць біяметрычныя пашпарты, атрымалі права падарожнічаць па краінах Шэнгенскай зоны без віз&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8387938.stm EU scraps visas for three Balkan states]&lt;/ref&gt;.

Першай краінай, якая ратыфікавала 21 чэрвеня 2010 года Пагадненне аб асацыяцыі і стабілізацыі з Сербіяй, стала [[Іспанія]]&lt;ref&gt;Семенов А. В. Перспективы расширения ЕС на Западных Балканах: случай Сербии // Вестник Кемеровского государственного университета. — 2013. — № 2-3 (54). — С. 133&lt;/ref&gt;. Ратыфікацыя ўсімі краінамі ЕС зацягнулася на тры гады. Апошняй Пагадненне ратыфікавала Літва, якая зрабіла гэта 18 чэрвеня 2013 года&lt;ref&gt;[http://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2013&amp;mm=06&amp;dd=18&amp;nav_id=86664 Lithuanian parliament ratifies SAA with Serbia]&lt;/ref&gt;. После этого соглашение вступило в силу 1 сентября 2013 года&lt;ref&gt;[http://europa.rs/eng/serbia-and-the-european-union/milestones-in-eu-serbia-relations/ The Delegation of the European Commission to the republic of Serbia. Serbia and the EU. Milestones] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304202809/http://europa.rs/eng/serbia-and-the-european-union/milestones-in-eu-serbia-relations/ |date=4 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

=== Перамовы пра ўступ у ЕС ===
22 снежня 2009 года Прэзідэнт Сербіі Борыс Тадзіч падаў заяўку на ўступленне Сербіі ў ЕС&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;&lt;ref&gt;[http://1news.az/world/20091223042905453.html Сербія падала заяўку на членства ў ЕС]&lt;/ref&gt;. 24 лістапада 2010 года еўрапейскі камісар па пытаннях пашырэння [[Штэфан Фюле]] перадаў сербскім уладам Апытальны ліст, які [[Еўракамісія]] будзе выкарыстоўваць для падрыхтоўкі дакладу аб гатовасці краіны выконваць абавязацельствы, якія накладваюцца на членаў ЕС. Апытальны ліст складаўся з 2 483 пытанняў, падзеленых на 6 раздзелаў і 33 главы. Адказы на пытанні павінны стаць асновай для рашэння Еўракамісіі наконт перспектывы членства Сербіі. 31 студзеня 2011 года прэм’ер-міністр [[Мірка Цветкавіч]] накіраваў у Еўрапейскую камісію адказы на пастаўленыя пытанні&lt;ref&gt;[http://www.cbcsrb-mne.org/en/newsroom/press-corner/165-serbia-delivers-answers-to-ecs-questionnaire Serbia Delivers Answers to EC’s Questionnaire] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151002171408/http://www.cbcsrb-mne.org/en/newsroom/press-corner/165-serbia-delivers-answers-to-ecs-questionnaire |date=2 кастрычніка 2015 }}&lt;/ref&gt;.

12 кастрычніка 2011 года Еўрапейская камісія апублікавала даклад пра ступень адпаведнасці Сербіі [[Капенгагенскія крытэрыі|Капенгагенскім крытэрыям]], у якім рэкамендавала даць Сербіі статус краіны-кандыдата на ўступленне ў ЕС пры ўмове, што гэта краіна працягне рэформы ў палітычнай сферы і накіруе высілкі на паляпшэнне адносін з Косава&lt;ref&gt;[http://www.novinite.com/articles/132882/EC+Awards+EU+Candidate+Status+to+Serbia,+Accession+Talks+to+Montenegro EC Awards EU Candidate Status to Serbia, Accession Talks to Montenegro]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1793453 Сербія здала кандыдацкі мінімум]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2011/package/sr_conclusions_2011_en.pdf Conclusions and Recommendations of the Commission’s Opinions on the membership applications by Serbia]&lt;/ref&gt;.

24 лютага 2012 года Сербія і Косава падпісалі пагадненне, паводле якога самаабвешчаная рэспубліка атрымала права ўдзельнічаць у рэгіянальных міжнародных форумах па пытаннях Балканскага паўвострава, а таксама дамовіліся аб сумесным кіраванні пунктамі пропуску на адміністрацыйнай граніцы&lt;ref&gt;[http://www.balkaninsight.com/en/article/kosovo-serbia-reach-deal-on-regional-representation Kosovo, Serbia Reach Deal on Regional Representation]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Миссия выполнима Сербия и Косово нацелились в объединенную Европу |url=http://www.novayagazeta.ru/politics/51283.html |accessdate=23 сакавіка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140904051351/http://www.novayagazeta.ru/politics/51283.html |archivedate=4 верасня 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kommersant.ru/doc/1881282 Косава атрымала суверэнітэт з зорачкай]&lt;/ref&gt;. Апошняй перашкодай да атрымання статусу краіны-кандыдата стала спрэчка паміж Сербіяй і Румыніяй па пытанні статусу роднаснага румынам народа [[Влахі ў Сербіі|влахаў]], якія размаўляюць на {{нп3|Влашская мова ў Сербіі|дыялекце румынскай мовы|en|Vlach language in Serbia}}&lt;ref&gt;[http://www.dw.com/ru/%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%8E-%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D0%B2-%D0%B5%D1%81-%D0%B8%D0%B7-%D0%B7%D0%B0-%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B8%D0%B8/a-15774802 Сербію не пускаюць у ЕС з-за Румыніі]&lt;/ref&gt;. Аднак 1 сакавіка прадстаўнікі Румыніі і Сербіі падпісалі дагавор аб абароне нацыянальных меншасцей і Румынія зняла свае прэтэнзіі&lt;ref&gt;[http://www.eurasiareview.com/01032012-serbia-set-for-eu-entry/ Serbia Set For EU Entry]&lt;/ref&gt;. У гэты ж дзень 1 сакавіка [[Еўрапейскі савет]] падаў Сербіі статус краіны-кандыдата на ўступленне ў ЕС&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/world-europe-17225415 EU leaders grant Serbia candidate status]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/02mar2012/candidate.html Сербія атрымала статус кандыдата на прыём у ЕС]&lt;/ref&gt;.

Наступны важны этап далучэння любой краіны да ЕС — гэты пачатак афіцыйных перамоў па ўступленні. Для запуску перамоў Сербіі было неабходна працягнуць высілкі па нармалізацыі адносін з Косава. 19 красавіка 2013 года Сербія і Косава заключылі {{нп3|Брусельскае пагадненне, 2013|Брусельскае пагадненне|en|Brussels Agreement (2013)}}, якое тычылася ўрэгулявання праблемы [[Паўночнае Косава|Паўночнага Косава]], населенага пераважна сербамі, і еўрапейскай інтэграцыі абодвух бакоў пагаднення&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20130420/933639325.html Сербія і Косава прыйшлі да дагавора, але разыйшліся ў яго адзнацы]&lt;/ref&gt;. 22 красавіка Еўрапейская камісія адзначыла нармалізацыю адносін Сербіі і Косава і рэкамендавала пачаць афіцыйныя перамовы з Сербіяй па ўступленні ў ЕС&lt;ref&gt;[http://www.reuters.com/article/us-eu-serbia-idUSBRE93L0AQ20130422 EU Commission recommends start of Serbia membership talks]&lt;/ref&gt;. 28 чэрвеня 2013 года Еўрапейскі савет прыняў рашэнне пачаць перамовы з Сербіяй не пазней за студзень 2014 года&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2013/06/28/eu/ Брусель пагадзіўся пачаць перамовы аб ўступленні Сербіі ў ЕС]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/world-europe-23099379 EU set for Serbia membership talks]&lt;/ref&gt;. 18 снежня 2013 года Еўрапейскі савет пацвердзіў сваё чэрвеньскае рашэнне і прызначыў першую міжурадавую канферэнцыю на 21 студзеня 2014 года&lt;ref&gt;[http://www.dw.com/en/eu-sets-date-for-serbia-membership-talks/a-17304630 EU sets date for Serbia membership talks]&lt;/ref&gt;. 21 студзеня ў Бруселі была праведзена міжурадавая канферэнцыя, якая адзначыла пачатак афіцыйных перамоў па ўступе Сербіі ў ЕС. Сербію прадстаўлялі прэм’ер-міністр [[Івіца Дачыч]] і яго намеснік [[Аляксандр Вучыч]], а ЕС еўрапейскі камісар па пытаннях пашырэння [[Штэфан Фюле]] і [[міністр замежных спраў Грэцыі]] [[Евангелас Венізелас]]&lt;ref&gt;[http://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2014&amp;mm=01&amp;dd=21&amp;nav_id=89054 Serbia starts negotiations to join EU]&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 2015 года Еўрапейская камісія рэкамендавала Еўрапейскаму савету да канца 2015 гады адкрыць першыя перагаворныя главы з Сербіяй, адзначыўшы намаганні Сербіі па ўрэгуляванні крызісу бежанцаў і па нармалізацыі адносін з Косава, якія выразіліся ў дасягненні 25 жніўня 2015 года дамоўленасцей па праблеме [[Паўночнае Косава|Паўночнага Косава]] і ў сферы энергетыкі і тэлекамунікацый&lt;ref&gt;[http://www.dw.com/ru/%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BE%D1%82-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/a-18677668 Сербія і Косава: розныя чаканні ад заключанага пагаднення]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.balkaneu.com/eu-open-chapters-accession-talks-serbia/ EU to open first chapters in accession talks with Serbia]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://inserbia.info/today/2015/10/ec-eeas-recommend-opening-of-accession-chapters-for-serbia/ EC, EEAS Recommend Opening Of Accession Chapters For Serbia]&lt;/ref&gt;. 14 снежня 2015 года Сербія адкрыла для перамоў главу 32 па фінансавым кантролі і 35 па адносінах з Косава&lt;ref&gt;[http://www.euractiv.com/sections/enlargement/opening-chapters-historic-step-serbia-320597 Opening of chapters a historic step for Serbia]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2015/12/14/7042193/ Сербія адкрывае першыя главы ў перамовах аб ўступленні ў ЕС]&lt;/ref&gt;.

== Працэс перамоў ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left&quot;
|-
!Главы!!Адзнака на пачатак перамоў!! Глава адкрыта!!Глава зачынена
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 1. Свабоднае перамяшчэнне тавараў || style=&quot; background:#ff5;&quot;| Неабходны далейшыя рэформы || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 2. Свабоднае перамяшчэнне рабочай сілы || style=&quot;background:#ff5;&quot;| Неабходны далейшыя рэформы || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 3. [[Чатыры свабоды, Еўрапейскі саюз|Свабода ўстановы і руху паслуг]]|| style=&quot;background:#ff5;&quot;| Неабходны далейшыя рэформы || - || -
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | 4. Свабоднае перамяшчэнне капіталаў|| style=&quot;background:#ff5;&quot;| Неабходны далейшыя рэформы || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 5. Дзяржаўныя закупы|| style=&quot;background:#ff5;&quot;| Неабходны далейшыя рэформы || 2016-12-13&lt;ref name=&quot;5and25&quot;&gt;[http://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2016/12/13-accession-conference-serbia/ Fourth meeting of the Accession Conference with Serbia]&lt;/ref&gt; || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 6. [[Карпаратыўнае права]]|| style=&quot; background:#cfc;&quot;| Няма сур’ёзных праблем || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 7. Права інтэлектуальнай уласнасці|| style=&quot; background:#ff5;&quot;| Неабходны далейшыя рэформы || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 8. Палітыка канкурэнцыі|| style=&quot;background:#ff5;&quot;| Неабходны далейшыя рэформы || - || -
|-
| style=&quot;text-align: left;« | 9. Фінансавыя паслугі|| style=&quot;background:#ff5;&quot;| Неабходны далейшыя рэформы || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 10. Інфармацыйнае грамадства і СМІ|| style=&quot;background:#ff5;&quot;| Неабходны далейшыя рэформы || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 11. Сельская гаспадарка і развіццё сельскіх тэрыторый|| style=&quot;background:#ff8040;&quot;| Неабходны значныя рэформы || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 12. Бяспека харчовых прадуктаў, ветэрынарыя і фітасанітарная палітыка|| style=&quot; background:#ff5;&quot;| Неабходны далейшыя рэформы || - || -
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | 13. Рыбалоўства|| style=&quot; background:#cfc;&quot;| Няма сур’ёзных праблем || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 14. Транспартная палітыка || style=&quot;background:#ff5;&quot;| Неабходны далейшыя рэформы || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 15. Энергетыка || style=&quot;background:#ff5;&quot;| Неабходны далейшыя рэформы || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 16. Падаткаабкладанне|| style=&quot;background:#cfc;&quot;| Няма сур’ёзных праблем || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 17. Эканамічная і манетарная палітыка || style=&quot;background:#cfc;&quot;| Няма сур’ёзных праблем || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 18. Статыстыка|| style=&quot;background:#cfc;&quot;| Няма сур’ёзных праблем || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 19. Сацыяльная палітыка і занятасць || style=&quot; background:#ff5;&quot;| Неабходны далейшыя рэформы || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 20. Прамысловая палітыка і прадпрымальніцтва|| style=&quot;background:#cfc;&quot;| Няма сур’ёзных праблем || 2017-02-27 || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 21. Транс’еўрапейскія сеткі|| style=&quot;background:#ff5;&quot; | Неабходны далейшыя рэформы || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 22. Рэгіянальная палітыка і каардынацыя структурных інструментаў || style=&quot;background:#ff5;&quot;| Неабходны далейшыя рэформы || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 23. Суд і асноўныя правы || style=&quot;background:#ff8040;&quot;| Неабходны значныя рэформы || 2016-07-18&lt;ref name=&quot;23and24&quot;&gt;[http://www.srbija.gov.rs/vesti/vest.php?id=117406 Chapters 23, 24 in negotiations of Serbia, EU opened]&lt;/ref&gt; || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 24. Правасуддзе, свабода і бяспека || style=&quot;background:#ff8040;&quot;| Неабходны значныя рэформы || 2016-07-18&lt;ref name=&quot;23and24&quot; /&gt; || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 25. Навука і даследаванні || style=&quot;background:#cfc;&quot;| Няма сур’ёзных праблем || 2016-12-13&lt;ref name=&quot;5and25&quot; /&gt; || 2016-12-13
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 26. Адукацыя і культура || style=&quot;background:#cfc;&quot;| Няма сур’ёзных праблем || 2017-02-27 || 2017-02-27
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 27. Навакольнае асяроддзе і змяненне клімату || style=&quot;background:#ff33ff;&quot;| Поўная несумяшчальнасць з правам ЕС || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 28. Абарона правоў спажыўцоў і ахова здароўя || style=&quot;background:#ff5;&quot; | Неабходны далейшыя рэформы || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 29. Мытны саюз || style=&quot;background:#cfc;&quot;| Няма сур’ёзных праблем || 2017-02-27 || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 30. Знешнія сувязі || style=&quot;background:#cfc;&quot;| Няма сур’ёзных праблем || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 31. Замежная палітыка, палітыка абароны і бяспекі || style=&quot;background:#cfc;&quot;| Няма сур’ёзных праблем || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 32. Фінансавы кантроль || style=&quot;background:#ff8040;&quot;| Неабходны значныя рэформы|| 2015-12-14&lt;ref name=&quot;32and35&quot;&gt;[http://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2015&amp;mm=12&amp;dd=10&amp;nav_id=96328 EU membership negotiations chapters to be opened Dec. 14]&lt;/ref&gt; || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 33. Бюджэтныя пытанні || style=&quot;background:#cfc;&quot;| Няма сур’ёзных праблем|| - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 34. Інстытуты || Няма || - || -
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 35. Іншыя пытанні: адносіны з Косава || style=&quot;background:#ff5;&quot; | Неабходны далейшыя рэформы || 2015-12-14&lt;ref name=&quot;32and35&quot; /&gt; || -
|-
| Прагрэс ||  || 9 з 34 || 2 з 34
|}

== Апытанні грамадскай думкі ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Дата!! Агенцтва !! Пытанне !! Так !! Не !! Не вызначыліся
|-
| align=center | чэрвень 2011&lt;ref name=&quot;year2012&quot; /&gt;|| Канцылярыя па еўрапейскай інтэграцыі || Падтрымліваеце далучэнне да ЕС? || 53 % || 24 % || 23 %
|-
| align=center | студзень 2012&lt;ref name=&quot;year2012&quot;&gt;[http://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2012&amp;mm=01&amp;dd=13&amp;nav_id=78268 Support for EU membership continues to decline]&lt;/ref&gt;|| Канцылярыя па еўрапейскай інтэграцыі || Падтрымліваеце далучэнне да ЕС?|| 51 % || 28 % ||21 %
|-
| align=center | сакавік 2012&lt;ref&gt;[http://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2012&amp;mm=04&amp;dd=18&amp;nav_id=79833 Poll: Progressive Party is pro-EU, but its voters are not]&lt;/ref&gt; || {{нп3|B92, Сербія|B92|en| B92}} /Ipsos Strategic Marketing|| Падтрымліваеце далучэнне да ЕС?|| 49 % ||34 % ||17 %
|-
| align=center | верасень 2014&lt;ref&gt;[http://inserbia.info/today/2014/12/serbia-57-percent-of-citizens-in-favor-of-eu-membership-poll/ Serbia: 57 Percent Of Citizens In Favor Of EU Membership — Poll]&lt;/ref&gt;|| Medium Gallup || Падтрымліваеце далучэнне да ЕС?|| 57 % || 28 % ||15 %
|-
| align=center | лістапад 2014&lt;ref&gt;[http://inserbia.info/today/2014/12/serbia-citizens-dissatisfied-with-their-life-survey/ Serbia: Citizens Dissatisfied With Their Life — Survey]&lt;/ref&gt; || {{нп3|Еўрабарометр| Еўрабарометр|en|Eurobarometer}} || Падтрымліваеце далучэнне да ЕС?|| 58 % || 26 % || 16 %
|}

== Эканамічныя кантакты Сербіі і ЕС ==
Еўрасаюз з’яўляецца асноўным гандлёвым партнёрам Сербіі. Двухбаковы тавараабарот у 2013 годзе склаў 16,3 млрд еўра, у тым ліку 9,7 млрд склалі пастаўкі з ЕС у Сербію, а 6,6 млрд сербскі экспарт у Еўрасаюз&lt;ref name=autogenerated2&gt;Нелаева Г. А., Семенов А. В. Балканский треугольник: Сербия между Европейским союзом и Россией в 2000-е гг. // Сибирские исторические исследования. — 2015. — № 3. — С. 46&lt;/ref&gt;. Доля экспарту з Сербіі ў ЕС складала ў 2013 годзе 62,8 % ад усяго экспарту з Сербіі. Яшчэ 17,7 % сербскага экспарту адпраўляецца ў краіны [[Цэнтральна-еўрапейская асацыяцыя свабоднага гандлю|Цэнтральна-еўрапейскай асацыяцыі свабоднага гандлю]], якія з’яўляюцца кандыдатамі ці «патэнцыйнымі кандыдатамі» ў ЕС&lt;ref&gt;[http://europa.rs/eng/serbia-and-the-european-union/trade/serbia-total-exports/ MORE THAN 64 % OF SERBIA’S EXPORTS GO TO THE EU] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305223714/http://europa.rs/eng/serbia-and-the-european-union/trade/serbia-total-exports/ |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;. У 2013 годзе 61,8 % імпарту ў Сербію склалі пастаўкі з краін ЕС і 4,3 % пастаўкі з [[Цэнтральна-еўрапейская асацыяцыя свабоднага гандлю|ЦЕАСТ]]&lt;ref&gt;[http://europa.rs/eng/serbia-and-the-european-union/trade/serbia-total-imports/ OVER 61 % OF SERBIA’S IMPORTS COME FROM THE EU] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304134640/http://europa.rs/eng/serbia-and-the-european-union/trade/serbia-total-imports/ |date=4 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;. [[Гандлёвы баланс]] Сербіі з ЕС з’яўляецца адмоўным, хоць гандлёвы дэфіцыт скарачаўся з 2009 да 2014 года. У гандлі сельскагаспадарчымі прадуктамі назіраецца адваротная сітуацыя, і Сербія вывозіць у ЕС больш сельскагаспадарчай прадукцыі, чым увозіць з саюза (у 2013 годзе больш за 52 % сербскага сельскагаспадарчага экспарту прыпадала на краіны ЕС&lt;ref&gt;[http://europa.rs/eng/serbia-and-the-european-union/trade/benefits-from-serbia-eu-trade/ SERBIA ENJOYS A SURPLUS IN AGRICULTURAL TRADE WITH THE EU] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304142440/http://europa.rs/eng/serbia-and-the-european-union/trade/benefits-from-serbia-eu-trade/ |date=4 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://europa.rs/eng/serbia-and-the-european-union/trade/serbia-eu-trade-in-agricultural-products/ Trade Benefits for Serbia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304142542/http://europa.rs/eng/serbia-and-the-european-union/trade/serbia-eu-trade-in-agricultural-products/ |date=4 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;. [[Расійскае харчовае эмбарга (з 2014)|Увядзенне ў 2014 годзе расійскага харчовага эмбарга на сельскагаспадарчую прадукцыю краін ЕС]] было насцярожана сустрэта ўладамі Сербіі. Асцерагаючыся ўвозу таннага еўрапейскага харча на свой рынак, Сербія ўвяла дадатковыя мыты на ўвоз з Еўрасаюза малака, прадукцыі з яго (у тым ліку сыра і вяршкоў), а таксама свініны (гэтыя мыты адменены ў снежні 2016 года)&lt;ref&gt;[http://ruserbia.com/korotkoj-strokoj/4959-serbiya-otmenila-poshliny-na-moloku-i-svininu-iz-es Сербія адмяніла мыты на малако і свініну з ЕС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170103093945/http://ruserbia.com/korotkoj-strokoj/4959-serbiya-otmenila-poshliny-na-moloku-i-svininu-iz-es |date=3 студзеня 2017 }}&lt;/ref&gt;.

[[Прамыя замежныя інвестыцыі]] з краін ЕС склалі 76 % ад агульнай колькасці прамых замежных інвестыцый у Сербію за перыяд 2005—2014 гадоў (у колькасным выражэнні за 9 гадоў у Сербію з ЕС уклалі 13,5 млрд еўра)&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;. Акрамя таго, ЕС — самы буйны донар для Сербіі, які аказвае ёй значную фінансавую дапамогу ў розных абласцях ад рэформы дзяржаўнага кіравання да сельскай гаспадаркі і абароны навакольнага асяроддзя. Фактычна Сербія — галоўны атрымальнік дапамогі ад фондаў ЕС на тэрыторыі Заходніх Балканаў, атрымліваючы штогод прыблізна 200 млн еўра&lt;ref&gt;[http://europa.rs/eng/eu-assistance-to-serbia/ The EU is by far the biggest donor to Serbia with more than €2.6 billion (as of January 2014)]&lt;/ref&gt;. У 2001—2014 гадах Сербія атрымала ад ЕС дапамогу на суму больш за 2,5 млрд еўра&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Толькі ў рамках праграмы ЕС Інструмент для дапамогі ў далучэнні Бялград атрымаў у 2007—2013 гадах 1,1 млрд еўра&lt;ref&gt;Нелаева Г. А., Семенов А. В. Балканский треугольник: Сербия между Европейским союзом и Россией в 2000-е гг. // Сибирские исторические исследования. — 2015. — № 3. — С. 46 — 47&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Знешняя палітыка Еўрапейскага саюза}}

[[Катэгорыя:Знешняя палітыка Еўрапейскага саюза]]
[[Катэгорыя:Знешняя палітыка Сербіі]]</text>
      <sha1>aoor8f2k488bv7sbzz7qe7jvwvux8y6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Слава Рашкай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>454323</id>
    <revision>
      <id>5204605</id>
      <parentid>5078443</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12252" sha1="6kvj6zon2fd9moc3y8urw8f2tkr1jt4" xml:space="preserve">{{Мастак
|імя = Слава Рашкай
|арыгінал імя = Slava Raškaj
|імя пры нараджэнні = Фрыдэрыка Славаміра Олга Рашкай&lt;ref name=&quot;nacional&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nacional.hr/clanak/45815/sjaj-genijalne-slikarice|title=Sjaj genijalne slikarice|last=Ožegović|first=Nina|date=26 мая 2008|work=Nacional|language=hr|access-date=15 кастрычніка 2010|trans-title=Glory of a genius artist|archive-date=22 ліпеня 2012|url-status=dead|archive-url=https://www.webcitation.org/69LqGoXyY?url=http://www.nacional.hr/clanak/45815/sjaj-genijalne-slikarice}}&lt;/ref&gt;
|выява = Slava Raškaj autoportret.jpg
|шырыня =
|апісанне выявы = аўтапартрэт 1898 года
|дата нараджэння = 2.1.1877
|месца нараджэння = 
|дата смерці = 29.3.1906
|месца смерці = 
|падданства =
|грамадзянства =
|жанр =
|вучоба =
|стыль =
|заступнікі =
|уплыў на =
|узнагароды =
|званні =
|прэміі =
|сайт =
|вікісховішча = Category:Slava Raškaj
}}
'''Сла́ва Ра́шкай''' ({{lang-hr|Slava Raškaj}}, {{ДН|2|1|1877}} — {{ДС|29|3|1906}}) — [[Харватыя|харвацкая]] [[Акварэль|акварэлістка]], якая лічыцца першай з харвацкіх [[Імпрэсіянізм|імпрэсіяністаў]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Ljiljana Kolešnik|загаловак=Neuspjela retrospektiva|спасылка=http://hrcak.srce.hr/file/48998|мова=hr|выданне=Kvartal: kronika povijesti umjetnosti u Hrvatskoj|год=2008|archive-date=14 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200614093100/https://hrcak.srce.hr/file/48998}}&lt;/ref&gt;. Слава была [[Парушэнне слыху|глухой]] ад нараджэння, аднак атрымала адукацыю ў [[Вена|Вене]] і [[Заграб]]е, быўшы вучаніцай {{нп5|Бела Чыкаш-Сесія|Белы Чыкаш-Сесіі|en|Bela Čikoš Sesija}}. У 1890-х гадах яе працы выстаўляліся ў Еўропе, у тым ліку на [[Сусветная выстаўка (1900)|Сусветнай выстаўцы 1900 года]]&lt;ref name=&quot;nacional&quot;/&gt;. У 26 гадоў у Славы была дыягнаставана [[дэпрэсія]], яе змясцілі ў бальніцу, дзе яна правяла тры апошнія гады свайго жыцця. Памерла ў 1906 годзе ад [[сухоты|сухотаў]]. Да 1990-х гадоў яе працы заставаліся амаль незаўважанымі, аднак у апошнія гады цікавасць да іх узрасла.

== Біяграфія ==
[[Файл:Raskaj6.jpg|thumb|left|Гарлачыкі, каля 1900]]
Слава нарадзілася ў харвацкім горадзе [[Озаль|Озалі]] [[2 студзеня]] [[1877]] года ў сям’і, якая належала да [[Сярэдні клас|сярэдняга класа]] (яе маці кіравала мясцовым аддзяленнем пошты, у той час гэта была прэстыжная прафесія); яе назвалі Фрыдэрыка Славаміра Олга Рашкай ({{lang-hr|Friderika Slavomira Olga Raškaj}})&lt;ref name=&quot;nacional&quot;/&gt;. Маці Славы, Олга, любіла маляванне і перадала гэтую любоў абедзвюм сваім дочкам — Славе і Паўле (Паўла стала школьнай настаўніцай у [[Орахавіца|Орахавіцы]] і займалася маляваннем у вольны час)&lt;ref name=&quot;nacional&quot;/&gt;.

У восем гадоў Славу Рашкай адправілі ў Вену для навучання ў школе для глухіх дзяцей. У той час яна малявала класічныя скульптуры, малюнкі выкананы [[аловак|алоўкам]] ці [[туш]]шу. Дзве з яе ранніх прац ацалелі і выстаўлены ў харвацкім Школьным музеі на {{нп5|Плошча маршала Ціта|плошчы маршала Ціта|en|Marshal Tito Square}} ў Заграбе&lt;ref name=&quot;nacional&quot;/&gt;. У гэты ж час Слава вывучае [[нямецкая мова|нямецкую]] і [[Французская мова|французскую мовы]], а праз некаторы час у маляванні пераходзіць на [[акварэль]] і [[гуаш]].

Пасля вяртання Славы дамоў мясцовы школьны настаўнік заўважыў яе талент да мастацтва і папрасіў яе бацькоў адправіць дачку ў Заграб у атэлье да знакамітага мастака {{нп5|Влаха Букавац|Влахі Букаваца|en|Vlaho Bukovac}}. Аднак той адмовіўся вучыць Славу, і яна ў [[1896]] годзе стала вучаніцай {{нп5|Бела Чыкаш-Сесія|Белы Чыкаш-Сесіі|en|Bela Čikoš Sesija}}. Наступныя некалькі гадоў Слава працавала з Белам, пражываючы ў Дзяржаўным інстытуце для глуханямых дзяцей ({{lang-hr|Zemaljski zavod za odgoj gluhonijeme
djece}}) на [[Іліца|Іліцы]], у якім яе былы настаўнік Іван Муха-Отаіч атрымаў пасаду дырэктара&lt;ref name=&quot;nacional&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;skolski&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hsmuzej.hr/hrv/predmet.asp?p=69|title=Josip Medved s učenicima prvog zavoda za gluhonijeme u Zagrebu|publisher=Croatian School Museum|language=hr|access-date=2010-10-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6Gj3E8fEe?url=http://www.hsmuzej.hr/hrv/predmet.asp?p=69|archive-date=19 мая 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Замест студыі яна малявала ў мясцовым [[морг]]у, дзе пазней Отаіч дапамог арганізаваць уласнае атэлье. У гэты перыяд Слава малявала змрочныя [[нацюрморт]]ы з незвычайнымі прадметамі ([[Марскія зоркі|марскімі зоркамі]], сярэбранымі [[шкатулка]]мі, [[ружа]]мі і [[Савіныя|совамі]], [[Амары|амарам]] і [[веер]]ам.

У канцы 1890-х Слава пачала працаваць на [[пленэр]]ы, малюючы {{нп5|Заграбскі батанічны сад||ru|Загребский ботанический сад}} і гарадскія паркі, у тым ліку {{нп5|парк Максімір|Максімір|en|Maksimir Park}}. Колеравая гама стала святлейшай і лягчэйшай&lt;ref name=&quot;nacional&quot;/&gt;. У [[1899]] годзе яна вярнулася ў Озаль і працягнула маляваць на прыродзе. Лепшыя яе працы былі створаны ў 1890-х гадах, сярод іх «Аўтапартрэт», «Вясна ў Озалі», «Стары млын» і іншыя. Першая выстаўка шасці прац Славы прайшла ў [[1898]] годзе ў {{нп5|Заграбскі павільён мастацтваў|Павільёне мастацтваў|en|Art Pavilion in Zagreb}}, які нядаўна адкрыўся, дзе таксама выставілі карціны вядомых Влахі Букаваца і {{нп5|Менцы Клемент Црнчыч|Менцы Клемента Црнчыча|en|Menci Clement Crnčić}}. Яе працы выстаўляліся ў Санкт-Пецярбургу і Маскве&lt;ref name=&quot;nacional&quot;/&gt;.

[[Файл:Grabstelle190.JPG|thumb|right|Магіла Славы ў Озалі]]
У 1900 годзе ў Славы пачалі праяўляцца сімптомы [[Дэпрэсія|дэпрэсіі]], яна пачала маляваць старыя закінутыя [[Вадзяны млын|вадзяныя млыны]], глыбіні каньёна ракі [[Купа (рака)|Купы]], руіны. Яе шпіталізавалі, але неўзабаве перавялі на хатняе лячэнне. Тым не менш, яе стан пагаршаўся, і ў 1903 годзе Славу шпіталізавалі ў {{нп5|Стэневец|Стэневецкую|en|Stenjevec}} [[Псіхіятрычная бальніца|псіхіятрычную бальніцу]]. У апошнія гады яна перастала маляваць і сканала ад сухот 29 сакавіка 1906 года&lt;ref name=&quot;nacional&quot;/&gt;.

Найбольш значныя працы:
* «Stablo u snijegu» (Дрэва ў снезе)
* «Rano proljeće» (Ранняя вясна)
* «Proljeće u Ozlju» (Вясна ў Озалі)
* «Zimski pejsaž» (Зімовы пейзаж)
* «Lopoči» (Гарлачыкі)

== Спадчына ==
[[Файл:Slava Raskaj.jpg|thumb|left|Бюст Славы Рашкай у Заграбе]]
У 2004 годзе выйшаў фільм {{нп5|Далібар Матаніч|Далібара Матаніча|en|Dalibor Matanić}} пра адносіны Славы Рашкай з [[Бела Чыкаш-Сесія|Белам Чыкаш-Сесіем]], названы «100 хвілін Славы»&lt;ref name=&quot;dalibor&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dalibormatanic.com/index.php/lang-hr/sto-minuta-slave|title=Sto minuta slave|publisher=DaliborMatanic.com|language=hr|access-date=2010-10-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6Gj3F2BDY?url=http://www.dalibormatanic.com/index.php/lang-hr/sto-minuta-slave|archive-date=19 мая 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0419389/|title=100 Minutes of Glory (2004)|work=[[Internet Movie Database]]|access-date=2010-10-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6Gj3FlSJE?url=http://www.imdb.com/title/tt0419389/|archive-date=19 мая 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У 2008 годзе ў галерэі {{нп5|Кловічавы дворы||hr|Galerija Klovićevi dvori}} адкрылася вялікая выстаўка, дзе можна было ўбачыць 185 працы Славы. Выстаўка працавала з мая па жнівень&lt;ref name=&quot;nacional&quot;/&gt;.

У снежні 2000 года [[Харвацкі народны банк]] выпусціў сярэбраную памятную манету з выявай Славы&lt;ref name=&quot;hnb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hnb.hr/numiz/zla-sre/raskaj/hraskaj.htm|title=Slava Raškaj|publisher=Croatian National Bank|language=hr|access-date=2010-10-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6Gj3GnrCm?url=http://www.hnb.hr/numiz/zla-sre/raskaj/hraskaj.htm|archive-date=19 мая 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; у серыі «Знакамітыя харваткі».

У Заграбе дзейнічае Адукацыйны цэнтр для дзяцей з парушэннямі слыху імя Славы Рашкай ({{lang-hr|Centar za odgoj i obrazovanje «Slava Raškaj» Zagreb}}).

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.donacijegz.mdc.hr/slikarica.aspx?lng=HR&amp;id=27 Slava Raškaj] — кароткая біяграфія
* {{Cite web|url=http://www.galerijaklovic.hr/izlozba.aspx?id=15|title=Izložba - Slava Raškaj|publisher=Galerija Klovićevi dvori|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110613194809/http://www.galerijaklovic.hr/izlozba.aspx?id=15 |archivedate=13 чэрвеня 2011 |url-status=dead|lang=hr}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Глухія мастакі]]
[[Катэгорыя:Мастакі Харватыі]]
[[Катэгорыя:Мастачкі XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Акварэлісты]]</text>
      <sha1>6kvj6zon2fd9moc3y8urw8f2tkr1jt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Славалюб Эдуард Пянкала</title>
    <ns>0</ns>
    <id>454356</id>
    <revision>
      <id>5204607</id>
      <parentid>3984243</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6793" sha1="095ii4so494t08hzixtj7smv3zrgyte" xml:space="preserve">{{цёзкі|Пянкала}}
{{Навуковец
 |Імя                  = Славалюб Эдуард Пянкала
 |Арыгінал імя       = {{lang-hr|Slavoljub Eduard Penkala}}
 |Шырыня               = 
 |Месца смерці         = 
 |Навуковая сфера        = [[хімія]], [[авіяцыя]]
 |Месца працы         = 
 |Навуковая ступень       = 
 |Навуковае званне        = 
 |Альма-матэр          = [[Дрэздэнскі тэхнічны ўніверсітэт]]
 |Навуковы кіраўнік = 
 |Знакамітыя вучні   = 
 |Вядомы як         = канструктар першага харвацкага самалёта, вынаходнік механічнай ручкі
 |Узнагароды і прэміі     = 
 |Роспіс              = 
 |Шырыня роспісу       = 
 |Сайт                 = 
 |Вікікрыніца             = 
 |Вікісховішча            = &lt;!--  БЕЗ прэфікса Category:--&gt;
}}
'''Сла́валюб Э́дуард Пянка́ла''' ({{lang-hr|Slavoljub Eduard Penkala}}; [[20 красавіка]] [[1871]], [[Ліптаўскі-Мікулаш]] — [[5 лютага]] [[1922]], [[Заграб]]) — харвацкі [[інжынер]]-[[хімік]] і [[вынаходнік]] з польскімі, нідэрландскімі і яўрэйскімі каранямі. Вядомы як канструктар першага харвацкага самалёта і аўтар больш як 80 вынаходстваў.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў горадзе [[Ліптаўскі Мікулаш]] (тады — [[каралеўства Венгрыя]], цяпер — [[Славакія]]) у 1871 годзе. Яго бацька, Францішак Пянкала, быў палякам, а маці, Марыя Ханел, — галандкай. Вывучаў хімію ў [[Венскі ўніверсітэт|Венскім універсітэце]] і [[Дрэздэнскі тэхнічны ўніверсітэт|Тэхнічным універсітэце Дрэздэна]], які скончыў у 1898 годзе. Пасля працаваў на хімічнай вытворчасці ў [[Кошыцы|Кошыцах]]. У 1900 годзе пераехаў разам з сям'ёй у [[Заграб]] (тады — [[Каралеўства Харватыя і Славонія]], таксама частка Аўстра-Венгрыі), дзе ў знак лаяльнасці да сваёй новай радзімы дадае да свайго імя «Славалюб» («[[славянафіл]]»). У 1904 годзе прызначаны каралеўскім тэхнічным [[супервізар]]ам ({{lang-hr|kraljevski tehnički nadzornik}}).

Першымі запатэнтаванымі вынаходствамі Пянкалы былі [[тэрмас]] і круцельная [[зубная шчотка]]. Самымі ж знакамітымі і буйнымі апынуліся [[механічная ручка]] (1906) і [[пёравая ручка]] з цвёрдымі чарніламі (1907), а таксама кліпса, з дапамогай якой ручка мацавалася да кішэні. Сярод іншых яго вынаходстваў, патэнтаў і паляпшэнняў — [[анодная батарэя]], насычэнне для чыгуначных шпал, далікатны мыйны сродак, вагонныя тармазы, [[манометр]], [[дынамометр]] і [[расхадамер]]. Вядомы яго чарцяжы турбінных колаў, верталётных прапелераў і карабля на паветранай падушцы, задаўга да з’яўлення саміх гэтых механізмаў&lt;ref name=&quot;enc&quot;&gt;[http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=47449 Penkala, Slavoljub Eduard] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160229185711/http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=47449 |date=29 лютага 2016 }}, [[Харвацкая энцыклапедыя]]&lt;/ref&gt;.

У 1908 годзе Пянкала пачынае канструяваць [[лятальны апарат]], кіраванне якім павінна было б быць настолькі простым, што лятаць на ім без спецыяльнай падрыхтоўкі мог бы любы чалавек. Патэнт быў атрыманы ў 1909 годзе, а сама машына ў 1910 годзе завершана, і пад пілатаваннем Драгуціна Новака адарвалася ад зямлі. Вынаходнік працягнуў паляпшаць канструкцыю апарата, але кіраваць ім усё яшчэ было няпроста. Пазней падчас лётных выпрабаванняў [[манаплан]] атрымаў пашкоджанне, і Пянкала спыніў далейшую яго распрацоўку. Тым не менш, апарат з’яўляецца першым самалётам, які быў спраектаваны і здзяйсняў палёты ў Харватыі&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;.

У 1906 годзе Пянкала, разам з братамі Эдмундам і Маўрусам Мостарамі засноўвае кампанію ''Penkala-Edmund Moster &amp; Co''. У Заграбе будуецца фабрыка, дзе пачынаецца вытворчасць ручак і іншых вынаходстваў Пянкалы. Хутка кампанія становіцца адным з найбуйнейшых сусветных вытворцаў пісьмовых прылад, а механічная ручка заваёўвае поспех на рынках 70 краін&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;.

Эдуард Пянкала памёр у Заграбе ва ўзросце 50 гадоў, вярнуўшыся з дзелавой паездкі з [[пнеўманія|пнеўманіяй]]. Ён пахаваны на могілкі [[Мірагай]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул}}

[[Катэгорыя:Вучоныя Харватыі]]
[[Катэгорыя:Авіяканструктары паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Дрэздэнскага тэхнічнага ўніверсітэта]]
{{DEFAULTSORT:Пянкала Славалюб Эдуард}}</text>
      <sha1>095ii4so494t08hzixtj7smv3zrgyte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Граніца па Одэры — Найсэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541121</id>
    <revision>
      <id>5204575</id>
      <parentid>5202282</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T03:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>5204575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19523" sha1="gx3sst51dnxkjlf7novotoz4jcrwwg0" xml:space="preserve">{{Няма спасылак|дата=13 мая 2011}}
[[Файл:Oder-Neisse line between Germany and Poland.jpg|thumb]]
[[Файл:Map of Poland (1945) rus.png|thumb|&lt;center&gt;Змена граніц Польшчы пасля Другой сусветнай вайны]]

'''Грані́ца па О́дэры — На́йсэ''' ({{lang-de|Oder-Neiße-Grenze}}, {{lang-pl|Granica na Odrze i Nysie Łużyckiej}}) — неафіцыйная назва сучаснай [[Дзяржаўная граніца|дзяржаўнай граніцы]] паміж Германіяй і Польшчай. Яна праходзіць ад чэшскай граніцы на поўдні па рэках [[Одэр (рака)|Одэр]] і [[Ныса-Лужыцка]] (Найсэ) да ўпадзення ў [[Балтыйскае мора]] на поўначы. Агульная працягласць граніцы складае 460,4 км. З іх на сухапутны ўчастак прыпадае 51,1 км, на рэкі і каналы — 389,8 км, на ўнутраныя марскія воды — 19,5 км, і яшчэ шэсць марскіх міль (11,1 км) праходзяць па тэрытарыяльных водах. На крайняй поўначы лінія граніцы падзяляе востраў [[Узедам]]. Пры гэтым невялікая частка польскай тэрыторыі, уключаючы гарады [[Шчэцін]] і [[Свінауйсце]], апынулася на захад ад лініі&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |title=The Oder-Neisse Line as Poland's western border: As postulated and made a reality |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |journal=Geographia Polonica |volume=88 |issue=1 |pages=77–105 |year=2015 |doi=10.7163/GPol.0007 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;.

Устанаўленне гэтай лініі азначала аддзяленне амаль чвэрці (23,8 %) тэрыторыі [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]] ў межах 1937 года — 111 765 квадратных кіламетраў. Большая частка [[Усходнія вобласці Германскай імперыі|гэтых зямель]], уключаючы [[Сілезія (правінцыя)|Сілезію]], [[Памеранія (правінцыя)|Памеранію]] і поўдзень [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]], адышла да Польшчы, а паўночная частка Усходняй Прусіі была перададзена СССР ([[Кёнігсбергская вобласць]]). Савецкі Саюз перадаў гэтыя землі пад кіраванне польскіх органаў улады яшчэ да прыняцця саюзнікамі рашэння аб пасляваенным уладкаванні, што першапачаткова выклікала пратэсты з боку Вялікабрытаніі і ЗША. На [[Патсдамская канферэнцыя|Патсдамскай канферэнцыі]] ў жніўні 1945 года кіраўнікі дзяржаў пагадзіліся пакінуць гэтыя тэрыторыі пад польскім адміністраваннем да канчатковага мірнага ўрэгулявання, выключыўшы іх са складу [[Савецкая зона акупацыі Германіі|савецкай зоны акупацыі]].

Нягледзячы на заявы пасляваеннага ўрада Польшчы аб тым, што граніца стала вынікам цяжкіх перагавораў са [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіным]]{{sfn|Laufer|2009|p=194}}, сучасны польскі [[Інстытут нацыянальнай памяці (Польшча)|Інстытут нацыянальнай памяці]] адзначае, што польскі бок не меў уплыву на гэтае рашэнне. Гісторык [[Уладзімеж Сулея]] сцвярджае, што Сталін, які выступаў аднаасобным арбітрам, штучна стварыў гэтую тэрытарыяльную спрэчку, каб настроіць палякаў і немцаў адзін супраць аднаго і забяспечыць савецкі ўплыў на абедзве краіны{{sfn|Polak|2005|p=8}}&lt;ref&gt;{{cite report |last=Scheel |first=Walter |date=2016-11-24 |title=The German-Polish Treaty |url=https://www.cvce.eu/content/publication/2002/5/3/fa6318bd-f18f-4250-ad8e-4699beee8e7f/publishable_en.pdf |publisher=CVCE |page=4}}&lt;/ref&gt;. Як і да вайны, некаторыя маргінальныя групы выступалі за аднаўленне ранейшай мяжы паміж Польшчай і Германіяй{{sfn|Polak|2005|pages=4–28}}{{sfn|Piskorski|2003|p=102}}{{sfn|Hackmann|1996|p=224}}{{sfn|Faraldo|2008|p=17}}{{sfn|Fahlbusch|Haar|2005|pp=263, 265}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kenar |first=Tomasz |date=2010 |title=Myśl zachodnia Ruchu Narodowego w czasie II wojny światowej |url=https://statycz.koszalin7.pl/obyw/zachodnia_005.html |journal=Niezależna Gazeta Polska – Nowe Państwo |language=pl |publisher=Słowo Niezależne |url-status=live |access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;. Гэтыя тэрытарыяльныя змены суправаджаліся [[Дэпартацыя немцаў пасля Другой сусветнай вайны|масавымі ўцёкамі і выгнаннем немцаў]]: з 12 мільёнаў чалавек, якія пражывалі там увосень 1944 года, многія збеглі ад надыходу [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]. Да 1950 года працэс прымусовага перасялення закрануў каля 90 % нямецкага насельніцтва дадзеных тэрыторый.

Да 1990 года лінія з’яўлялася граніцай паміж [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] і Польшчай. Усходняя Германія неўзабаве пасля свайго стварэння прызнала яе як канчатковую граніцу паводле [[Згажэлецкі дагавор|Згажэлецкага дагавора]] ад 6 ліпеня 1950 года (у афіцыйным ужытку ГДР яна называлася «мяжой міру»). [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняя Германія]] (ФРГ) доўгі час адмаўлялася яе прызнаваць і толькі праз 20 гадоў, падпісаўшы [[Варшаўскі дагавор (1970)|Варшаўскі дагавор 1970 года]] (ратыфікаваны ў 1972 годзе), пагадзілася з існай лініяй з пэўнымі агаворкамі да мірнага ўрэгулявання&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jessup |first=John E. |date=1998 |title=An encyclopedic dictionary of conflict and conflict resolution, 1945–1996 |url=https://archive.org/details/encyclopedicdict0000jess |publisher=Greenwood Press|location=Westport, CT |page=[https://archive.org/details/encyclopedicdict0000jess/page/543 543] |isbn=978-0313281129}}&lt;/ref&gt;. Канчатковае юрыдычнае замацаванне лініі Одэра — Найсэ як усходняй граніцы [[Аб’яднанне Германіі (1990)|ўз’яднанай Германіі]] адбылося пасля падпісання [[Дагавор аб германа-польскай граніцы|дагавора аб германа-польскай граніцы]] ў 1990 годзе (ратыфікаваны ў 1992 годзе). З 1951 года ход граніцы не змяняўся.

== Гісторыя ==
Граніца была ўсталявана пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (хоць яна прыкладна адпавядае заходняй граніцы Польшчы ў XI стагоддзі). Галоўнай прычынай зруху граніцы на захад было імкненне Англіі і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]] кампенсаваць Польшчы тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіны]] (так званыя [[Усходнія Крэсы]]), [[Далучэнне Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі да СССР|адрынутыя]] ад яе ў 1939 годзе. [[Польскі ўрад у выгнанні|Польскі ўрад у эміграцыі]] быў супраць пераносу граніцы, але не меў ніякіх магчымасцей перашкодзіць гэтаму.

[[Германская Дэмакратычная Рэспубліка]] [[Згажэлецкі дагавор|Згажэлецкім дагаворам]] з Польшчай прызнала граніцу па Одэры — Найсэ ў [[1950]] годзе.

[[Федэратыўная Рэспубліка Германія (да 1990)|Заходняя Германія]] прызнала гэту граніцу толькі ў [[1970]] годзе — у адпаведнасці з дагаворам паміж ФРГ і СССР ад 12 жніўня 1970 года&lt;ref&gt;{{cite web |last=Amt |first=Auswärtiges |title=Новая глава: 50 лет Московскому договору |url=https://germania-online.diplo.de/ru-dz-ru/geschichte/gedenkdaten/2374182-2374182 |website=germania-online.diplo.de |lang=ru |access-date=2026-01-07}}&lt;/ref&gt; і [[Варшаўскі дагавор (1970)|дагаворам аб асновах нармалізацыі ўзаемных адносін паміж ФРГ і ПНР ад 7 снежня 1970 года]]&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар=Волков Ф. Д. |загаловак=«Тайное становится явным. Деятельность дипломатии и разведки западных держав в годы второй мировой войны» |месца=Москва |выдавецтва=Политиздат |год=1989 |старонкі=273 |старонак= |isbn= }}&lt;/ref&gt;.

== Гульня з запалкамі ==
Удзельнікі [[Тэгеранская канферэнцыя|канферэнцыі ў Тэгеране]] ў [[1943]] годзе былі адзіныя ў меркаванні, што паваенная [[Польшча]] павінна атрымаць кампенсацыю ў выглядзе набыцця часткі [[Сілезія|Сілезіі]] і [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. Тэрытарыяльнае пытанне канчаткова вырашыў [[Уінстан Чэрчыль|Чэрчыль]], выклаўшы на карту [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] тры [[запалкі]]. Дзве з іх ён паклаў паралельна граніцам даваеннай Польшчы, а трэцяй — па «[[Лінія Керзана|Лініі Керзана]]», якую [[І. В. Сталін]] лічыў сапраўднай польска-ўкраінскай граніцай. Затым Чэрчыль узяў крайнюю (усходнюю) запалку і пераклаў яе на захад, на такую ж адлегласць ад заходняй граніцы Польшчы, як ад «Лініі Керзана», ужо ўздоўж ''лініі Одэр-Найсэ''. Такі просты прыём быў ухвалены ўсімі ўдзельнікамі, паколькі СССР як правапераемнік [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] атрымаў раёны на паўночных тэрыторыях Усходняй Прусіі з [[Кёнігсберг]]ам, які неўзабаве пасля заняцця горада [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] атрымаў назву [[Калінінград]]. Адначасова было прынята рашэнне пра перасяленне палякаў з тэрыторый, што адышлі да [[СССР]] (да 1939 г. палякі на гэтых тэрыторыях належалі да забяспечанага насельніцтва), а таксама немцаў з будучай [[ПНР]] у колькасці каля 5 мільёнаў у заходнія зямлі Германіі.

У адказ на меркаванні, што ўзніклі пры гэтым, звязаныя з жыццёвай катастрофай, якую мусілі перанесці перасяленцы, былі выказаны наступныя довады:
* па-першае, такі прэцэдэнт параўнальна нядаўна меў месца ва Усходняй Еўропе, калі з тэрыторый, што адышлі да [[Турцыя|Турцыі]], былі выселены [[грэкі]];
* па-другое, сцвярджалася, што немцы самі арганізавалі ў час разгрому Польшчы перасяленне масы насельніцтва, прычым для яўрэйскага насельніцтва гэта [[Халакост|скончылася генацыдам]]. І немцы не павінны жаліцца, але ўспрымаць гэта як справядлівае пакаранне.

== Гл. таксама ==
* [[Усходнія вобласці Германскай імперыі]]
* [[Вернутыя землі]]
* [[Дагавор аб канчатковым урэгуляванні ў дачыненні да Германіі]]

== Крыніцы ==

=== Зноскі ===
{{крыніцы}}

=== Літаратура ===
{{refbegin|32em}}
*{{cite journal |last=Polak |first=Barbara |year=2005 |title=Polski dziki zachód |journal=Biuletyn IPN |url=https://archiwum.ipn.gov.pl/download/1/18094/1-3952.pdf |pages=4-28}}
*{{cite journal |last=Ahonen |first=Pertti |year=1998 |title=Domestic constraints on West German ''Ostpolitik'': the role of the expellee organizations in the Adenauer era |journal=[[Central European History]] |volume=31 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1017/S0008938900016034 |jstor=4546774 |doi-access=free }}
*{{cite book |last=Allen |first=Debra J. |year=2003 |title=The Oder–Neisse line: the United States, Poland, and Germany in the Cold War |url=https://archive.org/details/oderneisselineun0000alle |publisher=Praeger |location=Westport |isbn=978-0-313-32359-1 }}
* Anderson, Sheldon. &quot;The Oder-Neisse Border and Polish-East German relations, 1945-1949.&quot; ''Polish Review'' 42.2 (1997): 185-199 [https://www.jstor.org/stable/25778987 online].
*{{cite book |last1=Fahlbusch |first1=Michael |first2=Ingo |last2=Haar |author-link2=Інго Хаар |year=2005 |title=German scholars and ethnic cleansing, 1919–1945 |publisher=Berghahn Books |isbn=1-57181-435-3 |url=https://books.google.com/books?id=vBYW0uYved8C&amp;q=my%C5%9Bl+zachodnia&amp;pg=PA265 }}
*{{cite book |last=Faraldo |first= José M. |year=2008 |title=Europe, nationalism, communism: Essays on Poland |publisher=Internationaler Verlag der Wissenschaften |isbn=9783631567623 |url=https://books.google.com/books?id=LZ1tHzmKUZUC&amp;q=+zachodnia&amp;pg=PA17 }}
*{{cite journal |last=Granville |first=Johanna |year=2002 |title=From the archives of Warsaw and Budapest: a comparison of the events of 1956 |url=https://archive.org/details/sim_east-european-politics-and-societies_spring-2002_16_2/page/521 |journal=[[East European Politics and Societies]] |volume=16 |issue=2 |pages=521–563 |doi=10.1177/088832540201600208 |s2cid=143214778 }}
*{{cite journal |last=Granville |first=Johanna |year=2003 |title=Reactions to the events of 1956: new findings from the Budapest and Warsaw archives |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_2003-04_38_2/page/261 |journal=[[Journal of Contemporary History]] |volume=38 |issue=2 |pages=261–290 |jstor=3180658 |doi=10.1177/0022009403038002133|s2cid=154087857 }}
*{{cite book |last=Hackmann |first=Jörg |year=1996 |title=Ostpreussen und Westpreussen in deutscher und polnischer Sicht |publisher=Deutsches Historisches Institut Warschau/Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie |isbn=3-447-03766-0 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=GHRBNSa71qIC&amp;q=Zygmunt+Wojciechowski&amp;pg=PA224 }}
*{{cite book |last1=Ingrao |first1=Charles W. |first2=Franz A.&amp;nbsp;J. |last2=Szabo |year=2008 |title=The Germans and the East |url=https://archive.org/details/germanseast0000unse |publisher=Purdue University Press |isbn=978-1-55753-443-9 }}
*{{cite book |last=Laufer |first=Jochen |year=2009 |title=Pax Sovietica: Stalin, die Westmächte und die deutsche Frage 1941–1945
|publisher=Böhlau |isbn=978-3-412-20416-7 |language=de |trans-title=Pax Sovietica: Stalin, Western powers and the German question, 1941–1945 }}
*{{cite book |last=Lukas |first=Richard C. |year=1982 |title=Bitter Legacy: Polish–American Relations in the Wake of World War II |publisher=University Press of Kentucky |isbn=9780813114606 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bitterlegacy00rich }}
*{{cite book |last=Piskorski |first= Jan M. |year=2003 |title=Traditionen – Visionen: 44. Deutscher Historikertag in Halle an der Saale 2002 |publisher=Oldenbourg |isbn=3-486-56769-1 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=a7x5VYKP5S4C&amp;q=my%C5%9Bl+zachodnia&amp;pg=PA102 }}
*{{cite book |last=Thum |first=Gregor |author-link=Грэгар Тум |year=2011 |title=Uprooted: How Breslau became Wroclaw during the century of expulsions |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14024-7 |url=https://books.google.com/books?id=D3IDT1RmI38C&amp;q=%22People%27s+Republic+of+Poland%22&amp;pg=PA191 }}
*{{cite book |last=Wolff-Powęska |first=Anna |year=1993 |title=Polacy wobec Niemców |publisher=Instytut Zachodni |isbn=9788385003670 }}
{{refend}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
* [http://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/TREATIES/DEU-POL1990CF.PDF Германска-польскі дагавор аб граніцы, 14 лістапада 1990] (PDF) {{ref-en}}

{{Граніцы Польшчы}}

[[Катэгорыя:1939 год у Польшчы]]
[[Катэгорыя:1939 год у Германіі]]
[[Катэгорыя:Граніцы Германіі|Польшча]]
[[Катэгорыя:Граніцы Польшчы|Германія]]
[[Катэгорыя:Одэр]]
[[Катэгорыя:Наступствы Другой сусветнай вайны]]
[[Катэгорыя:1950 год у Германіі]]
[[Катэгорыя:1970 год у Германіі]]</text>
      <sha1>gx3sst51dnxkjlf7novotoz4jcrwwg0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кызылсай (Мангістаўская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551355</id>
    <revision>
      <id>5204429</id>
      <parentid>5064444</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:14:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1564" sha1="i3rsobpaigcty8j174t5skmo141binc" xml:space="preserve">{{значэнні2|Кызылсай}}
{{НП-Казахстан}}
'''Кызылсай''' — [[аул]] у [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Кызылсайскай сельскай акругі.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 3386 чалавек (1858 мужчын і 1528 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 4994 чалавекі (2444 мужчыны і 2550 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП гарадской адміністрацыі Жанаазена}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Жанаазена]]</text>
      <sha1>i3rsobpaigcty8j174t5skmo141binc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэнгэ (аул)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551356</id>
    <revision>
      <id>5204423</id>
      <parentid>4980803</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Тэнге (пасёлак)]] у [[Тэнгэ (аул)]]</comment>
      <origin>4980803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3246" sha1="etaibfukgrpkc26sjp0xv41ztxx3xjr" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Тэнге
 |казахская назва      = Теңге
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Мангістаўская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Мангістаўская вобласць{{!}}Мангістаўская
 |від раёна              = 
 |раён                   = 
 |раён у табліцы         =
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Тэнгеская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Тэнгеская сельская акруга{{!}}Тэнгеская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{рост}} 16688
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Тэнге''' — сяло ў [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Тэнгескай сельскай акругі.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 11080 чалавек (5519 мужчын і 5561 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 16688 чалавек (8182 мужчыны і 8506 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП гарадской адміністрацыі Жанаазена}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Жанаазена]]</text>
      <sha1>etaibfukgrpkc26sjp0xv41ztxx3xjr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204425</id>
      <parentid>5204423</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1510" sha1="3fkhy3jvkz5rwuogln7zubru7bqd95c" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Тэнге''' — [[аул]] у [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Тэнгескай сельскай акругі.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 11080 чалавек (5519 мужчын і 5561 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 16688 чалавек (8182 мужчыны і 8506 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП гарадской адміністрацыі Жанаазена}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Жанаазена]]</text>
      <sha1>3fkhy3jvkz5rwuogln7zubru7bqd95c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бейнеу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551357</id>
    <revision>
      <id>5204432</id>
      <parentid>4977341</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:16:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1688" sha1="5nmqx8sbvjzdgarqk7hgevfdsgtl603" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Бейнеу''' ({{lang-kk|Бейнеу}}) — [[аул]] у [[Бейнеускі раён|Бейнеускім раёне]] [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Бейнеускай сельскай акругі.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 14299 чалавек (6981 мужчына і 7318 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 32452 чалавекі (16245 мужчын і 16207 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Бейнеускага раёна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Бейнеускага раёна]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1960 годзе]]</text>
      <sha1>5nmqx8sbvjzdgarqk7hgevfdsgtl603</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акжыгіт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551358</id>
    <revision>
      <id>5204430</id>
      <parentid>4976948</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1553" sha1="ktpiljpggc5bglksiclxnu7fyln6omv" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Акжыгіт''' ({{lang-kk|Ақжігіт}}) — [[аул]] у [[Бейнеускі раён|Бейнеускім раёне]] [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Акжыгіцкай сельскай акругі.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 2496 чалавек (1240 мужчын і 1256 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2567 чалавек (1286 мужчын і 1281 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Бейнеускага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Бейнеускага раёна]]</text>
      <sha1>ktpiljpggc5bglksiclxnu7fyln6omv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сарга (Мангістаўская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551359</id>
    <revision>
      <id>5204440</id>
      <parentid>4979404</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1568" sha1="as8t022k4209g9wkxkdwqjdgg9xs8ou" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Сарга}}
{{НП-Казахстан}}
'''Сарга''' ({{lang-kk|Сарға}}) — [[аул]] у [[Бейнеускі раён|Бейнеускім раёне]] [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Саргінскай сельскай акругі.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1137 чалавек (594 мужчыны і 543 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1348 чалавек (685 мужчын і 663 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Бейнеускага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Бейнеускага раёна]]</text>
      <sha1>as8t022k4209g9wkxkdwqjdgg9xs8ou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баранкул</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551360</id>
    <revision>
      <id>5204431</id>
      <parentid>4977282</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1561" sha1="64d5wirgbanvt0y3fx3x5iq1wxeonco" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Баранкул''' ({{lang-kk|Боранқұл}}) — [[аул]] у [[Бейнеускі раён|Бейнеускім раёне]] [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Баранкулскай сельскай акругі.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 4913 чалавек (2406 мужчын і 2507 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 6310 чалавек (3116 мужчын і 3194 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Бейнеускага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Бейнеускага раёна]]</text>
      <sha1>64d5wirgbanvt0y3fx3x5iq1wxeonco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Есет (аул)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551361</id>
    <revision>
      <id>5204433</id>
      <parentid>4977641</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Есет (сяло)]] у [[Есет (аул)]]</comment>
      <origin>4977641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3320" sha1="jt22f94xhsj00dv9rc1x3kw86z0w60g" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Есет
 |казахская назва      = Есет
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Мангістаўская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Мангістаўская вобласць{{!}}Мангістаўская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Бейнеускі раён
 |раён у табліцы         = Бейнеускі раён{{!}}Бейнеускі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Есецкая сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Есецкая сельская акруга{{!}}Есецкая
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{рост}} 897
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Есет''' ({{lang-kk|Есет}}) — сяло ў [[Бейнеускі раён|Бейнеускім раёне]] [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Есецкай сельскай акругі.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 797 чалавек (408 мужчын і 389 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 897 чалавек (461 мужчына і 436 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Бейнеускага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Бейнеускага раёна]]</text>
      <sha1>jt22f94xhsj00dv9rc1x3kw86z0w60g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204435</id>
      <parentid>5204433</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1524" sha1="szafgo3ruljve98ir5y3hyqal5v621k" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Есет''' ({{lang-kk|Есет}}) — [[аул]] у [[Бейнеускі раён|Бейнеускім раёне]] [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Есецкай сельскай акругі.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 797 чалавек (408 мужчын і 389 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 897 чалавек (461 мужчына і 436 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Бейнеускага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Бейнеускага раёна]]</text>
      <sha1>szafgo3ruljve98ir5y3hyqal5v621k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нагайты (Мангістаўская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551362</id>
    <revision>
      <id>5204438</id>
      <parentid>4979087</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1545" sha1="hlmmpxori9b3eo6azr8fe8xa7jxr080" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Нагайты''' ({{lang-kk|Ноғайты}}) — [[аул]] у [[Бейнеускі раён|Бейнеускім раёне]] [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Нагайцінскай сельскай акругі.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 199 чалавек (98 мужчын і 101 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 266 чалавек (120 мужчын і 146 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Бейнеускага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Бейнеускага раёна]]</text>
      <sha1>hlmmpxori9b3eo6azr8fe8xa7jxr080</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сынгырлау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551363</id>
    <revision>
      <id>5204441</id>
      <parentid>4979541</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:21:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1549" sha1="5sfl5kj3asp5r08ky2hjqycojhkqwij" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Сынгырлау''' ({{lang-kk|Сыңғырлау}}) — [[аул]] у [[Бейнеускі раён|Бейнеускім раёне]] [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Сынгырлаўскай сельскай акругі.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 897 чалавек (428 мужчын і 469 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 836 чалавек (411 мужчын і 425 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Бейнеускага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Бейнеускага раёна]]</text>
      <sha1>5sfl5kj3asp5r08ky2hjqycojhkqwij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сам (Мангістаўская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551364</id>
    <revision>
      <id>5204439</id>
      <parentid>4979387</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1591" sha1="ip4ovatrfy7jv5wcyalq0vt23e3ccf6" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Сам}}
{{НП-Казахстан}}
'''Сам''' ({{lang-kk|Сам}}, да 2007 года '''Кызыласкер''') — [[аул]] у [[Бейнеускі раён|Бейнеускім раёне]] [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Самскай сельскай акругі.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 451 чалавек (220 мужчын і 231 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 450 чалавек (239 мужчын і 211 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Бейнеускага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Бейнеускага раёна]]</text>
      <sha1>ip4ovatrfy7jv5wcyalq0vt23e3ccf6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талеп (Бейнеускі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551365</id>
    <revision>
      <id>5204443</id>
      <parentid>4979612</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1525" sha1="hxx5r0nphio1wc4rpfj2gki9ruuxt2z" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Талеп''' ({{lang-kk|Төлеп}}) — [[аул]] у [[Бейнеускі раён|Бейнеускім раёне]] [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Талепскай сельскай акругі.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 841 чалавек (435 мужчын і 406 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 876 чалавек (450 мужчын і 426 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Бейнеускага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Бейнеускага раёна]]</text>
      <sha1>hxx5r0nphio1wc4rpfj2gki9ruuxt2z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тажэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551366</id>
    <revision>
      <id>5204442</id>
      <parentid>4979584</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1513" sha1="dihdewjgzt1hojmse93d1zvvkhoz2o9" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Тажэн''' ({{lang-kk|Тәжен}}) — [[аул]] у [[Бейнеускі раён|Бейнеускім раёне]] [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Тажэнскай сельскай акругі.

== Насельніцтва ==
Паводле інфармацыі 1999 года, у ауле не было пастаяннага насельніцтва&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 299 чалавек (154 мужчыны і 145 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Бейнеускага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Бейнеускага раёна]]</text>
      <sha1>dihdewjgzt1hojmse93d1zvvkhoz2o9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Турыш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551367</id>
    <revision>
      <id>5204444</id>
      <parentid>4980792</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1525" sha1="6w7u95qw0rbc19gd2bmcnnnhke8maxb" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Турыш''' ({{lang-kk|Тұрыш}}) — [[аул]] у [[Бейнеускі раён|Бейнеускім раёне]] [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Турышскай сельскай акругі.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 518 чалавек (268 мужчын і 250 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 636 чалавек (326 мужчын і 310 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Бейнеускага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Бейнеускага раёна]]</text>
      <sha1>6w7u95qw0rbc19gd2bmcnnnhke8maxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жанаазен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551419</id>
    <revision>
      <id>5204422</id>
      <parentid>4755067</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="791" sha1="qggpvt6n3tctjn0a2btzzkk4blt3o06" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Жанаазе́н''' ({{lang-kk|Жаңаөзен}} {{IPA|/ʐɑˌŋɑʷøˈzʲen/}}, был. '''Новы Узень''') — горад абласнога падначалення
ў [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{НП гарадской адміністрацыі Жанаазена}}
{{Мангістаўская вобласць}}

[[Катэгорыя:Гарады Мангістаўскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Жанаазена]]
[[Катэгорыя:Жанаазен| ]]</text>
      <sha1>qggpvt6n3tctjn0a2btzzkk4blt3o06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:НП гарадской адміністрацыі Жанаазена</title>
    <ns>10</ns>
    <id>551422</id>
    <revision>
      <id>5204426</id>
      <parentid>3751470</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="826" sha1="o12ktqj9o5dmhw1d04z7vcrlhumv0aa" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП гарадской адміністрацыі Жанаазена
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты гарадской адміністрацыі [[Жанаазен]]а [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Жанаазен]] •}}
{{nobr| [[Кызылсай (Мангістаўская вобласць)|Кызылсай]] •}}
{{nobr| [[Рахат (Мангістаўская вобласць)|Рахат]] •}}
{{nobr| [[Тэнгэ (аул)|Тэнгэ]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Мангістаўская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o12ktqj9o5dmhw1d04z7vcrlhumv0aa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каркол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551446</id>
    <redirect title="Есет (аул)" />
    <revision>
      <id>5204568</id>
      <parentid>3106113</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T01:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3088</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Есет (аул)]]</comment>
      <origin>5204568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="4x105fn325i6mtuozfh5ipq91gm9zxw" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Есет (аул)]]</text>
      <sha1>4x105fn325i6mtuozfh5ipq91gm9zxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:НП Бейнеускага раёна</title>
    <ns>10</ns>
    <id>551451</id>
    <revision>
      <id>5204437</id>
      <parentid>3751463</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:18:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1091" sha1="4typoixn8nb4ohhuospmogcbbzmf794" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Бейнеускага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Бейнеускі раён|Бейнеускага раёна]] [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Акжыгіт]] •}}
{{nobr| [[Баранкул]] •}}
{{nobr| [[Бейнеу]] •}}
{{nobr| [[Есет (аул)|Есет]] •}}
{{nobr| [[Нагайты (Мангістаўская вобласць)|Нагайты]] •}}
{{nobr| [[Сам (Мангістаўская вобласць)|Сам]] •}}
{{nobr| [[Сарга (Мангістаўская вобласць)|Сарга]] •}}
{{nobr| [[Сынгырлау]] •}}
{{nobr| [[Тажэн]] •}}
{{nobr| [[Талеп (Бейнеускі раён)|Талеп]] •}}
{{nobr| [[Турыш]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Мангістаўская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4typoixn8nb4ohhuospmogcbbzmf794</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рахат (Мангістаўская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551476</id>
    <revision>
      <id>5204428</id>
      <parentid>4761362</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3572" sha1="s9wt8j8ikvzeq9265esezbc0hhdtmvm" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Рахат ''' — [[аул]] у [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а, у падначаленні ля гарадской адміністрацыі [[Жанаазен]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт сельскай адміністрацыі Рахат. Код КАТА — 471836100&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT109974|title=База КАТО|website=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|accessdate=2016-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160810173442/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT109974|archivedate=10 жніўня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Утворана ў 2012 годзе шляхам вылучэння са складу горада Жанаазен чатырох мікрараёнаў — «Рахат», «Аксу», «Жулдыз» і «Мерэй»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/V12M0002196|title=Постановление акимата Мангистауской области от 05 декабря 2012 года №306 и решение маслихата Мангистауской области от 07 декабря 2012 года №7/81 «Об образовании посёлка Рахат города Жанаозен». Зарегистрировано Департаментом юстиции Мангистауской области 11 января 2013 года №2196. Утратила силу постановлением акимата Мангистауской области от 30 мая 2014 года и решением маслихата Мангистауской области от 27 мая 2014 года №17/254|website=«Әділет» — Информационно-правовая система нормативных правовых актов Республики Казахстан|accessdate=2016-03-12|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/V14M0002465|title=Постановление акимата Мангистауской области от 30 мая 2014 года №125 и решение маслихата Мангистауской области от 27 мая 2014 года №17/254 «Об образовании села Рахат». Зарегистрировано Департаментом юстиции Мангистауской области 01 июля 2014 года №2464|website=«Әділет» — Информационно-правовая система нормативных правовых актов Республики Казахстан|accessdate=2016-03-12|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;.

Насельніцтва аула складае 30,8 тысяч чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://zhanaozen.gov.kz/ru/page/view/3061|title=Паспорт города|website=Официальный интернет-ресурс акима города Жанаозен|accessdate=2016-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180223184701/http://www.zhanaozen.gov.kz/ru/page/view/3061|archivedate=23 лютага 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

{{НП гарадской адміністрацыі Жанаазена}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Жанаазена]]</text>
      <sha1>s9wt8j8ikvzeq9265esezbc0hhdtmvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атасу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560021</id>
    <revision>
      <id>5204364</id>
      <parentid>4977173</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2200" sha1="o0nu0ol4dhl4u5n00dgbropm6mr4o9l" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Атасу''' ({{lang-kz|Атасу}}) — пасёлак у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Атасускай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 354430100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 14281 чалавек (6864 мужчыны і 7417 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 14265 чалавек (6958 мужчын і 7307 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>o0nu0ol4dhl4u5n00dgbropm6mr4o9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Актасты (Жанааркінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560023</id>
    <revision>
      <id>5204359</id>
      <parentid>4977009</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2175" sha1="cki3y6xwieihyw7rnkpbvyw6e01qm54" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Актасты}}
{{НП-Казахстан}}
'''Актасты''' ({{lang-kz|Ақтасты}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Актасцінскай сельскай акругі. Код КАТА — 354435100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 429 чалавек (206 мужчын і 223 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 218 чалавек (117 мужчын і 101 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>cki3y6xwieihyw7rnkpbvyw6e01qm54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Актау (Жанааркінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560024</id>
    <revision>
      <id>5204360</id>
      <parentid>4977012</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2114" sha1="qcki0cozogoih8134ekneoh2dhg06rv" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Актау}}
{{НП-Казахстан}}
'''Актау''' ({{lang-kz|Ақтау}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Актаускай сельскай акругі. Код КАТА — 354437100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1033 чалавекі (528 мужчын і 505 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 638 чалавек (323 мужчыны і 315 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>qcki0cozogoih8134ekneoh2dhg06rv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кылыш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560026</id>
    <revision>
      <id>5204392</id>
      <parentid>4978737</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:58:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Клыч (сяло)]] у [[Кылыш]]: памылка ў назве</comment>
      <origin>4978737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3947" sha1="rrfcsul7fj8mx361xi8s4v42mb4elmu" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Клыч}}
{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Клыч
 |казахская назва      = Қылыш
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Карагандзінская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Жанааркінскі раён
 |раён у табліцы         = Жанааркінскі раён{{!}}Жанааркінскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Актауская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Актауская сельская акруга{{!}}Актауская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 56
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 354437400
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Клыч''' ({{lang-kz|Қылыш}}) — сяло ў [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Актаускай сельскай акругі. Код КАТА — 354437400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 67 чалавек (34 мужчыны і 33 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 56 чалавек (32 мужчыны і 24 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>rrfcsul7fj8mx361xi8s4v42mb4elmu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204396</id>
      <parentid>5204392</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2060" sha1="nqhvvueldkqxjdy20wqp1zo1zuzacji" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Клыч''' ({{lang-kz|Қылыш}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Актаускай сельскай акругі. Код КАТА — 354437400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 67 чалавек (34 мужчыны і 33 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 56 чалавек (32 мужчыны і 24 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>nqhvvueldkqxjdy20wqp1zo1zuzacji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Актубек (Жанааркінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560027</id>
    <revision>
      <id>5204361</id>
      <parentid>4977014</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2261" sha1="o8mkvfzt8a05jnqnncj3jsme0pkqxzq" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Актубек}}
{{НП-Казахстан}}
'''Актубек''' ({{lang-kz|Ақтүбек}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Актубекскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 40 км на захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Атасу]]. Код КАТА — 354439100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 797 чалавек (408 мужчын і 389 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 781 чалавек (406 мужчын і 375 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>o8mkvfzt8a05jnqnncj3jsme0pkqxzq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атасу (Актубекская сельская акруга)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560028</id>
    <revision>
      <id>5204365</id>
      <parentid>4977174</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:41:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2112" sha1="bv5m6br6tpf78k9acho0ylymsegotw5" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Атасу}}
{{НП-Казахстан}}
'''Атасу''' ({{lang-kz|Атасу}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Актубекскай сельскай акругі. Код КАТА — 354439200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 395 чалавек (191 мужчына і 204 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 450 чалавек (229 мужчын і 221 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>bv5m6br6tpf78k9acho0ylymsegotw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мынадыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560029</id>
    <revision>
      <id>5204403</id>
      <parentid>4979064</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:01:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2245" sha1="4b06bz356u9pjek155ev5jg7kbr0fxx" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Мынадыр''' ({{lang-kz|Мыңадыр}}) — станцыя в [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Актубекскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 76 км на захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Атасу]]. Код КАТА — 354439300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 389 чалавек (194 мужчыны і 195 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 695 чалавек (335 мужчын і 360 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>4b06bz356u9pjek155ev5jg7kbr0fxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уркендэу (Улытаўская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560030</id>
    <revision>
      <id>5204414</id>
      <parentid>4980854</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Уркендэу (Карагандзінская вобласць)]] у [[Уркендэу (Улытаўская вобласць)]]</comment>
      <origin>4980854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3993" sha1="5fiqqxrny2x58wtw9u2knk0k78lz7i6" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Уркендэу}}
{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Уркендэу
 |казахская назва      = Өркендеу
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Карагандзінская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Жанааркінскі раён
 |раён у табліцы         = Жанааркінскі раён{{!}}Жанааркінскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Актубекская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Актубекская сельская акруга{{!}}Актубекская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 64
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 354439400
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Уркендэу''' ({{lang-kz|Өркендеу}}) — сяло ў [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Актубекскай сельскай акругі. Код КАТА — 354439400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 189 чалавек (99 мужчын і 90 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 64 чалавекі (39 мужчын і 25 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>5fiqqxrny2x58wtw9u2knk0k78lz7i6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204417</id>
      <parentid>5204414</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2219" sha1="m890d37pvdk8gyvete1uvikyippokcr" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Уркендэу}}
{{НП-Казахстан}}
'''Уркендэу''' ({{lang-kz|Өркендеу}}) — скасаваны ў 2025 годзе аул у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Улытаўская вобласць|Улытаўскай]] (раней [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]]) [[Казахстан]]а. Уваходзіў у склад Актубекскай сельскай акругі. Код КАТА — 354439400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 189 чалавек (99 мужчын і 90 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 64 чалавекі (39 мужчын і 25 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>m890d37pvdk8gyvete1uvikyippokcr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аул імя Мукажана Жумажанава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560031</id>
    <revision>
      <id>5204402</id>
      <parentid>4977191</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2154" sha1="li2oqd6kre8b21iogh19d3p50mbjz9r" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Аул імя Мукажана Жумажанава''' ({{lang-kz|Мұқажан Жұмажанов ат.а.}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр сельскай акругі імя Мукажана. Код КАТА — 354441100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 611 чалавек (306 мужчын і 305 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 731 чалавек (377 мужчын і 354 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>li2oqd6kre8b21iogh19d3p50mbjz9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байгул (Карагандзінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560032</id>
    <revision>
      <id>5204367</id>
      <parentid>4977239</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:43:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2119" sha1="ex2kd1xm5yamkas6srrhbl2rsvxy46a" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Байгул}}
{{НП-Казахстан}}
'''Байгул''' ({{lang-kz|Байгүл}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад сельскай акругі імя Мукажана. Код КАТА — 354441200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 243 чалавекі (128 мужчын і 115 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 256 чалавек (114 мужчын і 142 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>ex2kd1xm5yamkas6srrhbl2rsvxy46a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Актайлак (Карагандзінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560034</id>
    <revision>
      <id>5204358</id>
      <parentid>4976999</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2278" sha1="n988jkhw791ranotrq8y31szn0m5z3w" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Актайлак}}
{{НП-Казахстан}}
'''Актайлак''' ({{lang-kz|Ақтайлақ}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Бідайыкскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 10 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Атасу]]. Код КАТА — 354445200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 97 чалавек (50 мужчын і 47 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 389 чалавек (188 мужчын і 201 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>n988jkhw791ranotrq8y31szn0m5z3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карамола (Карагандзінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560035</id>
    <revision>
      <id>5204384</id>
      <parentid>4978148</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:54:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2117" sha1="35keg1hpwgxxax75hauamx5pkbbwukm" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Карамола}}
{{НП-Казахстан}}
'''Карамола''' ({{lang-kz|Қарамола}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Бідайыкскай сельскай акругі. Код КАТА — 354445300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 69 чалавек (33 мужчыны і 36 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 49 чалавек (26 мужчын і 23 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>35keg1hpwgxxax75hauamx5pkbbwukm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Раз’езд 69 км</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560036</id>
    <revision>
      <id>5204404</id>
      <parentid>4979317</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:02:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2105" sha1="1fhbov14qbyz4y1xs837gjghcordn8n" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Раз’езд 69 км''' ({{lang-kz|рзд.69 км}}) — раз’езд у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Бідайыкскай сельскай акругі. Код КАТА — 354445500&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва раз’езда складала 171 чалавек (91 мужчына і 80 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у раз’ездзе пражывалі 180 чалавек (98 мужчын і 82 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>1fhbov14qbyz4y1xs837gjghcordn8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атасу (Байдалы бійская сельская акруга)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560037</id>
    <revision>
      <id>5204366</id>
      <parentid>4977175</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2262" sha1="cf5fxndj9knrzb2emy53ot2ya1epycq" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Атасу}}
{{НП-Казахстан}}
'''Атасу''' ({{lang-kz|Атасу}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Байдалы бійскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 1 км на ўсход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Атасу]]. Код КАТА — 354449100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1037 чалавек (605 мужчын і 432 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 887 чалавек (461 мужчына і 426 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>cf5fxndj9knrzb2emy53ot2ya1epycq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талдыбулак (Карагандзінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560038</id>
    <revision>
      <id>5204407</id>
      <parentid>4979603</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2125" sha1="9j307p0dcm4ae4wssnfkpa5uwu93zir" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Леніна}}
{{НП-Казахстан}}
'''Талдыбулак''' ({{lang-kz|Талдыбулак}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Байдалы бійскай сельскай акругі. Код КАТА — 354449200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 702 чалавекі (386 мужчын і 316 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 714 чалавек (384 мужчыны і 330 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>9j307p0dcm4ae4wssnfkpa5uwu93zir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Раз’езд 117 км</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560039</id>
    <revision>
      <id>5204405</id>
      <parentid>4979288</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:02:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2110" sha1="0lkaffblixp5o30hpvm9edya4rha4d9" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Раз’езд 117 км''' ({{lang-kz|рзд.117 км}}) — раз’езд у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Байдалы бійскай сельскай акругі. Код КАТА — 354449400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва раз’езда складала 82 чалавекі (38 мужчын і 44 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у раз’ездзе пражывалі 78 чалавек (36 мужчын і 42 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>0lkaffblixp5o30hpvm9edya4rha4d9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жамарт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560042</id>
    <revision>
      <id>5204368</id>
      <parentid>4977688</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2103" sha1="ps1hj08sb7bxdig4slupte28gy9zvlq" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Жамарт''' ({{lang-kz|Жомарт}}) — станцыя в [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Ераліеўскай сельскай акругі. Код КАТА — 354453400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 70 чалавек (38 мужчын і 32 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 199 чалавек (114 мужчын і 85 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>ps1hj08sb7bxdig4slupte28gy9zvlq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кезен (аул)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560043</id>
    <revision>
      <id>5204385</id>
      <parentid>4978257</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Кезен (сяло)]] у [[Кезен (аул)]]</comment>
      <origin>4978257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3969" sha1="ik5ih1inxjs3854coay1spu2vp36hfj" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Кезен}}
{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Кезен
 |казахская назва      = Кезең
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Карагандзінская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Жанааркінскі раён
 |раён у табліцы         = Жанааркінскі раён{{!}}Жанааркінскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Ераліеўская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Ераліеўская сельская акруга{{!}}Ераліеўская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 122
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 354453500
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Кезен''' ({{lang-kz|Кезең}}) — сяло ў [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Ераліеўскай сельскай акругі. Код КАТА — 354453500&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 221 чалавек (127 мужчын і 94 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 122 чалавекі (56 мужчын і 66 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>ik5ih1inxjs3854coay1spu2vp36hfj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204387</id>
      <parentid>5204385</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:55:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2098" sha1="n7646crr6wnb326dwit4lh5o4ysnbod" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Кезен}}
{{НП-Казахстан}}
'''Кезен''' ({{lang-kz|Кезең}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Ераліеўскай сельскай акругі. Код КАТА — 354453500&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 221 чалавек (127 мужчын і 94 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 122 чалавекі (56 мужчын і 66 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>n7646crr6wnb326dwit4lh5o4ysnbod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Раз’езд 189 км</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560044</id>
    <revision>
      <id>5204406</id>
      <parentid>4979298</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2109" sha1="mam6chkfotnuuduqa3xq5ur23wxsd3c" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Раз’езд 189 км''' ({{lang-kz|рзд.189 км}}) — раз’езд у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Ераліеўскай сельскай акругі. Код КАТА — 354453600&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва раз’езда складала 257 чалавек (133 мужчыны і 124 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у раз’ездзе пражывалі 243 чалавекі (114 мужчын і 129 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>mam6chkfotnuuduqa3xq5ur23wxsd3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кызылжар (Жанааркінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560045</id>
    <revision>
      <id>5204399</id>
      <parentid>4978853</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2347" sha1="lu8eozy6zep1tz456ifrszucyfu5epm" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Кызылжар}}
{{НП-Казахстан}}
'''Кызылжар''' ({{lang-kz|Қызылжар}}) — пасёлак у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Кызылжарской пасялковай адміністрацыі. Знаходзіцца прыкладна за 153 км на захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Атасу]]. Код КАТА — 354457100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 1530 чалавек (775 мужчын і 755 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 1620 чалавек (805 мужчын і 815 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>lu8eozy6zep1tz456ifrszucyfu5epm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ынталы (Жанааркінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560046</id>
    <revision>
      <id>5204369</id>
      <parentid>4977903</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Інталы]] у [[Ынталы (Жанааркински раён)]]: памылка ў назве, ёсць 4 НП з правильнай назвай. На хуткае выдаленне</comment>
      <origin>4977903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3972" sha1="2s9jphe7tyrrxoto246e1lfoty5fdbe" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Інталы
 |казахская назва      = Ынталы
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Карагандзінская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Жанааркінскі раён
 |раён у табліцы         = Жанааркінскі раён{{!}}Жанааркінскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Караагашская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Караагашская сельская акруга{{!}}Караагашская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 1106
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 354461100
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Інталы''' ({{lang-kz|Ынталы}}) — сяло ў [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Караагашскай сельскай акругі. Код КАТА — 354461100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1334 чалавекі (676 мужчын і 658 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1106 чалавек (582 мужчыны і 524 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>2s9jphe7tyrrxoto246e1lfoty5fdbe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204371</id>
      <parentid>5204369</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Ынталы (Жанааркински раён)]] у [[Ынталы (Жанааркінскі раён)]]: памылка</comment>
      <origin>4977903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3972" sha1="2s9jphe7tyrrxoto246e1lfoty5fdbe" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Інталы
 |казахская назва      = Ынталы
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Карагандзінская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Жанааркінскі раён
 |раён у табліцы         = Жанааркінскі раён{{!}}Жанааркінскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Караагашская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Караагашская сельская акруга{{!}}Караагашская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 1106
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 354461100
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Інталы''' ({{lang-kz|Ынталы}}) — сяло ў [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Караагашскай сельскай акругі. Код КАТА — 354461100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1334 чалавекі (676 мужчын і 658 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1106 чалавек (582 мужчыны і 524 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>2s9jphe7tyrrxoto246e1lfoty5fdbe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204375</id>
      <parentid>5204371</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2090" sha1="9wnjk7gnk9zbbdpdj9szt5fdr0xrqr4" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Ынталы''' ({{lang-kz|Ынталы}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Караагашскай сельскай акругі. Код КАТА — 354461100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1334 чалавекі (676 мужчын і 658 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1106 чалавек (582 мужчыны і 524 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>9wnjk7gnk9zbbdpdj9szt5fdr0xrqr4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204376</id>
      <parentid>5204375</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:48:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2125" sha1="gzaaknxjs64jm7m1em6v0bcsdpjdxaa" xml:space="preserve">{{значэнні2|Ынталы}}
{{НП-Казахстан}}
'''Ынталы''' ({{lang-kz|Ынталы}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Караагашскай сельскай акругі. Код КАТА — 354461100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1334 чалавекі (676 мужчын і 658 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1106 чалавек (582 мужчыны і 524 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>gzaaknxjs64jm7m1em6v0bcsdpjdxaa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Караагаш (Жанааркінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560047</id>
    <revision>
      <id>5204383</id>
      <parentid>4978066</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5204383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2224" sha1="8cmpbhyho8bnsgcuvbafqex2q3q4ls7" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Караагаш}}
{{НП-Казахстан}}
'''Караагаш''' ({{lang-kz|Қараағаш орманшар}}) — скасаваны ў 2025 годзе лясгас у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіў у склад Караагашскай сельскай акругі. Код КАТА — 354461400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва населенага пункта складала 111 чалавек (63 мужчыны і 48 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 108 чалавек (51 мужчына і 57 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>8cmpbhyho8bnsgcuvbafqex2q3q4ls7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алгабас (Жанааркінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560049</id>
    <revision>
      <id>5204362</id>
      <parentid>4977056</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2117" sha1="6yb6s1ucrt3sgl9o8zdv34ma4gcvf9i" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Алгабас}}
{{НП-Казахстан}}
'''Алгабас''' ({{lang-kz|Алғабас}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сейфулінскай сельскай акругі. Код КАТА — 354463200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 212 чалавек (106 мужчын і 106 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 97 чалавек (47 мужчын і 50 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>6yb6s1ucrt3sgl9o8zdv34ma4gcvf9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кірава (Улытаўская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560050</id>
    <revision>
      <id>5204390</id>
      <parentid>4978729</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2103" sha1="0rj3nv5xhjkzt3yudq3nw7qp7cctmoo" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Кірава}}
{{НП-Казахстан}}
'''Кірава''' ({{lang-kz|Кирово}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сейфулінскай сельскай акругі. Код КАТА — 354463400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 178 чалавек (91 мужчына і 87 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 135 чалавек (65 мужчын і 70 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>0rj3nv5xhjkzt3yudq3nw7qp7cctmoo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204408</id>
      <parentid>5204390</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:05:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Кірава (Карагандзінская вобласць)]] у [[Кірава (Улытаўская вобласць)]]</comment>
      <origin>5204390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2103" sha1="0rj3nv5xhjkzt3yudq3nw7qp7cctmoo" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Кірава}}
{{НП-Казахстан}}
'''Кірава''' ({{lang-kz|Кирово}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сейфулінскай сельскай акругі. Код КАТА — 354463400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 178 чалавек (91 мужчына і 87 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 135 чалавек (65 мужчын і 70 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>0rj3nv5xhjkzt3yudq3nw7qp7cctmoo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204410</id>
      <parentid>5204408</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:05:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2234" sha1="rn8b1ovqz1uap0398y1ob5aq1cpqx3m" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Кірава}}
{{НП-Казахстан}}
'''Кірава''' ({{lang-kz|Кирово}}) — скасаваны ў 2025 годзе [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Улытаўская вобласць|Улытаўскай вобласці]] (раней [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]]) [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сейфулінскай сельскай акругі. Код КАТА — 354463400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 178 чалавек (91 мужчына і 87 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 135 чалавек (65 мужчын і 70 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>rn8b1ovqz1uap0398y1ob5aq1cpqx3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кенжэбайсамай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560052</id>
    <revision>
      <id>5204389</id>
      <parentid>4978709</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2098" sha1="acquqyutvvqqovtebm9rqukr8auc0v0" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Кенжэбайсамай''' ({{lang-kz|Кенжебайсамай}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Тагускенскай сельскай акругі. Код КАТА — 354465300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 400 чалавек (205 мужчын і 195 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 316 чалавек (177 мужчын і 139 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>acquqyutvvqqovtebm9rqukr8auc0v0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арынбай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560053</id>
    <revision>
      <id>5204363</id>
      <parentid>4977157</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2241" sha1="iz6kkg18oy9yjwp4xrfgj1jlp5ej1h4" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Арынбай''' ({{lang-kz|Орынбай}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Цаліннай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 18 км на паўднёвы ўсход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Атасу]]. Код КАТА — 354469100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 581 чалавек (294 мужчыны і 287 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 520 чалавек (258 мужчын і 262 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жанааркінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]]</text>
      <sha1>iz6kkg18oy9yjwp4xrfgj1jlp5ej1h4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ынталы (Каркаралінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560114</id>
    <revision>
      <id>5204378</id>
      <parentid>5203776</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:50:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Ынталы (Карагандзінская вобласць)]] у [[Ынталы (Каркаралінскі раён)]]: у Карагандзінскай вобласці 2 НП з такой назвай</comment>
      <origin>5203776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2164" sha1="67sr1vrpyq1x4potxwxao6devnyrho0" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Ынталы}}
{{НП-Казахстан}}
'''Ынталы''' ({{lang-kz|Ынталы}}) — [[аул]] у [[Каркаралінскі раён|Каркаралінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Ынталінскай сельскай акругі. Код КАТА — 354889100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1106 чалавек (542 мужчыны і 564 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 801 чалавек (412 мужчын і 389 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каркаралінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каркаралінскага раёна]]</text>
      <sha1>67sr1vrpyq1x4potxwxao6devnyrho0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мiнамацкая канвенцыя аб ртуцi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>561541</id>
    <revision>
      <id>5204646</id>
      <parentid>4727710</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:34:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5204646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5098" sha1="l37xcxii9j6kqdrue1c3sbhtv0gx2i3" xml:space="preserve">{{Дагавор}}

'''Мiнамацкая канвенцыя аб ртуцi''' ({{lang-en|Minamata Convention on Mercury}}) — міждзяржаўны дагавор, накіраваны на абарону здароўя людзей і навакольнага асяроддзя ад антрапагенных выкідаў і высвабаджэнняў [[ртуць|ртуці]] і яе злучэнняў, якія могуць прыводзіць да [[атручванне ртуццю|атручванняў ртуццю]].

Згодна з канвенцыяй выкарыстанне ртуці павінна рэгулявацца, скарачацца вытворчасць некаторых ртуць-змяшчаючых прыбораў (медыцынскіх, [[Люмінесцэнтная лямпа|люмінесцэнтных лямпаў]]). Таксама абмяжоўваецца шэраг прамысловых працэсаў і галін, у тым ліку горназдабыўная (асабліва непрамысловая здабыча золата), вытворчасць [[цэмент]]у.

З 2020 года канвенцыя забараняе вытворчасць, экспарт і імпарт некалькіх розных відаў ртуць-змяшчаючай прадукцыі, у тым ліку электрычных батарэй, электрычных выключальнікаў і рэле, некаторых відаў [[Кампактная люмінесцэнтная лямпа|кампактных люмінесцэнтных лямпаў]] (КЛЛ), люмінесцэнтных лямпаў з халодным катодам або з вонкавым электродам, ртутных тэрмометраў і прыбораў вымярэння ціску.

== Гісторыя ==
Ртуць і яе злучэнні даўно вядомыя з-за таксічнасці для чалавека і іншых жывых арганізмаў. Маштабныя крызісы, звязаныя з [[Атручвванні ртуццю|атручваннем ртуццю]], такія як [[Мінамата (захворванне)|Мінамацкая катастрофа]], [[Масавае атручванне метылртуццю ў Іраку (1971)|атручванне ў Іраку]], і {{нп5|Niigata Minamata disease||en|Niigata Minamata disease}}, прыцягнулі ўвагу да праблемы. У 1972 годзе перад дэлегатамі [[Стакгольмская канферэнцыя ААН|Стакгольмскай канферэнцыі]] па Human Environment выступіў студэнт Сінобу Сакамота, які стаў інвалідам з-за таго, што яго маці падчас цяжарнасці атруцілася [[Метылртуть|метылртуццю]]. Неўзабаве была створана праграма [[ЮНЭП]] ({{Lang-en|United Nations Environment Programme}}United Nations Environment Programme, ''Праграма ААН па навакольным асяроддзі'')&lt;ref&gt;{{cite news|last=Tanaka|first=Hisatoshi|title=Minamata disease sufferer pins hope on mercury ban treaty|newspaper=The Asahi Shimbun|location=Tokyo, Japan|language=en|publisher=The Asahi Shimbun Company|date=9 October 2013|url=http://ajw.asahi.com/article/behind_news/AJ201310090066|access-date=10 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610220054/http://ajw.asahi.com/article/behind_news/AJ201310090066|archive-date=2015-06-10}}&lt;/ref&gt;.

20 лютага 2009 года на 25-м Савеце кіраўнікоў UNEP было прынята рашэнне № 25/5 «ініцыяваць міжнародныя меры па рэгуляванні ртуці эфектыўным, дзейсным і паслядоўным чынам»&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mandate|publisher=United Nations Environment Programme|url=http://www.unep.org/hazardoussubstances/Mercury/Negotiations/Mandates/tabid/3321/Default.aspx|access-date=10 October 2013|quote=to initiate international action to manage mercury in an efficient, effective and coherent manner|archive-url=https://archive.today/20131010044024/http://www.unep.org/hazardoussubstances/Mercury/Negotiations/Mandates/tabid/3321/Default.aspx|archive-date=10 кастрычніка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unep.org/chemicalsandwaste/Portals/9/Mercury/Documents/INC5/5_7_r_annex_advance.pdf|title=Проект Минаматской конвенции о ртути|publisher=UNEP|lang=ru|access-date=2014-09-25}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;

{{Зноскі}}

[[Катэгорыя:Міжнародныя канвенцыі]]
[[Катэгорыя:Экалагічнае права]]
[[Катэгорыя:Ртуць]]
[[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы ЗША]]
[[Катэгорыя:Міжнародныя пагадненні XXI стагоддзя]]</text>
      <sha1>l37xcxii9j6kqdrue1c3sbhtv0gx2i3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксей Анатолевіч Бага</title>
    <ns>0</ns>
    <id>577013</id>
    <revision>
      <id>5204670</id>
      <parentid>5117534</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ВЧК-ГПУ-ОГПУ-МГБ-КГБ</username>
        <id>174545</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5204670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23160" sha1="b0zy5j0lofkxb0nr068nc1p591gb75t" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Бага}}
{{футбаліст
|імя                         = Аляксей Бага
|поўнае імя                  = Аляксей Анатолевіч Бага
|партрэт                     =
|подпіс                      = 
|дата нараджэння             = 
|месца нараджэння            = 
|грамадзянства               = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
|рост                        = 
|вага                        = 
|пазіцыя                     = [[абаронца (футбол)|абаронца]]
|цяперашні клуб              = {{Сцяг|Расія}} [[ФК Сокал Саратаў|Сокал]]
|пасада                      = галоўны трэнер
|клубы                       = {{футбольная кар’ера
 |1998—2006|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]|134 (16)
 |1998—1999|{{фарм-клуб}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Змена-БАТЭ|Змена-БАТЭ (Мінск)]]|18 (2)
 |2000|{{фарм-клуб}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК РШВСМ-Алімпія|РШВСМ-Алімпія (Мінск)]]|4 (0)
 |2007|{{Сцяг|Латвія||20px}} [[ФК Даўгава Даўгаўпілс|Даўгава (Даўгаўпілс)]]|14 (2)
 |2008—2010|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]|42 (1)}}
|нацыянальная зборная        = {{футбольная кар’ера
 |1998|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-17|Беларусь (да 17)]]|5 (0)
 |1999|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-19|Беларусь (да 18)]]|3 (0)
 |2000—2004|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-21|Беларусь (да 21)]]|36 (2)
 |2004|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Алімпійская зборная Беларусі па футболе|Беларусь (алімпійская)]]|2 (0)}}
|трэнерскія клубы            = {{футбольная кар’ера
 |2011—2018|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}}
 |2012—2013|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-21|Беларусь (да 21)]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}}
 |2018—2019|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]| 
 |2020|{{Сцяг|Літва||20px}} [[ФК Жальгірыс Вільнюс|Жальгірыс (Вільнюс)]]|
 |2021|{{Сцяг|Казахстан||20px}} [[ФК Актабэ|Актабэ]]|
 |2021|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]|
 |2021—2022|{{Сцяг|Азербайджан||20px}} [[ФК Сумгаіт|Сумгаіт]]|
 |2022—2023|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]|
 |2023—|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Сокал Саратаў|Сокал (Саратаў)]]| }}
 |2023—|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Ленінградзец| Ленінградзец]]| }}
 |2026|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ (Жодзіна)]]| }}

}}
'''Аляксей Бага''' (нар. {{ДН|4|2|1981}}, [[Барысаў]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]]) — беларускі футбаліст ([[абаронца (футбол)|абаронца]]) і трэнер. У ццяперашні час працуе галоўным трэнерам расійскага клуба «[[ФК Сокал Саратаў|Сокал]]» з [[Саратаў|Саратава]].

Малодшы брат, [[Дзмітрый Анатолевіч Бага|Дзмітрый Бага]], таксама футбаліст.

== Гульнявая кар’ера ==
Выхаванец футбольнай школы «Змена» (Мінск). Першы трэнер — Мікалай Мікалаевич Ядалаў. Дэбют у прафесійным футболе Аляксея адбыўся ў жніўні 1998 года ў складзе [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] ў родным Барысаве ў гульні супраць мазырскай «[[ФК Славія Мазыр|Славіі]]». Бага выйшаў на замену замест [[Леанід Леанідавіч Лагун|Леаніда Лагуна]], а каманда выйграла 2:0&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://fcbate.by/ru/season/calendar/id11998162 |title = 29.08.1998. БАТЭ — Славия — 2:0 |work = Афіцыйны сайт барысаўскага БАТЭ |language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20201130230003/https://fcbate.by/ru/season/calendar/id11998162 |archive-date = 2020-11-30 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

У наступным сезоне ён правёў толькі адну гульню, у сезоне 2000 — 13, а ў сезоне 2001 — ужо 25. Так паступова Бага стаў іграком асноўнага складу БАТЭ. У Барысаве Аляксей выступаў да 2006 года. У складзе БАТЭ выйграваў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|чэмпіёнскі тытул у 2002 годзе]], сярэбраныя медалі чэмпіянатаў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|2000]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] і [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004]], а таксама бронзавы медаль [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|першынства 2001 года]]. Тройчы — у 2002, 2003 і 2004 гадах — уваходзіў у спіс найлепшых ігракоў чэмпіянату Беларусі. Быў капітанам [[Зборная Беларусі па футболе U-21|маладзежнай (U-21) зборнай Беларусі]], якая ўпершыню ў гісторыі згуляла на чэмпіянаце Еўропы ў 2004 годзе.

У 2007 годзе перайшоў в латвійскую «[[ФК Даўгава Даўгаўпілс|Даўгаву]]» з [[Даўгаўпілс]]а, але ў 2008 годзе вярнуўся ў Беларусь, дзе гуляў у брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]». З-за частых пашкоджанняў вырашыў скончыць кар’еру футбаліста і стаць трэнерам. Усяго на рахунку абаронцы 176 гульняў, 17 галоў і 5 галявых перадач у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|беларускай Вышэйшай лізе]].

== Трэнерская кар’ера ==
У 2004 годзе Аляксей, які ў той час яшчэ быў іграком, паспяхова скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры]] па спецыяльнасці «трэнер по футболе» і атрымаў права на трэнерскую дзейнасць. З 2011 года працаваў у трэнерскім штабе БАТЭ&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2011-01-13|url = https://football.by/news/24773 |title = Алексей Бага: Вернулся домой |website = football.by |access-date = 2023-12-12 |language = ru}}&lt;/ref&gt;. У 2012—2013 гадах уваходзіў у трэнерскі штаб маладзёжнай (U-21) зборнай Беларусі, дапамагаючы [[Аляксей Міхайлавіч Вяргеенка|Аляксею Вяргеенку]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date = 2013-02-02 |title=Футбол. Алексей Вергеенко пройдет стажировку в БАТЭ |url=https://www.pressball.by/news/football/125047 |website = pressball.by  |language = ru |access-date=2018-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130205021149/http://www.pressball.by/news/football/125047 |archive-date=2013-02-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У 2018 годзе навучаўся на трэнерскую катэгорыю УЕФА PRO&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2017-06-16|url = https://fcbate.by/ru/infocenter/club-news/id7452 |title = В рамках обучения на тренерскую лицензию PRO |work = Афіцыйны сайт барысаўскага БАТЭ |language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20170720055846/http://fcbate.by/ru/infocenter/club-news/id7452 |archive-date = 2017-07-20 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;, у студзені 2019 года атрымаў ліцэнзію катэгорыі PRO&lt;ref&gt;{{cite web|date = |url = https://by.tribuna.com/football/1070835225.html |title = Бага получил лицензию категории PRO |website = by.tribuna.com |access-date = |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

2018 год пачаў у якасці старшага трэнера [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]. Пасля таго, як [[Алег Анатолевіч Дулуб|Алег Дулуб]] пакінуў пасаду галоўнага трэнера&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2018-06-04|url = https://sputnik.by/20180604/bateh-nazval-prichiny-uvolneniya-glavnogo-trenera-1035800303.html |title = БАТЭ назвал причины увольнения главного тренера |website = sputnik.by |access-date = 2023-12-12 |language = ru}}&lt;/ref&gt;, прайграўшы гульні за Суперкубак і Кубак Беларусі брэсцкаму «Дынама», быў пастаўлены выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера каманды&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2018-06-04|url = https://sport.tut.by/news/football/595303.html |title = Алексей Бага назначен исполняющим обязанности главного тренера БАТЭ |work = [[TUT.BY]] |language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20180620012026/https://sport.tut.by/news/football/595303.html |archive-date = 2018-06-20 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

Першая гульня пад кіраўніцтвам новага трэнера атрымалася паспяховай. БАТЭ выйграў прынцыповы матч супраць «Гомеля» з лікам 3:0, прадэманстраваўшы даволі атакуючы футбол&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://fcbate.by/ru/season/calendar/2018/id32014456 |title = БАТЭ — Гомель — 3:0 |work = Афіцыйны сайт барысаўскага БАТЭ |language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20181105202718/https://fcbate.by/ru/season/calendar/2018/id32014456 |archive-date = 2018-11-05 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. На прэс-канференцыі пасля сустрэчы Бага адзначыў: «Я магу сказаць, што нам патрэбны баланс, тры добрых забіўных форварда ці яшчэ што-небудзь. Але мне патрэбны футбол, пасля якога мы з [[Андрэй Віталевіч Вашкевіч|Андрэем Вашкевічам]] дададзім тры ачкі ў графу „ачкі“»&lt;ref&gt;{{cite web|date = |url = https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/navulicymajoj/1738114.html |title = Бага начал с победы |website = by.tribuna.com |access-date = |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

Аляксей Анатолевіч вярнуў каманду на пераможны шлях у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|чэмпіянаце Беларусі]] і вывеў яе ў групавы этап [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]]. Пасля гэтага ён з выканаўцы абавязкаў стаў паўнапраўным трэнерам БАТЭ&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2018-08-18|url = https://rsport.ria.ru/20180818/1140559307.html |title = Алексей Бага утвержден главным тренером белорусского БАТЭ |website = rsport.ria.ru |access-date = 2023-12-12 |language = ru}}&lt;/ref&gt;. За першыя сто дзён на пасадзе галоўнага трэнера каманда згуляла 16 гульняў (10 перамог, 4 нічыіх і 2 паразы з розніцай галоў 25-16&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2018-09-12|url = https://fcbate.by/ru/infocenter/club-news/id9574 |title = Алексей Бага — 100 дней у руля БАТЭ |work = Афіцыйны сайт барысаўскага БАТЭ |language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20181105204215/https://fcbate.by/ru/infocenter/club-news/id9574 |archive-date = 2018-11-05 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

4 лістапада на «Барысаў-Арэне» БАТЭ перамог «Нёман» 1:0&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://fcbate.by/ru/season/calendar/id32014472?online=2 |title = БАТЭ — Нёман — 1:0 |work = Афіцыйны сайт барысаўскага БАТЭ |language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20181105204209/https://fcbate.by/ru/season/calendar/id32014472?online=2 |archive-date = 2018-11-05 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; і заваяваў 15-ы тытул чэмпіёнаў Беларусі. Для Багі ён стаў першым у якасці галоўнага трэнера. «Мы стрымалі слова і зрабілі тое, аб чым марыў Анатоль Капскі» — сказаў Бага пасля гульні&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2018-11-04|url = https://fcbate.by/ru/infocenter/club-news/id9877 |title = &quot;Сдержали слово&quot; |work = Афіцыйны сайт барысаўскага БАТЭ |language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20181105202729/https://fcbate.by/ru/infocenter/club-news/id9877 |archive-date = 2018-11-05 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

У сезоне 2019 БАТЭ не выйграў аніводнага трафея, саступіўшы ў Суперкубку і чвэрцьфінале Кубка Беларусі, а ў чэмпіянаце барысаўскі клуб стаў другім, прапусціўшы наперад брэсцкае «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]». У снежні 2019 года Бага па заканчэнні кантракта пакінуў БАТЭ&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2019-12-19|url = https://football.by/news/134789 |title = Официально: Алексей Бага покинул пост главного тренера БАТЭ |website = football.by |access-date = 2023-12-12 |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

Пасля зыходу з БАТЭ меў некалькі варыянтаў працягу трэнерскай кар’еры, у выніку ў студзені 2020 года стаў галоўным трэнерам вільнюскага «[[ФК Жальгірыс Вільнюс|Жальгірыса]]»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2020-01-19|url = https://football.by/news/135792 |title = Официально: Алексей Бага - главный тренер вильнюсского &quot;Жальгириса&quot; |website = football.by |access-date = 2023-12-12 |language = ru}}&lt;/ref&gt;. Упершыню за чатыры гады прывёў клуб да чэмпіёнства. У снежні 2020 года пакінуў «Жальгірыс»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2020-12-21|url = https://football.by/news/146998 |title = Официально: Алексей Бага ушел из &quot;Жальгириса&quot; |website = football.by |access-date = 2023-12-12 |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

У студзені 2021 года быў афіцыйна прадстаўлены ў якасці галоўнага трэнера казахстанскага «[[ФК Актабэ|Актабэ]]»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2021-01-21|url = https://football.by/news/147800 |title = Алексей Бага - главный тренер &quot;Актобе&quot; |website = football.by |access-date = 2023-12-12 |language = ru}}&lt;/ref&gt;, аднак ужо ў маі пасля шэрагу няўдалых матчаў пакінуў пасаду&lt;ref&gt;{{Cite web |date = 2021-05-05 |title=&quot;Премьер-лига не прощает&quot;. Алексей Бага покинул &quot;Актобе&quot; |url=https://www.pressball.by/pbonline/football/88683 |website = pressball.by  |language = ru |access-date=2021-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629214111/https://www.pressball.by/pbonline/football/88683 |archive-date=2021-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У верасні 2021 года ўзначаліў салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2021-09-21|url = https://football.by/news/156232 |title = &quot;Шахтер&quot; объявил о назначении Алексея Баги на пост главного тренера |website = football.by |access-date = 2023-12-12 |language = ru}}&lt;/ref&gt;, які прывёў да перамогі ў чэмпіянаце Беларусі. Па заканчэнні сезона ў снежні 2021 года пакінуў салігорскі клуб&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2021-12-01|url = https://football.by/news/158863 |title = &quot;Я решил, что так будет лучше&quot;. Алексей Бага покинул &quot;Шахтер&quot; |website = football.by |access-date = 2023-12-12 |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

30 снежня 2021 года было абвешчана аб прызначэнні Багі галоўным трэнерам азербайджанскага «[[ФК Сумгаіт|Сумгаіта]]»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2021-12-30|url = https://football.by/news/159798 |title = Алексей Бага возглавил азербайджанский &quot;Сумгаит&quot; |website = football.by |access-date = 2023-12-12 |language = ru}}&lt;/ref&gt;. Па выніках сезона 2021/22 клуб захаваў месца ў элітным дывізіёне, але сезон 2022/23 пачаў няўдала, пасля сямі матчаў маючы 3 ачкі і займаючы перадапошняе месца. У верасні 2022 года па пагадненні бакоў пакінуў «Сумгаіт»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2022-09-21|url = https://football.by/news/167917 |title = &quot;Сумгаит&quot; расстался с Алексеем Багой |website = football.by |access-date = 2023-12-12 |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

У снежні 2022 года зноў стаў галоўныў трэнерам салігорскага «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёра]]»&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2022-12-21|url = https://football.by/news/170670 |title = &quot;Шахтер&quot; официально представил Алексея Багу в качестве главного тренера |website = football.by |access-date = 2023-12-12 |language = ru}}&lt;/ref&gt;. У маі 2023 года «Шахцёр» па выніках справы аб дагаварных матчах быў пазбаўлены 35 ачкоў у чэмпіянаце і болей не прэтэндаваў на высокія месцы, многія ігракі хутка пакінулі клуб, аднак Бага застаўся на чале каманды, дапамог ёй скончыць чэмпіянат з дадаткай колькасцю ачкоў і застацца ў Вышэйшай лізе. У снежні 2023 года па пагадненні бакоў пакінуў салігорскі клуб&lt;ref&gt;{{cite web |date = 2023-12-11 |url = https://www.fcshakhter.by/article.asp?id=3495 |title = Алексей Бага покинул «Шахтер» |work = Афіцыйны сайт салігорскага «Шахцёра» |access-date = 2023-12-12 |language = ru |archive-date = 11 снежня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231211112425/https://www.fcshakhter.by/article.asp?id=3495 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; і хутка стаў галоўным трэнерам саратаўскага «[[ФК Сокал Саратаў|Сокала]]» з другога дывізіёна Расіі&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2023-12-12|url = https://football.by/news/181738 |title = Алексей Бага возглавил команду-аутсайдера российского Д2 |website = football.by |access-date = 2023-12-12 |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

16 ліпеня 2026 года быў прызначаны на пасаду галоўнага трэнера «Тарпеда-БелАЗ». 21 верасня 2026 года, пасля буйной паразы ад Віцебска (0:6), падаў у адстаўку з пасады галоўнага трэнера. 24 верасня 2026 года пакінуў пасаду галоўнага трэнера «Тарпеда-БелАЗ». Савет дырэктараў жодзінскага клуба прыняў адстаўку спецыяліста, з якім каманда саступіла ў 6 матчах з 8.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад маладзёжнай зборнай Беларусі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2004}}

{{DEFAULTSORT:Бага Аляксей Анатолевіч}}
[[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК БАТЭ]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК РШВСМ-Алімпія]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Даўгава Даўгаўпілс]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Брэст]]
[[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Трэнеры ФК БАТЭ]]
[[Катэгорыя:Трэнеры ФК Жальгірыс Вільнюс]]
[[Катэгорыя:Трэнеры ФК Актабэ]]
[[Катэгорыя:Трэнеры ФК Шахцёр Салігорск]]
[[Катэгорыя:Трэнеры ФК Сумгаіт]]
[[Катэгорыя:Трэнеры ФК Сокал Саратаў]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі БДУФК]]</text>
      <sha1>b0zy5j0lofkxb0nr068nc1p591gb75t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2018 ФК Гарадзея</title>
    <ns>0</ns>
    <id>580288</id>
    <revision>
      <id>5204500</id>
      <parentid>5192152</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22778" sha1="tned5c103wy3sm36j716gv2d19xg4q7" xml:space="preserve">{{Сезон футбольнага клуба
| клуб                               = {{Сцяг Беларусі}} [[ФК Гарадзея|Гарадзея]]
| лагатып                            =
| сезон                              = 2018
| пасада кіраўніка                   = Дырэктар
| кіраўнік                           = {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Уладзіміравіч Марчанка|Аляксандр Марчанка]]
| трэнер                             = {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Яромка]]
| капітан                            = {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Лебедзеў]]
| стадыён                            = [[Гарадзея (стадыён)|«Гарадзея»]]
| умяшчальнасць                      = 1000

| турнір1                            = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая ліга]]
| вынік1                             = 9 месца
| турнір2                            = [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Кубак Беларусі 2018/19]]
| вынік2                             = 1/8 фіналу

| бамбардзір                         = {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Лебедзеў]] (12 галоў)

| папярэдні сезон                    = [[Сезон 2017 ФК Гарадзея|2017]]
| наступны сезон                     = [[Сезон 2019 ФК Гарадзея|2019]]

|pattern_la1 = _gorodeya1819h
|pattern_b1 =  _gorodeya1819h
|pattern_ra1 = _gorodeya1819h
|pattern_sh1 = _gorodeya1819h
|pattern_so1 = 
|leftarm1 = 008812
|rightarm1 = 008812
|shorts1 = 008812
|socks1 = 008812
|pattern_la2 = _gorodeya1819a
|pattern_b2 = _gorodeya1819a
|pattern_ra2 = _gorodeya1819a
|pattern_sh2 = _gorodeya1819a
|pattern_so2 = 
|leftarm2 = FFFFFF
|body2 = FFFFFF
|rightarm2 = FFFFFF
|shorts2 = FFFFFF
|socks2 = FFFFFF
}}

У 2018 годзе футбольны клуб [[ФК Гарадзея|«Гарадзея»]] прымаў удзел у двух афіцыйных турнірах: 
* [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Чэмпіянаце Беларусі 2018]] (9 месца),
* [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Кубку Беларусі 2018/2019]] (паражэнне ў 1/8 фіналу).

== Склад каманды ==
=== Ігракі ===
{{Склад футбольнага клуба}}
{{Гулец|2|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Дзмітрый Мікалаевіч Ігнаценка|Дзмітрый Ігнаценка]]||1988}}
{{Гулец|3|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Павел Пласконны]]||1985}}
{{Гулец|4|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Сямён Шасцілоўскі]]||1994}}
{{Гулец|7|{{Сцяг Арменіі}}|ПА|[[Гукас Пагасян]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;||1994}}
{{Гулец|8|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Сяргей Усеня]]||1988}}
{{Гулец|9|{{Сцяг Сербіі}}|Нап|[[Боян Дубаіч]]||1990}}
{{Гулец|10|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Дзмітрый Лебедзеў]]||1986}}
{{Гулец|11|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Арцём Кійко]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;||1996}}
{{Гулец|13|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Павел Назаранка]]||1995}}
{{Гулец|16|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Кірыл Паўлючак]]||1984}}
{{Гулец|20|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Ілья Коваль]]||1998}}
{{Гулец|21|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Юрый Валовік]]||1993}}
{{Гулец|22|{{Сцяг Сербіі}}|ПА|[[Іван Петравіч]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;||1993}}
{{Гулец|23|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Арцём Валовіч]]||1999}}
{{Гулец|25|{{Сцяг Расіі}}|ПА|[[Міхаіл Башылаў]]||1993}}
{{Гулец|35|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Сяргей Пушнякоў]]||1993}}
{{Гулец|72|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Аляксандр Пазняк]]||1994}}
{{Падзел складу}}
{{Гулец|77|{{Сцяг Сербіі}}|ПА|[[Мілан Ераміч]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;||1988}}
{{Гулец|84|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Мікалай Раманюк]]||1984}}
{{Гулец|85|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Дзмітрый Пархачаў]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;||1984}}
{{Гулец|88|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Андрэй Варанкоў]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;||1989}}
{{Гулец|95|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Мацвей Францкевіч]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;||1995}}
{{Гулец|98|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Ілья Баглай]]||1998}}
{{Гулец|99|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Уладзіслаў Васілючак]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;||1994}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Ягор Аляксеенка]]||1998}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Гулец|1|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Ігар Даўгяла]]||1985}}
{{Гулец|7|{{Сцяг Сербіі}}|ПА|[[Андрэя Лазавіч]]||1994}}
{{Гулец|11|{{Сцяг Расіі}}|ПА|[[Андрэй Сарокін]]||1996}}
{{Гулец|14|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Сяргей Іванавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]]||1990}}
{{Гулец|28|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Мікалай Зянько]]||1989}}
{{Гулец|53|{{Сцяг Літвы}}|Аб|[[Эдгарас Жарскіс]]||1994}}
{{Гулец|55|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Марцін Арцюх]]||1996}}
{{Гулец|77|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Уладзіслаў Завадскі]]||1996}}
{{Канец складу}}

&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Футбаліст пакінуў «Гарадзею» (яго нумар можа быць перададзены іншаму іграку)

* Пасля рыскі пададзены ігракі, якія прыйшлі ў каманду ў сярэдзіне сезону
* Капітан каманды:
** {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Лебедзеў]]

=== Трэнерскі штаб ===
* {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Яромка]] (1967 г.н.) — галоўны трэнер
* {{Сцяг Беларусі}} [[Алег Аляксандравіч Радушка|Алег Радушка]] (1967 г.н.) — старшы трэнер
* {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Халецкі]] (1984 г.н.) — трэнер
* {{Сцяг Беларусі}} [[Ігар Гарэлаў]] (1972 г.н.) — трэнер па навукова-метадычнай працы
* {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Шалай]] (1974 г.н.) — трэнер брамнікаў
* {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Ананевіч]] (1978 г.н.) — галоўны трэнер дубля

== Трансферы ==
=== Зіма 2017—2018 ===
{{col-begin}}
{{col-2}}

==== Прыйшлі ў клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!Дата
!Пазіцыя
!Ігрок
!Папярэдні клуб
|-
|align=&quot;center&quot;|20.12.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/108122.html Василючек на два года продлил контракт с &quot;Неманом&quot; и вновь уедет в аренду в &quot;Городею&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Брамнік (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Уладзіслаў Васілючак]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Нёман Гродна|Нёман]]
|-
| ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Павел Назаранка]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]
|-
|align=&quot;center&quot;|08.01.2018&lt;ref&gt;[http://football.by/news/108627.html &quot;Городея&quot; арендовала Кийко у минского &quot;Динамо&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападнік (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Арцём Кійко]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] 
|-
|align=&quot;center&quot;|11.01.2018&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/108793.html &quot;Городея&quot; официально сообщила об аренде у &quot;Шахтера&quot; Александра Позняка]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Аляксандр Пазняк]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]
|-
|align=&quot;center&quot;|20.01.2018&lt;ref&gt;[http://football.by/news/109107.html Пушняков стал игроком &quot;Городеи&quot;, Сиденко и Белов не подошли клубу]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Сяргей Пушнякоў]] || {{Сцяг Латвіі|20px}} [[ФК Спартак Юрмала|Спартак]]
|-
|align=&quot;center&quot;|07.02.2018&lt;ref&gt;[http://football.by/news/109671.html Армянский хавбек Погосян стал игроком &quot;Городеи&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Арменіі|20px}} [[Гукас Пагасян]] || {{Сцяг Арменіі|20px}} [[ФК Бананц|Бананц]]
|-
|align=&quot;center&quot;|21.02.2018&lt;ref&gt;[http://football.by/news/110173.html Шестиловский подписал двухлетний контракт с &quot;Городеей&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Сямён Шасцілоўскі]]&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]
|-
|align=&quot;center&quot;|11.03.2018&lt;ref&gt;[http://football.by/news/110785.html &quot;Городея&quot; подписала вратаря Францкевича]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Брамнік (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Мацвей Францкевіч]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]]
|-
|align=&quot;center&quot;|17.03.2018&lt;ref&gt;[http://football.by/news/111007.html &quot;Городея&quot; подписала сербского полузащитника Петровича]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[Іван Петравіч]] || {{Сцяг Славеніі|20px}} [[ФК Брэжыцы|Брэжыцы]]
|-
|align=&quot;center&quot;|06.04.2018&lt;ref&gt;[http://football.by/news/111681.html Сербский хавбек Ермич стал игроком &quot;Городеи&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[Мілан Ераміч]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[ФК Дынама Вране|Дынама (Вране)]]
|-
|}
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;Падаўжэнне арэнды&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;У арэнду&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;Раней — у арэндзе&lt;/small&gt;

{{col-2}}

==== Пакінулі клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!Дата
!Пазіцыя
!Ігрок
!Новы клуб
|-
|align=&quot;center&quot;|04.12.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/107581.html Тайнан Велкер покинул &quot;Городею&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Бразіліі|20px}} [[Таянан Велкір]] || {{Сцяг Грэцыі|20px}} [[ФК Іракліс|Іракліс]]
|-
|align=&quot;center&quot;|28.12.2017&lt;ref name=&quot;6_ігракоў&quot;&gt;[https://by.tribuna.com/football/1058792348.html Ярославский, Йоксимович, Шидловский и Якубович покидают «Городею»]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Брамнік (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Максім Хутко]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]
|-
| || align=&quot;center&quot;| [[Брамнік (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Уладзіслаў Шэрман]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || ''свабодны агент''
|- 
|align=&quot;center&quot;|28.12.2017&lt;ref name=&quot;6_ігракоў&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Андрэй Карбоўскі]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; || {{Сцяг Польшчы|20px}} [[ФК Рух Высоке Мазавецке|Рух (Высоке Мазавецке)]]
|-
|align=&quot;center&quot;|28.12.2017&lt;ref name=&quot;6_ігракоў&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[Мілан Ёксімавіч]] || {{Сцяг Ісландыі|20px}} [[ФК Акурэйры|Акурэйры]]
|-
|align=&quot;center&quot;|28.12.2017&lt;ref name=&quot;6_ігракоў&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Яўген Шыдлоўскі]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Ліда|Ліда]]
|-
|align=&quot;center&quot;|28.12.2017&lt;ref name=&quot;6_ігракоў&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Вячаслаў Яраслаўскі]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Ліда|Ліда]]
|-
|align=&quot;center&quot;|28.12.2017&lt;ref name=&quot;6_ігракоў&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Дзяніс Якубовіч]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]]
|-
| || align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Сцяпан Кунцэвіч]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Маладзечна-ДЮСШ-4|Маладзечна-ДЮСШ-4]]
|- 
|align=&quot;center&quot;|10.01.2018&lt;ref&gt;[http://football.by/news/108722.html Шибун, Шидловский и Якубович покидают &quot;Городею&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Міхаіл Шыбун]]&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]
|-
|align=&quot;center&quot;|05.03.2018&lt;ref&gt;[https://by.tribuna.com/football/1060932470.html Завадский перешел в «Славию» на правах аренды]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Уладзіслаў Завадскі]]&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Славія Мазыр|Славія]] 
|- 
|}
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;Раней — у «Граніце» ў арэндзе&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;Раней — у [[ФК Смаргонь|«Смаргоні»]] ў арэндзе&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;З арэнды&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;У арэнду, раней — у [[ФК Смалявічы-СТІ|«Смалявічах-СТІ»]] ў арэндзе&lt;/small&gt;

{{col-end}}

=== Лета 2018 ===
{{col-begin}}
{{col-2}}

==== Прыйшлі ў клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!Дата
!Пазіцыя
!Ігрок
!Папярэдні клуб
|-
|align=&quot;center&quot;|06.07.2018&lt;ref name=&quot;Ціханоўскі_Зянько_Лазавіч&quot;&gt;[http://football.by/news/115189.html Ряды &quot;Городеи&quot; пополнили серб и два белоруса]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Сяргей Іванавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]] || {{Сцяг Таджыкістана|20px}} [[ФК Істыклол Душанбэ|Істыклол]]
|-
|align=&quot;center&quot;|06.07.2018&lt;ref name=&quot;Ціханоўскі_Зянько_Лазавіч&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападнік (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Мікалай Зянько]] || {{Сцяг Таджыкістана|20px}} [[ФК Істыклол Душанбэ|Істыклол]]
|-
|align=&quot;center&quot;|06.07.2018&lt;ref name=&quot;Ціханоўскі_Зянько_Лазавіч&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападнік (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Сербіі|20px|20px}} [[Андрэя Лазавіч]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[ФК Табанэ 1970|Табанэ 1970]]
|-
|align=&quot;center&quot;|18.07.2018&lt;ref&gt;[http://football.by/news/115669.html Завадский вернулся в &quot;Городею&quot; по окончании срока аренды в &quot;Славии&quot;]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Уладзіслаў Завадскі]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Славія Мазыр|Славія]] 
|- 
|align=&quot;center&quot;|19.07.2018&lt;ref&gt;[http://football.by/news/115737.html Российский хавбек Сорокин пополнил ряды &quot;Городеи&quot;]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Расіі|20px}} [[Андрэй Сарокін]] || {{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК Сахалін|Сахалін]] 
|-
|align=&quot;center&quot;|28.07.2018&lt;ref&gt;[http://football.by/news/116078.html Довгялло перешел в &quot;Городею&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Брамнік (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Ігар Даўгяла]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]] 
|- 
|align=&quot;center&quot;|13.08.2018&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/116675.html Артюх стал игроком &quot;Городеи&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Марцін Арцюх]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Слонім-2017|Слонім-2017]]
|-
|align=&quot;center&quot;|18.08.2018&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/116860.html Литовский защитник Жарскис стал игроком &quot;Городеи&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Літвы|20px}} [[Эдгарас Жарскіс]] || {{Сцяг Польшчы|20px}} [[ФК Бытовія Бытаў|Бытовія]] 
|- 
|}

&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;З арэнды&lt;/small&gt;

{{col-2}}

==== Пакінулі клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!Дата
!Пазіцыя
!Ігрок
!Новы клуб
|-
| ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[Мілан Ераміч]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[ФК Дынама Панчава|Дынама (Панчава)]]
|-
|align=&quot;center&quot;|19.06.2018&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.football.by/news/114433.html |title=&quot;Городея&quot; рассталась с Пархачевым |access-date=9 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180621202250/http://www.football.by/news/114433.html |archivedate=21 чэрвеня 2018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Дзмітрый Пархачаў]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачы]] 
|-
|align=&quot;center&quot;|19.06.2018&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://fcgorodeya.by/press-centr/novosti/~showNews/5555555555 |title=Гукас Погосян покинул &quot;Городею&quot; |access-date=9 снежня 2018 |archive-date=22 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622021255/http://fcgorodeya.by/press-centr/novosti/~showNews/5555555555 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Арменіі|20px}} [[Гукас Пагасян]] || {{Сцяг Арменіі|20px}} [[ФК Алашкерт|Алашкерт]] 
|-
|align=&quot;center&quot;|12.07.2018&lt;ref&gt;[http://football.by/news/115407.html Кийко покинул &quot;Городею&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападнік (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Арцём Кійко]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] 
|-
|align=&quot;center&quot;|18.07.2018&lt;ref&gt;[http://football.by/news/115652.html &quot;Городея&quot; рассталась с Воронковым]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападнік (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Андрэй Варанкоў]] || ''свабодны агент''
|-
|align=&quot;center&quot;|20.07.2018&lt;ref&gt;[http://fcgorodeya.by/press-centr/novosti/~showNews/5465859999 &quot;Городея&quot; рассталась с голкипером Матвеем Францкевичем] {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Брамнік (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Мацвей Францкевіч]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] 
|-
|align=&quot;center&quot;|03.08.2018&lt;ref&gt;[http://football.by/news/116265.html Василючек покинул &quot;Городею&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Брамнік (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Уладзіслаў Васілючак]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Нёман Гродна|Нёман]]
|-
|align=&quot;center&quot;|17.08.2018&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/116821.html Сербский полузащитник Петрович покинул &quot;Городею&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[Іван Петравіч]] || ''свабодны агент''
|-
|}
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;З арэнды&lt;/small&gt;

{{col-end}}

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://football.by/stat/belarus/2018/teams/39/ Сезон 2018 на сайце football.by]
* [http://www.teams.by/champ/persons/46/2350/ Сезон 2018 на сайце teams.by]

[[Катэгорыя:Сезоны ФК Гарадзея|2018]]
[[Катэгорыя:Сезоны футбольных клубаў Беларусі 2018|Гарадзея]]</text>
      <sha1>tned5c103wy3sm36j716gv2d19xg4q7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:НП Жанааркінскага раёна</title>
    <ns>10</ns>
    <id>581325</id>
    <revision>
      <id>5204374</id>
      <parentid>5200758</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3174" sha1="0sxdrm3dlh1lwxbz5moutvww23llyxt" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Жанааркінскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] 
|утрыманне =
{{nobr|[[Айнабулак (Жанааркінскі раён)|Айнабулак]] •}}
{{nobr|[[Айшырак]] •}}
{{nobr|[[Акбастау (Жанааркінскі раён)|Акбастау]] •}}
{{nobr|[[Актайлак (Карагандзінская вобласць)|Актайлак]] •}}
{{nobr|[[Актасты (Жанааркінскі раён)|Актасты]] •}}
{{nobr|[[Актау (Жанааркінскі раён)|Актау]] •}}
{{nobr|[[Актубек (Жанааркінскі раён)|Актубек]] •}}
{{nobr|[[Алгабас (Жанааркінскі раён)|Алгабас]] •}}
{{nobr|[[Арынбай]] •}}
{{nobr|'''[[Атасу]] •}}'''
{{nobr|[[Атасу (Актубекская сельская акруга)|Атасу]] (Актубекская с.а.) •}}
{{nobr|[[Атасу (Байдалы бійская сельская акруга)|Атасу]] (Байдалы бійская с.а.) •}}
{{nobr|[[Байгул (Карагандзінская вобласць)|Байгул]] •}}
{{nobr|[[Бідайык (Бідайыкская сельская акруга)|Бідайык]] (Бідайыкская с.а.) •}}
{{nobr|[[Бідайык (Цалінная сельская акруга)|Бідайык]] (Цалінная с.а.) •}}
{{nobr|[[Ераліеў]] •}}
{{nobr|[[Жамарт]] •}}
{{nobr|[[Караагаш (Жанааркінскі раён)|Караагаш]] •}}
{{nobr|[[Карамола (Карагандзінская вобласць)|Карамола]] •}}
{{nobr|[[Кезен (сяло)|Кезен]] •}}
{{nobr|[[Кенжэбайсамай]] •}}
{{nobr|[[Кірава (Карагандзінская вобласць)|Кірава]] •}}
{{nobr|[[Клыч (сяло)|Клыч]] •}}
{{nobr|[[Кызылжар (Жанааркінскі раён)|Кызылжар]] •}}
{{nobr|[[Аул імя Мукажана Жумажанава|ім. Мукажана Жумажанава]] •}}
{{nobr|[[Мынадыр]] •}}
{{nobr|[[Раз’езд 69 км]] •}}
{{nobr|[[Раз’езд 117 км]] •}}
{{nobr|[[Раз’езд 189 км]] •}}
{{nobr|[[Талдыбулак (Карагандзінская вобласць)|Талдыбулак]] •}}
{{nobr|[[Тугіскен (Улытаўская вобласць)|Тугіскен]] •}}
{{nobr|[[Уркендэу (Карагандзінская вобласць)|Уркендэу]] }}
{{nobr|[[Ынталы (Жанааркінскі раён)|Ынталы]] •}}
{{nobr|[[Ынтымак (Жанааркінскі раён)|Ынтымак]] •}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] 
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0sxdrm3dlh1lwxbz5moutvww23llyxt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204388</id>
      <parentid>5204374</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5204388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3175" sha1="tkkdr0xiybxo2y5xa1wm51stlac5y09" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Жанааркінскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] 
|утрыманне =
{{nobr|[[Айнабулак (Жанааркінскі раён)|Айнабулак]] •}}
{{nobr|[[Айшырак]] •}}
{{nobr|[[Акбастау (Жанааркінскі раён)|Акбастау]] •}}
{{nobr|[[Актайлак (Карагандзінская вобласць)|Актайлак]] •}}
{{nobr|[[Актасты (Жанааркінскі раён)|Актасты]] •}}
{{nobr|[[Актау (Жанааркінскі раён)|Актау]] •}}
{{nobr|[[Актубек (Жанааркінскі раён)|Актубек]] •}}
{{nobr|[[Алгабас (Жанааркінскі раён)|Алгабас]] •}}
{{nobr|[[Арынбай]] •}}
{{nobr|'''[[Атасу]] •}}'''
{{nobr|[[Атасу (Актубекская сельская акруга)|Атасу]] (Актубекская с.а.) •}}
{{nobr|[[Атасу (Байдалы бійская сельская акруга)|Атасу]] (Байдалы бійская с.а.) •}}
{{nobr|[[Байгул (Карагандзінская вобласць)|Байгул]] •}}
{{nobr|[[Бідайык (Бідайыкская сельская акруга)|Бідайык]] (Бідайыкская с.а.) •}}
{{nobr|[[Бідайык (Цалінная сельская акруга)|Бідайык]] (Цалінная с.а.) •}}
{{nobr|[[Ераліеў]] •}}
{{nobr|[[Жамарт]] •}}
{{nobr|[[Караагаш (Жанааркінскі раён)|Караагаш]] •}}
{{nobr|[[Карамола (Карагандзінская вобласць)|Карамола]] •}}
{{nobr|[[Кезен (аул)|Кезен]] •}}
{{nobr|[[Кенжэбайсамай]] •}}
{{nobr|[[Кірава (Карагандзінская вобласць)|Кірава]] •}}
{{nobr|[[Клыч (сяло)|Клыч]] •}}
{{nobr|[[Кызылжар (Жанааркінскі раён)|Кызылжар]] •}}
{{nobr|[[Аул імя Мукажана Жумажанава|ім. Мукажана Жумажанава]] •}}
{{nobr|[[Мынадыр]] •}}
{{nobr|[[Раз’езд 69 км]] •}}
{{nobr|[[Раз’езд 117 км]] •}}
{{nobr|[[Раз’езд 189 км]] •}}
{{nobr|[[Талдыбулак (Карагандзінская вобласць)|Талдыбулак]] •}}
{{nobr|[[Тугіскен (Улытаўская вобласць)|Тугіскен]] •}}
{{nobr|[[Уркендэу (Карагандзінская вобласць)|Уркендэу]] •}}
{{nobr|[[Ынталы (Жанааркінскі раён)|Ынталы]] •}}
{{nobr|[[Ынтымак (Жанааркінскі раён)|Ынтымак]] •}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] 
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tkkdr0xiybxo2y5xa1wm51stlac5y09</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204398</id>
      <parentid>5204388</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5204398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3157" sha1="1h8r9f1wid1gm6j9xe7xswuxdwatgna" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Жанааркінскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] 
|утрыманне =
{{nobr|[[Айнабулак (Жанааркінскі раён)|Айнабулак]] •}}
{{nobr|[[Айшырак]] •}}
{{nobr|[[Акбастау (Жанааркінскі раён)|Акбастау]] •}}
{{nobr|[[Актайлак (Карагандзінская вобласць)|Актайлак]] •}}
{{nobr|[[Актасты (Жанааркінскі раён)|Актасты]] •}}
{{nobr|[[Актау (Жанааркінскі раён)|Актау]] •}}
{{nobr|[[Актубек (Жанааркінскі раён)|Актубек]] •}}
{{nobr|[[Алгабас (Жанааркінскі раён)|Алгабас]] •}}
{{nobr|[[Арынбай]] •}}
{{nobr|'''[[Атасу]] •}}'''
{{nobr|[[Атасу (Актубекская сельская акруга)|Атасу]] (Актубекская с.а.) •}}
{{nobr|[[Атасу (Байдалы бійская сельская акруга)|Атасу]] (Байдалы бійская с.а.) •}}
{{nobr|[[Байгул (Карагандзінская вобласць)|Байгул]] •}}
{{nobr|[[Бідайык (Бідайыкская сельская акруга)|Бідайык]] (Бідайыкская с.а.) •}}
{{nobr|[[Бідайык (Цалінная сельская акруга)|Бідайык]] (Цалінная с.а.) •}}
{{nobr|[[Ераліеў]] •}}
{{nobr|[[Жамарт]] •}}
{{nobr|[[Караагаш (Жанааркінскі раён)|Караагаш]] •}}
{{nobr|[[Карамола (Карагандзінская вобласць)|Карамола]] •}}
{{nobr|[[Кезен (аул)|Кезен]] •}}
{{nobr|[[Кенжэбайсамай]] •}}
{{nobr|[[Кірава (Карагандзінская вобласць)|Кірава]] •}}
{{nobr|[[Кылыш]] •}}
{{nobr|[[Кызылжар (Жанааркінскі раён)|Кызылжар]] •}}
{{nobr|[[Аул імя Мукажана Жумажанава|ім. Мукажана Жумажанава]] •}}
{{nobr|[[Мынадыр]] •}}
{{nobr|[[Раз’езд 69 км]] •}}
{{nobr|[[Раз’езд 117 км]] •}}
{{nobr|[[Раз’езд 189 км]] •}}
{{nobr|[[Талдыбулак (Карагандзінская вобласць)|Талдыбулак]] •}}
{{nobr|[[Тугіскен (Улытаўская вобласць)|Тугіскен]] •}}
{{nobr|[[Уркендэу (Карагандзінская вобласць)|Уркендэу]] •}}
{{nobr|[[Ынталы (Жанааркінскі раён)|Ынталы]] •}}
{{nobr|[[Ынтымак (Жанааркінскі раён)|Ынтымак]] •}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] 
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1h8r9f1wid1gm6j9xe7xswuxdwatgna</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204401</id>
      <parentid>5204398</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:01:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3157" sha1="40l5bmxtytje76vb6d27mx0sshwajqk" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Жанааркінскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] 
|утрыманне =
{{nobr|[[Айнабулак (Жанааркінскі раён)|Айнабулак]] •}}
{{nobr|[[Айшырак]] •}}
{{nobr|[[Акбастау (Жанааркінскі раён)|Акбастау]] •}}
{{nobr|[[Актайлак (Карагандзінская вобласць)|Актайлак]] •}}
{{nobr|[[Актасты (Жанааркінскі раён)|Актасты]] •}}
{{nobr|[[Актау (Жанааркінскі раён)|Актау]] •}}
{{nobr|[[Актубек (Жанааркінскі раён)|Актубек]] •}}
{{nobr|[[Алгабас (Жанааркінскі раён)|Алгабас]] •}}
{{nobr|[[Арынбай]] •}}
{{nobr|'''[[Атасу]] •}}'''
{{nobr|[[Атасу (Актубекская сельская акруга)|Атасу]] (Актубекская с.а.) •}}
{{nobr|[[Атасу (Байдалы бійская сельская акруга)|Атасу]] (Байдалы бійская с.а.) •}}
{{nobr|[[Байгул (Карагандзінская вобласць)|Байгул]] •}}
{{nobr|[[Бідайык (Бідайыкская сельская акруга)|Бідайык]] (Бідайыкская с.а.) •}}
{{nobr|[[Бідайык (Цалінная сельская акруга)|Бідайык]] (Цалінная с.а.) •}}
{{nobr|[[Ераліеў]] •}}
{{nobr|[[Жамарт]] •}}
{{nobr|[[Караагаш (Жанааркінскі раён)|Караагаш]] •}}
{{nobr|[[Карамола (Карагандзінская вобласць)|Карамола]] •}}
{{nobr|[[Кезен (аул)|Кезен]] •}}
{{nobr|[[Кенжэбайсамай]] •}}
{{nobr|[[Кірава (Карагандзінская вобласць)|Кірава]] •}}
{{nobr|[[Кызылжар (Жанааркінскі раён)|Кызылжар]] •}}
{{nobr|[[Кылыш]] •}}
{{nobr|[[Аул імя Мукажана Жумажанава|ім. Мукажана Жумажанава]] •}}
{{nobr|[[Мынадыр]] •}}
{{nobr|[[Раз’езд 69 км]] •}}
{{nobr|[[Раз’езд 117 км]] •}}
{{nobr|[[Раз’езд 189 км]] •}}
{{nobr|[[Талдыбулак (Карагандзінская вобласць)|Талдыбулак]] •}}
{{nobr|[[Тугіскен (Улытаўская вобласць)|Тугіскен]] •}}
{{nobr|[[Уркендэу (Карагандзінская вобласць)|Уркендэу]] •}}
{{nobr|[[Ынталы (Жанааркінскі раён)|Ынталы]] •}}
{{nobr|[[Ынтымак (Жанааркінскі раён)|Ынтымак]] •}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] 
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>40l5bmxtytje76vb6d27mx0sshwajqk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:НП Каркаралінскага раёна</title>
    <ns>10</ns>
    <id>581330</id>
    <revision>
      <id>5204382</id>
      <parentid>5203761</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5204382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4893" sha1="mx3yigs84a4mfsq3hwpmnvrn1t79li3" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Каркаралінскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Каркаралінскі раён|Каркаралінскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr|[[Абыз (аул)|Абыз]] •}}
{{nobr|[[Айнабулак (Абайская сельская акруга)|Айнабулак]] (Абайская с.а.) •}}
{{nobr|[[Айнабулак (аульная акруга Балкантау)|Айнабулак]] (а.а. Балкантау) •}} 
{{nobr|[[Айнабулак (Цеміршынская сельская акруга)|Айнабулак]] (Цеміршынская с.а.) •}}
{{nobr|[[Айрык (Карагандзінская вобласць)|Айрык]] •}}
{{nobr|[[Айыр (аул)|Айыр]] •}}
{{nobr|[[Акбай-Кызылбай]] •}}
{{nobr|[[Акжол (Каркаралінскі раён)|Акжол]] •}}
{{nobr|[[Акора (Карагандзінская вобласць)|Акора]] •}}
{{nobr|[[Актасты (Каркаралінскі раён)|Актасты]] •}}
{{nobr|[[Акцерэк (Карагандзінская вобласць)|Акцерэк]] •}}
{{nobr|[[Акшакы (Каркаралінскі раён)|Акшакы]] •}}
{{nobr|[[Апаз (Карагандзінская вобласць)|Апаз]] •}}
{{nobr|[[Асібай]] •}}
{{nobr|[[Атантай]] •}}
{{nobr|[[Бакты (Карагандзінская вобласць)|Бакты]] •}}
{{nobr|[[Барлыбулак]] •}}
{{nobr|[[Бастал]] •}}
{{nobr|[[Белдэўтас]] •}}
{{nobr|[[Бесаба (Карагандзінская вобласць)|Бесаба]] •}}
{{nobr|[[Буркіты (станцыя)|Буркіты]] •}}
{{nobr|[[Буркіты (Карагандзінская вобласць)|Буркіты]] •}}
{{nobr|[[Егіндыбулак (Карагандзінская вобласць)|Егіндыбулак]] •}}
{{nobr|[[Едырэй]] •}}
{{nobr|[[Ежэбай]] •}}
{{nobr|[[Жалпакшылік]] •}}
{{nobr|[[Жанажол (Карагандзінская вобласць)|Жанажол]] •}}
{{nobr|[[Жананегіз]] •}}
{{nobr|[[Жанатаган]] •}}
{{nobr|[[Жанібек (Карагандзінская вобласць)|Жанібек]] •}}
{{nobr|[[Жарлы (сельская акруга Нуркена)|Жарлы]] (с.а. Нуркена) •}}
{{nobr|[[Жарлы (Тэгісшылдзікская сельская акруга)|Жарлы]] (Тэгісшылдзікская с.а.) •}}
{{nobr|[[Жэкежал]] •}}
{{nobr|[[Кактас (Карагандзінская вобласць)|Кактас]] •}}
{{nobr|[[Калбасы (аул)|Калбасы]] •}}
{{nobr|[[Карыншы]] •}}
{{nobr|[[Караагаш (Карагандзінская вобласць)|Караагаш]] •}}
{{nobr|[[Карабулак (Карагандзінская вобласць)|Карабулак]] •}}
{{nobr|[[Карагайлы (Каркаралінскі раён)|Карагайлы]] •}}
{{nobr|[[Караколь (Карагандзінская вобласць)|Караколь]] •}}
{{nobr|[[Карашакы (Карагандзінская вобласць)|Карашакы]] •}}
{{nobr|'''[[Каркаралінск]] •}}'''
{{nobr|[[Каянды (Каркаралінскі раён)|Каянды]] •}}
{{nobr|[[Кент (Карагандзінская вобласць)|Кент]] •}}
{{nobr|[[Кызылту (Каркаралінскі раён)|Кызылту]] •}}
{{nobr|[[Кызылшылік (Каркаралінскі раён)|Кызылшылік]] •}}
{{nobr|[[Матак]] •}}
{{nobr|[[Мілыбулак]] •}}
{{nobr|[[Мыржык]] •}}
{{nobr|[[Саз (аул)|Саз]] •}}
{{nobr|[[Сарыабалы]] •}}
{{nobr|[[Саўмалколь (станцыя)|Саўмалколь]] •}}
{{nobr|[[Талды (Каркаралінскі раён)|Талды]] •}}
{{nobr|[[Тамар (Карагандзінская вобласць)|Тамар]] •}}
{{nobr|[[Татан]] •}}
{{nobr|[[Тэгісшылдзік]] •}}
{{nobr|[[Церакты (Карагандзінская вобласць)|Церакты]] •}}
{{nobr|[[Шалакайын]] •}}
{{nobr|[[Шаптыколь (Карагандзінская вобласць)|Шаптыколь]] •}}
{{nobr|[[Шылдэбай]] •}}
{{nobr|[[Ынталы (Каркаралінскі раён)|Ынталы]] }}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mx3yigs84a4mfsq3hwpmnvrn1t79li3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Модуль:GeoInfobox</title>
    <ns>828</ns>
    <id>588857</id>
    <revision>
      <id>5204598</id>
      <parentid>5203860</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:24:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5204598</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="39677" sha1="9231sv8pzukp34uxy9os3wy5pc5bn2h" xml:space="preserve">local p = {};

local Wikidata = require( 'Module:Wikidata' )
local LocalLabels = require( 'Module:Wikidata/Лакальныя назвы' )


-- =========================================================
-- СТАРАЯ ФУНКЦЫЯ ГЕАКАРА
-- =========================================================

function p.renderLine( frame )
	local args = frame:getParent().args;
	frame.args = frame:getParent().args;
	local cat = ''
	local prefix = {
		['~'] = 'каля',
		['&gt;'] = 'больш',
		['&lt;'] = 'менш'
	}
	local before = ''
	local ref = ''

	local text = args[1] or '';
	local label = args[2] or ''; -- адзіночная метка
	local label2 = args[3] or ''; -- множная метка
	local wikify = args[4] or '';
	local after = args[5] or '';

	if text == '-' then
		return '';
	end

	if text ~= '' then
		if label2 ~= '' then
			if mw.ustring.match( text, &quot;[^/]+/[^/]+&quot;) then
				label = label2
			end

			if wikify == '1' then
				frame.args['o'] = '[[%]]'
				frame.args['nodis'] = '1'
			end

			local strip = require('Module:String/strip').strip
			frame.args[1] = text
			text = strip(frame)

		else
			if after ~= '' then
				if mw.ustring.match( text, '\127' )
					and not mw.ustring.match( text, 'templatestyles' )
				then
					text, ref =
						mw.ustring.match( text, '[^\127]+' ),
						mw.ustring.match( text, '\127.+' )
				end

				if not mw.ustring.match( text, '[-—−]' ) then
					local tmp_text =
						mw.ustring.gsub(
							text,
							'[≈−, ]',
							{
								['≈'] = '~',
								['−'] = '-',
								[','] = '.',
								[' '] = ''
							}
						)

					if mw.ustring.match(
						text,
						'^[≈~&lt;&gt;]%s*%d'
					)
						and prefix[tmp_text:sub(1, 1)]
					then
						before =
							prefix[tmp_text:sub(1, 1)]
							.. '&amp;nbsp;'

						text =
							mw.ustring.gsub(
								text,
								'^[≈~&lt;&gt;]%s*',
								''
							)

					elseif mw.ustring.match(
						text,
						'^[дкбм][аое][лн]?[яьш]?[ш]?'
					) then
						before =
							mw.ustring.match(
								text,
								'^[дкбм][аое][лн]?[яьш]?[ш]?'
							)
							.. '&amp;nbsp;'

						text =
							mw.ustring.gsub(
								text,
								'^[дкбм][аое][лн]?[яьш]?[ш]?%s*',
								''
							)
					end

					tmp_text =
						mw.ustring.gsub(
							tmp_text,
							'^[≈~&lt;&gt;дкбм][аое][лн]?[яьш]?[ш]?%s*',
							''
						)

					if tonumber(tmp_text) then
						local lang =
							mw.language.getContentLanguage()

						text =
							lang:formatNum(
								tonumber( tmp_text )
							)

					elseif mw.title.getCurrentTitle():inNamespace(0) then
						cat =
							'[[Катэгорыя:Картка на Геакары: выправіць: лікавыя параметры]]'
					end
				end
			end

			if wikify == '1' then
				text =
					'[['
					.. text
					.. '|'
					.. mw.ustring.gsub(
						text,
						'%s?%(.*%)$',
						''
					)
					.. ']]'
			end

			text =
				before
				.. text
				.. ref
				.. '&amp;nbsp;'
				.. after
		end

	else
		if args[ 'd' ]
			and args[ 'd' ] ~= ''
		then
			text = frame:expandTemplate{
				title = 'Wikidata',
				args = {
					args[ 'd' ],
					text,
					separator = args['r'] or ''
				}
			};
		end
	end

	if text ~= '' then
		return
			'&lt;tr&gt;&lt;th&gt;'
			.. label
			.. '&lt;/th&gt;&lt;td&gt;'
			.. text
			.. '&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;'
			.. cat;
	end

	return '';
end


function p.findImage( frame )
	local page = mw.title.getCurrentTitle()
	local txt, args = page:getContent(), frame.args

	if args
		and args[1]
		and args[1] ~= ''
	then
		if txt:match(':' .. args[1])
			and mw.title.getCurrentTitle():inNamespace(0)
		then
			return '[[Катэгорыя:Картка на Геакары: выправіць выяву]]'
		end
	end
end


-- =========================================================
-- КЛАСЫ ВІКІДАНЫХ
-- =========================================================

-- водныя аб'екты
local Q_SEA = 'Q165'
local Q_OCEAN = 'Q9430'
local Q_RIVER = 'Q4022'
local Q_LAKE = 'Q23397'

-- астравы
local Q_ISLAND = 'Q23442'
local Q_ARCHIPELAGO = 'Q33837'
local Q_ISLAND_GROUP = 'Q1402592'

-- палітычныя і геаграфічныя адзінкі
local Q_SOVEREIGN_STATE = 'Q3624078'
local Q_LIMITED_STATE = 'Q10711424'
local Q_DEPENDENT_TERRITORY = 'Q161243'
local Q_REGION = 'Q82794'

-- Арганізацыя Аб'яднаных Нацый
local Q_UNITED_NATIONS = 'Q1065'

local MAX_SUBCLASS_DEPTH = 8


-- =========================================================
-- КЭШЫ
-- =========================================================

local statementCache = {}

local classFlagsCache = {}
local itemFlagsCache = {}
local classificationCache = {}

local isaCache = {}

local labelCache = {}
local sitelinkCache = {}
local flagCache = {}


-- =========================================================
-- АГУЛЬНЫЯ ДАПАМОЖНЫЯ ФУНКЦЫІ
-- =========================================================

local function toBoolean( value, defaultValue )
	if value == nil then
		return defaultValue
	end

	if value == false
		or value == ''
		or value == '0'
		or value == 'false'
		or value == 'не'
	then
		return false
	end

	return true
end


local function getEntityId( args )
	if args.from
		and args.from ~= ''
	then
		return args.from
	end

	return mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage()
end


local function getBestStatements(
	entityId,
	propertyId
)
	if not entityId
		or not propertyId
		or propertyId == ''
	then
		return {}
	end

	local key =
		entityId
		.. '\0'
		.. propertyId

	if statementCache[ key ] ~= nil then
		return statementCache[ key ]
	end

	local ok, statements =
		pcall(
			mw.wikibase.getBestStatements,
			entityId,
			propertyId
		)

	if not ok
		or type( statements ) ~= 'table'
	then
		statements = {}
	end

	statementCache[ key ] = statements

	return statements
end


local function getItemId( statement )
	if not statement
		or not statement.mainsnak
	then
		return nil
	end

	local snak =
		statement.mainsnak

	if snak.snaktype ~= 'value'
		or not snak.datavalue
		or snak.datavalue.type ~= 'wikibase-entityid'
		or not snak.datavalue.value
	then
		return nil
	end

	return snak.datavalue.value.id
end


local function getSnakItemId( snak )
	if not snak
		or snak.snaktype ~= 'value'
		or not snak.datavalue
		or snak.datavalue.type ~= 'wikibase-entityid'
		or not snak.datavalue.value
	then
		return nil
	end

	return snak.datavalue.value.id
end


local function getMediaValue( statement )
	if not statement
		or not statement.mainsnak
	then
		return nil
	end

	local snak =
		statement.mainsnak

	if snak.snaktype ~= 'value'
		or not snak.datavalue
		or snak.datavalue.type ~= 'string'
		or type( snak.datavalue.value ) ~= 'string'
		or snak.datavalue.value == ''
	then
		return nil
	end

	return snak.datavalue.value
end


local function hasDirectValue(
	entityId,
	propertyId,
	wantedId
)
	for _, statement in ipairs(
		getBestStatements(
			entityId,
			propertyId
		)
	) do
		if getItemId( statement ) == wantedId then
			return true
		end
	end

	return false
end


-- =========================================================
-- АГУЛЬНАЯ ІЕРАРХІЯ P31 / P279
-- =========================================================

local function isClassOrSubclassOf(
	classId,
	wantedId
)
	if not classId
		or not wantedId
		or classId == ''
		or wantedId == ''
	then
		return false
	end

	if classId == wantedId then
		return true
	end

	local key =
		classId
		.. '\0'
		.. wantedId

	if isaCache[ key ] ~= nil then
		return isaCache[ key ]
	end

	local queue = {
		{
			id = classId,
			depth = 0
		}
	}

	local head = 1
	local seen = {}

	while head &lt;= #queue do
		local node =
			queue[ head ]

		head = head + 1

		if not seen[ node.id ] then
			seen[ node.id ] = true

			if node.id == wantedId then
				isaCache[ key ] = true
				return true
			end

			if node.depth &lt; MAX_SUBCLASS_DEPTH then
				for _, statement in ipairs(
					getBestStatements(
						node.id,
						'P279'
					)
				) do
					local parentId =
						getItemId(
							statement
						)

					if parentId
						and not seen[ parentId ]
					then
						table.insert(
							queue,
							{
								id = parentId,
								depth =
									node.depth + 1
							}
						)
					end
				end
			end
		end
	end

	isaCache[ key ] = false

	return false
end


local function itemIsA(
	entityId,
	wantedId
)
	if not entityId
		or not wantedId
		or wantedId == ''
	then
		return false
	end

	for _, statement in ipairs(
		getBestStatements(
			entityId,
			'P31'
		)
	) do
		local classId =
			getItemId(
				statement
			)

		if classId
			and isClassOrSubclassOf(
				classId,
				wantedId
			)
		then
			return true
		end
	end

	return false
end


-- =========================================================
-- ІЕРАРХІЯ P31 / P279 ДЛЯ СПЕЦЫЯЛЬНЫХ ТЫПАЎ
-- =========================================================

local function getClassFlags( classId )
	if classFlagsCache[ classId ] ~= nil then
		return classFlagsCache[ classId ]
	end

	local flags = {
		sea = false,
		ocean = false,
		river = false,
		lake = false,

		island = false,
		archipelago = false,
		islandGroup = false,

		limited = false,
		sovereign = false,
		dependent = false,
		region = false
	}

	local queue = {
		{
			id = classId,
			depth = 0
		}
	}

	local head = 1
	local seen = {}

	while head &lt;= #queue do
		local node =
			queue[ head ]

		head = head + 1

		if not seen[ node.id ] then
			seen[ node.id ] = true

			if node.id == Q_SEA then
				flags.sea = true

			elseif node.id == Q_OCEAN then
				flags.ocean = true

			elseif node.id == Q_RIVER then
				flags.river = true

			elseif node.id == Q_LAKE then
				flags.lake = true

			elseif node.id == Q_ISLAND then
				flags.island = true

			elseif node.id == Q_ARCHIPELAGO then
				flags.archipelago = true

			elseif node.id == Q_ISLAND_GROUP then
				flags.islandGroup = true

			elseif node.id == Q_LIMITED_STATE then
				flags.limited = true

			elseif node.id == Q_SOVEREIGN_STATE then
				flags.sovereign = true

			elseif node.id == Q_DEPENDENT_TERRITORY then
				flags.dependent = true

			elseif node.id == Q_REGION then
				flags.region = true
			end

			if node.depth &lt; MAX_SUBCLASS_DEPTH then
				for _, statement in ipairs(
					getBestStatements(
						node.id,
						'P279'
					)
				) do
					local parentId =
						getItemId(
							statement
						)

					if parentId
						and not seen[ parentId ]
					then
						table.insert(
							queue,
							{
								id = parentId,
								depth =
									node.depth + 1
							}
						)
					end
				end
			end
		end
	end

	classFlagsCache[ classId ] = flags

	return flags
end


local function getItemFlags( entityId )
	if itemFlagsCache[ entityId ] ~= nil then
		return itemFlagsCache[ entityId ]
	end

	local flags = {
		sea = false,
		ocean = false,
		river = false,
		lake = false,

		island = false,
		archipelago = false,
		islandGroup = false,

		limited = false,
		sovereign = false,
		dependent = false,
		region = false
	}

	for _, statement in ipairs(
		getBestStatements(
			entityId,
			'P31'
		)
	) do
		local classId =
			getItemId(
				statement
			)

		if classId then
			local classFlags =
				getClassFlags(
					classId
				)

			flags.sea =
				flags.sea
				or classFlags.sea

			flags.ocean =
				flags.ocean
				or classFlags.ocean

			flags.river =
				flags.river
				or classFlags.river

			flags.lake =
				flags.lake
				or classFlags.lake

			flags.island =
				flags.island
				or classFlags.island

			flags.archipelago =
				flags.archipelago
				or classFlags.archipelago

			flags.islandGroup =
				flags.islandGroup
				or classFlags.islandGroup

			flags.limited =
				flags.limited
				or classFlags.limited

			flags.sovereign =
				flags.sovereign
				or classFlags.sovereign

			flags.dependent =
				flags.dependent
				or classFlags.dependent

			flags.region =
				flags.region
				or classFlags.region
		end
	end

	if hasDirectValue(
		entityId,
		'P463',
		Q_UNITED_NATIONS
	) then
		flags.sovereign = true
	end

	itemFlagsCache[ entityId ] = flags

	return flags
end


-- =========================================================
-- КЛАСІФІКАЦЫЯ ДЗЯРЖАЎ І РЭГІЁНАЎ
-- =========================================================

local function classifyPoliticalItem( entityId )
	if classificationCache[ entityId ] ~= nil then
		return classificationCache[ entityId ]
	end

	local flags =
		getItemFlags(
			entityId
		)

	local result

	if flags.limited then
		result = 'limited'

	elseif flags.sovereign then
		result = 'state'

	elseif flags.dependent then
		result = 'dependent'

	elseif flags.region then
		result = 'region'

	else
		result = 'unknown'
	end

	classificationCache[ entityId ] =
		result

	return result
end


-- =========================================================
-- НАЗВЫ І СПАСЫЛКІ
-- =========================================================

local function getLabel( entityId )
	if labelCache[ entityId ] ~= nil then
		return labelCache[ entityId ]
	end

	local label =
		mw.wikibase.getLabel(
			entityId
		)
		or entityId

	labelCache[ entityId ] =
		label

	return label
end


local function getLocalTitle( entityId )
	if sitelinkCache[ entityId ] ~= nil then
		return sitelinkCache[ entityId ] or nil
	end

	local ok, title =
		pcall(
			mw.wikibase.getSitelink,
			entityId
		)

	if not ok
		or not title
		or title == ''
	then
		sitelinkCache[ entityId ] = false
		return nil
	end

	sitelinkCache[ entityId ] =
		title

	return title
end


local function getDisplayName( entityId )
	return getLocalTitle( entityId )
		or getLabel( entityId )
end


local function formatItem( entityId )
	local title =
		getLocalTitle(
			entityId
		)

	if title then
		return '[['
			.. title
			.. ']]'
	end

	return Wikidata.simpleFormatEntityId(
		entityId
	)
end


-- =========================================================
-- СЦЯГІ
-- =========================================================

local function getCurrentDateKey()
	local now =
		os.date( '!*t' )

	return now.year * 10000
		+ now.month * 100
		+ now.day
end


local CURRENT_DATE_KEY =
	getCurrentDateKey()


local function timeValueToKey(
	value,
	asEnd
)
	if not value
		or type( value.time ) ~= 'string'
	then
		return nil
	end

	local year, month, day =
		mw.ustring.match(
			value.time,
			'^([%+%-]?%d+)%-(%d%d)%-(%d%d)T'
		)

	year = tonumber( year )
	month = tonumber( month )
	day = tonumber( day )

	if not year
		or year &lt; 0
	then
		return nil
	end

	if not month
		or month == 0
	then
		month =
			asEnd and 12 or 1
	end

	if not day
		or day == 0
	then
		day =
			asEnd and 31 or 1
	end

	return year * 10000
		+ month * 100
		+ day
end


-- Толькі для вызначэння актуальнасці сцяга.
local function getQualifierTime(
	statement,
	propertyId,
	asEnd
)
	if not statement
		or not statement.qualifiers
		or not statement.qualifiers[ propertyId ]
	then
		return nil
	end

	for _, snak in ipairs(
		statement.qualifiers[ propertyId ]
	) do
		if snak.snaktype == 'value'
			and snak.datavalue
			and snak.datavalue.type == 'time'
			and snak.datavalue.value
		then
			local result =
				timeValueToKey(
					snak.datavalue.value,
					asEnd
				)

			if result then
				return result
			end
		end
	end

	return nil
end


local function inspectFlagStatement( statement )
	local startKey =
		getQualifierTime(
			statement,
			'P580',
			false
		)

	local endKey =
		getQualifierTime(
			statement,
			'P582',
			true
		)

	if startKey
		and startKey &gt; CURRENT_DATE_KEY
	then
		return {
			active = false,
			temporal = true
		}
	end

	if endKey
		and endKey &lt; CURRENT_DATE_KEY
	then
		return {
			active = false,
			temporal = true
		}
	end

	return {
		active = true,
		temporal =
			startKey ~= nil
			or endKey ~= nil
	}
end


local function getFlagImage( entityId )
	if flagCache[ entityId ] ~= nil then
		return flagCache[ entityId ] or nil
	end

	local candidates = {}
	local seen = {}

	for _, statement in ipairs(
		getBestStatements(
			entityId,
			'P41'
		)
	) do
		local image =
			getMediaValue(
				statement
			)

		if image then
			local status =
				inspectFlagStatement(
					statement
				)

			if status.active then
				local candidate =
					seen[ image ]

				if not candidate then
					candidate = {
						image = image,
						temporal = false
					}

					seen[ image ] =
						candidate

					table.insert(
						candidates,
						candidate
					)
				end

				candidate.temporal =
					candidate.temporal
					or status.temporal
			end
		end
	end

	if #candidates == 0 then
		flagCache[ entityId ] = false
		return nil
	end

	if #candidates == 1 then
		flagCache[ entityId ] =
			candidates[ 1 ].image

		return candidates[ 1 ].image
	end

	local temporal = {}

	for _, candidate in ipairs(
		candidates
	) do
		if candidate.temporal then
			table.insert(
				temporal,
				candidate
			)
		end
	end

	if #temporal == 1 then
		flagCache[ entityId ] =
			temporal[ 1 ].image

		return temporal[ 1 ].image
	end

	flagCache[ entityId ] = false

	return nil
end


local function formatFlag(
	entityId,
	size
)
	local image =
		getFlagImage(
			entityId
		)

	if not image then
		return ''
	end

	size =
		size or '25px'

	local title =
		getLocalTitle(
			entityId
		)

	local link = ''

	if title then
		link =
			'|link='
			.. title
	end

	return '[[File:'
		.. image
		.. '|border|'
		.. size
		.. link
		.. '|alt=]]'
end


local function formatItemWithFlag(
	entityId,
	size
)
	local name =
		formatItem(
			entityId
		)

	local flag =
		formatFlag(
			entityId,
			size
		)

	if flag == '' then
		return name
	end

	return flag
		.. '&amp;nbsp;'
		.. name
end


-- =========================================================
-- КАНТЭКСТ І ТЫП СПІСА
-- =========================================================

local function normalizeContext( args )
	local context =
		args.context
		or args.group
		or args.profile
		or ''

	context =
		mw.ustring.lower(
			mw.text.trim(
				context
			)
		)

	local aliases = {
		sea = 'water',
		ocean = 'water',
		waterbody = 'water',

		regions = 'region',
		geographicregion = 'region',
		['geographic-region'] = 'region'
	}

	return aliases[ context ]
		or context
end


local function normalizeKind(
	kind,
	context
)
	kind =
		mw.ustring.lower(
			mw.text.trim(
				kind or ''
			)
		)

	if context == 'region' then
		if kind == '' then
			kind = 'state'
		end

		local aliases = {
			states = 'state',
			country = 'state',
			countries = 'state',

			limitedstates = 'limited',
			['limited-states'] = 'limited',

			territory = 'dependent',
			territories = 'dependent',
			dependency = 'dependent',
			dependencies = 'dependent',

			regions = 'region',

			other = 'unknown'
		}

		return aliases[ kind ]
			or kind
	end

	local aliases = {
		countries = 'country',
		state = 'country',
		states = 'country',

		seas = 'sea',
		oceans = 'ocean',

		islands = 'island',
		archipelago = 'island',
		archipelagos = 'island',

		inflows = 'inflow',

		rivers = 'river',
		lakes = 'lake'
	}

	return aliases[ kind ]
		or kind
end


local function getPreferLocal(
	args,
	context
)
	local value =
		args.prefer_local

	if value == nil then
		value =
			args[ 'prefer-local-labels' ]
	end

	if value == nil then
		value =
			args[ 'prefer-local' ]
	end

	local defaultValue =
		context ~= 'region'

	return toBoolean(
		value,
		defaultValue
	)
end


local function matchesKind(
	entityId,
	kind,
	context
)
	if kind == ''
		or kind == 'any'
		or kind == 'country'
		or kind == 'inflow'
	then
		return true
	end

	local flags =
		getItemFlags(
			entityId
		)

	if kind == 'sea' then
		return flags.sea
	end

	if kind == 'ocean' then
		return flags.ocean
	end

	if kind == 'river' then
		return flags.river
	end

	if kind == 'lake' then
		return flags.lake
	end

	if kind == 'island' then
		return flags.island
			or flags.archipelago
			or flags.islandGroup
	end

	if context == 'region'
		or kind == 'state'
		or kind == 'limited'
		or kind == 'dependent'
		or kind == 'region'
		or kind == 'unknown'
	then
		return classifyPoliticalItem(
			entityId
		) == kind
	end

	return true
end


-- =========================================================
-- АТРЫМАННЕ ЭЛЕМЕНТАЎ
-- =========================================================

local function appendUnique(
	target,
	seen,
	entityId
)
	if entityId
		and not seen[ entityId ]
	then
		seen[ entityId ] = true

		table.insert(
			target,
			entityId
		)
	end
end


local function applyLimit(
	items,
	args
)
	local limit =
		tonumber(
			args.limit
		)

	if limit
		and limit &gt; 0
	then
		while #items &gt; limit do
			table.remove(
				items
			)
		end
	end

	return items
end


local function collectPropertyItems(
	entityId,
	propertyId,
	kind,
	args,
	context
)
	local statements =
		getBestStatements(
			entityId,
			propertyId
		)

	if getPreferLocal(
		args,
		context
	) then
		statements =
			LocalLabels.preferLocalLabels(
				statements
			)
	end

	local result = {}
	local seen = {}

	for _, statement in ipairs(
		statements
	) do
		local itemId =
			getItemId(
				statement
			)

		if itemId
			and not seen[ itemId ]
			and matchesKind(
				itemId,
				kind,
				context
			)
		then
			seen[ itemId ] = true

			table.insert(
				result,
				itemId
			)
		end
	end

	applyLimit(
		result,
		args
	)

	return result
end


local function appendPropertyItems(
	entityId,
	propertyId,
	target,
	seen
)
	for _, statement in ipairs(
		getBestStatements(
			entityId,
			propertyId
		)
	) do
		appendUnique(
			target,
			seen,
			getItemId(
				statement
			)
		)
	end
end


local function collectRegionCandidates(
	entityId,
	kind,
	source
)
	local result = {}
	local seen = {}

	source =
		mw.ustring.lower(
			mw.text.trim(
				source or 'auto'
			)
		)

	if source == 'p527' then
		appendPropertyItems(
			entityId,
			'P527',
			result,
			seen
		)

	elseif source == 'p150' then
		appendPropertyItems(
			entityId,
			'P150',
			result,
			seen
		)

	elseif source == 'both' then
		appendPropertyItems(
			entityId,
			'P527',
			result,
			seen
		)

		appendPropertyItems(
			entityId,
			'P150',
			result,
			seen
		)

	else
		appendPropertyItems(
			entityId,
			'P527',
			result,
			seen
		)

		if kind ~= 'region' then
			appendPropertyItems(
				entityId,
				'P150',
				result,
				seen
			)
		end
	end

	return result
end


local function collectRegionItems(
	entityId,
	kind,
	source,
	args
)
	local candidates =
		collectRegionCandidates(
			entityId,
			kind,
			source
		)

	local result = {}

	for _, candidateId in ipairs(
		candidates
	) do
		if classifyPoliticalItem(
			candidateId
		) == kind
		then
			table.insert(
				result,
				candidateId
			)
		end
	end

	applyLimit(
		result,
		args
	)

	return result
end


local function defaultProperty(
	context,
	kind
)
	if context == 'water' then
		if kind == 'country' then
			return 'P205'
		end

		if kind == 'inflow' then
			return 'P200'
		end

		return 'P527'
	end

	if kind == 'country' then
		return 'P17'
	end

	if kind == 'inflow' then
		return 'P200'
	end

	if kind == 'sea'
		or kind == 'ocean'
		or kind == 'island'
		or kind == 'river'
		or kind == 'lake'
	then
		return 'P527'
	end

	return 'P527'
end


local function getItems(
	entityId,
	args
)
	local context =
		normalizeContext(
			args
		)

	local kind =
		normalizeKind(
			args.type
			or args[ 1 ],
			context
		)

	if context == 'region' then
		return collectRegionItems(
				entityId,
				kind,
				args.source,
				args
			),
			context,
			kind
	end

	local propertyId =
		args.property

	if not propertyId
		or propertyId == ''
	then
		propertyId =
			defaultProperty(
				context,
				kind
			)
	end

	return collectPropertyItems(
			entityId,
			propertyId,
			kind,
			args,
			context
		),
		context,
		kind
end


-- =========================================================
-- САРТАВАННЕ
-- =========================================================

local function sortItems(
	items,
	preferLocal
)
	table.sort(
		items,
		function( a, b )

			if preferLocal then
				local localA =
					LocalLabels.hasLocalLabel(
						a
					)

				local localB =
					LocalLabels.hasLocalLabel(
						b
					)

				if localA ~= localB then
					return localA
				end
			end

			local nameA =
				mw.ustring.lower(
					getDisplayName(
						a
					)
				)

			local nameB =
				mw.ustring.lower(
					getDisplayName(
						b
					)
				)

			if nameA == nameB then
				return a &lt; b
			end

			return nameA &lt; nameB
		end
	)
end


-- =========================================================
-- ФАРМАТАВАННЕ СПІСА
-- =========================================================

local function renderItems(
	items,
	args,
	context
)
	if #items == 0 then
		return ''
	end

	local preferLocal =
		getPreferLocal(
			args,
			context
		)

	if toBoolean(
		args.sort,
		true
	) then
		sortItems(
			items,
			preferLocal
		)
	end

	local useFlags =
		toBoolean(
			args.flags,
			false
		)

	local useRows =
		toBoolean(
			args.rows,
			false
		)

	local formatted = {}

	for _, entityId in ipairs(
		items
	) do
		local value

		if useFlags then
			value =
				formatItemWithFlag(
					entityId,
					args[ 'flag-size' ]
				)
		else
			value =
				formatItem(
					entityId
				)
		end

		if value
			and value ~= ''
		then
			table.insert(
				formatted,
				value
			)
		end
	end

	if #formatted == 0 then
		return ''
	end

	local output

	if useRows then
		local rows = {}

		for _, value in ipairs(
			formatted
		) do
			if context == 'region' then
				table.insert(
					rows,
					'&lt;div class=&quot;geographic-region-list-item&quot;&gt;'
						.. value
						.. '&lt;/div&gt;'
				)
			else
				table.insert(
					rows,
					'&lt;div&gt;'
						.. value
						.. '&lt;/div&gt;'
				)
			end
		end

		output =
			table.concat(
				rows
			)

	else
		local separator =
			args.separator
			or ', '

		local conjunction =
			args.conjunction
			or separator

		output =
			mw.text.listToText(
				formatted,
				separator,
				conjunction
			)
	end

	local collapse =
		tonumber(
			args.collapse
		)

	if collapse
		and collapse &gt; 0
		and #formatted &gt; collapse
	then
		output =
			'&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot;&gt;'
				.. '&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;'
				.. output
				.. '&lt;/div&gt;'
			.. '&lt;/div&gt;'
	end

	return output
end


-- =========================================================
-- ПАДЗЕІ: ДАПАМОЖНЫЯ ФУНКЦЫІ
-- =========================================================

-- Родны склон для даты:
-- 27 верасня.
local MONTHS_BE = {
	[1] = 'студзеня',
	[2] = 'лютага',
	[3] = 'сакавіка',
	[4] = 'красавіка',
	[5] = 'мая',
	[6] = 'чэрвеня',
	[7] = 'ліпеня',
	[8] = 'жніўня',
	[9] = 'верасня',
	[10] = 'кастрычніка',
	[11] = 'лістапада',
	[12] = 'снежня'
}

-- Назоўны склон для назваў артыкулаў пра месяцы.
local MONTHS_BE_NOM = {
	[1] = 'Студзень',
	[2] = 'Люты',
	[3] = 'Сакавік',
	[4] = 'Красавік',
	[5] = 'Май',
	[6] = 'Чэрвень',
	[7] = 'Ліпень',
	[8] = 'Жнівень',
	[9] = 'Верасень',
	[10] = 'Кастрычнік',
	[11] = 'Лістапад',
	[12] = 'Снежань'
}


local function formatEventTimeValue( value )
	if not value
		or type( value.time ) ~= 'string'
	then
		return ''
	end

	local year, month, day =
		mw.ustring.match(
			value.time,
			'^([%+%-]?%d+)%-(%d%d)%-(%d%d)T'
		)

	year = tonumber( year )
	month = tonumber( month )
	day = tonumber( day )

	if not year then
		return ''
	end

	local precision =
		tonumber(
			value.precision
		)
		or 9

	-- Поўная дата:
	-- [[27 верасня]] [[1829]]
	if precision &gt;= 11
		and month
		and month &gt;= 1
		and month &lt;= 12
		and day
		and day &gt;= 1
		and day &lt;= 31
	then
		local dateText =
			tostring( day )
			.. ' '
			.. MONTHS_BE[ month ]

		return '[['
			.. dateText
			.. ']] [['
			.. tostring( year )
			.. ']]'
	end

	-- Месяц і год:
	-- [[Верасень|верасня]] [[1829]]
	if precision &gt;= 10
		and month
		and month &gt;= 1
		and month &lt;= 12
	then
		return '[['
			.. MONTHS_BE_NOM[ month ]
			.. '|'
			.. MONTHS_BE[ month ]
			.. ']] [['
			.. tostring( year )
			.. ']]'
	end

	-- Толькі год:
	-- [[1829]]
	return '[['
		.. tostring( year )
		.. ']]'
end


local function getQualifierDateText(
	statement,
	propertyId
)
	if not statement
		or not statement.qualifiers
		or not statement.qualifiers[ propertyId ]
	then
		return ''
	end

	for _, snak in ipairs(
		statement.qualifiers[ propertyId ]
	) do
		if snak.snaktype == 'value'
			and snak.datavalue
			and snak.datavalue.type == 'time'
			and snak.datavalue.value
		then
			return formatEventTimeValue(
				snak.datavalue.value
			)
		end
	end

	return ''
end


local function getEntityDateText(
	entityId,
	propertyId
)
	for _, statement in ipairs(
		getBestStatements(
			entityId,
			propertyId
		)
	) do
		local snak =
			statement.mainsnak

		if snak
			and snak.snaktype == 'value'
			and snak.datavalue
			and snak.datavalue.type == 'time'
			and snak.datavalue.value
		then
			return formatEventTimeValue(
				snak.datavalue.value
			)
		end
	end

	return ''
end


local function getQualifierItems(
	statement,
	propertyId
)
	local result = {}

	if not statement
		or not statement.qualifiers
		or not statement.qualifiers[ propertyId ]
	then
		return result
	end

	for _, snak in ipairs(
		statement.qualifiers[ propertyId ]
	) do
		local itemId =
			getSnakItemId(
				snak
			)

		if itemId then
			table.insert(
				result,
				itemId
			)
		end
	end

	return result
end


local function getEntityItems(
	entityId,
	propertyId
)
	local result = {}

	for _, statement in ipairs(
		getBestStatements(
			entityId,
			propertyId
		)
	) do
		local itemId =
			getItemId(
				statement
			)

		if itemId then
			table.insert(
				result,
				itemId
			)
		end
	end

	return result
end


local function getTextFromDataValue( value )
	if type( value ) == 'table'
		and value.text
		and value.text ~= ''
	then
		return value.text
	end

	if type( value ) == 'string'
		and value ~= ''
	then
		return value
	end

	return nil
end


local function getQualifierNames(
	statement,
	propertyId
)
	local result = {}

	if not statement
		or not statement.qualifiers
		or not statement.qualifiers[ propertyId ]
	then
		return result
	end

	for _, snak in ipairs(
		statement.qualifiers[ propertyId ]
	) do
		if snak.snaktype == 'value'
			and snak.datavalue
		then
			local text =
				getTextFromDataValue(
					snak.datavalue.value
				)

			if text then
				table.insert(
					result,
					text
				)
			end
		end
	end

	return result
end


local function getEntityNames(
	entityId,
	propertyId
)
	local result = {}

	for _, statement in ipairs(
		getBestStatements(
			entityId,
			propertyId
		)
	) do
		local snak =
			statement.mainsnak

		if snak
			and snak.snaktype == 'value'
			and snak.datavalue
		then
			local text =
				getTextFromDataValue(
					snak.datavalue.value
				)

			if text then
				table.insert(
					result,
					text
				)
			end
		end
	end

	return result
end


-- =========================================================
-- ПУБЛІЧНЫЯ ФУНКЦЫІ
-- =========================================================


-- =========================================================
-- УНІВЕРСАЛЬНЫ СПІС
-- =========================================================

function p.list( frame )
	local args =
		frame.args or {}

	local entityId =
		getEntityId(
			args
		)

	if not entityId then
		return ''
	end

	local items, context =
		getItems(
			entityId,
			args
		)

	return renderItems(
		items,
		args,
		context
	)
end


-- =========================================================
-- КОЛЬКАСЦЬ ЭЛЕМЕНТАЎ
-- =========================================================

function p.count( frame )
	local args =
		frame.args or {}

	local entityId =
		getEntityId(
			args
		)

	if not entityId then
		return '0'
	end

	local items =
		getItems(
			entityId,
			args
		)

	return tostring(
		#items
	)
end


-- =========================================================
-- АГУЛЬНАЯ ПРАВЕРКА ТЫПУ
--
-- {{#invoke:GeoInfobox|isA|class=Q8072}}
-- =========================================================

function p.isA( frame )
	local args =
		frame.args or {}

	local entityId =
		getEntityId(
			args
		)

	local wantedId =
		args.class
		or args.base
		or args[ 1 ]

	if not entityId
		or not wantedId
		or wantedId == ''
	then
		return ''
	end

	if itemIsA(
		entityId,
		wantedId
	) then
		return '1'
	end

	return ''
end


-- =========================================================
-- СПІС P31 У МЕЖАХ БАЗАВАГА КЛАСА
--
-- {{#invoke:GeoInfobox
--  |classList
--  |base=Q8072
--  |exclude=Q1;Q2
-- }}
-- =========================================================

function p.classList( frame )
	local args =
		frame.args or {}

	local entityId =
		getEntityId(
			args
		)

	local baseId =
		args.base
		or args.class
		or args[ 1 ]

	if not entityId
		or not baseId
		or baseId == ''
	then
		return ''
	end

	local excludes = {}

	for qid in mw.ustring.gmatch(
		args.exclude or '',
		'Q%d+'
	) do
		table.insert(
			excludes,
			qid
		)
	end

	local items = {}
	local seen = {}

	for _, statement in ipairs(
		getBestStatements(
			entityId,
			'P31'
		)
	) do
		local classId =
			getItemId(
				statement
			)

		if classId
			and not seen[ classId ]
			and isClassOrSubclassOf(
				classId,
				baseId
			)
		then
			local excluded = false

			for _, excludeId in ipairs(
				excludes
			) do
				if classId == excludeId
					or isClassOrSubclassOf(
						classId,
						excludeId
					)
				then
					excluded = true
					break
				end
			end

			if not excluded then
				seen[ classId ] = true

				table.insert(
					items,
					classId
				)
			end
		end
	end

	-- Калі разам ёсць базавы клас і больш спецыфічны,
	-- базавы клас не выводзіцца.
	if #items &gt; 1 then
		for i = #items, 1, -1 do
			if items[ i ] == baseId then
				table.remove(
					items,
					i
				)
			end
		end
	end

	return renderItems(
		items,
		args,
		''
	)
end


-- =========================================================
-- ЗНАЧНАЯ ПАДЗЕЯ
--
-- Падтрымліваюцца:
--
-- 1) P793 = клас падзеі
--      ↳ P585
--      ↳ P710
--      ↳ P2561
--
-- 2) P793 = асобны элемент падзеі,
--    які праз P31/P279 адносіцца да патрэбнага класа.
--
-- {{#invoke:GeoInfobox
--  |event
--  |class=Q1194369
-- }}
--
-- |part=date
-- |part=participants
-- =========================================================

function p.event( frame )
	local args =
		frame.args or {}

	local entityId =
		getEntityId(
			args
		)

	local eventClass =
		args.class
		or args[ 1 ]

	if not entityId
		or not eventClass
		or eventClass == ''
	then
		return ''
	end

	local propertyId =
		args.property
		or 'P793'

	local dateProperty =
		args.date
		or 'P585'

	local participantProperty =
		args.participants
		or 'P710'

	local nameProperty =
		args.name
		or 'P2561'

	local matchedStatement
	local eventId

	for _, statement in ipairs(
		getBestStatements(
			entityId,
			propertyId
		)
	) do
		local candidateId =
			getItemId(
				statement
			)

		if candidateId
			and (
				candidateId == eventClass
				or itemIsA(
					candidateId,
					eventClass
				)
			)
		then
			matchedStatement =
				statement

			eventId =
				candidateId

			break
		end
	end

	if not matchedStatement then
		return ''
	end

	local dateText =
		getQualifierDateText(
			matchedStatement,
			dateProperty
		)

	local participantIds =
		getQualifierItems(
			matchedStatement,
			participantProperty
		)

	local participantNames =
		getQualifierNames(
			matchedStatement,
			nameProperty
		)

	-- Калі P793 вядзе на асобны элемент падзеі,
	-- адсутныя звесткі чытаюцца з яго.
	if eventId
		and eventId ~= eventClass
	then
		if dateText == '' then
			dateText =
				getEntityDateText(
					eventId,
					dateProperty
				)
		end

		if #participantIds == 0 then
			participantIds =
				getEntityItems(
					eventId,
					participantProperty
				)
		end

		if #participantNames == 0 then
			participantNames =
				getEntityNames(
					eventId,
					nameProperty
				)
		end
	end

	local participants = {}
	local seen = {}

	for _, participantId in ipairs(
		participantIds
	) do
		local text =
			formatItem(
				participantId
			)

		if text
			and text ~= ''
			and not seen[ text ]
		then
			seen[ text ] = true

			table.insert(
				participants,
				text
			)
		end
	end

	for _, name in ipairs(
		participantNames
	) do
		if name
			and name ~= ''
			and not seen[ name ]
		then
			seen[ name ] = true

			table.insert(
				participants,
				name
			)
		end
	end

	local participantsText =
		table.concat(
			participants,
			', '
		)

	local part =
		mw.ustring.lower(
			mw.text.trim(
				args.part or ''
			)
		)

	if part == 'date' then
		return dateText
	end

	if part == 'participants'
		or part == 'people'
	then
		return participantsText
	end

	if dateText ~= ''
		and participantsText ~= ''
	then
		return dateText
			.. '&lt;br /&gt;'
			.. participantsText
	end

	if dateText ~= '' then
		return dateText
	end

	return participantsText
end


-- =========================================================
-- ТЫП ВОДНАГА АБ'ЕКТА
-- =========================================================

local function getWaterKind( entityId )
	local flags =
		getItemFlags(
			entityId
		)

	if flags.ocean then
		return 'ocean'
	end

	if flags.sea then
		return 'sea'
	end

	return ''
end


function p.type( frame )
	local args =
		frame.args or {}

	local entityId =
		getEntityId(
			args
		)

	if not entityId then
		return ''
	end

	local kind =
		getWaterKind(
			entityId
		)

	if kind == 'ocean' then
		return '[[Акіян]]'
	end

	if kind == 'sea' then
		return '[[Мора]]'
	end

	return ''
end


function p.kind( frame )
	local args =
		frame.args or {}

	local entityId =
		getEntityId(
			args
		)

	if not entityId then
		return ''
	end

	return getWaterKind(
		entityId
	)
end


-- =========================================================
-- НЕКЛАСІФІКАВАНЫЯ ЧАСТКІ ГЕАГРАФІЧНАГА РЭГІЁНА
-- =========================================================

function p.unknown( frame )
	local original =
		frame.args or {}

	local args = {}

	for key, value in pairs(
		original
	) do
		args[ key ] =
			value
	end

	args.context = 'region'
	args.type = 'unknown'

	if not args.source
		or args.source == ''
	then
		args.source = 'both'
	end

	local entityId =
		getEntityId(
			args
		)

	if not entityId then
		return ''
	end

	local items, context =
		getItems(
			entityId,
			args
		)

	return renderItems(
		items,
		args,
		context
	)
end


-- =========================================================
-- ПРАСТОРАВАЯ ГЕАМЕТРЫЯ
-- =========================================================

function p.hasGeometry( frame )
	local args =
		frame.args or {}

	local entityId =
		getEntityId(
			args
		)

	if not entityId then
		return ''
	end

	if #getBestStatements(
		entityId,
		'P3896'
	) &gt; 0 then
		return '1'
	end

	if #getBestStatements(
		entityId,
		'P402'
	) &gt; 0 then
		return '1'
	end

	return ''
end


return p;</text>
      <sha1>9231sv8pzukp34uxy9os3wy5pc5bn2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ввэдэнка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>609848</id>
    <revision>
      <id>5204445</id>
      <parentid>4955887</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:36:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spokiyny</username>
        <id>153126</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5204445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3335" sha1="lnbg4274kfw9mugas0bq46m2hcrfyrf" xml:space="preserve">{{НП-Украіна
|статус                = Пасёлак гарадскога тыпу
|беларуская назва      = Ввэдэнка
|арыгінальная назва    = Введенка 
|падначаленне          = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Svjatovvedenskij hram.jpg
|подпіс                = 
|lat =
|long =
 |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 49|lat_sec = 20
 |lon_dir = E|lon_deg = 36|lon_min = 29|lon_sec = 57
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|від рэгіёна           = 
|рэгіён                = Харкаўская вобласць
|від раёна             = 
|раён                  = Чугуіўскі раён
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 1647
|ранейшыя імёны        = Увядзенскае (да 1930 г.)
|статус з              = 1938
|плошча                = 2,26
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 109
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 2060
|год перапісу          = 2024
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = +380-5746
|паштовы індэкс        = 63520
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|крыніца насельніцтва=&lt;ref&gt;https://rada.info/upload/users_files/04396874/c73d60d20ff07c0b95c8337d09e36722.pdf&lt;/ref&gt;}}
'''Ввэдэнка'''&lt;ref name=&quot;ТКП&quot;&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Введе́нка}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Чугуіўскі раён|Чугуіўскім раёне]] [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] на рацэ [[Уда]] за 30 км ад [[Харкаў|Харкава]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Чугуіўскі раён}}
{{Харкаўская вобласць}}

[[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Харкаўскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1647 годзе]]</text>
      <sha1>lnbg4274kfw9mugas0bq46m2hcrfyrf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2015 ФК Гарадзея</title>
    <ns>0</ns>
    <id>613162</id>
    <revision>
      <id>5204494</id>
      <parentid>3920708</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:55:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6189" sha1="alniz29sxisivetksgn5hxqz23ltcjf" xml:space="preserve">{{Сезон футбольнага клуба
| клуб                               = {{Сцяг Беларусі}} [[ФК Гарадзея|Гарадзея]]
| лагатып                            =
| сезон                              = 2015
| пасада кіраўніка                   =
| кіраўнік                           = 
| трэнер                             = {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Яромка]]
| капітан                            = 
| стадыён                            = [[Гарадзея (стадыён)|Гарадзея]]
| умяшчальнасць                      = 1000

| турнір1                            = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Першая ліга]]
| вынік1                             = 2 месца і выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшую лігу]]
| турнір2                            = [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Кубак Беларусі 2015/16]]
| вынік2                             = 1/16 фіналу
| турнір3                            = 
| вынік3                             =
| турнір4                            =
| вынік4                             =
| турнір5                            = 
| вынік5                             =
| турнір6                            =
| вынік6                             =

| бамбардзір                         =

| папярэдні сезон                    = [[Сезон 2014 ФК Гарадзея|2014]]
| наступны сезон                     = [[Сезон 2016 ФК Гарадзея|2016]]

   &lt;!-- Форма --&gt;
| pattern_la1= 
| pattern_b1=
| pattern_ra1= 
| pattern_sh1=
| pattern_so1 =
| leftarm1=
| body1=
| rightarm1=
| shorts1 = 
| socks1=

| pattern_la2=
| pattern_b2=
| pattern_ra2=
| pattern_sh2=
| pattern_so2 =
| leftarm2=
| body2=
| rightarm2=
| shorts2=
| socks2=
}}

У 2015 годзе футбольны клуб [[ФК Гарадзея|«Гарадзея»]] прымаў удзел у двух афіцыйных турнірах на рэспубліканскім узроўні:
* [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Першая ліга чэмпіянату Беларусі 2015]] (2 месца і выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшую лігу]]),
* [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Кубку Беларусі 2015/2016]] (паражэнне ў 1/16 фіналу).

== Склад ==
''Станам на снежань 2015 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fcgorodeya.by/komanda/osnovnoj-sostav/ |title=Основной состав |access-date=31 жніўня 2019 |archive-date=31 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831143014/http://fcgorodeya.by/komanda/osnovnoj-sostav/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;''.

{{Склад футбольнага клуба}}
{{Гулец|1|{{Сцяг Літвы}}|Бр|[[Сімас Скіндэрыс]]||1981}}
{{Гулец|16|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Уладзімір Пяцігорац]]||1990}}
{{Гулец|22|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Ігнат Дастанка]]||1994}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Арцём Гамялько]]||1989}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Гулец|2|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Філіп Палякоў]]||1995}}
{{Гулец|8|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Вячаслаў Яраслаўскі]]||1985}}
{{Гулец|13|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Ігар Мальцаў]]||1986}}
{{Гулец|14|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Яўген Шыдлоўскі]]||1991}}
{{Гулец|19|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Аляксей Халецкі]]||1984}}
{{Гулец|21|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Кірыл Паўлючак]]||1984}}
{{Гулец|23|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Ілья Калпачук]]||1990}}
{{Гулец|45|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Сямён Шасцілоўскі]]||1994}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Раман Марозаў]]||1993}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Падзел складу}}
{{Гулец|3|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Руслан Юдзянкоў]]||1987}}
{{Гулец|4|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Юрый Валавік]]||1993}}
{{Гулец|10|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Дзмітрый Лебедзеў]] {{капітан}}||1986}}
{{Гулец|11|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Міхаіл Калядка]]||1988}}
{{Гулец|20|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Аляксей Мартынец]]||1985}}
{{Гулец|26|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Ігар Аляксандравіч Макараў|Ігар Макараў]]||1985}}
{{Гулец|29|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Уладзіслаў Завадскі]]||1996}}
{{Гулец|77|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Артур Кац]]||1994}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Гулец|7|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Антон Сарока]]||1992}}
{{Гулец|25|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Аляксей Яўгенавіч Пятроў|Аляксей Пятроў]]||1991}}
{{Гулец|32|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Андрэй Лясюк]]||1983}}
{{Гулец|38|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Дзмітрый Коўб]]||1987}}
{{Канец складу}}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:Сезоны ФК Гарадзея|2015]]
[[Катэгорыя:Сезоны футбольных клубаў Беларусі 2015|Гарадзея]]</text>
      <sha1>alniz29sxisivetksgn5hxqz23ltcjf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2014 ФК Гарадзея</title>
    <ns>0</ns>
    <id>613164</id>
    <revision>
      <id>5204486</id>
      <parentid>3435087</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5954" sha1="f5j46ycemjvtngvbfxmezrve1byhhvo" xml:space="preserve">{{Сезон футбольнага клуба
| клуб                               = {{Сцяг Беларусі}} [[ФК Гарадзея|Гарадзея]]
| лагатып                            =
| сезон                              = 2014
| пасада кіраўніка                   =
| кіраўнік                           = 
| трэнер                             = {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Кіпра]] (студзень 2013 — май 2014), {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Яромка]]  (май 2014 — чэрвень 2019)
| капітан                            = 
| стадыён                            = [[Гарадзея (стадыён)|Гарадзея]]
| умяшчальнасць                      = 1000

| турнір1                            = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Першая ліга]]
| вынік1                             = 6 месца 
| турнір2                            = [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Кубак Беларусі 2014/15]]
| вынік2                             = 1/8 фіналу
| турнір3                            = 
| вынік3                             =
| турнір4                            =
| вынік4                             =
| турнір5                            = 
| вынік5                             =
| турнір6                            =
| вынік6                             = 

| бамбардзір                         = 

| папярэдні сезон                    = [[Сезон 2013 ФК Гарадзея|2013]]
| наступны сезон                     = [[Сезон 2015 ФК Гарадзея|2015]]

   &lt;!-- Форма --&gt;
| pattern_la1= 
| pattern_b1=
| pattern_ra1= 
| pattern_sh1=
| pattern_so1 =
| leftarm1=
| body1=
| rightarm1=
| shorts1 = 
| socks1=

| pattern_la2=
| pattern_b2=
| pattern_ra2=
| pattern_sh2=
| pattern_so2 =
| leftarm2=
| body2=
| rightarm2=
| shorts2=
| socks2=
}}

У 2014 годзе футбольны клуб [[ФК Гарадзея|«Гарадзея»]] прымаў удзел у двух афіцыйных турнірах на рэспубліканскім узроўні:
* [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Першая ліга чэмпіянату Беларусі 2014]] (6 месца),
* [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Кубку Беларусі 2014/2015]] (паражэнне ў 1/8 фіналу).

== Склад ==
''Па стане на снежань 2014, згодна з афіцыйным сайтам клуба&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fcgorodeya.by/komanda/osnovnoj-sostav/ |title=Основной состав |access-date=31 жніўня 2019 |archive-date=31 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831143014/http://fcgorodeya.by/komanda/osnovnoj-sostav/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;''.

{{Склад футбольнага клуба}}
{{Гулец|1|{{Сцяг Літвы}}|Бр|[[Сімас Скіндэрыс]]||1981}}
{{Гулец|16|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Уладзімір Пяцігорац]]||1990}}
{{Гулец|30|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Уладзіслаў Шэрман]]||1996}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Гулец|2|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Раман Марозаў]]||1993}}
{{Гулец|3|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Андрэй Карбоўскі]]||1996}}
{{Гулец|6|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Дзмітрый Шматко]]||1989}}
{{Гулец|8|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Сяргей Усеня]]||1988}}
{{Гулец|15|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Валерый Тарасенка]]||1981}}
{{Гулец|23|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Ігар Мальцаў]]||1986}}
{{Гулец|25|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Мікалай Асіповіч]]||1986}}
{{Гулец|34|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Уладзімір Сарочынскі]]||1980}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Гулец|10|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Дзяніс Сашчэка]]||1981}}
{{Гулец|11|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Дзмітрый Лебедзеў]]||1986}}
{{Падзел складу}}
{{Гулец|13|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Аляксандр Дзямешка]]||1986}}
{{Гулец|14|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Аляксей Мартынец]]||1985}}
{{Гулец|26|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Дзмітрый Чалей]]||1978}}
{{Гулец|29|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Іван Дзенісевіч]]||1984}}
{{Гулец|38|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Алег Патоцкі]]||1991}}
{{Гулец|77|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Аляксандр Ядзешка]]||1993}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Ілья Цюніс]]||1994}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Руслан Юдзянкоў]]||1987}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Гулец|4|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Руслан Цевераў]]||1994}}
{{Гулец|7|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Антон Сарока]]||1992}}
{{Гулец|19|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Сяргей Крот]]||1980}}
{{Гулец|32|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Андрэй Лясюк]]||1983}}
{{Канец складу}}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:Сезоны ФК Гарадзея|2014]]
[[Катэгорыя:Сезоны футбольных клубаў Беларусі 2014|Гарадзея]]</text>
      <sha1>f5j46ycemjvtngvbfxmezrve1byhhvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2015 ФК Дынама Мінск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>613352</id>
    <revision>
      <id>5204495</id>
      <parentid>4452858</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:58:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27655" sha1="gu4tle7gkvzks99hsvq5p6i1fp36rds" xml:space="preserve">{{Сезон футбольнага клуба
| клуб                               = {{Сцяг Беларусі}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]
| лагатып                            =
| сезон                              = 2015
| пасада кіраўніка                   =
| кіраўнік                           = 
| трэнер                             = {{Сцяг Беларусі}} [[Душан Угрын, 1967|Душан Угрын]]  (снежань 2014 — красавік 2015), {{Сцяг Беларусі}} [[Вук Рашавіч]] (май 2015 — ліпень 2016)
| капітан                            = 
| стадыён                            = [[Трактар (стадыён, Мінск)|Трактар]]
| умяшчальнасць                      = 17600

| турнір1                            = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая ліга]]
| вынік1                             = 2 месца 
| турнір2                            = [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Кубак Беларусі 2015/16]]
| вынік2                             = Паўфінал
| турнір3                            = [[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|Лізе Еўропы 2015/2016]]
| вынік3                             = Вылет па выніках групавога раўнда
| турнір4                            =
| вынік4                             =
| турнір5                            = 
| вынік5                             =
| турнір6                            =
| вынік6                             = 

| бамбардзір                         = 

| папярэдні сезон                    = [[Сезон 2014 ФК Дынама Мінск|2014]]
| наступны сезон                     = [[Сезон 2016 ФК Дынама Мінск|2016]]

   &lt;!-- Форма --&gt;
| pattern_la1= 
| pattern_b1=
| pattern_ra1= 
| pattern_sh1=
| pattern_so1 =
| leftarm1=
| body1=
| rightarm1=
| shorts1 = 
| socks1=

| pattern_la2=
| pattern_b2=
| pattern_ra2=
| pattern_sh2=
| pattern_so2 =
| leftarm2=
| body2=
| rightarm2=
| shorts2=
| socks2=
}}

У 2015 годзе футбольны клуб [[ФК Дынама Мінск|«Дынама»]] з [[Мінск]]а прымаў удзел у трох афіцыйных турнірах: 
* [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі2015]] (2 месца),
* [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Кубку Беларусі 2015/2016]] (Паўфінал),
* [[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|Лізе Еўропы 2015/2016]] (вылет па выніках групавога раўнда).

== Склад ==
''Станам на лістапад 2015 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба&lt;ref&gt;[http://dinamo-minsk.by/be/komanda Гульцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190819202404/http://dinamo-minsk.by/be/komanda |date=19 жніўня 2019 }}&lt;/ref&gt;''.

{{Склад}}
{{Гулец|30|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Аляксандр Гутар]]||1989}}
{{Гулец|33|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Васіль Хамутоўскі]]||1978}}
{{Гулец|35|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Гулец|3|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Максім Вітус]]||1989}}
{{Гулец|6|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Сяргей Паліцевіч]] {{капітан}}||1990}}
{{Гулец|17|{{Сцяг Сьера-Леонэ}}|Аб|[[Умару Бангура]]||1987}}
{{Гулец|20|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Алег Вераціла]]||1988}}
{{Гулец|22|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Раман Бегуноў]]||1993}}
{{Гулец|26|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Сяргей Канцавы]]||1986}}
{{Гулец|32|{{Сцяг Лівіі}}|Аб|[[Махамед Мунір]]||1992}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Гулец|2|{{Сцяг Украіны}}|ПА|[[Ігар Варанкоў]]||1981}}
{{Гулец|5|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Кірыл Прамудраў]]||1992}}
{{Падзел складу}}
{{Гулец|9|{{Сцяг Румыніі}}|ПА|[[Александру Някша]]||1991}}
{{Гулец|10|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Уладзімір Карыцька]]||1979}}
{{Гулец|15|{{Сцяг Нігерыі}}|ПА|[[Чыгозэ Удожы]]||1986}}
{{Гулец|18|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Мікіта Корзун]]||1995}}
{{Гулец|23|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Яраслаў Яроцкі]]||1996}}
{{Гулец|28|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Ян Цігараў]]||1984}}
{{Гулец|77|{{Сцяг Арменіі}}|ПА|[[Артур Едыгаран]]||1987}}
{{Гулец|88|{{Сцяг Сербіі}}|ПА|[[Ненад Адамавіч]]||1989}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Гулец|8|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Глеб Рассадкін]]||1995}}
{{Гулец|19|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Віталь Булыга]]||1980}}
{{Гулец|21|{{Сцяг Чарнагорыі}}|Нап|[[Фатас Бечырай]]||1988}}
{{Канец складу}}

=== Рэзервовы склад ===
{{Склад}}
{{Гулец|1|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Максім Плотнікаў]]||1998}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Арцём Белы]]||1997}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Гулец|4|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Максім Швяцоў]]||1998}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Уладзіслаў Барысенка]]||1997}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Юрый Крайко]]||1998}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Яраслаў Макушынскі]]||1998}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Аляксандр Чыж]]||1997}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Георгій Шпачэнка]]||1996}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Гулец|14|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Артур Сарамаха]]||1998}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Руслан Аль-Тахеры]]||1997}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Арцём Корзун]]||1998}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Іван Ліннік]]||1997}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Канстанцін Лукашэвіч]]||1997}}
{{Падзел складу}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Уладзіслаў Невяроўскі]]||1998}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Валерый Патароча]]||1996}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Максім Савосцікаў]]||1998}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Павел Садоўскі]]||1999}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Уладзіслаў Сушчыц]]||1998}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Дзмітрый Хмяльніцкі]]||1996}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Гулец|24|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Яўген Вялько]]||1997}}
{{Гулец|25|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Яўген Бабрук]]||1997}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Яўген Азерскі]]||1995}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Уладзіслаў Кабачэўскі]]||1998}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Аляксандр Ксенафонтаў]]||1999}}
{{Гулец||{{Сцяг Таджыкістана}}|Нап|[[Мухамаджон Лоікаў]]||1998}}

{{Канец складу}}

== Трансферы ==
=== Зіма 2014—2015 ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
==== Прыйшлі ў клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!width=1%|Дата
!width=1%|Пазіцыя
!width=40%|Ігрок
!width=30%|Папярэдні клуб
|-
|align=&quot;center&quot;|17.01.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/65861.html Минское &quot;Динамо&quot; подписало форварда сборной Черногории]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;|[[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Чарнагорыі|20px}} [[Фатас Бечырай]] || {{Сцяг Кітая|20px}} [[ФК Чанчунь Ятай|Чанчунь Ятай]]
|-
|align=&quot;center&quot;|24.01.2015&lt;ref name=&quot;НазаранкаШасцілоўскі&quot;&gt;[http://football.by/news/66061.html Душан Угрин на сбор в Белек включил 22 игроков минского &quot;Динамо&quot;]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;|[[Абаронца (футбол)|Аб]]|| {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Сямён Шасцілоўскі]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Бяроза-2010|Бяроза-2010]]
|-
|align=&quot;center&quot;|03.02.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/66427.html Минское &quot;Динамо&quot; официально объявило о подписании 2-летнего контракта с Нусмиром Файичем (ФОТО)]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;|[[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}} [[Нусмір Фаіч]] || {{Сцяг Славеніі|20px}} [[ФК Марыбар|Марыбар]]
|-
|align=&quot;center&quot;|17.03.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/67689.html Минское &quot;Динамо&quot; объявило о подписании контракта с Артуром Едигаряном]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Арменіі|20px}} [[Артур Едыгаран]] || {{Сцяг Казахстана|20px}} [[ФК Кайрат|Кайрат]]
|-
|align=&quot;center&quot;|19.03.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/67756.html Максим Витус официально перешел в минское &quot;Динамо&quot;]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Максім Вітус]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Нёман Гродна|Нёман]]
|-
|align=&quot;center&quot;|19.03.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/67766.html Минское &quot;Динамо&quot; объявило о подписании Василия Хомутовского]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Варатар (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Васіль Хамутоўскі]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]
|-
|align=&quot;center&quot;|03.04.2015&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/68243.html Минское «Динамо» подписало контракт с игроком сборной Кабо-Верде]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Каба-Вердэ|20px}} [[Нівалду Алвіш Фрэйташ Сантуш|Нівалду]] || {{Сцяг Чэхіі|20px}} [[ФК Цепліцы|Цепліцы]]
|-
|align=&quot;center&quot;|30.04.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/69238.html Минское &quot;Динамо&quot; подписало ливийца Мохаммеда Мунира]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Лівіі|20px}} [[Махамед Мунір]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[ФК Ягодзіна|Ягодзіна]]
|-
|}	
&lt;small&gt;* З арэнды&lt;/small&gt;
{{col-2}}

==== Пакінулі клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!width=1%|Дата
!width=1%|Пазіцыя
!width=40%|Ігрок
!width=30%|Новы клуб
|-
|align=&quot;center&quot;|30.11.2014&lt;ref&gt;[http://by.tribuna.com/football/1025370540.html Фигередо покинул минское «Динамо»]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]]||{{Сцяг Уругвая|20px}} [[Эрнан Фігерэда]] ||{{Сцяг Калумбіі|20px}} [[ФК Дэпортэс Таліма|Дэпортэс Таліма]]
|-
|align=&quot;center&quot;|30.12.2014&lt;ref&gt;[http://by.tribuna.com/football/1026069842.html Молош покидает минское «Динамо»]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;|[[Абаронца (футбол)|Аб]]||{{Сцяг Беларусі|20px}} [[Дзмітрый Молаш]] ||
|-
|align=&quot;center&quot;|06.01.2015&lt;ref&gt;[http://by.tribuna.com/football/1026193201.html Франк Джа-Джедже перешел в «Хайберниан»]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;|[[Нападаючы (футбол)|Нап]]||{{Сцяг Кот-д'Івуара|20px}} [[Франк Джа Джэджэ]] || {{Сцяг Шатландыі|20px}} [[ФК Хайберніян|Хайберніян]]
|-
|align=&quot;center&quot;|09.01.2015&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/65612.html Слободан Симович заключил контракт с братиславским &quot;Слованом&quot; (ФОТО)]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[Слабадан Сімавіч]] || {{Сцяг Славакіі|20px}} [[ФК Слован Браціслава|Слован]]
|-
|align=&quot;center&quot;|12.01.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/65699.html Минское &quot;Динамо&quot; продлило контракт с Воронковым, рассталось с Залеским и выставило на трансфер Диоманде]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;|[[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Андрэй Залескі]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Слуцк|Слуцк]]
|-
|align=&quot;center&quot;|19.01.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/65905.html Игорь Стасевич подписал контракт с БАТЭ]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Ігар Стасевіч]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] 
|-
|align=&quot;center&quot;|24.01.2015&lt;ref&gt;[http://by.tribuna.com/football/1026783558.html Никитин переведен в «Березу-2010»]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;|[[Нападаючы (футбол)|Нап]]|| {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Яўген Нікіцін]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Бяроза-2010|Бяроза-2010]]
|-
|align=&quot;center&quot;|30.01.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/66252.html Адама Диоманде покинул минское &quot;Динамо&quot;]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;|[[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Нарвегіі|20px}} [[Адама Дыямандэ]] || {{Сцяг ААЭ|20px}} [[ФК Дубай|Дубай]]
|-
|align=&quot;center&quot;|06.02.2015&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fcgorodeya.by/news/arendovany-dvoe-igrokov/ |title=Арендованы двое игроков |access-date=1 верасня 2019 |archive-date=13 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313015424/http://fcgorodeya.by/news/arendovany-dvoe-igrokov |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Юрый Валавік]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Гарадзея|Гарадзея]]
|-
|align=&quot;center&quot;|03.03.2015&lt;ref&gt;[http://fcbereza2010.by/index.php/news/493-kadrovyj-vopros-resheniya-po-sostavu Кадровый вопрос: решения по составу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160126095203/http://fcbereza2010.by/index.php/news/493-kadrovyj-vopros-resheniya-po-sostavu |date=26 студзеня 2016 }} Афіцыйны сайт ФК «Бяроза-2010»&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Валерый Гарбачык]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Бяроза-2010|Бяроза-2010]]
|}
&lt;small&gt;* У арэнду&lt;/small&gt;
{{col-end}}

==== Вярнуліся і пакінулі клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=80%
!width=1%|Пазіцыя
!width=30%|Ігрок
!width=1%|Дата вяртання
!width=30%|Папярэдні клуб
!width=1%|Дата зыходу
!width=30%|Новы клуб
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Арцём Камароў]] ||align=&quot;center&quot;|12.01.2015&lt;ref name=&quot;Камароў&quot;&gt;[http://by.tribuna.com/football/1026403176.html Руслан Азаренок назначен главным тренером дублирующего состава минского «Динамо»]&lt;/ref&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Бяроза-2010|Бяроза-2010]]* ||align=&quot;center&quot;|12.01.2015&lt;ref name=&quot;Камароў&quot;/&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Гарадзея|Гарадзея]]
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Ігар Кузьмянок]] ||align=&quot;center&quot;|10.01.2015&lt;ref name=&quot;КузьмянокХвашчынскі&quot;&gt;[http://football.by/news/65627.html Кузьменок и Хващинский начнут подготовку к сезону в составе минского &quot;Динамо&quot;]&lt;/ref&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]* ||align=&quot;center&quot;|22.01.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/65967.html &quot;Шахтер&quot; выкупил Игоря Кузьменка у минского &quot;Динамо&quot;]&lt;/ref&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] 
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Уладзімір Хвашчынскі]] ||align=&quot;center&quot;|10.01.2015&lt;ref name=&quot;КузьмянокХвашчынскі&quot;/&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Мінск|Мінск]]* ||align=&quot;center&quot;|05.03.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/67344.html Минское &quot;Динамо&quot; расторгло контракт с Владимиром Хващинским]&lt;/ref&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Мінск|Мінск]]
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Аляксей Залескі]] ||align=&quot;center&quot;|06.04.2015&lt;ref name=&quot;АляксейЗалескі&quot;&gt;[http://by.tribuna.com/football/1028667488.html Залеский, Гаращенков и Дмитрий Еременко подписали контракты со «Слуцком»]&lt;/ref&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Бяроза-2010|Бяроза-2010]]* ||align=&quot;center&quot;|06.04.2015&lt;ref name=&quot;АляксейЗалескі&quot;/&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Слуцк|Слуцк]]**
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Павел Назаранка]] ||align=&quot;center&quot;|24.01.2015&lt;ref name=&quot;НазаранкаШасцілоўскі&quot;/&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Бяроза-2010|Бяроза-2010]]* ||align=&quot;center&quot;|11.04.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/68568.html Минское &quot;Динамо&quot; отдало Назаренко в аренду &quot;Белшине&quot;]&lt;/ref&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Белшына|Белшына]]**
|-
|align=&quot;center&quot;|[[Варатар (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Аляксей Харытановіч]] ||align=&quot;center&quot;|12.01.2015&lt;ref name=&quot;Камароў&quot;/&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Бяроза-2010|Бяроза-2010]]* ||align=&quot;center&quot;|16.04.2015&lt;ref&gt;[http://www.pressball.by/articles/football/belarus/90271 1-я лига. Заявки команд. Лига актуальных реформ: шестнадцать претендентов на три путевки в элиту]&lt;/ref&gt; || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Зорка-БДУ|Зорка-БДУ]]
|-
|}

&lt;small&gt;* З арэнды&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
&lt;small&gt;** У арэнду&lt;/small&gt;

=== Лета 2015 ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
==== Прыйшлі ў клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!width=1%|Дата
!width=1%|Пазіцыя
!width=55%|Ігрок
!width=45%|Папярэдні клуб
|-
|align=&quot;center&quot;|09.07.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/72149.html Павел Назаренко вернулся в минское &quot;Динамо&quot; из аренды в &quot;Белшине&quot;]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Павел Назаранка]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Белшына|Белшына]]
|-
|align=&quot;center&quot;|11.07.2015&lt;ref name=&quot;НякшаКарыцька&quot;&gt;[http://www.football.by/news/72266.html Минское &quot;Динамо&quot; подписало Владимира Корытько и румынского хавбека Александру Някшу]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Уладзімір Карыцька]] || {{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК Шыннік Яраслаўль|Шыннік]]
|-
|align=&quot;center&quot;|11.07.2015&lt;ref name=&quot;НякшаКарыцька&quot;/&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Румыніі|20px}} [[Александру Някша]] || ''свабодны агент''
|-
|align=&quot;center&quot;|14.07.2015&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/72454.html Роман Бегунов подписал контракт с минским &quot;Динамо&quot;]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Раман Бегуноў]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Мінск|Мінск]]
|-
|align=&quot;center&quot;|22.07.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/72833.html Ян Тигорев стал игроком минского &quot;Динамо&quot;]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Ян Цігараў]] || {{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў]]
|-
|align=&quot;center&quot;|24.07.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/72970.html Виталий Булыга подписал контракт с минским &quot;Динамо&quot;]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Віталь Булыга]] || {{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК Сахалін|Сахалін]]
|-
|align=&quot;center&quot;|29.07.2015&lt;ref&gt;[http://by.tribuna.com/football/1031740223.html Минское «Динамо» объявило о переходе Премудрова]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Кірыл Прамудраў]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]]
|}
&lt;small&gt;* З арэнды&lt;/small&gt;

{{col-2}}

==== Пакінулі клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!width=1%|Дата
!width=1%|Пазіцыя
!width=60%|Ігрок
!width=35%|Новы клуб
|-
|align=&quot;center&quot;|07.07.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/72048.html Нусмир Файич покинул минское &quot;Динамо&quot;]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}} [[Нусмір Фаіч]] || {{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}} [[ФК Вітэз|Вітэз]]
|-
|align=&quot;center&quot;|09.07.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/72136.html Неманья Николич покинул минское &quot;Динамо&quot;]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Чарнагорыі|20px}} [[Няманя Нікаліч]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]
|-
|align=&quot;center&quot;|20.07.2015&lt;ref&gt;[http://by.tribuna.com/football/1031421390.html «Динамо» подтвердило аренду Шестиловского в «Городею»]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Сямён Шасцілоўскі]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Гарадзея|Гарадзея]]
|-
|align=&quot;center&quot;|22.07.2015&lt;ref&gt;[http://by.tribuna.com/football/1031559026.html Кучеров на правах аренды перешел из минского «Динамо» в «Березу-2010»]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Аляксандр Кучараў]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Бяроза-2010|Бяроза-2010]]
|-
|align=&quot;center&quot;|27.07.2015&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/73108.html Минское &quot;Динамо&quot; отдало Сергея Карповича в аренду &quot;Нафтану&quot;]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Сяргей Карповіч]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Нафтан|Нафтан]]
|-
|align=&quot;center&quot;|29.07.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/73245.html &quot;Береза-2010&quot; взяла в аренду у минского &quot;Динамо&quot; голкипера дубля]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Варатар (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Максім Хутко]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Бяроза-2010|Бяроза-2010]]
|-
|align=&quot;center&quot;|06.08.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/73699.html Артем Быков до конца сезону на правах аренды будет играть в &quot;Минске&quot;]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Арцём Быкаў]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Мінск|Мінск]]
|-
|align=&quot;center&quot;|06.08.2015&lt;ref&gt;[http://fcbereza2010.by/index.php/news/589-2015-kadry-igroki Кадровый вопрос]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Павел Назаранка]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Бяроза-2010|Бяроза-2010]]
|-
|align=&quot;center&quot;|26.08.2015&lt;ref&gt;[http://football.by/news/74691.html Минское &quot;Динамо&quot; расторгло контракт с Нивалдо]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Каба-Вердэ|20px}} [[Нівалду Алвіш Фрэйташ Сантуш|Нівалду]] ||
|}
&lt;small&gt;* У арэнду&lt;/small&gt;
{{col-end}}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:Сезоны ФК Дынама Мінск|2015]]
[[Катэгорыя:Сезоны футбольных клубаў Беларусі 2015|Дынама Мінск]]
[[Катэгорыя:2015 год у Мінску]]</text>
      <sha1>gu4tle7gkvzks99hsvq5p6i1fp36rds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уркендэу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>613738</id>
    <revision>
      <id>5204418</id>
      <parentid>3444268</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="259" sha1="dnud9u975pq3fpavb2qi5qq9ipz22my" xml:space="preserve">'''Уркендэу''':
* [[Уркендэу (Акмолінская вобласць)]]
* [[Уркендэу (Кызылардзінская вобласць)]]
* [[Уркендэу (Улытаўская вобласць)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>dnud9u975pq3fpavb2qi5qq9ipz22my</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне</title>
    <ns>10</ns>
    <id>622360</id>
    <redirect title="Шаблон:Дзіцячае Еўрабачанне" />
    <revision>
      <id>5204419</id>
      <parentid>5191843</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Duduusi</username>
        <id>174481</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Шаблон:Дзіцячае Еўрабачанне]]</comment>
      <origin>5204419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="3kec5ajsolcxpl6coaevbfiwyx35but" xml:space="preserve">#redirect [[Шаблон:Дзіцячае Еўрабачанне]]</text>
      <sha1>3kec5ajsolcxpl6coaevbfiwyx35but</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акінскі раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>635142</id>
    <revision>
      <id>5204585</id>
      <parentid>4568249</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:08:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>159583</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5204585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1200" sha1="4e3t9280xy6jsm9whqm2syzkh68vztf" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
| Герб = Coat of arms of Okinsky District.svg
}}
'''Акінскі раён''' ({{lang-ru|Окинский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Бурація|Рэспубліцы Бурація]], Расія.

Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Орлік (Бурація)|Орлік]].

== Геаграфія ==
Мяжуе на поўдні і паўднёвым усходзе па Тункінскім Гольцам з Тункінскім раёнам рэспублікі. На поўначы і ўсходзе прымыкае да [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкай вобласці]], на захадзе — да [[Тыва|Тывы]]. На паўднёвым захадзе праходзіць дзяржаўная мяжа з [[Манголія]]й. Акінскі раён займае плошчу 26 594,03 км².

{{зноскі}}

{{Акінскі раён}}
{{Бурація}}

[[Катэгорыя:Раёны Бураціі]]</text>
      <sha1>4e3t9280xy6jsm9whqm2syzkh68vztf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204586</id>
      <parentid>5204585</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>159583</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5204586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1242" sha1="47qh691duac7d4q9xluk213px1xy04m" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
| Герб = Coat of arms of Okinsky District.svg
| Сцяг = Flag of Okinsky District.svg
}}
'''Акінскі раён''' ({{lang-ru|Окинский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у [[Бурація|Рэспубліцы Бурація]], Расія.

Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Орлік (Бурація)|Орлік]].

== Геаграфія ==
Мяжуе на поўдні і паўднёвым усходзе па Тункінскім Гольцам з Тункінскім раёнам рэспублікі. На поўначы і ўсходзе прымыкае да [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкай вобласці]], на захадзе — да [[Тыва|Тывы]]. На паўднёвым захадзе праходзіць дзяржаўная мяжа з [[Манголія]]й. Акінскі раён займае плошчу 26 594,03 км².

{{зноскі}}

{{Акінскі раён}}
{{Бурація}}

[[Катэгорыя:Раёны Бураціі]]</text>
      <sha1>47qh691duac7d4q9xluk213px1xy04m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рак падстраўнікавай залозы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>650352</id>
    <revision>
      <id>5204576</id>
      <parentid>5183317</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T04:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>5204576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146472" sha1="4oaz3c7ijmakor9babizxrc1y4pt4bu" xml:space="preserve">{{Захворванне}}
[[Файл:Падстраўнікавая залозы (падстраўніца) чалавека.png|міні|Дыяграма месцазнаходжання падстраўнікавай залозы адносна іншых блізкіх органаў]]
'''Рак падстраўнікавай залозы (РПЗ)''' з’яўляецца, калі клеткі ў [[Падстраўнікавая залоза|падстраўнікавай залозе (падстраўніцы)]], жалезістым органе за [[страўнік]]ам, пачынаюць безкантрольна памнажацца і ўтвараюць масу. Гэтыя [[Карцынома|ракавыя]] клеткі здольныя распаўсюджвацца ў іншыя органы цела&lt;ref name=NCI2014Def&gt;{{cite web|title=What is Cancer? Defining Cancer|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/cancerlibrary/what-is-cancer|publisher=National Cancer Institute, National Institutes of Health|date=7 March 2014|access-date=5 December 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625220940/http://www.cancer.gov/cancertopics/cancerlibrary/what-is-cancer|archive-date=25 June 2014}}&lt;/ref&gt;. Існуе шэраг відаў РПЗ. Найбольш распаўсюджаны — адэнакарцынома падстраўнікавай залозы, ён складае каля 90 % выпадкаў&lt;ref name=&quot;Pishvaian2017&quot;&gt;Unless otherwise specified in boxes, reference is: {{cite journal| author=Pishvaian MJ, Brody JR| title=Therapeutic Implications of Molecular Subtyping for Pancreatic Cancer. | journal=Oncology (Williston Park) | year= 2017 | volume= 31 | issue= 3 | pages= 159-66, 168 | pmid=28299752 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/eutils/elink.fcgi?dbfrom=pubmed&amp;tool=sumsearch.org/cite&amp;retmode=ref&amp;cmd=prlinks&amp;id=28299752  }}&lt;/ref&gt;. Панятак «рак падстраўнікавай залозы» часам выкарыстоўваецца для абазначэння толькі гэтага тыпу&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Кніга|год=2014|загаловак=World Cancer Report 2014 [World Health Organization]|аўтар=Stewart, B.W. and Wild, C.P. (Eds.)|месца=Lyon|выдавецтва=International Agency for Research on Cancer|isbn=978-92-832-0443-5|спасылка=https://publications.iarc.fr/Non-Series-Publications/World-Cancer-Reports/World-Cancer-Report-2014|том як ёсць=Раздзел 5, 7}}&lt;/ref&gt;. Гэтыя адэнакарцыномы з’яўляюцца ў той частцы падстраўнікавай залозы, якая вырабляе стрававальныя ферменты&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Некалькі іншых відаў рака, якія ў сукупнасці ўяўляюць большасць не-аденакарцыном, таксама могуць пачынацца з тых самых клетак&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Адзін ці два адсоткі выпадкаў РПЗ складаюць нейраэндакрынныя пухліны, якія ўзнікаюць з клетак, якія выпрацоўваюць гармоны падстраўнікавай залозы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Звычайна яны менш агрэсіўныя, чым адэнакарцынома падстраўнікавай залозы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

&lt;!-- Прыкметы і сімптомы --&gt;
Прыкметамі і сімптомамі найбольш распаўсюджанай формы РПЗ могуць быць пажаўцелая скура, болі ў жываце і спіне, [[Кахексія|невытлумачальная страта вагі]], кал светлага колеру, цёмная мача і страта апетыту&lt;ref name=&quot;PDQ2014&quot;&gt;{{cite web|title=Pancreatic Cancer Treatment (PDQ®) Patient Version|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/pancreatic/Patient/page1/AllPages|website=National Cancer Institute|publisher=National Institutes of Health|access-date=8 June 2014|date=17 April 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705120519/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/pancreatic/Patient/page1/AllPages|archive-date=5 July 2014}}&lt;/ref&gt;. Звычайна на ранніх стадыях захворвання няма заўважных сімптомаў, а спецыфічныя сімптомы, па якіх можна зрабіць здагадку аб РПЗ, звычайна не развіваюцца да часу, калі хвароба ўжо развілася да прасунутай стадыі&lt;ref name=&quot;PDQ2014&quot; /&gt;&lt;ref name=NEJM14&gt;{{cite journal |last1=Ryan |first1=David P. |last2=Hong |first2=Theodore S. |last3=Bardeesy |first3=Nabeel |title=Pancreatic Adenocarcinoma |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2014-09-11_371_11/page/1039 |journal=New England Journal of Medicine |date=11 September 2014 |volume=371 |issue=11 |pages=1039–1049 |doi=10.1056/NEJMra1404198 |pmid=25207767 }}&lt;/ref&gt;. У многіх выпадках дыягназ РПЗ ўстанаўліваецца, калі пухліна ўжо распаўсюдзілася на іншыя органы цела&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bond-Smith |first1=G. |last2=Banga |first2=N. |last3=Hammond |first3=T. M. |last4=Imber |first4=C. J. |title=Pancreatic adenocarcinoma |journal=BMJ |date=16 May 2012 |volume=344 |issue=may16 1 |pages=e2476 |doi=10.1136/bmj.e2476 |pmid=22592847 }}&lt;/ref&gt;.

&lt;!-- Прычыны, механізмы і дыягнаставанне --&gt;
РПЗ звычайна дыягнастуецца спалучэннем медыцынскіх метадаў візуалізацыі (напрыклад ультрагукавая і [[камп’ютарная тамаграфія]]), аналізу крыві і даследаваннем тканкавых узораў ([[біяпсія]])&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wolfgang CL, Herman JM, Laheru DA, Klein AP, Erdek MA, Fishman EK, Hruban RH | title = Recent progress in pancreatic cancer | url = https://archive.org/details/sim_ca-a-cancer-journal-for-clinicians_september-october-2013_63_5/page/318 | journal = CA: A Cancer Journal for Clinicians | volume = 63 | issue = 5 | pages = 318–348 | date = September 2013 | pmid = 23856911 | pmc = 3769458 | doi = 10.3322/caac.21190 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lancet&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Vincent A, Herman J, Schulick R, Hruban RH, Goggins M | title = Pancreatic cancer | journal = Lancet | volume = 378 | issue = 9791 | pages = 607–620 | date = August 2011 | pmid = 21620466 | pmc = 3062508 | doi = 10.1016/S0140-6736(10)62307-0 | url = http://m-learning.zju.edu.cn/G2S/eWebEditor/uploadfile/20111127193405_869876397245.pdf | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20150112190623/http://m-learning.zju.edu.cn/G2S/eWebEditor/uploadfile/20111127193405_869876397245.pdf | archive-date = 12 January 2015 | df = dmy-all }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://m-learning.zju.edu.cn/G2S/eWebEditor/uploadfile/20111127193405_869876397245.pdf |access-date=11 ліпеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112190623/http://m-learning.zju.edu.cn/G2S/eWebEditor/uploadfile/20111127193405_869876397245.pdf |archive-date=12 студзеня 2015 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://m-learning.zju.edu.cn/G2S/eWebEditor/uploadfile/20111127193405_869876397245.pdf |access-date=11 ліпеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112190623/http://m-learning.zju.edu.cn/G2S/eWebEditor/uploadfile/20111127193405_869876397245.pdf |archive-date=12 студзеня 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Хвароба дзеліцца на стадыі: ад ранняй (I стадыя) да позняй (стадыя IV)&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;. [[Скрынінг (медыцына)|Скрынінг]] - масавае папераджальнае абследаванне насельніцтва - не быў прызнаны эфектыўным&lt;ref&gt;{{cite web |title=Draft Recommendation Statement: Pancreatic Cancer: Screening – US Preventive Services Task Force |url=https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/Page/Document/draft-recommendation-statement/pancreatic-cancer-screening1 |website=www.uspreventiveservicestaskforce.org |access-date=11 February 2019}}&lt;/ref&gt;.

&lt;!-- Прафілактыка і лячэнне --&gt;
РПЗ рэдка сустракаецца ва ўзросце да 40 гадоў, і больш за палову выпадкаў адэнакарцыномы падстраўнікавай залозы сустракаецца ў асоб старэйшых за 70 гадоў&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;. Фактары рызыкі РПЗ ўключаюць [[Паленне|паленне тытуню]], [[атлусценне]], [[Цукровы дыябет|дыябет]] і некаторыя рэдкія генетычныя захворванні&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;. Каля 25 % выпадкаў звязана з [[Тытунекурэнне|паленнем]]&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot;/&gt;, а 5-10 % звязана з спадчыннымі [[ген]]амі&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;. Рызыка захварэць на РПЗ ніжэй як сярод тых, хто не паліць, так і ў людзей, якія падтрымліваюць здаровую вагу і абмяжоўваюць спажыванне [[Чырвонае мяса|чырвонага]] і [[Каўбаса|апрацаванага мяса]]&lt;ref name=Can2014Meat&gt;{{cite web|title=Can pancreatic cancer be prevented?|url=http://www.cancer.org/cancer/pancreaticcancer/detailedguide/pancreatic-cancer-prevention|website=American Cancer Society|date=11 June 2014|access-date=13 November 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184749/http://www.cancer.org/cancer/pancreaticcancer/detailedguide/pancreatic-cancer-prevention|archive-date=13 November 2014}}&lt;/ref&gt;. Рызыка захварэць у тых, хто паліць, змяншаецца пасля кідання палення і становіцца прыблізна аднолькавай з сярэднім паказнікам для ўсяго насельніцтва пасля 20 гадоў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

РПЗ лечыцца хірургічным шляхам, [[Прамянёвая тэрапія|прамянёвай тэрапіяй]], [[хіміятэрапія]]й, [[Паліятыўнае лячэнне|паліятыўнай тэрапіяй]] і іх камбінацыямі&lt;ref name=&quot;PDQ2014&quot; /&gt;. Варыянты лячэння збольшага залежаць на стадыі рака&lt;ref name=&quot;PDQ2014&quot; /&gt;. [[Хірургія]] — адзіны метад, які можа вылечыць адэнакарцыному падстраўнікавай залозы&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;. Ён таксама ўжываецца для паляпшэння якасці жыцця, калі выздараўленне немагчыма&lt;ref name=&quot;PDQ2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;. Барацьба з болем і лекі для паляпшэння стрававання часам неабходныя для хворых на РПЗ&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;. Ранняя [[Паліятыўнае лячэнне|паліятыўная дапамога]] рэкамендуецца нават тым, хто праходзіць лячэнне з мэтай выздараўлення&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bardou M, Le Ray I | title = Treatment of pancreatic cancer: A narrative review of cost-effectiveness studies | journal = Best Practice &amp; Research. Clinical Gastroenterology | volume = 27 | issue = 6 | pages = 881–892 | date = December 2013 | pmid = 24182608 | doi = 10.1016/j.bpg.2013.09.006 }}&lt;/ref&gt;, але не практыкуецца ў Беларусі.

&lt;!-- Наступныя два параграфы варта перанесці ў іншы раздзел, калі знойдзецца варты --&gt;
РПЗ можа распаўсюджвацца на іншыя органы. Звычайна адэнакарцынома падстраўнікавай залозы спачатку распаўсюджваецца ў найбліжэйшыя пасакавыя вузлы, а потым у [[печань]] альбо ў [[Брухавінавая паражніна|брухавінавую паражніну]], [[Тоўстая кішка|тоўстую кішку]] ці [[лёгкія]]&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;. РПЗ рэдка распаўсюджваецца ў косткі ці мозг&lt;ref name=&quot;AJCC2-PANC&quot;&gt;{{cite book |title= Manual for Staging of Cancer |publisher= American Joint Committee on Cancer |edition= 2nd |chapter= Chapter 15; Pancreas |pages= 95–98 |chapter-url= https://cancerstaging.org/references-tools/deskreferences/Documents/AJCC2ndEdCancerStagingManual.pdf |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141129023729/https://cancerstaging.org/references-tools/deskreferences/Documents/AJCC2ndEdCancerStagingManual.pdf |archive-date= 29 November 2014 |df= dmy-all }} See p. 95 for citation regarding «…&amp;nbsp;lesser degree of involvement of bones and brain and other anatomical sites.»&lt;/ref&gt;.

РПЗ можа быць другасным ракам, які распаўсюдзіўся з іншых частак цела. Гэта здараецца рэдка, толькі каля 2 % РПЗ з’яўляюцца другаснымі. На сённяшні дзень [[рак ныркі]] з’яўляецца найбольш распаўсюджаным ракам, які выклікае другасны РПЗ, за ім ідуць [[рак простай кішкі]], [[Рак скуры|скуры]], [[Рак малочнай залозы|малочнай залозы]] і [[Рак лёгкага|лёгкіх]]. У выпадках другаснага РПЗ хірургічнае ўмяшанне можа быць праводзіцца на падстраўнікавай залозе з мэтай ацалення альбо аблягчэння сімптомаў&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Sperti C, Moletta L, Patanè G | title = Metastatic tumors to the pancreas: The role of surgery | journal = World Journal of Gastrointestinal Oncology | volume = 6 | issue = 10 | pages = 381–392 | date = 15 October 2014 | pmid = 25320654 | doi=10.4251/wjgo.v6.i10.381 | pmc=4197429}}&lt;/ref&gt;.

&lt;!-- Эпідэміялогія, прагноз, грамадства і культура --&gt;
У 2015 годзе РПЗ усіх тыпаў прывёў да 411 600 смерцяў у свеце&lt;ref name=GBD2015De&gt;{{cite journal|last1=GBD 2015 Mortality and Causes of Death|first1=Collaborators.|title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015|journal=Lancet|date=8 October 2016|volume=388|issue=10053|pages=1459–1544|pmid=27733281|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1|pmc=5388903}}&lt;/ref&gt;. РПЗ — пятая па частаце прычына смерці ад раку ў Вялікабрытаніі&lt;ref name=PCRF2019&gt;{{cite web |title=Cancer facts and figures – Why we exist – Pancreatic Cancer Research Fund |url=http://www.pcrf.org.uk/pages/cancer-table.html |website=www.pcrf.org.uk |access-date=5 April 2019}}&lt;/ref&gt; і трэцяя па распаўсюджанасці ў ЗША&lt;ref name=SEER2019&gt;{{cite web |title=Pancreatic Cancer – Cancer Stat Facts |url=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/pancreas.html |website=SEER |access-date=4 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Захворванне сустракаецца часцей за ўсё ў развітых краінах, дзе было зафіксавана каля 70 % новых выпадкаў у 2012 годзе&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Адэнакарцынома падстраўнікавай залозы звычайна мае вельмі кепскі прагноз на выздараўленне: пасля афірматыўнага дыягназу 25 % людзей жывуць цягам году, 5 % пражываюць пяць гадоў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Для захворванняў, дыягнаставаных на ранніх стадыях, верагоднасць выжывання цягам пяці гадоў павялічваецца да прыблізна 20 %&lt;ref name=&quot;PDQ2014P&quot;&gt;{{cite web|title=Pancreatic Cancer Treatment (PDQ®) Health Professional Version|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/pancreatic/HealthProfessional/page1/AllPages|website=National Cancer Institute|publisher=National Institutes of Health|access-date=24 November 2014|date=21 February 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022041746/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/pancreatic/HealthProfessional/page1/AllPages|archive-date=22 October 2014}} «The highest cure rate occurs if the tumor is truly localized to the pancreas; however, this stage of disease accounts for less than 20 % of cases. In cases with localized disease and small cancers (&lt;2 cm) with no lymph node metastases and no extension beyond the capsule of the pancreas, complete surgical resection is still associated with a low actuarial five-year survival rate of 18 % to 24 %.»&lt;/ref&gt;. Нейраэндакрынны рак мае лепшы прагноз: пасля афірматыўнага дыягназу 65 % дыягнаставаных жывуць пяць гадоў; гэты паказнік значна розніцца ў залежнасці ад тыпу пухліны&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Тыпы ==
Шматлікія тыпы РПЗ можна падзяліць на дзве агульныя групы. Пераважная большасць выпадкаў (каля 95 %) сустракаецца ў той частцы падстраўнікавай залозы, якая выпрацоўвае стрававальныя ферменты, вядомыя як [[экзакрынны вытвор]] (сакрэт). Існуе некалькі падтыпаў экзакрынных ракаў падстраўнікавай залозы, іх дыягностыка і лячэнне маюць шмат агульнага. Нязначная меншасць ракавых пухлін, якія ўзнікаюць у гармонастваральнай (эндакрыннай) тканцы падстраўнікавай залозы, маюць розныя клінічныя характарыстыкі і называюцца нейраэндакрынными карцыномамі (пухлінамі) падстраўнікавай залозы. Абедзве групы сустракаюцца галоўным чынам, але не выключна, у людзей, старэйшых за 40 гадоў, і крыху часцей — у мужчын, аднак некаторыя рэдкія падтыпы сустракаюцца часцей у жанчын або дзяцей&lt;ref name=Harris-2013&gt;{{cite book| last=Harris| first=RE| title=Epidemiology of Chronic Disease| chapter-url=https://books.google.com/books?id=KJLEIvX4wzoC&amp;pg=PA182| year=2013| publisher=Jones &amp; Bartlett| isbn=978-0-7637-8047-0| pages=181–190| chapter=Epidemiology of pancreatic cancer| url-status=live| archive-url=https://web.archive.org/web/20160624065516/https://books.google.com/books?id=KJLEIvX4wzoC&amp;pg=PA182| archive-date=24 June 2016| df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pmid22997445&gt;{{cite journal |last1=Oberg |first1=K. |last2=Knigge |first2=U. |last3=Kwekkeboom |first3=D. |last4=Perren |first4=A. |last5=ESMO Guidelines Working |first5=Group. |title=Neuroendocrine gastro-entero-pancreatic tumors: ESMO Clinical Practice Guidelines for diagnosis, treatment and follow-up |journal=Annals of Oncology |date=20 September 2012 |volume=23 |issue=suppl 7 |pages=vii124–vii130 |doi=10.1093/annonc/mds295 |pmid=22997445 |doi-access=free }} ([http://annonc.oxfordjournals.org/content/23/suppl_7/vii124/T5.expansion.html Table 5] outlines the proposed TNM staging system for PanNETs.)&lt;/ref&gt;.

=== Экзакрынныя карцыномы ===
У экзакрыннай групе пераважае адэнакарцынома падстраўнікавай залозы — найбольш распаўсюджаны тып (каля 85 %) РПЗ&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;. Амаль усе яны пачынаюцца ў пратоках падстраўнікавай залозы як пратокавая адэнакарцынома&lt;ref&gt;{{cite book|title=Handbook of Pancreatic Cancer|date=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-77497-8|page=288|url=https://books.google.com/books?id=NmBB5ZoKkk4C&amp;pg=PA288|access-date=12 June 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910175002/https://books.google.com/books?id=NmBB5ZoKkk4C&amp;pg=PA288|archive-date=10 September 2017}}&lt;/ref&gt;. Гэта пры тым, што тканка, з якой карцынома ўзнікае — эпітэлій пратокі падстраўнікавай залозы — складае менш за 10 % аб’ёму клетак падстраўнікавай залозы, бо ўяўляе сабой толькі пратоку (разгалінаваная, капілярная сістэма пратокаў, якая выходзіць навонкі залозы) унутры падстраўнікавай залозы&lt;ref name=&quot;DeVita2011&quot;&gt;{{cite book|author= Govindan R |title=DeVita, Hellman, and Rosenberg's Cancer: Cancer: Principles &amp; Practice of Oncology |url= https://archive.org/details/devitahellmanros0000unse_b1s0 |edition=9th |date=2011|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|isbn=978-1-4511-0545-2|at= Chapter 35: Cancer of the Pancreas: Surgical Management}} Online edition, with updates to 2014&lt;/ref&gt;. Гэты рак бярэ пачатак у пратоках, якія выносяць вытворы (напрыклад, ферменты і бікарбанат) навонкі падстраўнікавай залозы. Каля 60-70 % адэнакарцыном сустракаецца ў галоўцы падстраўнікавай залозы&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;.

Наступны па распаўсюджанасці тып, ацынарнаклеткавая карцынома падстраўнікавай залозы, узнікае ў кластарах клетак, якія выпрацоўваюць ферменты, і складае 5 % экзакрынных РПЗ&lt;ref name=&quot;Tobias&quot;&gt;{{cite book |vauthors=Tobias JS, Hochhauser D |title= Cancer and its Management |page=297 |year= 2014 |edition= 7th |isbn=  978-1-118-46871-5}}&lt;/ref&gt;. Як і «функцыянуючыя» эндакрынныя ракі, апісаныя ніжэй, ацынарнаклеткавая карцыномы здольныя выклікаць празмерны выраб пэўных малекул, у дадзеным выпадку — стрававальных ферментаў, якія могуць праяўляць сябе ў такіх сімптомах, як сып на скуры і боль у суставах.

На цыстаадэнакарцыномы прыпадае 1 % РПЗ, і яны маюць лепшы прагноз, чым іншыя экзакрынныя тыпы&lt;ref name=&quot;Tobias&quot; /&gt;.

Панкрэатабластома з’яўляецца рэдкай формай. Збольшага яна сустракаецца ў дзіцячым узросце і мае адносна добры прагноз. Солідная псеўдапапілярная карцынома — рэдкае добраакрэсленае новаўтварэнне, які ў асноўным сустракаецца ў маладых жанчын і звычайна мае вельмі добры прагноз&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;JHM-SGPCRC&quot;&gt;{{cite web |publisher= Johns Hopkins Medicine |website= The Sol Goldman Pancreas Cancer Research Center |url= http://pathology.jhu.edu/pancreas/BasicTypes2.php?area=ba |title= Types of Pancreas Tumors |date= 2012 |access-date= 18 November 2014 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141008022815/http://pathology.jhu.edu/pancreas/BasicTypes2.php?area=ba |archive-date= 8 October 2014 |df= dmy-all }}&lt;/ref&gt;.

Муцынозныя кістозныя неаплазіі (новаўтварэнні; MCNs) — гэта шырокая група пухлін падстраўнікавай залозы, якія маюць розны злаякасны патэнцыял. Яны выяўляюцца з усё большай хуткасцю, бо [[камп’ютарная тамаграфія]] становіцца больш магутнай і даступнай. Абмеркаванне найлепных шляхоў іх ацэнкі і лячэння актыўна працягваецца з улікам таго, што многія з іх — дабраякасныя&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Farrell JJ, Fernández-del Castillo C | title = Pancreatic cystic neoplasms: management and unanswered questions |url=https://archive.org/details/sim_gastroenterology_2013-05_144_6/page/1303 | journal = Gastroenterology | volume = 144 | issue = 6 | pages = 1303–1315 | date = June 2013 | pmid = 23622140 | doi = 10.1053/j.gastro.2013.01.073 }}&lt;/ref&gt;.

=== Нейраэндакрынныя карцыномы ===
Нязначная прапорцыя пухлін узнікае ў іншых частках падстраўнікавай залозы; у асноўным гэта нейраэндакрынныя пухліны падстраўнікавай залозы&lt;ref name=nomenclature&gt;The PanNET denomination is in line with [[СААЗ|WHO]] guidelines for the classification of tumors of the digestive system {{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nlmcatalog/101553728 |title=WHO classification of tumours of the digestive system – NLM Catalog – NCBI |access-date=7 September 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170909110134/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nlmcatalog/101553728 |archive-date=9 September 2017  }} published in 2010. Historically, PanNETs have also been referred to by a variety of terms, and are still commonly called «pancreatic endocrine tumors». See: {{cite journal |last1=Klimstra |first1=David S. |last2=Modlin |first2=Irvin R. |last3=Coppola |first3=Domenico |last4=Lloyd |first4=Ricardo V. |last5=Suster |first5=Saul |title=The Pathologic Classification of Neuroendocrine Tumors |journal=Pancreas |date=August 2010 |volume=39 |issue=6 |pages=707–712 |doi=10.1097/MPA.0b013e3181ec124e |pmid=20664470 }}&lt;!-- likely to remain a valid source for nomenclature until the 2010 WHO classification of digestive system tumors is superseded --&gt;&lt;/ref&gt;. Нейраэндакрынныя пухліны — гэта тып шматлікіх дабраякасных і злаякасных пухлін, якія ўзнікаюць з нейраэндакрынных клетак арганізма, што адказваюць за ўзаемадзеянне нервовай і эндакрыннай сістэм. Яны могуць з’яўляцца ў большасці органаў цела, у тым ліку падстраўнікавай залозе, аднак злаякасныя тыпы лічацца рэдкімі. Сярод нейраэндакрынных пухлін падстраўнікавай залозы адрозніваюць «функцыянуючыя» і «нефункцыянуючыя» тыпы — у залежнасці ад выпрацоўкі гармонаў. Функцыянуючыя пухліны вылучаюць у кроў гармоны, напрыклад [[інсулін]], [[гастрын]] і [[глюкагон]], часта ў вялікіх колькасцях, што выклікае сур’ёзныя сімптомы, такія як нізкі ўзровень цукру ў крыві, што дазваляе выяўляць гэтыя пухліны параўнальна рана. Найбольш распаўсюджаныя нейраэндакрынныя пухліны падстраўнікавай залозы — [[Інсулінома|інсуліномы]] і гастрыномы, названыя ў сувязі з гармонамі, якія яны вылучаюць. Нефункцыянуючыя тыпы не вылучаюць гармоны ў колькасці, дастатковай для з’яўлення відавочных клінічных сімптомаў. Па гэтай прычыне нефункцыянуючыя нейраэндакрынныя пухліны падстраўнікавай залозы часта дыягнастуюцца толькі пасля таго, як рак распаўсюдзіўся на іншыя часткі цела&lt;ref name=&quot;Burns2012&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Burns WR, Edil BH | title = Neuroendocrine pancreatic tumors: guidelines for management and update | journal = Current Treatment Options in Oncology | volume = 13 | issue = 1 | pages = 24–34 | date = March 2012 | pmid = 22198808 | doi = 10.1007/s11864-011-0172-2 }}&lt;/ref&gt;.

Як і з іншымі нейраэндакрыннымі пухлінамі, гісторыя тэрміналогіі і класіфікацыі нейраэндакрынных пухлін падстраўнікавай залозы складаная&lt;ref name=&quot;nomenclature&quot; /&gt;. Нейраэндакрынныя пухліны падстраўнікавай залозы часам называюць «ракам астраўковых клетак»&lt;ref&gt;The [[Medical Subject Headings]] indexing system refers to «islet cell carcinoma», which is subdivided into gastrinoma, glucagonoma, somatostatinoma and VIPoma. See: 2014 MeSH tree at [https://www.nlm.nih.gov/cgi/mesh/2014/MB_cgi?mode=&amp;term=Carcinoma,+Islet+Cell&amp;field=entry#TreeC04.588.322.475.500 &lt;nowiki&gt;«Pancreatic Neoplasms [C04.588.322.475]»&lt;/nowiki&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160319155137/http://www.nlm.nih.gov/cgi/mesh/2014/MB_cgi?mode=&amp;term=Carcinoma,+Islet+Cell&amp;field=entry|date=19 March 2016}} 16 October 2014&lt;/ref&gt;, хоць цяпер ужо вядома, што яны на самой справе не ўзнікаюць з [[Астраўковыя клеткі|астраўковых клетак]], як лічылася раней&lt;ref name=&quot;Burns2012&quot; /&gt;.

== Прыкметы і сімптомы ==
[[Файл:Jaundice08.jpg|alt=Чалавек з жаўтухай|міні|Жаўтуха можа быць сімптомам рака з-за блакавання пухлінай жоўцевых пратокаў падстраўнікавай залозы]]
Паколькі рак падстраўнікавай залозы на ранніх стадыях часта не выклікае выразных сімптомаў, хвароба звычайна не дыягнастуецца, пакуль пухліна не распаўсюдзілася па-за межы самой падстраўнікавай залозы&lt;ref name=&quot;Lancet&quot;/&gt;. Гэта адна з асноўных прычын высокай смяротнасці ад РПЗ. Выключэннем з’яўляюцца функцыянуючыя нейраэндакрынныя пухліны, дзе празмерная прадукцыя актыўных гармонаў можа выклікаць заўважныя сімптомы, якія залежаць ад тыпу гармона&lt;ref name=&quot;Sol PanNET&quot;&gt;{{cite web |publisher=Johns Hopkins Medicine |website=The Sol Goldman Pancreas Cancer Research Center |url=http://pathology.jhu.edu/pancreas/TreatmentEndocrine.php?area=tr#PROGNOSIS |title=Islet Cell Tumors of the Pancreas / Endocrine Neoplasms of the Pancreas |date=2012 |access-date=5 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150105104004/http://pathology.jhu.edu/pancreas/TreatmentEndocrine.php?area=tr#PROGNOSIS |archive-date=5 January 2015 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;.

Захворванне рэдка дыягнастуецца да 40-гадовага ўзросту. Звычайнымі сімптомамі адэнакарцыномы падстраўнікавай залозы, якія ўзнікаюць да дыягназу, з’яўляюцца:

* Боль у верхняй частцы жывата ці спіны, часта распаўсюджваецца ад жывата на спіну. Месца болю можа быць індыкатарам таго, у якой частцы падстраўнікавай залозы знаходзіцца пухліна. Боль можа ўзмацняцца ўначы, прагрэсаваць з часам да вельмі моцнага і няспыннага&lt;ref name=&quot;Tobias&quot;/&gt;. Боль можна крыху суцішацца, калі нахіляцца ўперад. У Вялікабрытаніі каля паловы новых выпадкаў РПЗ дыягнастуюцца пасля звароту па хуткую дапамогу з-за болю ці жаўтухі. У прыблізна дзвюх трацін людзей боль у жываце з’яўляецца асноўным сімптомам, 46 % РПЗ суправаджаецца жаўтухай, у 13 % выпадкаў жаўтуха не суправаджаецца болем&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;.
* Жаўтуха, пажаўценне вачэй або скуры, якія суправаджаюцца болем альбо без яго, у спалучэнні з пацямнелай мачой. Гэтыя сімптомы могуць сведчыць пра тое, што рак у галоўцы падстраўнікавай залозы перакрывае агульную [[Жоўцевая пратока|жоўцевую пратоку]], якая праходзіць праз падстраўнікавую залозу&lt;ref name=&quot;Sol PanNET&quot;/&gt;.
* Невытлумачальная страта вагі — з-за страты апетыту або страты экзакрыннай функцыі, што вядзе да недастатковага стрававання&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;.
* Пухліна можа сціскаць суседнія органы, парушаючы стрававальныя працэсы і абцяжарваючы апаражненне страўніка, што можа выклікаць млоснасць і адчуванне запоўненасці. Неперастрававаныя [[тлушчы]] прыводзяць да непрыемнага на пах, поўнага тлушчу кала, які цяжка змываецца ў [[Туалет|прыбіральні]]&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;. Таксама часта здараецца [[зацвердзь]] (запор)&lt;ref name=Alberts&gt;{{cite book|last1=Alberts|first1=SR|last2=Goldberg|first2=RM|editor1-last=Casciato|editor1-first=DA|editor2-last=Territo|editor2-first=MC|title=Manual of clinical oncology|date=2009|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|isbn=978-0-7817-6884-9|pages=[https://archive.org/details/manualofclinical00casc_0/page/188 188–236]|ref=Alberts|chapter=Chapter 9: Gastrointestinal tract cancers|chapter-url-access=registration|chapter-url=https://archive.org/details/manualofclinical00casc_0|url=https://archive.org/details/manualofclinical00casc_0/page/188}}&lt;/ref&gt;.
* Як мінімум 50 % людзей з адэнакарцыномай падстраўнікавай залозы маюць [[Цукровы дыябет|дыябет]] на момант дыягназу&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;. Даўні дыябет з’яўляецца вядомым фактарам рызыкі развіцця РПЗ, але і сам рак можа быць прычынай дыябету; таму з’яўленне дыябету можа лічыцца ранняй прыкметай РПЗ&lt;ref name=Pannala2009&gt;{{cite journal |vauthors=Pannala R, Basu A, Petersen GM, Chari ST | title = New-onset diabetes: a potential clue to the early diagnosis of pancreatic cancer | journal = The Lancet. Oncology | volume = 10 | issue = 1 | pages = 88–95 | date = January 2009 | pmid = 19111249 | pmc = 2795483 | doi = 10.1016/S1470-2045(08)70337-1 }}&lt;/ref&gt;. У людзей, старэйшых за 50 гадоў, якія захварэлі на цукровы дыябет, рызыка развіцця адэнакарцыномы падстраўнікавай залозы на працягу наступных трох гадоў у восем разоў большая за сярэднюю, але ў далейшым адносная рызыка змяншаецца&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;.
* Іншыя распаўсюджаныя праявы хваробы ўключаюць: слабасць і стому; сухасць у роце; праблемы са сном; і адчувальная брухавінавая маса&lt;ref name=&quot;Alberts&quot; /&gt;.
=== Іншыя высновы ===

* [[Сіндром Трусо]], пры якім згусткі крыві адвольна ўтвараюцца ў партальных [[Крывяносныя сасуды|крывяносных сасудах]], у глыбокіх [[Вена (анатомія)|венах]] канцавінаў або ў павярхоўных венах у любым месцы цела, можа быць звязаны з РПЗ і сустракаецца прыблізна ў 10 % выпадкаў&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;.
* Ад 10 да 20 % выпадкаў РПЗ суправаджаецца [[Дэпрэсія|клінічнай дэпрэсіяй]], якая можа замінаць аптымальнаму лячэнню. Дэпрэсія часам заўважаецца яшчэ перад дыягназаваннем рака, што дае падставы меркаваць, што яна можа быць біялагічна звязана з РПЗ&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;.
== Фактары рызыкі ==
Фактары рызыкі развіцця адэнакарцыномы падстраўнікавай залозы ўключаюць:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Causes of pancreatic cancer|url=http://www.nhs.uk/Conditions/Cancer-of-the-pancreas/Pages/Causes.aspx|website=NHS Choices|publisher=National Health Service, England|date=7 October 2014|access-date=5 December 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106054519/http://www.nhs.uk/Conditions/Cancer-of-the-pancreas/Pages/Causes.aspx|archive-date=6 November 2014}}&lt;/ref&gt;

* Рызыка развіцця РПЗ павялічваецца з узростам. Большасць выпадкаў здараецца пасля 65 гадоў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, а выпадкі да 40 гадоў — рэдкасць. Хвароба крыху часцей сустракаецца ў мужчын, чым у жанчын&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* [[Тытунекурэнне|Паленне цыгарэт]] — найлепш даказаны фактар рызыкі развіцця РПЗ. Пры доўгатэрміновым паленні рызыка прыкладна падвойваецца і павялічваецца з колькасцю спажываных цыгарэт і працягласцю гісторыі палення. Пасля адмовы ад палення рызыка паволі зніжаецца і пасля прыблізна 20 гадоў вяртаецца да ўзроўню тых, хто не паліць&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Bosetti C, Lucenteforte E, Silverman DT, Petersen G, Bracci PM, Ji BT, Negri E, Li D, Risch HA, Olson SH, Gallinger S, Miller AB, Bueno-de-Mesquita HB, Talamini R, Polesel J, Ghadirian P, Baghurst PA, Zatonski W, Fontham E, Bamlet WR, Holly EA, Bertuccio P, Gao YT, Hassan M, Yu H, Kurtz RC, Cotterchio M, Su J, Maisonneuve P, Duell EJ, Boffetta P, La Vecchia C | title = Cigarette smoking and pancreatic cancer: an analysis from the International Pancreatic Cancer Case-Control Consortium (Panc4) | journal = Annals of Oncology | volume = 23 | issue = 7 | pages = 1880–1888 | date = July 2012 | pmid = 22104574 | doi = 10.1093/annonc/mdr541 | pmc=3387822}}&lt;/ref&gt;.
* Атлусценне: ІМЦ большы за 35 павялічвае адносную рызыка прыблізна ўдвая&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;.
* Сямейная гісторыя: 5-10 % выпадкаў РПЗ маюць спадчынны кампанент у людзей з сямейнай гісторыя РПЗ&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Peters|first1=ML|last2=Tseng|first2=JF|last3=Miksad|first3=RA|title=Genetic Testing in Pancreatic Ductal Adenocarcinoma: Implications for Prevention and Treatment|journal=Clinical Therapeutics|date=31 March 2016|pmid=27041411|doi=10.1016/j.clinthera.2016.03.006|volume=38|issue=7|pages=1622–1635|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. Рызыка значна ўзмацняецца, калі РПЗ меў месца ў найбліжэйшых крэўных сваякоў, але менш значна, калі РПЗ меў месца ва ўзросце да 50 гадоў&lt;ref name=&quot;Lancet&quot;/&gt;. Большасць генаў, звязаных з развіццём РПЗ, не былі ідэнтыфікаваны&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Reznik2014&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Reznik R, Hendifar AE, Tuli R | title = Genetic determinants and potential therapeutic targets for pancreatic adenocarcinoma | journal = Front Physiol | volume = 5 | page = 87 | year = 2014 | pmid = 24624093 | pmc = 3939680 | doi = 10.3389/fphys.2014.00087 }}&lt;/ref&gt;. Спадчынны [[панкрэатыт]] павялічвае на 30-40 % рызыку развіцця РПЗ на працягу жыцця да ўзросту 70 гадоў&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;.
* Узаемасувязь РПЗ устаноўлена з наступнымі іншымі рэдкімі спадчыннымі сіндромамі: [[сіндром Пейца-Джэгера]], абумоўлены мутацыямі гена-супрэсара пухлін STK11 (вельмі рэдкі, але вельмі істотны фактар рызыкі); сіндром дыспластычнага невуса (FAMMM-PC) з-за мутацый у гене-супрэсары пухлін CDKN2A; аўтасомная рэцэсіўная атаксія тэлеангіэктазія і аўтасомная дамінантная мутацыя гена BRCA2 і гена PALB2; спадчынны непаліпозны рак тоўстай кішкі ([[сіндром Лінча]]); і сямейны адэноматозны паліпоз. Нейраэндакрынныя карцыномы асацыююцца з множнымі эндакрыннымі неаплазмамі тыпу 1 (MEN1) і сіндромам фон Гіппеля — Ліндаў&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lancet&quot; /&gt;
* Хранічны [[панкрэатыт]] стварае амаль патройную рызыку і, як і пры дыябеце, новы панкрэатыт можа быць сімптомам пухліны&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;. Рызыка развіцця РПЗ у асоб з сямейным панкрэатытам асабліва высокі&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Reznik2014&quot; /&gt;.
* [[Цукровы дыябет]] з’яўляецца фактарам рызыкі развіцця РПЗ і, як адзначана ў раздзеле [[Рак падстраўнікавай залозы#Фактары рызыкі|Прыкметы і сімптомы]], новавыяўлены дыябет можа быць ранняй прыкметай захворвання. У людзей, якія пражылі з дыягназам цукровага дыябету 2-га тыпу больш за дзесяць гадоў, рызыка развіцця РПЗ павялічваецца на 50 % у параўнанні з асобамі без дыябету&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;.
* Няма выразных доказаў, што пэўныя віды ежы (у адрозненне ад атлусцення) павялічваюць рызыку развіцця РПЗ&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CancerOrg2014&quot; /&gt;. Ёсць некаторыя падставы меркаваць, што [[Каўбаса|апрацаванае мяса]], [[чырвонае мяса]] і мяса, прыгатаванае пры вельмі высокіх тэмпературах (смажанне, грыль, шашлыкі) асацыюецца з нязначным павелічэннем рызыкі&lt;ref name=CancerOrg2014&gt;{{cite web|title=Cancer Facts and Figures 2014|url=http://www.cancer.org/acs/groups/content/@research/documents/webcontent/acspc-042151.pdf|website=American Cancer Society|access-date=5 January 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141218204235/http://www.cancer.org/acs/groups/content/%40research/documents/webcontent/acspc-042151.pdf|archive-date=18 December 2014}}, p.&amp;nbsp;19, «Though evidence is still accumulating, consumption of red or processed meat, or meat cooked at very high temperatures, may slightly increase risk.»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid22240790&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Larsson SC, Wolk A | title = Red and processed meat consumption and risk of pancreatic cancer: meta-analysis of prospective studies | journal = Br J Cancer | volume = 106 | issue = 3 | pages = 603–607 | date = January 2012 | pmid = 22240790 | pmc = 3273353 | doi = 10.1038/bjc.2011.585 | df = dmy-all }}&lt;/ref&gt;.

=== Алкаголь ===
Празмернае [[Алкагольныя напоі#Уплыў алкаголю на арганізм чалавека|ўжыванне алкаголю]] з’яўляецца асноўнай прычынай хранічнага [[панкрэатыт]]у, што, у сваю чаргу, стварае схільнасць да РПЗ. Вялікая колькасць праведзеных даследаванняў, аднак, не змаглі адназначна даказаць, што спажыванне алкаголю з’яўляецца непасрэдным фактарам рызыкі развіцця РПЗ. У цэлым, асацыяцыя з ужываннем алкаголя стабільна слабая, а большасць даследаванняў не выявілі ніякай узаемасувязі, пры гэтым [[Тытунекурэнне|паленне]] з’яўляецца значным змешвальным фактарам. Больш пэўныя доказы сувязі РПЗ з алкаголем ёсць у дачыненні да ўжывання яго ў вялікіх колькасцях — прынамсі, шэсць напояў у дзень.&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pericleous&quot; &gt;{{cite journal |vauthors=Pericleous M, Rossi RE, Mandair D, Whyand T, Caplin ME | title = Nutrition and pancreatic cancer | journal = Anticancer Research | volume = 34 | issue = 1 | pages = 9–21 | date = January 2014 | pmid = 24403441 }}&lt;/ref&gt;.

== Паталагічная фізіялогія ==

=== Перадракавы стан ===
Прынята лічыць, што [[Рак падстраўнікавай залозы#Экзакрынныя карцыномы|экзакрынныя карцыномы]] ўзнікаюць з некалькіх відаў перадракавых паражэнняў у падстраўнікавай залозе. Гэтыя паражэнні не заўсёды прагрэсуюць у рак. Усё большая іх колькасць выяўляецца як пабочны прадукт больш частага выкарыстання [[Камп’ютарная тамаграфія|КТ]] дзеля іншых мэтаў, і не ўсе яны патрабуюць лячэння&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;. Акрамя сэрозных цыстадэном падстраўнікавай залозы (SCNs), якія амаль заўсёды [[Пухліна#Дабраякасныя пухліны|дабраякасныя]], распазнаюцца чатыры віды перадракавых паражэнняў:

* ''Унутраэпітэліяльныя неаплазіі'' (IENs) падстраўнікавай залозы з’яўляюцца мікраскапічнымі парушэннямі ў падстраўнікавай залозе і часта сустракаюцца пры ўскрыцці цела людзей, якія не мелі дыягнаставанага рака. Гэтыя паражэнні могуць прагрэсаваць ад нізкай да высокай стадыі, а затым і да пухліны. У больш за 90 % выпадкаў на ўсіх стадыях выялены дэфектыўны ген KRAS, а ў выпадках 2-й і 3-й стадый з узрастаючай частатой сустракаюцца дэфекты яшчэ трох генаў: CDKN2A (p16), p53 і SMAD4.&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;
* ''Унутрапратокавыя папілярныя муцынозныя неаплазіі'' (IPMNs) — макраскапічныя паражэнні, якія сустракаюцца прыблізна ў 2 % дарослых людзей. Гэты адсотак павялічваецца да прыблізна 10 % ва ўзросце 70 гадоў. Гэтыя паражэнні маюць каля 25 % рызыкі паратварыцца ў інвазіўный рак. Яны могуць мець мутацыі генаў KRAS (у прыблізна 40-65 % выпадкаў) і ў альфа-субадзінцы GNAS Gs і RNF43, і ўплываць на сігнальны шлях Wnt&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;. Нават калі гэтыя неаплазіі выдаляюцца хірургічным чынам, захоўваецца значна павышаная рызыка развіцця РПЗ ў далейшым&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;.
* ''Муцынозныя кістозныя неаплазіі'' (MCNs) падстраўнікавай залозы у асноўным сустракаюцца ў жанчын і могуць заставацца дабраякаснымі ці пераўтварацца ў рак&lt;ref name=Delpu2011&gt;{{cite journal |vauthors=Delpu Y, Hanoun N, Lulka H, Sicard F, Selves J, Buscail L, Torrisani J, Cordelier P | title = Genetic and epigenetic alterations in pancreatic carcinogenesis | journal = Curr Genomics | volume = 12 | issue = 1 | pages = 15–24 | year = 2011 | pmid = 21886451 | pmc = 3129039 | doi = 10.2174/138920211794520132 }}&lt;/ref&gt;. Калі гэтыя паражэнні становяцца вялікімі, выклікаюць сімптомы або набываюць падазроныя прыкметы, іх звычайна можна паспяхова выдаліць хірургічным чынам&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;.
* ''Унутрапратокавыя тубулапапілярныя неаплазіі'' былі вызначаны СААЗ ў асобны від у 2010 годзе. Яны складаюць ад 1 да 3 % усіх неаплазій падстраўнікавай залозы. Сярэдні ўзрост на момант пастаноўкі дыягназа складае 61 год, а вядомы дыяпазон — ад 35 да 78 гадоў. Каля 50 % гэтых паражэнняў становяцца інвазіўными. Дыягностыка асноўваецца на гісталогіі, бо гэтыя паражэнні вельмі цяжка адрозніць ад іншых паражэнняў паводле клінічных і рэнтгеналагічных прыкметаў&lt;ref name=Rooney2017&gt;{{cite journal |last1=Rooney |first1=Sarah L. |last2=Shi |first2=Jiaqi |title=Intraductal Tubulopapillary Neoplasm of the Pancreas: An Update From a Pathologist's Perspective |journal=Archives of Pathology &amp; Laboratory Medicine |date=October 2016 |volume=140 |issue=10 |pages=1068–1073 |doi=10.5858/arpa.2016-0207-RA |pmid=27684978 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.

=== Інвазіўны рак ===
Генетычныя з'явы пры пратокавай адэнакарцыноме добра апісаныя, і зроблена поўнае секвенаванне экзома самых распаўсюджаных відаў пухлін. Вядома, што чатыры гены [[Мутацыя|мутуюць]] у большасці выпадкаў адэнакарцыном: KRAS (у 95 % выпадкаў), CDKN2A (таксама 95 %), TP53 (75 %) і SMAD4 (55 %). У апошнім выпадку прагноз развіцця хваробы асабліва кепскі&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;. Мутацыі і дэлецыі SWI/SNF сустракаюцца прыблізна ў 10–15 % адэнакарцыном&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;. Генетычныя змены ў шэрагу іншых тыпаў РПЗ і перадракавых паражэнняў таксама даследаваны&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;. Транскрыптомны аналіз і секвенаванне мРНК найбольш распаўсюджаных формаў РПЗ выявілі, што 75 % генаў чалавека экспрэсуюцца ў пухлінах, а прыблізна 200 генаў больш выразна экспрэсуюцца ў РПЗ у параўнанні з іншымі тыпамі пухлін&lt;ref name=&quot;proteinatlas.org&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/humanpathology/pancreatic+cancer|title=The human pathology proteome in pancreatic cancer – The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=28 September 2017|archive-date=3 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703073444/https://www.proteinatlas.org/humanproteome/pathology/pancreatic+cancer|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Uhlen eaan2507&quot;&gt;{{Cite journal|last=Uhlen|first=Mathias|last2=Zhang|first2=Cheng|last3=Lee|first3=Sunjae|last4=Sjöstedt|first4=Evelina|last5=Fagerberg|first5=Linn|last6=Bidkhori|first6=Gholamreza|last7=Benfeitas|first7=Rui|last8=Arif|first8=Muhammad|last9=Liu|first9=Zhengtao|date=18 August 2017|title=A pathology atlas of the human cancer transcriptome|journal=Science|language=en|volume=357|issue=6352|pages=eaan2507|doi=10.1126/science.aan2507|issn=0036-8075|pmid=28818916|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;.

=== Нейраэндакрынныя карцыномы ===
Гены, з якімі часта адбываюцца мутацыі пры нейраэндакрынных карцыномах, адрозніваюцца ад генаў пры экзакрынным РПЗ&lt;ref name=&quot;Lewis2014&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Lewis MA, Yao JC | title = Molecular pathology and genetics of gastrointestinal neuroendocrine tumours | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 21 | issue = 1 | pages = 22–27 | pmid = 24310147 | doi = 10.1097/MED.0000000000000033 | date=February 2014}}&lt;/ref&gt;. Напрыклад, мутацый KRAS звычайна не назіраецца. Замест гэтага спадчынныя мутацыі гена MEN1 прыводзяць да сіндрома MEN1, пры якім першасныя пухліны ўзнікаюць у дзвюх і больш [[Залозы ўнутранай сакрэцыі|эндакрынных залозах]]. У прыблізна 40–70 % людзей, народжаных з мутацыяй MEN1, у выніку развіваюцца нейраэндакрынныя карцыномы&lt;ref name=MEN1-2012&gt;{{cite journal |last1=Thakker |first1=Rajesh V. |last2=Newey |first2=Paul J. |last3=Walls |first3=Gerard V. |last4=Bilezikian |first4=John |last5=Dralle |first5=Henning |last6=Ebeling |first6=Peter R. |last7=Melmed |first7=Shlomo |last8=Sakurai |first8=Akihiro |last9=Tonelli |first9=Francesco |last10=Brandi |first10=Maria Luisa |last11=Endocrine |first11=Society. |title=Clinical Practice Guidelines for Multiple Endocrine Neoplasia Type 1 (MEN1) |journal=The Journal of Clinical Endocrinology &amp; Metabolism |date=1 September 2012 |volume=97 |issue=9 |pages=2990–3011 |doi=10.1210/jc.2012-1230 |pmid=22723327 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;. Іншыя гены, з якімі часта адбываюцца мутацыі, уключаюць DAXX, mTOR і ATRX&lt;ref name=&quot;Burns2012&quot; /&gt;.

== Дыягностыка ==
Сімптомы аденокарцыномы падстраўнікавай залозы звычайна не праяўляюцца на ранніх стадыях захворвання, і самі па сабе яны не з'яўляюцца ўнікальнымі для гэтай хваробы&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cruz&quot;  &gt;{{cite journal |vauthors=De La Cruz MS, Young AP, Ruffin MT | title = Diagnosis and management of pancreatic cancer | journal = Am Fam Physician | volume = 89 | issue = 8 | pages = 626–632 | date = April 2014 | pmid = 24784121 }}&lt;/ref&gt;. Сімптомы адрозніваюцца ў залежнасці ад месцазнаходжання рака ў падстраўнікавай залозе, у якой звычайна выдзяляюць (злева направа на большасці дыяграм) тоўстую галоўку, шыю і звужанае цела, якое заканчваецца ў хвасце.

Незалежна ад месцазнаходжання пухліны, найбольш распаўсюджаным сімптомам з'яўляецца невытлумачальная страта вагі, якая можа быць вялікай значнай. Ад 35 % да 47 % людзей з дыягназам хваробы жаляцца на млоснасць, ваніты або пачуццё слабасці. Пухліны ў галоўцы падстраўнікавай залозы звычайна таксама выклікаюць [[Жаўтуха (іктэрус)|жаўтуху]], боль, страту апетыту, цёмную мачу і светлы кал. Пухліны ў целе і хвасце звычайна таксама выклікаюць боль.&lt;ref name=&quot;Cruz&quot; /&gt;

Прызнакамі РПЗ могуць быць атыповы [[Цукровы дыябет|дыябет]] 2-га тыпу, які цяжка кантраляваць; нядаўняе і невытлумачальнае запалення крывяносных сасудаў, выкліканае згусткамі крыві ([[тромбафлебіт]]) - т.зв. сімптом злаякаснасці Трусо (не блытаць з сімптомам латэнтнай тэтаніі Трусо); альбо папярэдняе абвастрэнне панкрэатыту&lt;ref name=&quot;Cruz&quot; /&gt;. Лекар можа западозрыць РПЗ, калі ўзнікненне дыябету ў чалавека старэйшага за 50 гадоў, суправаджаецца тыповымі сімптомамі: невытлумачальнай стратай вагі, пастаяннымі болямі ў жываце і спіне, нястраўнасцю, ванітамі або тлушчам у кале&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;. [[Жаўтуха (іктэрус)|Жаўтуха]], якая суправаджаецца бязбольна набрыняным жаўцяком (т.зв. [[сімптом Курвуазье]]), таксама можа даць нагоду для падазрэнняў і дапамагчы адрозніць РПЗ ад камянёў у жаўцяку&lt;ref name=&quot;Fitzgerald-2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fitzgerald |first1=J. Edward F. |last2=White |first2=Matthew J. |last3=Lobo |first3=Dileep N. |title=Courvoisier's Gallbladder: Law or Sign? |journal=World Journal of Surgery |date=4 February 2009 |volume=33 |issue=4 |pages=886–891 |doi=10.1007/s00268-008-9908-y |pmid=19190960 }}&lt;/ref&gt;.

Такія метады медыцынскіай візуалізацыі, як [[Камп’ютарная тамаграфія|камп'ютарная тамаграфія]] (КТ) і [[эндасанаграфія]], выкарыстоўваюцца як для пацверджання дыягназу, так і для прыняцця рашэння аб магчымасці выдалення пухліны хірургічным шляхам - аб ейнай &quot;рэзектабельнасці&quot;&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;. На кантрасным КТ, РПЗ звычайна паказвае паступовае павелічэнне паглынання радыёкантрасту, а не хуткае вымыванне, як пры звычайнай падстраўнікавай залозе, альбо запаволенае вымыванне, як пры хранічным панкрэатыце&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Piraka |first1=Cyrus |last2=Scheiman |first2=James M. |title=New diagnostic imaging modalities for pancreatic disease |journal=Current Opinion in Gastroenterology |date=September 2011 |volume=27 |issue=5 |pages=475–480 |doi=10.1097/MOG.0b013e328349e30c |pmid=21743318 }}&lt;/ref&gt;. Таксама могуць выкарыстоўвацца [[магнітна-рэзанансная тамаграфія]] (МРТ) і [[пазітронна-эмісійная тамаграфія]] (ПЭТ)&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;, а ў некаторых выпадках магнітна-рэзанансная халангіяпанкрэатаграфя можа быць карыснай&lt;ref name=&quot;Cruz&quot; /&gt;. Ультрагукавое абследаванне брухавінавай паражніны менш адчувальнае і можа прапусціць невялікія пухліны, але яно можа выявіць рак, які распаўсюдзіўся ў печань, і назапашванне вадкасці ў брухавінавай паражніне - [[асцыт]]&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;. Яно можа быць выкарыстана для хуткага і недарагога першаснага абследавання да іншых метадаў&lt;ref name=ESMOPA&gt;{{cite journal |vauthors=Seufferlein T, Bachet JB, Van Cutsem E, Rougier P | title = Pancreatic adenocarcinoma: ESMO-ESDO Clinical Practice Guidelines for diagnosis, treatment and follow-up | journal = Annals of Oncology | volume = 23 Suppl 7 | pages = vii33–40 | date = October 2012 | pmid = 22997452 | doi = 10.1093/annonc/mds224 | url = http://annonc.oxfordjournals.org/content/23/suppl_7/vii33.long | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;.

Тонкаіголкавая аспірацыйная пункцыйная біяпсія (ТАПБ), часта - з дапамогай эндасанаграфіі, выкарыстоўваецца там, дзе існуе няпэўнасць у дыягназе. [[Гісталогія#Асноўныя метады гісталагічнага даследавання|Гісталагічная дыягностыка]], аднак, неабавязковая для прыняцця рашэння аб выдаленні пухліны хірургічным шляхам&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;.

Функцыянальныя тэсты печані могуць паказаць спалучэнне вынікаў, якія сведчаць аб абструкцыі жоўцевай пратокі: падвышаны ўзровень кан'югаванага білірубіну, гама-глутамілтрансферазу і лужнай фасфатазы. Пухлінны маркер СА19-9 (вугляводны антыген 19,9) часта падвышаецца пры РПЗ. Яму, аднак, бракуе адчувальнасці і спецыфічнасці, не ў апошнюю чаргу таму, што ў 5 % людзей адсутнічае антыген Люіса (а) і яны не могуць выпрацоўваць CA19-9. Маркер мае адчувальнасць 80 % і спецыфічнасць - 73 % для выяўленні адэнакарцыномы падстраўнікавай залозы. Ян выкарыстоўваецца для назірання ўжо вядомых выпадкаў, а не для дыягностыкі&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;.

=== Гісталогія ===
Найбольш распаўсюджанай форме РПЗ - адэнакарцыноме - уласцівыя ўмераныя і слаба дыферэнцыраваныя залозныя структуры пры мікраскопным даследванні. Звычайна назіраецца значная дэсмаплазія або з'яўленне шчыльнай фібрознай стромы або структурнай тканкі, якая складаецца з цэлага шэрагу тыпаў клетак (у тым ліку - міяфібрабласты, макрафагі, лімфацыты і мастацыты) і дэпанаваных матэрыялаў (напрыклад, калаген 1-га тыпу і [[гіялуронавая кіслата]]). Гэта стварае [[пухліннае мікраасяроддзе]], беднае на крывяносныя сасуды (гіпаваскулярнасць) і кіслароду (гіпаксія пухліны)&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;. Лічыцца, што гэта замінае прэпаратам хіміятэрапіі дасягнуць пухліны і з'яўляецца адным з фактараў, якія робяць лячэнне РПЗ асабліва складаным&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;.

{|class=&quot;wikitable&quot;
! Тып раку !! Адносная частата захворвання&lt;ref name=&quot;Pishvaian2017&quot; /&gt;!! Мікраграфія&lt;ref name=&quot;Pishvaian2017&quot; /&gt; !! Імунагістахімічныя маркеры !! Імунагістахімічныя маркеры&lt;ref name=&quot;Pishvaian2017&quot; /&gt;
!Генетычныя змены&lt;ref name=&quot;Pishvaian2017&quot; /&gt;
|-
! Пратокавая адэнакарцынома
| 90 % || Залозы і дэсмаплазія ||[[File:Histopathology of pancreatic ductal adenocarcinoma.jpg|190px]] ||
*Абярантны p53
*страта SMAD4
*MUC1
*MSLN
*CA19-9
| 
*p53
*SMAD4
*KRAS
*p16
|-
! ацынарнаклеткавая карцынома падстраўнікавай залозы
| Ад 1 % да 2 %
| Грануляваны выгляд ||[[File:Histopathology of acinar cell carcinoma of the pancreas.jpg|190px]]
| 
*[[Трыпсін]]
*Хіматрыпсін
*Ліпаза
|
*p53
*SMAD4
*APC
*ARID1A
*GNAS
|-
! Адэнасквамозная карцынома
| Ад 1 % да 4 %&lt;ref name=&quot;SkafidaGrammatoglou2010&quot;&gt;{{cite journal|last1=Skafida|first1=Evangelia|last2=Grammatoglou|first2=Xanthippi|last3=Glava|first3=Chryssoula|last4=Zissis|first4=Dimitrios|last5=Paschalidis|first5=Nikolaos|last6=Katsamagkou|first6=Eleftheria|last7=Firfiris|first7=Nikolaos|last8=Vasilakaki|first8=Thivi|title=Adenosquamous carcinoma of the pancreas: a case report|journal=Cases Journal|volume=3|issue=1|year=2010|issn=1757-1626|doi=10.1186/1757-1626-3-41|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;|| Спалучэнне залозападобных клетак і плоскаклеткавых эпітэліяльных клетак ||[[File:Histopathology of adenosquamous carcinoma of the pancreas.jpg|190px]] || Пазітыўныя на:
*CK5/6
*CK7
*p63
Негатыўныя на:
*CK20
*p16
*p53
|
*KRAS
*p53
|-
! Нейраэндакрынныя пухліны падстраўнікавай залозы
| 5 %
| Множныя гнёзды пухлінавых клетак ||[[File:Gastrinoma.jpg|190px|center]] Gastrinoma || 
*Хромагранін
*Сінаптафезін
|
*MEN1
*DAXX/ATRX
|-
|colspan=6| Перадракавыя паражэнні для параўнання:
|-
! Унутрапратокавая папілярная муцынозная неаплазія (IPMN)
|3 %
| Муцынозныя эпітэліяльныя клеткі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pathologyoutlines.com/topic/pancreasipmn.html|title=Pancreas - Exocrine tumors / carcinomas - Intraductal papillary mucinous neoplasm (IPMN)|website=Pathology Outlines|author=Diana Agostini-Vulaj}} Topic Completed: 1 July 2018. Revised: 9 March 2020&lt;/ref&gt;. Рост у пратоках падстраўнікавай залозы&lt;ref name=&quot;AdsayMino-Kenudson2016&quot;&gt;{{cite journal|last1=Adsay|first1=Volkan|last2=Mino-Kenudson|first2=Mari|last3=Furukawa|first3=Toru|last4=Basturk|first4=Olca|last5=Zamboni|first5=Giuseppe|last6=Marchegiani|first6=Giovanni|last7=Bassi|first7=Claudio|last8=Salvia|first8=Roberto|last9=Malleo|first9=Giuseppe|last10=Paiella|first10=Salvatore|last11=Wolfgang|first11=Christopher L.|last12=Matthaei|first12=Hanno|last13=Offerhaus|first13=G. Johan|last14=Adham|first14=Mustapha|last15=Bruno|first15=Marco J.|last16=Reid|first16=Michelle D.|last17=Krasinskas|first17=Alyssa|last18=Klöppel|first18=Günter|last19=Ohike|first19=Nobuyuki|last20=Tajiri|first20=Takuma|last21=Jang|first21=Kee-Taek|last22=Roa|first22=Juan Carlos|last23=Allen|first23=Peter|last24=Castillo|first24=Carlos Fernández-del|last25=Jang|first25=Jin-Young|last26=Klimstra|first26=David S.|last27=Hruban|first27=Ralph H.|title=Pathologic Evaluation and Reporting of Intraductal Papillary Mucinous Neoplasms of the Pancreas and Other Tumoral Intraepithelial Neoplasms of Pancreatobiliary Tract|journal=Annals of Surgery|volume=263|issue=1|year=2016|pages=162–177|issn=0003-4932|doi=10.1097/SLA.0000000000001173|pmc=4568174|pmid=25775066}}&lt;/ref&gt;.||[[File:Histopathology of pancreatobiliary intraductal papillary mucinous neoplasm in the pancreas.jpg|190px]]
| 
*MUC5AC
|
*KRAS
*GNAS
|}

== Групаванне па стадыях ==

=== Экзакрынныя карцыномы ===

Стадыя РПЗ звычайна вызначаецца пасля КТ&lt;ref name=&quot;Cruz&quot; /&gt;. Найбольш распаўсюджанай сістэмай вызначэння стадыі РПЗ з'яўляецца сістэма, распрацаваная Амерыканскім сумесным камітэтам па раку (AJCC) сумесна з Саюзам міжнароднага кантролю над ракам (UICC). Сістэма AJCC-UICC вызначае чатыры асноўныя стадыі: ад ранняй да запушчанай хваробы, згодна з [[TNM класіфікацыя]]й: памер першаснай пухліны ('''T'''umor size), распаўсюджванне ў рэгіянальныя лімфатычныя вузлы (spread to lymph '''N'''odes) і наяўнасць аддаленых метастазаў ('''M'''etastasis)&lt;ref name=Cascinu-2010&gt;{{cite journal |last1=Cascinu |first1=S. |last2=Falconi |first2=M. |last3=Valentini |first3=V. |last4=Jelic |first4=S. |last5=ESMO Guidelines Working |first5=Group. |title=Pancreatic cancer: ESMO Clinical Practice Guidelines for diagnosis, treatment and follow-up |journal=Annals of Oncology |date=16 June 2010 |volume=21 |issue=Supplement 5 |pages=v55–v58 |doi=10.1093/annonc/mdq165 |pmid=20555103 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.

Каб дапамагчы з рашэннем аб лячэнні, новаўтварэнні падзяляюцца на тры шырокія катэгорыі - у залежнасці ад таго, ці хірургічнае выдаленне пухліны ўяўляецца магчымым. Пухліны ацэньваюцца як &quot;рэзектабельныя&quot;, &quot;памежна-рэзектабельныя&quot;, альбо &quot;неаперабельныя&quot;&lt;ref name=&quot;cancer.org&quot;&gt;{{cite web |title=Staging of pancreatic cancer |url=http://www.cancer.org/cancer/pancreaticcancer/detailedguide/pancreatic-cancer-pdf |website=American Cancer Society |date=11 June 2014 |access-date=29 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810114057/http://www.cancer.org/cancer/pancreatic-cancer.html |archive-date=10 жніўня 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Калі захворванне яшчэ знаходзіцца на ранняй стадыі (I і II стадыі ў класіфікацыі AJCC-UICC) і не пашырылася на буйныя крывяносныя сасуды ці аддаленыя органы, такія як пячонка ці лёгкія, можа праводзіцца хірургічная рэзекцыя пухліны, калі пацыент згодны і фізічна моцны для гэтай складанай аперацыі&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;. Сістэма ацэнкі па стадыях AJCC-UICC дазваляе адрозніваць сярод пухлін III стадыі тыя, што з'яўляюцца &quot;памежна-рэзектабельнымі&quot; - дзе хірургічнае ўмяшанне тэхнічна магчыма, бо чэраўны ствол і верхняя брыжаечная артэрыя не закрануты, - ад &quot;неаперабельных&quot; з-за большага лакальнага развіцця захворвання. З пункту гледжання больш падрабязнай класіфікацыі TNM, гэтыя дзве групы адпавядаюць адпаведна Т3 і Т4&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;.[[Файл:Secondary tumor deposits in the liver from a primary cancer of the pancreas.jpg|міні|Папярочны разрэз печані чалавека, зроблены пры ўскрыцці, паказвае шматлікія метастазы бледнага колеру, якія развіліся з адэнакарцыномы ў падстраўнікавай залозе.]]

Калі адэнакарцыномы пашыраюцца на важныя крывяныя і [[Лімфатычная сістэма|лімфатычныя вузлы]] і [[Нервовая сістэма|нервы]], якія праходзяць блізка да падстраўнікавай залозы, гэта значна ўскладняе хірургічнае выдаленне РПЗ. Тыповымі ўчасткамі метастатычнага распаўсюджвання РПЗ - у 50% і больш запушчаных захворванняў, калі яны пераходзяць у IV стадыю, - з'яўляюцца печань, брухавінавая паражніна і лёгкія&lt;ref name=&quot;Silberman2010&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Silberman |editor1-first=Howard |editor2-last=Silberman |editor2-first=Allan W. |last=Zyromski |first1=Nicholas J. |last2=Nakeeb |first2=Attila |last3=Lillemoe |first3=Keith D. |title=Principles and practice of surgical oncology : multidisciplinary approach to difficult problems |date=2010 |publisher=Wolters Kluwer/Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-6546-6 |at=Chapter 35 |edition=online |url=http://lwwoncology.com/Textbook/Toc.aspx?id=11008 |access-date=3 November 2014 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206115602/http://lwwoncology.com/Textbook/Toc.aspx?id=11008 |archive-date=6 February 2015 }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://lwwoncology.com/Textbook/Toc.aspx?id=11008 |access-date=7 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206115602/http://lwwoncology.com/Textbook/Toc.aspx?id=11008 |archive-date=6 лютага 2015 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://lwwoncology.com/Textbook/Toc.aspx?id=11008 |access-date=7 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206115602/http://lwwoncology.com/Textbook/Toc.aspx?id=11008 |archive-date=6 лютага 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Яны рэдка распаўсюджваецца ў косткі ці мозг.&lt;ref name=&quot;AJCC2-PANC&quot; /&gt;

=== Нейраэндакрынныя карцыномы ===
У класіфікацыі пухлін стрававальнай сістэмы СААЗ 2010 г. нейраэндакрынныя пухліны падстраўнікавай залозы класіфікуюцца паводле трох катэгорый у залежнасці ад ступені іх клеткавай дыферэнцыяцыі (ад &quot;NET G1&quot; да слаба дыферэнцыраванай &quot;NET G3&quot;)&lt;ref name=&quot;pmid22997445&quot; /&gt;. Нацыянальная комлексная анкалагічная сетка ЗША рэкамендуе выкарыстоўваць тую ж самую сістэму вызначэння стадый AJCC-UICC, што і для адэнакарцыномы падстраўнікавай залозы&lt;ref name=&quot;NCCN_NET201501&quot;&gt;{{cite web|title=Neuroendocrine tumors, NCCN Guidelines Version 1.2015|publisher=National Comprehensive Cancer Network, Inc. NCCN)|url=http://www.nccn.org/professionals/physician_gls/pdf/neuroendocrine.pdf|access-date=25 December 2014|date=11 November 2014|archive-date=24 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210424152849/https://www.nccn.org/login?ReturnURL=https%3A%2F%2Fwww.nccn.org%2Fprofessionals%2Fphysician_gls%2Fpdf%2Fneuroendocrine.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Пры выкарыстанні гэтай схемы паэтапныя вызначэнні для нейраэндакрынных карцыном адрозніваюцца ад вызнчэнняў для экзакрынных пухнін&lt;ref name=&quot;NCI_FIG1&quot;&gt;National Cancer Institute. Pancreatic Neuroendocrine Tumors (Islet Cell Tumors) Treatment (PDQ®) Incidence and Mortality {{cite web |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/isletcell/HealthProfessional/page1 |title=Archived copy |access-date=29 December 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150104182753/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/isletcell/HealthProfessional/page1 |archive-date=4 January 2015  }}&lt;/ref&gt;. Іншую сістэму TNM для нейраэндакрынных карцыном прапанавала Еўрапейскае таварыства нейраэндакрынных пухлін&lt;ref name=&quot;pmid22997445&quot; /&gt;.

== Прафілактыка і скрынінг ==
Разам з адмовай ад [[Тытунекурэнне|палення]], Амерыканскае анкалагічнае таварыства рэкамендуе падтрымліваць здаровую вагу і спажываць большую колькасць садавіны, гародніны і цэльназерневых прадуктаў, і змяншаць спажыванне [[Чырвонае мяса|чырвонага]] і [[Апрацаванае мяса|апрацаванага мяса]] (аднак прамых паслядоўных доказаў, што такія змены ў дыеце могуць прадухіліць або зменшыць рызыку РПЗ, няма)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Diet and activity factors that affect risks for certain cancers: Pancreatic cancer section|url=http://www.cancer.org/healthy/eathealthygetactive/acsguidelinesonnutritionphysicalactivityforcancerprevention/acs-guidelines-on-nutrition-and-physical-activity-for-cancer-prevention-dietand-activity|website=[[American Cancer Society]]|date=20 August 2012|access-date=4 November 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141104234940/http://www.cancer.org/healthy/eathealthygetactive/acsguidelinesonnutritionphysicalactivityforcancerprevention/acs-guidelines-on-nutrition-and-physical-activity-for-cancer-prevention-dietand-activity|archive-date=4 November 2014}}&lt;/ref&gt;. У 2014 г. сістэматычнае даследванне-агляд паказала, што ёсць дастаткова доказаў таму, што спажыванне [[Цытрусавыя|цытрусавых]] і [[Куркума|куркумы]] змяншае рызыку РПЗ і, магчыма, ёсць станоўчы эфект ад цэльназерневых прадуктаў, [[Фоліевая кіслата|фоліевай кіслаты]], [[селен]]у і нясмажанай рыбы&lt;ref name=&quot;Pericleous&quot; /&gt;.

Па стане на 2019 г. [[Скрынінг (медыцына)|скрынінг]] вялікіх груп насельніцтва не лічыцца эфектыўным, а можа быць шкодным&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Owens DK, Davidson KW, Krist AH, Barry MJ, Cabana M, Caughey AB, Curry SJ, Doubeni CA, Epling JW, Kubik M, Landefeld CS, Mangione CM, Pbert L, Silverstein M, Simon MA, Tseng CW, Wong JB | display-authors = 6 | title = Screening for Pancreatic Cancer: US Preventive Services Task Force Reaffirmation Recommendation Statement | url = https://archive.org/details/jama_2019-08-06_322_5/page/438 | journal = JAMA | volume = 322 | issue = 5 | pages = 438–444 | date = August 2019 | pmid = 31386141 | doi = 10.1001/jama.2019.10232 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;. Разам з тым, новыя метады і [[Скрынінг (медыцына)|скрынінг]] строга вызначаных мэтавых груп праходзіць ацэнку&lt;ref name=&quot;He2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = He XY, Yuan YZ | title = Advances in pancreatic cancer research: moving towards early detection | journal = World Journal of Gastroenterology | volume = 20 | issue = 32 | pages = 11241–8 | date = August 2014 | pmid = 25170208 | pmc = 4145762 | doi = 10.3748/wjg.v20.i32.11241 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Okano2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Okano K, Suzuki Y | title = Strategies for early detection of resectable pancreatic cancer | journal = World Journal of Gastroenterology | volume = 20 | issue = 32 | pages = 11230–40 | date = August 2014 | pmid = 25170207 | pmc = 4145761 | doi = 10.3748/wjg.v20.i32.11230 }}&lt;/ref&gt;. Рэгулярнае абследаванне з дапамогай эндаскапічнага [[Ультрагук|УГД]] і [[Магнітна-рэзанансная тамаграфія|МРТ]] або [[Камп’ютарная тамаграфія|КТ]] рэкамендуецца асобам з падвышанай рызыкай, абумоўленай спадчыннай генетыкай&lt;ref name=&quot;Lancet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ESMOPA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Okano2014&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Goggins M, Overbeek KA, Brand R, Syngal S, Del Chiaro M, Bartsch DK, Bassi C, Carrato A, Farrell J, Fishman EK, Fockens P, Gress TM, van Hooft JE, Hruban RH, Kastrinos F, Klein A, Lennon AM, Lucas A, Park W, Rustgi A, Simeone D, Stoffel E, Vasen HF, Cahen DL, Canto MI, Bruno M | display-authors = 6 | title = Management of patients with increased risk for familial pancreatic cancer: updated recommendations from the International Cancer of the Pancreas Screening (CAPS) Consortium | journal = Gut | volume = 69 | issue = 1 | pages = 7–17 | date = January 2020 | pmid = 31672839 | doi = 10.1136/gutjnl-2019-319352 | pmc = 7295005 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;.

== Лячэнне ==

=== Экзакрынныя карцыномы ===
Ключавой ацэнкай, якая праводзіцца пасля дыягностыкі, з'яўляецца вызначэнне магчымасці хірургічнага выдалення пухліны (гл. Групаванне па стадыях), паколькі гэта адзіны спосаб вылячэння ад РПЗ. Магчымасць выканання хірургічнай рэзекцыі залежыць ад таго, наколькі рак распаўсюдзіўся. Дакладнае месцазнаходжанне пухліны таксама з'яўляецца важным фактарам. КТ можа паказаць, як яна звязана з асноўнымі крывяноснымі сасудамі, якія праходзяць побач з [[Падстраўнікавая залоза|падстраўніцы]]. Таксама трэба браць пад увагу агульны стан здароўя чалавека. Сталы ўзрост сам па сабе не з'яўляецца перашкодай для хірургічнага лячэння&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;.

[[Хіміятэрапія]] і, у меншай ступені, [[прамянёвая тэрапія]], прапануюцца большасці пацыентаў, незалежна ад магчымасці хірургічнага ўмяшання. Пажадана, каб лячэнне РПЗ выконвала міждысцыплінарная група, якая складаецца з спецыялістаў у некалькіх аспектах анкалогіі. Таму лячэнне лепш праводзіць у буйных шпіаталях &lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;.

==== Хірургічнае лячэнне ====
Хірургічная аперацыя з мэтай лячэння магчыма толькі прыблізна ў адной пятай (20 %) новых выпадкаў РПЗ&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;. Нягледзячы на тое, што КТ дапамагае прыняць рашэнне, на практыцы не заўсёды можна папярэдне вызначыць, ці пухліну атрымаецца выдаліць цалкам (ейная «рэзектабельнасць»), і толькі падчас аперацыі становіцца відавочным, што паспяховае выдаленне пухліны без пашкоджання іншых жыццёва важных тканак немагчыма. Магчымасць хірургічнай рэзекцыі залежыць ад розных фактараў, напрыклад, дакладная ступень мясцовага анатамічнага прылягання да вянозных і артэрыяльных крывяносных сасудаў альбо іх ахоп пухлінай&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;, ступень наяўнай хірургічнай экспертызы і вынікі ўважлівай ацэнкі прагназаванага пасляаперацыйнага аднаўлення&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Gurusamy KS, Kumar S, Davidson BR, Fusai G | title = Resection versus other treatments for locally advanced pancreatic cancer | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2 | issue = 2 | pages = CD010244 | date = February 2014 | pmid = 24578248 | doi = 10.1002/14651858.CD010244.pub2 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mollberg2011&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Mollberg N, Rahbari NN, Koch M, Hartwig W, Hoeger Y, Büchler MW, Weitz J | title = Arterial resection during pancreatectomy for pancreatic cancer: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Surgery | volume = 254 | issue = 6 | pages = 882–93 | date = December 2011 | pmid = 22064622 | doi = 10.1097/SLA.0b013e31823ac299 | s2cid = 42685174 | url = https://semanticscholar.org/paper/16000db7fb7c0acf022968a09cfece839fa3444f }}&lt;/ref&gt;. Узрост пацыента сам па сабе не з’яўляецца прычынай не праводзіць хірургічнае лячэнне, але яго агульны стан павінен адпавядаць патрабаванням цяжкай аперацыі&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;.

Адна з асаблівасцей, якая бярэцца пад увагу, — гэта наяўнасць (яна заахвочваецца) або адсутнасць (што з’яўляецца перашкодай) празрыстага пласта тлушчу паміж пухлінай і сасудамі&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;. Традыцыйна робіцца ацэнка блізкасці пухліны да асноўных вянозных і артэрыяльных сасудаў з пункту гледжання «нахілення» (вызначаецца як дакрананне пухлінай не больш чым да паловы акружнасці крывяноснага сасуда без тлушчу паміж імі), «абвалоквання» (калі пухліна ахоплівае большую частку акружнасці сасуда) альбо поўны ахоп сасуда&lt;ref name=&quot;NCCN-PANC201501&quot;&gt;{{cite web|title=Pancreatic adenocarcinoma. NCCN Guidelines Version 1.2015|website=NCCN Guidelines|publisher=National Comprehensive Cancer Network, Inc.|url=http://www.nccn.org/professionals/physician_gls/pdf/pancreatic.pdf|access-date=26 December 2014|date=4 December 2014|archive-date=8 лютага 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208002943/http://www.nccn.org/professionals/physician_gls/PDF/pancreatic.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{rp|22}}. У некаторых выпадках рэзекцыя можа быць магчымай, нават калі пухліна ахоплівае часткі крывяносных сасудаў&lt;ref name=&quot;pmid25339810&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Alamo JM, Marín LM, Suarez G, Bernal C, Serrano J, Barrera L, Gómez MA, Muntané J, Padillo FJ | display-authors = 6 | title = Improving outcomes in pancreatic cancer: key points in perioperative management | journal = World Journal of Gastroenterology | volume = 20 | issue = 39 | pages = 14237–45 | date = October 2014 | pmid = 25339810 | pmc = 4202352 | doi = 10.3748/wjg.v20.i39.14237 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid25152577&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lopez NE, Prendergast C, Lowy AM | title = Borderline resectable pancreatic cancer: definitions and management | journal = World Journal of Gastroenterology | volume = 20 | issue = 31 | pages = 10740–51 | date = August 2014 | pmid = 25152577 | pmc = 4138454 | doi = 10.3748/wjg.v20.i31.10740 }}&lt;/ref&gt;, асабліва калі магчымая папярэдняя [[неаад'ювантная тэрапія]]&lt;ref name=&quot;pmid25071332&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Polistina F, Di Natale G, Bonciarelli G, Ambrosino G, Frego M | title = Neoadjuvant strategies for pancreatic cancer | journal = World Journal of Gastroenterology | volume = 20 | issue = 28 | pages = 9374–83 | date = July 2014 | pmid = 25071332 | pmc = 4110569 | doi = 10.3748/wjg.v20.i28.9374 | doi-broken-date = 2020-08-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid20422030&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Gillen S, Schuster T, Meyer Zum Büschenfelde C, Friess H, Kleeff J | title = Preoperative/neoadjuvant therapy in pancreatic cancer: a systematic review and meta-analysis of response and resection percentages | journal = PLOS Medicine | volume = 7 | issue = 4 | pages = e1000267 | date = April 2010 | pmid = 20422030 | pmc = 2857873 | doi = 10.1371/journal.pmed.1000267 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid25519932&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Christians KK, Evans DB | title = Additional support for neoadjuvant therapy in the management of pancreatic cancer | journal = Annals of Surgical Oncology | volume = 22 | issue = 6 | pages = 1755–8 | date = June 2015 | pmid = 25519932 | doi = 10.1245/s10434-014-4307-0 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; з выкарыстаннем хіміятэрапіі&lt;ref name=&quot;Mollberg2011&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NCCN-PANC201501&quot; /&gt;{{rp|36}}&lt;ref name=&quot;pmid25089113&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Tsvetkova EV, Asmis TR | title = Role of neoadjuvant therapy in the management of pancreatic cancer: is the era of biomarker-directed therapy here? | journal = Current Oncology | volume = 21 | issue = 4 | pages = e650-7 | date = August 2014 | pmid = 25089113 | pmc = 4117630 | doi = 10.3747/co.21.2006 }}&lt;/ref&gt; і (або) прамянёвай тэрапіі.&lt;ref name=&quot;NCCN-PANC201501&quot; /&gt;{{rp|29–30}}

Нават калі аперацыя прайшла паспяхова, ракавыя клеткі часта выяўляюцца на ўскрайках выдаленай тканіны, калі [[Паталагічная анатомія|патолагаанатам]] даследуе іх мікраскапічна. Мікраскапічнае даследванне робіцца заўсёды, і пацыенту аддаюцца яго вынікі ў выглядзе заключэння і «шкельцаў». Наяўнасць пухлінавых клетак сведчыць пра тое, што рак не быў цалкам выдалены.&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt; Акрамя таго, стволавыя клеткі рака звычайна не выяўляюцца мікраскапічна. Яны могуць працягваць развівацца і распаўсюджвацца.&lt;ref name=&quot;pmid25499079&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zhan HX, Xu JW, Wu D, Zhang TP, Hu SY | title = Pancreatic cancer stem cells: new insight into a stubborn disease | journal = Cancer Letters | volume = 357 | issue = 2 | pages = 429–37 | date = February 2015 | pmid = 25499079 | doi = 10.1016/j.canlet.2014.12.004 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid25152582&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Tanase CP, Neagu AI, Necula LG, Mambet C, Enciu AM, Calenic B, Cruceru ML, Albulescu R | display-authors = 6 | title = Cancer stem cells: involvement in pancreatic cancer pathogenesis and perspectives on cancer therapeutics | journal = World Journal of Gastroenterology | volume = 20 | issue = 31 | pages = 10790–801 | date = August 2014 | pmid = 25152582 | pmc = 4138459 | doi = 10.3748/wjg.v20.i31.10790 }}&lt;/ref&gt; Можа праводзіцца даследчая [[лапараскапія]] — невялікая хірургічная працэдура з дапамогай камеры, — каб атрымаць больш дакладнае ўяўленне пра вынік галоўнай аперацыі.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Allen VB, Gurusamy KS, Takwoingi Y, Kalia A, Davidson BR | title = Diagnostic accuracy of laparoscopy following computed tomography (CT) scanning for assessing the resectability with curative intent in pancreatic and periampullary cancer | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 7 | pages = CD009323 | date = July 2016 | pmid = 27383694 | pmc = 6458011 | doi = 10.1002/14651858.CD009323.pub3 }}&lt;/ref&gt;

Для лячэння выпадкаў, калі пухліна пашкодзіла галоўку падстраўнікавай залозы, звычайна ўжываецца [[Панкрэатэктамія|працэдура Уіпла]]. Гэта цяжкая хірургічная аперацыя, якая ўключае выдаленне разам галоўкі падстраўнікавай залозы і выгіна дванаццаціперснай кішкі (панкрэатадуадэнактамія або панкрэатадуадэнтальная рэзекцыя), стварэнне абводнага шляху для ежы са страўніка ў тонкую кішку ([[гастра-ейнастамія]]) і прымацаванне пятлі тонкай кішкі да пузырнай пратокі для адводу жоўці (халецыста-ейнастамія). [[Панкрэатэктамія|Працэдуру Уіпла]] можна праводзіць толькі ў тым выпадку, калі чалавек здольны вытрымаць сур’ёзную хірургічную аперацыю і калі пухліна лакалізавана — не распаўсюдзілася ў мясцовыя структуры і не метастазавала. Па гэтай прычыне працэдура робіцца ў нязначнай колькасці выпадкаў РПЗ. Рак хваста падстраўнікавай залозы можна рэзекаваць пры дапамозе працэдуры, вядомай як дыстальная рэзекцыя падстраўнікавай залозы, якая часта таксама ўключае выдаленне селязёнкі.&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt; У нашы дні гэта часта можна зрабіць з выкарыстаннем малаінвазіўнай хірургіі.&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;

Нягледзячы на тое, што лячэбная хірургія больш не суправаджаецца вельмі высокім ўзроўнем смяротнасці, што мела месца да 1980-х гадоў, значная прапорцыя пацыентаў (каля 30-45 %) мусіць атрымліваць лячэнне ад пасляаперацыйных хваробаў, якія не выкліканы самім ракам. Найбольш распаўсюджаным ускладненнем хірургічнага ўмяшання з’яўляецца цяжкасць апаражнення страўніка.&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt; Пэўныя абмежаваныя хірургічныя працэдуры могуць ужывацца для аблягчэння сімптомаў (гл. ''[[Рак падстраўнікавай залозы#Паліятыўная дапамога|Паліятыўная дапамога]]''), напрыклад, калі рак пранікае ў або сціскае дванаццаціперсную кішку ці тоўстую кішку. У такіх выпадках шунтаванне можа пераадолець абструкцыю і палепшыць якасць жыцця, хоць і не прывядзе да вылячэння.&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;

==== Хіміятэрапія ====
Пасля перыяду аднаўлення ад аднаго да двух месяцаў пасля аперацыі прапануеца [[ад'ювантная хіміятэрапія]] [[кальцыя фалінат]]ам, [[гемцытабін]]ам, [[капецытабін]]ам або [[5-фторурацыл]]ам,&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Клинический протокол «Алгоритмы диагностики и лечения злокачественных новообразований»|author=Министерство здравоохранения
Республики Беларусь|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=W21833500p|lang=ru|format=PDF|pages=151-60|date=06.07.2018|access-date=31.01.2021}}&lt;/ref&gt; калі чалавек знаходзіцца ў дастаткова добрым стане.&lt;ref name=&quot;Lancet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ESMOPA&quot; /&gt; У людзей, якім лячэбнае (радыкальнае) хірургічнае лячэнне па пасуе, хіміятэрапія можа выкарыстоўвацца для падаўжэння жыцця або паляпшэння яго якасці.&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt; У выпадках, якія лічацца &quot;пагранічнымі&quot;, прад хірургічным умяшаннемм можа выкарыстоўвацца неаад'ювантная хіміятэрапія або хіміяпрамянёвая тэрапію (гл. ''[[Рак падстраўнікавай залозы#Дыягностыка|Дыягностыка]]'') з мэтай змяншэння пухліны да ўзроўню, калі аперацыя можа быць карыснай. У іншых выпадках неаад'ювантная тэрапія застаецца спрэчным пытаннем, бо адкладае аперацыю на пазнейшы тэрмін.&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lancet&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Heinemann V, Haas M, Boeck S | title = Neoadjuvant treatment of borderline resectable and non-resectable pancreatic cancer | journal = Annals of Oncology | volume = 24 | issue = 10 | pages = 2484–92 | date = October 2013 | pmid = 23852311 | doi = 10.1093/annonc/mdt239 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

У Беларусі стандартнымі формамі хіміятэрапіі пры РПЗ з'яўляюцца [[кальцыя фалінат]], [[гемцытабін]], [[капецытабін]] і схемы [[GEMCAR]] і [[FOLFIRINOX]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

У ЗША [[гемцытабін]] быў зацверджаны для ўжытку Упраўленнем па санітарным наглядзе за якасцю харчовых прадуктаў і лекаў (FDA) у 1997 годзе пасля таго, як клінічнае даследаванне паказала паляпшэнне якасці жыцця і пяцітыднёвае павялічэнне сярэдняй працягласці жыцця ў пацыентаў на позніх стадыях РПЗ.&lt;ref name=thota&gt;{{cite journal | vauthors = Thota R, Pauff JM, Berlin JD | title = Treatment of metastatic pancreatic adenocarcinoma: a review | journal = Oncology | volume = 28 | issue = 1 | pages = 70–74 | date = January 2014 | pmid = 24683721 }}&lt;/ref&gt; Хіміятэрапія з выкарыстаннем аднаго гемцытабіну была стандартам цягам прыблізна дзясяцігоддзя, бо шэраг даследванняў, якія выпрабоўвалі яго ў спалучэнні з іншымі прэпаратамі, не прадэманстравалі істотна лепшых вынікаў. Аднак было ўстаноўлена, што камбінацыя гемцытабіну з эрлацінібам нязначна павялічвае выжывальнасць. У выніку FDA дазволіў выкарыстоўваць пры РПЗ эрлацініб у 2005 г.&lt;ref name=&quot;FDA2005&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.cancer.gov/cancertopics/druginfo/fda-erlotinib-hydrochloride#Anchor-Pancreati-44285 |website= National Cancer Institute |publisher= National Institutes of Health |title= Cancer Drug Information: FDA Approval for Erlotinib Hydrochloride |date= 3 July 2013 |df= dmy-all |access-date= 10 студзеня 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20141129135814/http://www.cancer.gov/cancertopics/druginfo/fda-erlotinib-hydrochloride#Anchor-Pancreati-44285 |archive-date= 29 лістапада 2014 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

Схема хіміятэрапіі [[FOLFIRINOX]], якая складаецца з чатырох прэпаратаў, была прызнана больш эфектыўнай, чым гемцытабін, але яна выклікае значныя [[пабочныя эфекты]], таму падыходзіць толькі пацыентам з добрай вынослівасцю. Гэта тычыцца і наб-паклітаксэла, які FDA дазволіў для выкарыстання ў камбінацыі з гемцытабінам пры РПЗ у 2013 г.&lt;ref name=&quot;Borazanci2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Borazanci E, Von Hoff DD | title = Nab-paclitaxel and gemcitabine for the treatment of patients with metastatic pancreatic cancer | journal = Expert Review of Gastroenterology &amp; Hepatology | volume = 8 | issue = 7 | pages = 739–47 | date = September 2014 | pmid = 24882381 | doi = 10.1586/17474124.2014.925799 | s2cid = 31633898 }}&lt;/ref&gt; Пад канец 2013 г. FOLFIRINOX і камбінацыя наб-паклітаксэла з гемцытабінам лічыліся добрым выбарам для тых, хто здольны пераносіць пабочныя эфекты, а гемцытабін заставаўся найбольш эфектыўным варыянтам для тых, хто не. Шматлікія даследванні варыянтаў хіміятэрапіі ў апошнія гады павячылі працягласць жыцця з РПЗ толькі на некалькі месяцаў.&lt;ref name=&quot;thota&quot; /&gt;

==== Хіміяпрамянёвая тэрапія ====
У Беларусі ўжываецца ад'ювантная (дапаможная) хіміяпрамянёвая тэрапія: камбінацыя 5-фторурацыла і дыстанцыйнай прамянёвай тэрапіі. У выпадку хірургічнага лячэння ад'ювантная хіміяпрамянёвая тэрапія праводзіцца праз 6-8 тыдняў пасля аперацыі.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Роля прамянёвай тэрапіі як ад'ювантнага (дапаможнага) лячэння пасля патэнцыяльна вылячальнай хірургіі была прадметам дыскусій з 1980-х гадоў.&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt; Еўрапейскае таварыства медыцынскай анкалогіі рэкамендуе выкарыстоўваць ад'ювантную прамянёвую тэрапію толькі выпадку клінічных выпрабаванняў [52]. У ЗША больш ахвотна прымяняюць ад'ювантную прамянёвую тэрапію. Прамянёвая тэрапія можа прымяняцца для зменшэння пухліны да рэзектабельнага стану, але яе выкарыстанне пры неаперабельных пухлінах застаецца спрэчным. З 1980-х гадоў шматлікія клінічныя выпрабаванні так і не паказалі адназначна на мэтазгоднасць прымянення прамянёвай тэрапіі ў выпадку РПЗ.&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lancet&quot; /&gt;

=== Нейраэндакрынныя карцыномы ===
Лячэнне нейраэндакрынныя карцыном, у тым ліку яго менш распаўсюджаных злаякасных тыпаў, можа ўключаць шэраг метадаў.&lt;ref name=&quot;NCCN_NET201501&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Falconi2012&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Falconi M, Bartsch DK, Eriksson B, Klöppel G, Lopes JM, O'Connor JM, Salazar R, Taal BG, Vullierme MP, O'Toole D | display-authors = 6 | title = ENETS Consensus Guidelines for the management of patients with digestive neuroendocrine neoplasms of the digestive system: well-differentiated pancreatic non-functioning tumors | journal = Neuroendocrinology | volume = 95 | issue = 2 | pages = 120–34 | year = 2012 | pmid = 22261872 | doi = 10.1159/000335587 | s2cid = 6985904 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jensen2012&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jensen RT, Cadiot G, Brandi ML, de Herder WW, Kaltsas G, Komminoth P, Scoazec JY, Salazar R, Sauvanet A, Kianmanesh R | display-authors = 6 | title = ENETS Consensus Guidelines for the management of patients with digestive neuroendocrine neoplasms: functional pancreatic endocrine tumor syndromes | journal = Neuroendocrinology | volume = 95 | issue = 2 | pages = 98–119 | year = 2012 | pmid = 22261919 | pmc = 3701449 | doi = 10.1159/000335591 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pavel2012&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Pavel M, Baudin E, Couvelard A, Krenning E, Öberg K, Steinmüller T, Anlauf M, Wiedenmann B, Salazar R | display-authors = 6 | title = ENETS Consensus Guidelines for the management of patients with liver and other distant metastases from neuroendocrine neoplasms of foregut, midgut, hindgut, and unknown primary | journal = Neuroendocrinology | volume = 95 | issue = 2 | pages = 157–76 | year = 2012 | pmid = 22262022 | doi = 10.1159/000335597 | s2cid = 2097604 }}&lt;/ref&gt; Некаторыя невялікія пухліны дыяметрам менш за 1 см, якія выпадкова ідэнтыфікуюцца падчас, напрыклад, КТ, могуць заставацца пад назіраннем.&lt;ref name=&quot;NCCN_NET201501&quot; /&gt; Рашэнне залежыць ад ацэнкі рызыкі хірургічнага ўмяшання, на якую ўплывае месца пухліны і наяўнасць медыцынскіх ускладненняў.&lt;ref name=&quot;NCCN_NET201501&quot; /&gt; Тып хірургічнага ўмяшання залежыць ад размяшчэння пухліны і ступені распаўсюджвання ў лімфатычныя вузлы. Пухліны, якія цалкам знаходзяцца ў падстраўнікавай залозе (лакалізаваныя пухліны) альбо з абмежаванымі метастазамі, напрыклад у печань, могуць быць выдалены хірургічным шляхам.&lt;ref name=&quot;pmid22997445&quot; /&gt;

Пры лакалізаваных пухлінах хірургічная працэдура можа быць значна меншай, чым апісаныя вышэй віды хірургічнага ўмяшання, якія выкарыстоўваюцца пры лячэнні адэнокарцыномы падстраўнікавай залозы. У выпадку больш прасунутай пухліны хірургічныя працэдуры падобныя на тыя, што і пры экзакрыннай пухліне. Дыяпазон магчымых вынікаў вельмі шырокі: некаторыя тыпы нейраэндакрынных карцыном маюць вельмі высокую ступень выжывання пасля аперацыі, а іншыя маюць дрэнны прагноз. Паколькі нейраэндакрынныя карцыномы сустракаюцца рэдка, лячэнне павінна праводзіцца ў спецыялізаваным цэнтры.&lt;ref name=&quot;pmid22997445&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Burns2012&quot; /&gt; Трансплантацыя печані можа быць пажаданай у некаторых выпадках метастазаў у печань.&lt;ref name=&quot;Rossi2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Rossi RE, Massironi S, Conte D, Peracchi M | title = Therapy for metastatic pancreatic neuroendocrine tumors | journal = Annals of Translational Medicine | volume = 2 | issue = 1 | pages = 8 | date = January 2014 | pmid = 25332984 | pmc = 4200651 | doi = 10.3978/j.issn.2305-5839.2013.03.01 }}&lt;/ref&gt;

Прамянёвая тэрапія можа выкарыстоўваецца ў некаторых выпадках, калі ўз'яўляецца боль, напрыклад, з-за пашырэння метастазаў ў косткі. Некаторыя нейраэндакрынныя карцыномы паглынаюць пэўныя пептыды альбо гармоны, і гэтыя пухліны могуць рэагаваць на прамянёвую тэрапію радыёактыўна пазначанымі пептыдамі або гармонамі, такімі як іёбенгуан (ёд-131-MIBG).&lt;ref name=&quot;Gulenchyn&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Gulenchyn KY, Yao X, Asa SL, Singh S, Law C | title = Radionuclide therapy in neuroendocrine tumours: a systematic review | journal = Clinical Oncology | volume = 24 | issue = 4 | pages = 294–308 | date = May 2012 | pmid = 22221516 | doi = 10.1016/j.clon.2011.12.003 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vinik&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Vinik AI | title = Advances in diagnosis and treatment of pancreatic neuroendocrine tumors | journal = Endocrine Practice | volume = 20 | issue = 11 | pages = 1222–30 | date = November 2014 | pmid = 25297671 | doi = 10.4158/EP14373.RA }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kwekkeboom&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kwekkeboom DJ, de Herder WW, van Eijck CH, Kam BL, van Essen M, Teunissen JJ, Krenning EP | title = Peptide receptor radionuclide therapy in patients with gastroenteropancreatic neuroendocrine tumors | url = https://archive.org/details/seminars-in-nuclear-medicine_2010-03_40_2/page/78 | journal = Seminars in Nuclear Medicine | volume = 40 | issue = 2 | pages = 78–88 | date = March 2010 | pmid = 20113677 | doi = 10.1053/j.semnuclmed.2009.10.004 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bodei &quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Bodei L, Cremonesi M, Kidd M, Grana CM, Severi S, Modlin IM, Paganelli G | title = Peptide receptor radionuclide therapy for advanced neuroendocrine tumors | journal = Thoracic Surgery Clinics | volume = 24 | issue = 3 | pages = 333–49 | date = August 2014 | pmid = 25065935 | doi = 10.1016/j.thorsurg.2014.04.005 | hdl-access = free | hdl = 11392/2378236 }}&lt;/ref&gt; Таксама могуць выкарыстоўвацца радыёчастотная абляцыя (RFA), крыяабляцыя і эмбалізацыя пячоначнай артэрыі.&lt;ref name=&quot;Castellano&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Castellano D, Grande E, Valle J, Capdevila J, Reidy-Lagunes D, O'Connor JM, Raymond E | title = Expert consensus for the management of advanced or metastatic pancreatic neuroendocrine and carcinoid tumors | journal = Cancer Chemotherapy and Pharmacology | volume = 75 | issue = 6 | pages = 1099–114 | date = June 2015 | pmid = 25480314 | doi = 10.1007/s00280-014-2642-2 | s2cid = 39434924 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Singh2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Singh S, Dey C, Kennecke H, Kocha W, Maroun J, Metrakos P, Mukhtar T, Pasieka J, Rayson D, Rowsell C, Sideris L, Wong R, Law C | display-authors = 6 | title = Consensus Recommendations for the Diagnosis and Management of Pancreatic Neuroendocrine Tumors: Guidelines from a Canadian National Expert Group | journal = Annals of Surgical Oncology | volume = 22 | issue = 8 | pages = 2685–99 | date = August 2015 | pmid = 25366583 | doi = 10.1245/s10434-014-4145-0 | s2cid = 8129133 }}&lt;/ref&gt;

=== Паліятыўнае лячэнне ===
[[Паліятыўнае лячэнне]] - гэта медыцынская дапамога, накіраваная на лячэнне сімптомаў цяжкіх захворванняў, такіх як рак, і паляпшэнне якасці жыцця.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Palliative or Supportive Care|url=http://www.cancer.org/treatment/treatmentsandsideeffects/palliativecare/index|publisher=American Cancer Society|date=2014|access-date=20 August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140821054618/http://www.cancer.org/treatment/treatmentsandsideeffects/palliativecare/index|archive-date=21 August 2014}}&lt;/ref&gt; Паколькі адэнакарцынома падстраўнікавай залозы звычайна дыягнастуецца пасля таго, як яна перайшла ў запушчаную стадыю, паліятыўная дапамога для аблягчэння сімптомаў часта з'яўляецца адзіным магчымым метадам лячэння.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Buanes TA | title = Pancreatic cancer-improved care achievable | journal = World Journal of Gastroenterology | volume = 20 | issue = 30 | pages = 10405–18 | date = August 2014 | pmid = 25132756 | pmc = 4130847 | doi = 10.3748/wjg.v20.i30.10405 }}&lt;/ref&gt;

Паліятыўная дапамога скіраваная не на лячэнне асноўнага рака, а на лячэнні такіх сімптомаў, як боль або млоснасць.&lt;ref&gt;{{cite web|title=If treatment for pancreatic cancer stops working|url=http://www.cancer.org/cancer/pancreaticcancer/detailedguide/pancreatic-cancer-after-no-longer-working|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022070844/http://www.cancer.org/cancer/pancreaticcancer/detailedguide/pancreatic-cancer-after-no-longer-working|archive-date=22 October 2014|publisher=American Cancer Society|date= 11 June 2014 |access-date=20 August 2014}}&lt;/ref&gt; Боль можа ўтаймоўвацца лекамі, напрыклад апіоідамі, альбо пры дапамозе такіх працэдурных умяшанняў, як правадніковай анастэзіі на сонечным спляценні (CPB). Гэта працэдура змяняе альбо, у залежнасці ад тэхнікі, якая прымяняецца, разбурае нервы, якія перадаюць боль з жывата. CPB - бяспечны і эфектыўны спосаб паменшыць боль. Ён звычайна зніжае неабходнасць апіоідных болесуцяшальнікаў, якія маюць значныя негатыўныя пабочныя эфекты.&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Arcidiacono PG, Calori G, Carrara S, McNicol ED, Testoni PA | title = Celiac plexus block for pancreatic cancer pain in adults | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | pages = CD007519 | date = March 2011 | pmid = 21412903 | pmc = 6464722 | doi = 10.1002/14651858.CD007519.pub2 | veditors = Arcidiacono PG }}&lt;/ref&gt;

Іншыя сімптомы або ўскладненні, якія лечацца з дапамогай паліятыўнай хірургіі, з'яўляюцца блакаванне пухлінай кішачніка або жоўцевых параток. У апошнім выпадку, які сустракаецца больш чым у палове выпадкаў РПЗ, невялікая металічная трубка - стэнт - усталёўваецца з дапамогай эндаскопа дзеля дрэнавання праток [29]. Паліятыўнае лячэнне таксама можа прымяняцца для лячэнні дэпрэсіі, якая з'яўляецца частым наступствам дыягназа РПЗ.&lt;ref name=&quot;Wolfgang2013&quot; /&gt;

І хірургічнае ўмяшанне, і запушчаныя неаперабельныя пухліны часта прыводзяць да парушэнняў у стрававальнай сістэме з-за экзакрыннай недастатковасці. Іх можна лячыць прыёмам [[панкрэатын]]у, які змяшчае ферменты падстраўнікавай залозы. Яго найлепш прымаць разам з ежай.&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt; Цяжкасці з апаражненнем страўніка (затрымка апаражнення страўніка) сустракаюцца часта і могуць стаць сур'ёзнай праблемай, якая патрабуе шпіталізацыю. Лячэнне можа мець розныя падыходы, у тым ліку зандаванне страўніка, і прэпараты, напрыклад інгібітары пратоннай помпы (альбо антаганісты Н2), якія таксама зніжаюць выпрацоўку страўнікавай кіслаты.&lt;ref name=&quot;Bond-Smith&quot; /&gt;

== Вынікі ==
{| class=&quot;wikitable floatright&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;width:45%;margin-left:1em&quot;
|+ style=&quot;background:#E5AFAA;&quot;|Вынікі дыягностыкі і лячэння РПЗ у Беларусі&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|- style=&quot;background: #E5AFAA;text-align:center;font-size:90%;&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Паказнік
! 2011
!2016
|-
| scope=&quot;row&quot; | Колькасць выяўленых выпадкаў
| 992
| 1083
|-
| scope=&quot;row&quot; | Дыягназ пастаўлены на I стадыі захворвання (%)
| 6,6
|3,9
|-
| scope=&quot;row&quot; |Дыягназ пастаўлены на II стадыі захворвання (%)
| 27,1
| 20,3
|-
| scope=&quot;row&quot; |Дыягназ пастаўлены на III стадыі захворвання (%)
| 24,7
|19,9
|-
| scope=&quot;row&quot; |Дыягназ пастаўлены на IV стадыі захворвання (%)
| 41,6
| 55,9
|-
| scope=&quot;row&quot; | Пражылі менш за год з моманту дыягназавання
| 78,2
| 72,2
|}
Адэнакарцынома падстраўнікавай залозы і іншыя менш распаўсюджаныя экзакрынныя пухліны маюць вельмі дрэнны прагноз, бо звычайна яны дыягнастуюцца на позняй стадыі, калі рак ужо развіўся лакальна альбо распаўсюдзіўся ў іншыя часткі цела.&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt; Вынікі значна лепшыя ў выпадку нейраэндакрынных карцыном: многія з іх дабраякасныя і цалкам без клінічных сімптомаў. Нават тыя выпадкі, якія не паддаюцца лячэнню з дапамогай хірургічнага ўмяшання, у 16% маюць сярэдні ўзровень выжывальнасці пяць гадоў,&lt;ref name=&quot;cancer.org&quot; /&gt; хоць прагноз значна адрозніваецца ў залежнасці ад тыпу пухліны.&lt;ref name=&quot;Sol PanNET&quot; /&gt;

Шматлікія выпрабаванні, якія параўноўвалі розныя рэжымы хіміятэрапіі ў дачыненні да лакальна распаўсюджаных і метастатычных адэнакарцыном падстраўнікавай залозы, што разам складаюць больш за 80% выпадкаў РПЗ, дазволілі павялічыць час выжывання ўсяго на год.&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;thota&quot; /&gt; Агульная пяцігадовая выжывальнасць пры РПЗ у ЗША павялічылася з 2% выпадкаў, дыягнаставаных у 1975–1977 гадах, да 4% выпадкаў, дыягназаваных у 1987–1989 гадах, і да 6% - у 2003–2009 гадах.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Cancer Facts and Figures 2014 |url=http://www.cancer.org/acs/groups/content/@research/documents/webcontent/acspc-042151.pdf |website=American Cancer Society |access-date=5 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218204235/http://www.cancer.org/acs/groups/content/%40research/documents/webcontent/acspc-042151.pdf |archive-date=18 December 2014}}, Table, p.&amp;nbsp;18, rates adjusted for normal life expectancy&lt;/ref&gt; Менш чым у 20% выпадкаў адэнакарцыномы падстраўнікавай залозы з дыягназам лакалізаванага і невялікага росту (менш за 2 см на стадыі Т1) амерыканскія пацыенты жывуць даўжэй за пяць гадоў.&lt;ref name=&quot;PDQ2014P&quot; /&gt;

Блізу 1500 генаў маюць дачыненне да наступстваў адэнакарцыномы падстраўнікавай залозы. Сюды ўваходзяць як неспрыяльныя гены, дзе высокая экспрэсія стасуецца з кепскім вынікам, напрыклад C-Met і MUC-1, так і спрыяльныя гены, дзе высокая экспрэсія стасуецца з лепшай выжывальнасцю, напрыклад фактар транскрыпцыі PELP1.&lt;ref name=&quot;proteinatlas.org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Uhlen eaan2507&quot; /&gt;

== Пашыранасць ==
У Беларусі блізу 1000 выпадкаў РПЗ дыягнастуецца штогод.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|author=Министерство здравоохранения Республики Беларусь|title=Клинический протокол «Алгоритмы диагностики и лечения злокачественных новообразований»|date=6 ліпеня 2018|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=W21833500p|access-date=30 студзеня 2021|pages=151|format=PDF}}&lt;/ref&gt; У 2015 годзе РПЗ усіх відаў стаў прычынай 411 600 смерцяў ва ўсім свеце.&lt;ref name=&quot;GBD2015De&quot; /&gt; Хоць на яго долю прыпадае толькі 2,5% новых выпадкаў, анкалагічных захворванняў, РПЗ прыводзіць да 6% выпадкаў смерці ад раку штогод.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Jemal A, Siegel R, Ward E, Murray T, Xu J, Thun MJ | title = Cancer statistics, 2007 | journal = Ca | volume = 57 | issue = 1 | pages = 43–66 | year = 2007 | pmid = 17237035 | doi = 10.3322/canjclin.57.1.43 | s2cid = 22305510 | url = https://semanticscholar.org/paper/02e9d19e2759b43b3d95bb3f5f5e7252784b9612 }}&lt;/ref&gt; Гэта сёмая прычына смерці ад раку ва ўсім свеце.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; РПЗ з'яўляецца пятай па частаце прычынай смерці ад ранкалагічных захворванняў у Вялікабрытаніі [15] і трэцяй - у ЗША [16].

Большасць выпадкаў РПЗ дыягнастуецца ў развітых краінах.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; У ЗША хвароба часцей сустракаецца ў мужчын, чым у жанчын,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NEJM14&quot; /&gt; але розніца ў паказчыках за апошнія дзясяцігоддзі зменшылася, што можа тлумачыцца большай колькасцю жанчын, якія [[Тытунекурэнне|паляць]]. ЗША, Цэнтральная і Усходняя Еўропа, а таксама Аргенціна і Уругвай маюць высокі паказчык рызыкі захварэць на РПЗ.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Гісторыя ==

=== Выяўленне і дыягностыка ===
Найранейшае выяўленне РПЗ прыпісваецца італьянскаму навукоўцу 18 стагоддзя [[Джавані Батыста Марганьі|Джавані Батысце Марганьі]], бацьку сучаснай анатамічнай паталогіі, які сцвярджаў, што выявіў некалькі выпадкаў рака ў падстраўнікавай залозе. Многія лекары XVIII і XIX стагоддзяў скептычна паставіліся да існавання хваробы з-за падобнага выгляду [[панкрэатыт]]у. Некаторыя выпадкі былі апублікаваны ў 1820-1830-х гадах, а поўны гістапаталагічны дыягназ быў зроблены амерыканскім лекарам і хірургам [[Джэйкабам Мендэс да Коста]], які таксама сумняваўся ў грунтоўнасці інтэрпрэтацый Марганьі. К 20-му стагоддзю рак галоўкі падстраўнікавай залозы стаў агульнапрынятым дыягназам.&lt;ref name=Busnardo-1983&gt;{{cite journal | vauthors = Busnardo AC, DiDio LJ, Tidrick RT, Thomford NR | title = History of the pancreas | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-surgery_1983-11_146_5/page/539 | journal = American Journal of Surgery | volume = 146 | issue = 5 | pages = 539–50 | date = November 1983 | pmid = 6356946 | doi = 10.1016/0002-9610(83)90286-6 }}&lt;/ref&gt;

Адносна нейраэндакрынных карцыном, верагоднасць рака астраўковых клетак была першапачаткова выказана ў 1888 г. Першы выпадак гіперінсулінізму з-за пухліны гэтага тыпу быў зарэгістраваны ў 1927 г. Выяўленне нейраэндакрынных карцыном, якія не сакрэтуюць інсулін, звычайна прыпісваецца амерыканскім хірургам Р.М. Золінгеру і Э. Элісану. Іх імёнамі быў названы сіндром Золінгера-Элісана пасля таго, як яны выявілі існаванне гастрынапрадукуючых пухлін падстраўнікавай залозы, апісаных у 1955 г. у справаздачы аб двух выпадках незвычайна цяжкіх пептычных язваў.&lt;ref name=&quot;Busnardo-1983&quot; /&gt; У 2010 годзе [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|СААЗ]] рэкамендавала змяніць назву эндакрыннымхпухліна на нейраэндакрынныя.&lt;ref name=&quot;nomenclature&quot; /&gt;

=== Хірургічнае лячэнне ===
Першая вядомая частковая [[Панкрэатэктамія|панкрэатыкадуадэнэктамія]] была зроблена італьянскім хірургам Алесандра Кадзівіла ў 1898 г., але пацыент пражыў толькі 18 дзён і памёр ад ускладненняў. Раннія аперацыі былі непаспяховыя збольшага з-за памылковага пераканання, што пацыенты памруць, калі спыніцца плыня падстраўнікавых сокаў і каді будзе выдалена дванаццаціперсная кішка. Пазней таксама памылкова меркавалі, што пратока падстраўнікавай залозы можа быць проста перарвана без сур'ёзных негатыўных наступстваў. У 1907–1908 гадах пасля некалькіх няўдалых аперацый іншых хірургаў французскія лекары правялі эксперыментальныя працэдуры на трупах.&lt;ref name=&quot;History&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Are C, Dhir M, Ravipati L | title = History of pancreaticoduodenectomy: early misconceptions, initial milestones and the pioneers | journal = HPB | volume = 13 | issue = 6 | pages = 377–84 | date = June 2011 | pmid = 21609369 | pmc = 3103093 | doi = 10.1111/j.1477-2574.2011.00305.x }}&lt;/ref&gt;

У [[Уроцлаў|Брэславе]] ў 1912 г. нямецкі хірург Вальтэр Каўш упершыню выдаліў разам вялікія часткі дванаццаціперснай кішкі і падстраўнікавай залозы. У 1918 г. падчас аперацый на сабаках было прадэманстравана, што істота выжывае нават пасля поўнага выдалення дванаццаціперснай кішкі, але пра такія вынікі ў хірургіі чалавека не паведамлялася да 1935 г., калі амерыканскі хірург [[Ален Уіпл]] апублікаваў вынікі трох аперацый, зробленых у Калумбійскім прэзбітарыянскім шпіталі ў Нью-Ёрку. Дванаццаціперсная кішка была выдалена толькі ў аднаго з пацыентаў, але ён пражыў два гады і памёр ад метастазаў у печані. Першая аперацыя была незапланаванай, бо рак быў выяўлены падчас аперацыі. Поспех [[Панкрэатэктамія|працэдуры Уіпла]] вызначыў кірунак хірургічнага лячэння РПЗ, але аперацыя заставалася цяжкай і небяспечнай многія дзясяцігоддзі. Уіпл апублікаваў некалькі ўдакладненняў сваёй працэдуры, у тым ліку першае поўнае выдаленне дванаццаціперснай кішкі ў 1940 г., але ў суме ён зрабіў толькі 37 аперацый.&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;

Выяўленне ў канцы 1930-х гадоўролі [[Вітамін К|вітаміна К]] у прадухіленні крывацёку пры [[Жаўтуха (іктэрус)|жаўтусе]] і ўдасканаленне практыкі пералівання крыві значна палепшылі шанец пасляаперацыйнага выжывання,&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt; аднак яшчэ ў 1970-ха гадах каля 25% пацыентаў не выходзілі з лякарні жывымі пасля выдалення РПЗ.&lt;ref name=&quot;Thousand&quot; &gt;{{cite journal | vauthors = Cameron JL, Riall TS, Coleman J, Belcher KA | title = One thousand consecutive pancreaticoduodenectomies | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-surgery_2006-07_244_1/page/10 | journal = Annals of Surgery | volume = 244 | issue = 1 | pages = 10–5 | date = July 2006 | pmid = 16794383 | pmc = 1570590 | doi = 10.1097/01.sla.0000217673.04165.ea }}&lt;/ref&gt; У 1970-я гады група амерыканскіх хірургаў заклікала адмовіцца ад працэдуры з-за ейнай небяспекі. З тых часоў вынікі лячэння ў буйных лякарнях значна палепшыліся, і смяротнасць ад аперацыі цяпер часта складае менш за 4%.&lt;ref name=&quot;DeVita2011&quot; /&gt;

У 2006 г. быў апублікаваны даклад аб серыі з 1000 [[Панкрэатэктамія|панкрэатэктамій]] (поўных панкрэатыкадуадэнэктамій), якія былі праведзены хірургам шпіталя Джонса Хопкінса ў перыяд з 1969 па 2003 г. Хуткасць гэтых аперацый пастаянна ўзрастала: з 8,8 гадзін (медыяльны паказчык) у 1970-х да 5,5 гадзін - у 2000-х, а смяротнасць на працягу 30 дзён альбо да выскі з лякарні склала толькі 1%.&lt;ref name=&quot;History&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Thousand&quot; /&gt; Іншая серыя з 2050 аперацый у Масачусецкай агульнапрофільнай лякарні ў Бостане (ЗША) у перыяд з 1941 па 2011 гг. паказала аналагічнае паляпшэння вынікаў хірургічнага лячэння.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Fernández-del Castillo C, Morales-Oyarvide V, McGrath D, Wargo JA, Ferrone CR, Thayer SP, Lillemoe KD, Warshaw AL | display-authors = 6 | title = Evolution of the Whipple procedure at the Massachusetts General Hospital | journal = Surgery | volume = 152 | issue = 3 Suppl 1 | pages = S56-63 | date = September 2012 | pmid = 22770961 | pmc = 3806095 | doi = 10.1016/j.surg.2012.05.022 }}&lt;/ref&gt;

== Кірункі даследванняў ==
Даследаванні ранніх стадый РПЗ уключаюць генетыку пухлін і ранняе выяўленне, лячэнне на розных стадыях рака, хірургічныя стратэгіі і таргетныя метады лячэння, такія як затарможванне фактараў росту, [[імунная тэрапія]] і вакцыны.&lt;ref name=&quot;Reznik2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;acs&quot;&gt;{{cite web |title=What's new in pancreatic cancer research and treatment? |url=https://www.cancer.org/cancer/pancreatic-cancer/about/new-research.html |website=American Cancer Society |date=2019 |access-date=2 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pancreatic cancer research |url=http://www.cancerresearchuk.org/cancer-help/type/pancreatic-cancer/treatment/whats-new-in-pancreatic-cancer-research |website=Cancer Research UK |access-date=17 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140218113541/http://www.cancerresearchuk.org/cancer-help/type/pancreatic-cancer/treatment/whats-new-in-pancreatic-cancer-research |archive-date=18 February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pancreaticcancer.net.au/ |title=Australian Pancreatic Genome Initiative |publisher=Garvan Institute |access-date=17 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726212753/http://www.pancreaticcancer.net.au/ |archive-date=26 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Biankin AV, Waddell N, Kassahn KS, Gingras MC, Muthuswamy LB, Johns AL, etal | title = Pancreatic cancer genomes reveal aberrations in axon guidance pathway genes | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-11-15_491_7424/page/398 | journal = Nature | volume = 491 | issue = 7424 | pages = 399–405 | date = November 2012 | pmid = 23103869 | pmc = 3530898 | doi = 10.1038/nature11547 | bibcode = 2012Natur.491..399. }}&lt;/ref&gt;

Ключавым пытаннем з'яўляецца час і паслядоўнасць з'яў па меры развіцця хваробы, у прыватнасці, роля [[Цукровы дыябет|дыябету]],&lt;ref name=&quot;Pannala2009&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;acs&quot; /&gt; а таксама, як і калі хвароба распаўсюджваецца.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Graham JS, Jamieson NB, Rulach R, Grimmond SM, Chang DK, Biankin AV | title = Pancreatic cancer genomics: where can the science take us? | journal = Clinical Genetics | volume = 88 | issue = 3 | pages = 213–9 | date = September 2015 | pmid = 25388820 | doi = 10.1111/cge.12536 | s2cid = 26414866 }}&lt;/ref&gt; Веданне таго, што новы дыябет можа быць ранняй прыкметай РПЗ, можа садзейнічаць своечасовай дыягностыцы і прафілактыцы, калі атрымаецца вынайсці дзейсную стратэгію [[Скрынінг (медыцына)|скрынінга]].&lt;ref name=&quot;Pannala2009&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;acs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Zhang C, Yang G, Ling Y, Chen G, Zhou T | title = The early diagnosis of pancreatic cancer and diabetes: what's the relationship? | journal = Journal of Gastrointestinal Oncology | volume = 5 | issue = 6 | pages = 481–8 | date = December 2014 | pmid = 25436129 | pmc = 4226830 | doi = 10.3978/j.issn.2078-6891.2014.055 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bruenderman EH, Martin RC | title = High-risk population in sporadic pancreatic adenocarcinoma: guidelines for screening | journal = The Journal of Surgical Research | volume = 194 | issue = 1 | pages = 212–9 | date = March 2015 | pmid = 25479908 | pmc = 4559279 | doi = 10.1016/j.jss.2014.06.046 }}&lt;/ref&gt; Даследванне &quot;Еўрапейскі рэестра спадчыннага панкрэатыту і сямейнага РПЗ&quot; (EUROPAC) накіравана на вызначэнне таго, ці рэгулярны [[Скрынінг (медыцына)|скрынінг]] людзей, якія маюць сямейную гісторыю захворвання, можа быць эфектыўным.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.europac-org.eu/ |website=European Registry of Hereditary Pancreatitis and Familial Pancreatic Cancer (EUROPAC) |title=About EUROPAC |publisher=University of Liverpool |access-date=17 July 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726031739/http://www.europac-org.eu/ |archive-date=26 July 2014}}&lt;/ref&gt;

Цяпер праходзіць ацэнку магчымасць  ужывання [[Лапараскапія|лапараскапіі]] замест [[Панкрэатэктамія|працэдуры Уіпла]], асабліва з пункту гледжання часу аднаўлення пацыента пасля аперацыі.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Subar D, Gobardhan PD, Gayet B | title = Laparoscopic pancreatic surgery: An overview of the literature and experiences of a single center | journal = Best Practice &amp; Research. Clinical Gastroenterology | volume = 28 | issue = 1 | pages = 123–32 | date = February 2014 | pmid = 24485260 | doi = 10.1016/j.bpg.2013.11.011 }}&lt;/ref&gt; [[Незваротная электрапарацыя]] - адносна новая методыка абляцыі, якая можа дазволіць пераводзіць стан РПЗ на больш раннюю стадыю і падоўжыць выжывальнасць у людзей з лакальна-распаўсюджаным захворваннем, асабліва пры пухлінах, блізіх да панкрэатычных сасудаў, што дазволіла б пазбегнуць пашкоджання сасудаў.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Weiss MJ, Wolfgang CL | title = Irreversible electroporation: a novel pancreatic cancer therapy | journal = Current Problems in Cancer | volume = 37 | issue = 5 | pages = 262–5 | year = 2013 | pmid = 24331180 | doi = 10.1016/j.currproblcancer.2013.10.002 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Moir J, White SA, French JJ, Littler P, Manas DM | title = Systematic review of irreversible electroporation in the treatment of advanced pancreatic cancer | journal = European Journal of Surgical Oncology | volume = 40 | issue = 12 | pages = 1598–604 | date = December 2014 | pmid = 25307210 | doi = 10.1016/j.ejso.2014.08.480 }}&lt;/ref&gt;

Робяцца намаганні па распрацоўцы новых лекаў, у тым ліку скіраваных на малекулярныя механізмы ўзнікнення рака,&lt;ref name=&quot;Kleger2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kleger A, Perkhofer L, Seufferlein T | title = Smarter drugs emerging in pancreatic cancer therapy | journal = Annals of Oncology | volume = 25 | issue = 7 | pages = 1260–1270 | date = July 2014 | pmid = 24631947 | doi = 10.1093/annonc/mdu013 | url = http://annonc.oxfordjournals.org/content/25/7/1260.long | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid25152585&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Tang SC, Chen YC | title = Novel therapeutic targets for pancreatic cancer | journal = World Journal of Gastroenterology | volume = 20 | issue = 31 | pages = 10825–44 | date = August 2014 | pmid = 25152585 | pmc = 4138462 | doi = 10.3748/wjg.v20.i31.10825 | df = dmy-all }}&lt;/ref&gt; [[стваловыя клеткі]]&lt;ref name=&quot;pmid25152582&quot; /&gt; і [[Рост клетак|распаўсюд клетак]].&lt;ref name=&quot;pmid25152585&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Rossi2014_02&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Rossi ML, Rehman AA, Gondi CS | title = Therapeutic options for the management of pancreatic cancer | journal = World Journal of Gastroenterology | volume = 20 | issue = 32 | pages = 11142–59 | date = August 2014 | pmid = 25170201 | pmc = 4145755 | doi = 10.3748/wjg.v20.i32.11142 }}&lt;/ref&gt; Іншы падыход прадугледжвае выкарыстанне [[Імунатэрапія|імунатэрапіі]], напрыклад, анкалітычных вірусаў.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ady JW, Heffner J, Klein E, Fong Y | title = Oncolytic viral therapy for pancreatic cancer: current research and future directions | journal = Oncolytic Virotherapy | volume = 3 | pages = 35–46 | year = 2014 | pmid = 27512661 | pmc = 4918362 | doi = 10.2147/OV.S53858 }}&lt;/ref&gt; Роля [[Галектыны|галектынаў]] у механізмах мікраасяроддзя пухліны таксама вывучаецца.&lt;ref name=&quot;Ren&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ren B, Cui M, Yang G, Wang H, Feng M, You L, Zhao Y | title = Tumor microenvironment participates in metastasis of pancreatic cancer | journal = Molecular Cancer | volume = 17 | issue = 1 | pages = 108 | date = July 2018 | pmid = 30060755 | pmc = 6065152 | doi = 10.1186/s12943-018-0858-1 }}&lt;/ref&gt;

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==

* [https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=W21833500p&amp;p1=1 Клинический протокол «Алгоритмы диагностики и лечения злокачественных новообразований»] (стар. 151-60)
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Карцыномы]]
[[Катэгорыя:Гепаталогія]]
[[Катэгорыя:Захворванні страўнікава-кішачнага тракту]]</text>
      <sha1>4oaz3c7ijmakor9babizxrc1y4pt4bu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удзельнік:DBatura/Чарнавік</title>
    <ns>2</ns>
    <id>653452</id>
    <revision>
      <id>5204506</id>
      <parentid>5203855</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:07:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Міжваенны час */</comment>
      <origin>5204506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129945" sha1="8498w5nxxz5dyo57n59dc3d3nhlz5fh" xml:space="preserve">[[File:BIA Ostrowiec COA.svg|thumb|200px|Герб Астраўца.]]
Гісторыя [[Астравец|Астраўца]] вядзецца з яго першага пісьмовага згадвання ў 1468 годзе. У складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паселішчам валодалі шляхецкія роды [[Гаштольды|Гаштольдаў]], [[Корсакі|Корсакаў]] і некаторыя іншыя. У мястэчку дзейнічалі дамініканскі кляштар і [[Касцёл святых Космы і Даміяна (Астравец)|Касцёл Святых Космы і Даміяна]]. Аднак у XVIII стагоддзі маёнтак прыйшоў у заняпад. У выніку Корсакі прадалі Астравец роду [[Абрамавічы|Абрамовічаў]]. У канцы XVIII стагоддзя мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі дамініканскі манастыр прыцярпеў ад маральнага раскладання манахаў, а астравецкія сяляне апынуліся ў цяжкім сацыяльна-эканамічным становішчы. Падчас царскіх рэпрэсій мясцовы касцёл быў ператвораны ў царкву. Да пачатку XX стагоддзя ў мястэчку дзейнічалі млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб і конная чыгунка, якая звязвала Астравец з [[Гудагай (станцыя)|чыгуначнай станцыяй]] у [[Гудагай (пасёлак)|Гудагаі]]. У 1915—1918 гадах пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Пры [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнні да БССР]] у 1939 годзе Астравец стаў райцэнтрам. У 1941 годзе мястэчка было акупавана немцамі, якія арганізавалі тут [[Гета ў Беларусі ў перыяд Халакосту|яўрэйскае гета]]. У 1944 годзе, у адзін дзень з [[Мінск]]ам, вызвалены ад акупантаў сіламі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкіх партызан]]. У пасляваенныя дзесяцігоддзі Астравец, атрымаўшы статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]], пераўтварыўся: з’явіліся двух- і трохпавярховыя жылыя дамы, крамы, новыя ўстановы, вырас першы мікрараён — Валадарскага. У сучаснасці ён атрымаў новы віток развіцця дало будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]]. У 2012 годзе населены пункт атрымаў статус [[горад]]а.

== Астравецкае гарадзішча ==
Па археалагічных звестках, у X-XIII стст., калі край быў заселены балцкімі плямёнамі [[Літва (плямёны)|літва]], насупраць касцёла Космы і Даміяна, на правым беразе ракі Лоша, там, дзе ў яе ўпаде рэчка Кегна, існавала земляное ўмацаванне чатырохкутнай формы. З двух бакоў яго — натуральны водны рубеж, а з астатніх — рэшткі ахоўных равоў, аддзеленае з боку поля ровам. Тым самым, месца прадстаўляла сабой «востраў». Пры [[славянізацыя|славянізацыі]] ад гэтай асаблівасці і пайшла назва будучага горада. Аднак спрадвечная [[балты|балцкая]] назвы паселішча меркавана была ідэнтычна назве рэчкі Кегны{{sfn|Татаринов|2012|loc=О названии}}&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;&gt;Адам Мальдис. [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] // СБ. Беларусь сегодня, 30 сентября 2008&lt;/ref&gt;.

== У валоданні Гаштольдаў і Корсакаў ==
[[Файл:POL COA Abdank.svg|thumb|злева|Герб Гаштольдаў]]
Паводле дакументальных гістарычных звестак, Астравец — трэці па старажытнасці населены пункт рэгіёна пасля [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыцы]] і [[Варняны|Варнян]]. Упершыню згадваецца ў дакуменце 1468 года, калі Юрый Гаштольд прызначыў парафіяльнаму [[касцёл]]у Дзевы Марыі і ўсіх Святых у Астраўцы штогадовую выплату ў памеры двух мер [[мёд]]у са свайго маёнтка Парэчча. Гэты запіс, акрамя таго, сведчыць, што ў той час у Астраўцы ўжо дзейнічаў храм, хоць ён не меў фундушаў або яго даходы былі недастатковыя, так як запіс ўсяго двух мер мёду відавочна быў дадаткам ранейшага фундуша. Раней доўгі час першай згадкай пра Астравец лічылася дата заснавання касцёла [[ордэн дамініканцаў|ордэна дамініканцаў]] у гонар святых Космы і Даміяна — 1474 год. Храм, пабудаваны на ахвяраванні кіеўскага ваяводы [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]], першапачаткова быў драўляным{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}.

Пасля смерці Марціна ўсё перайшло да яго другой жонцы Ганне. Пазней Астравец дастаўся [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]]. Пры ім паселішча як феадальнае валоданне дасягнула свайго росквіту&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. У 1537 годзе ўладальнік завяшчаў яго свайму адзінаму сыну [[Станіслаў Гаштольд|Станіславу]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}, што было пацверджана прывілеем польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1546 годзе той жа манарх падарыў Астравец разам з прыналежнымі да яго фальваркамі Ярашу Карыцкаму. Пасля яго смерці ў 1565 годзе маёнтак перайшоў Соф’і Хадкевічаўне, якая ў 1582 годзе прадала яго Андрэю Клейнофу. У 1585 годзе ўладальнікам Астраўца стаў Валянцін Дыбоўскі. У 1589 годзе ён прадаў маёнтак Астравец Матэвушу Вольскаму{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}.

[[Файл:POL COA Korsak I.svg|міні|Герб Корсак]]
У 1600 годзе Алёна Гнаінская ўступіла ў валоданне астравецкім маёнткам і перапісала іх у дар свайму мужу Яну Мікалаю Корсаку. Новы гаспадар паправіў справы маёнтка і мясцовага касцёла. Ён жа пацвердзіў фундуш касцёлу ў выглядзе права на валоданне вёскай [[Груздоўшчына|Грузды (Груздаўшчызна)]], карчмай з агародамі на рынку каля храма, дзесяціну ўраджаю збожжа ў мястэчку і тры палі на рацэ Лоша, а таксама дазволіў [[ксёндз|ксяндзу]] Валенцыю Завадскаму нарыхтоўваць драўніну ў Астравецкім лесе для рамонтна-будаўнічых работ і абагравання касцёла&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/prodolzhaem-znakomit-sya-v-istoriey-os.html Продолжаем знакомиться с историей Островецкого района] // Астравецкая праўда, 17.08.2016&lt;/ref&gt;. У 1616 годзе па фундацыі Іаана, Мікалая і Алены Корсакаў на месцы драўлянага храма ўзведзены каменны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}.

У 1618 годзе пры зноў адбудаваным касцёле Корсакі засноўваюць кляштар ордэна дамініканцаў. У 1630 годзе ў ім адбыўся пажар, у выніку якога была знішчана значная частка манастырскага архіва. Пасля смерці бяздзетнага Яна Мікалая мястэчка перайшло яго малодшаму брату Раману. Шляхціц і яго жонка Ганна Шчасная, дачка Браслаўскага вайсковага Яна Рудаміна-Дусяцкага, з чатырма сынамі і дачкой часта прыязджалі ў Астравец на адпачынак. У 1642 годзе ўладальнік склаў завяшчанне, у якім распарадзіўся пахаваць яго ў капліцы Дзевы Марыі Ружанцовай, папярэдне задаволіўшы пад ёй склеп. Маёнтак Астравец ён пажыццёва завяшчаў сваёй жонцы&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;.

У 1657 годзе пасля смерці Крыштафа Корсака Астравец перайшоў да Гераніма Корсака, а ад яго — да яго брата Крыштафа, мазырскага вайсковага{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У ходзе [[Руска-польская вайна (1654—1667)|войны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1654—1667 гадоў]] дамініканскі кляштар і касцёл былі разбураны маскоўскім войскам&lt;ref&gt;Брэгер Г. Астравец // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 259. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.&lt;/ref&gt;. У 1658 годзе падчас баёў настаяцель манастыра ксёндз Вацлаў Казлоўскі і браты сабралі абоз з касцёльным золатам і срэбрам, літургічнымі прыладамі і архівам і выехалі з Астраўца. Абоз трапіў у засаду атрад [[Юрый Аляксеевіч Далгарукаў (баярын)|Юрыя Далгарукава]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;. Да мяжы XVII—XVIII стагоддзяў храм адноўлены, але як драўляны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}.

Перад смерцю (да 1699 года) Крыштоф Корсак адпісаў маёнтак Астравец у пажыццёвае валоданне сваёй жонцы Соф’і Курчоўне. У Крыштафа Корсака было тры сыны — Ян, Стэфан і Міхал. Новым уладальнікам Астраўца стаў Міхал Корсак{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}.

У 1723 годзе, паводле інвентару, у цэнтры дзядзінца астравецкага двара стаяў вялікі драўляны дом з шасцю пакоямі, побач з домам — кухня, вялікі свіран для збожжа, дзве стайні. Паблізу на фальварку — пякарня, гумно і асобна — «асець і аборы». На Лошы стаяў млын на дзве паставы, каля сядзібы знаходзілася рудня — невялікі завод па выпрацоўцы жалеза з балотнай руды. Аднак інвентар 1775 года змяшчае звесткі аб запусценні і заняпадзе: будынак маёнтка ўжо паказваецца паўразбураным, кухні і заводзіка не было, каля жылога дома паўстаў «скарбчык» з чатырохсхільным дахам для захоўвання гаспадарчай маёмасці, а на беразе ракі каля млына — лазня з броварам. Астатнія пабудовы панскага двара стаялі без дзвярэй і вокнаў з праваленымі дахамі&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;.
[[Файл:Астравец. Касцёл Св. Касмы і Даміяна (01).jpg|thumb|300px|Касцёл святых Космы і Даміяна]]
Пасля смерці Міхала Астраўцом валодаў яго сын Марцьян Корсак, мазырскі маршалковіч, які памёр даволі маладым каля 1751 года. Ён завяшчаў маёнтак свайму адзінаму сыну Адаму Ігнату Корсаку. Калі памёр бацька, Адам Корсак быў яшчэ маленькім дзіцем. Маёнтак да яго паўналецця знаходзіўся ў адміністрацыйным кіраванні ротмістра Полацкага ваяводства Міхаіла Сакалоўскага і яго жонкі Гертруды Корсакаўны. Пакуль Адам рос, Астравец працягваў руйнавацца. У рэшце рэшт у 1784 годзе ён і яго жонка Людвіка з роду Казелаў вырашылі прадаць маёнтак. Яго купілі браты Андрэй і Яхім Абрамавічы, уладальнікі суседняга маёнтка Варняны. У 1787 годзе паселішчы апынулася ў руках Андрэя Абрамовіча і яго жонкі Барбары{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}.

На сродкі Гілярыя Цішэўскага ў 1785—1787 гадах пабудаваны новы касцёл, мураваны, у характэрных для гэтага часу формах позняга барока{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}.

== У складзе Расійскай імперыі ==
З 1795 года пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Астравец увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Спачатку знаходзіўся ў [[Віленскі павет|Віленскім]], пазней у [[Ашмянскі павет|Ашмянскім]] павеце&lt;ref name=&quot;белта&quot;&gt;[https://atom.belta.by/ru/dosie_ru/view/ostrovets-otmechaet-545-letie-826/ Островец отмечает 545-летие]&lt;/ref&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}.

У 1818 годзе ў люстрацыі мясцовага кляштара сказана, што астравецкім дамініканам тады належала трыццаць «дымоў» і сто шэсць мужчынскіх прыгонных душ. Кожны мужчына і жанчына, не лічачы «гвалтаў» і талокаў, тры дні на тыдзень хадзіў на пашніну. Штогод манастыр меў тысячу пяцьсот пяцьдзесят рублёў даходу, з іх дзвесце пяцьдзесят пяць рублёў з арэнды двух корчм, тартака і млына. У 1823 годзе астравецкіх дамініканцаў наведаў візітатар [[Фаўстын Цяцерскі]], які задакументаваў найпоўнае маральнае разлажэнне манахаў і бядотнае становішча прыгонных. У 1858 годзе археолаг [[Яўстафій Тышкевіч]] падрабязна апісаў астравецкі касцёл і кляштар у часопісе «Тэка Віленска». Ён адзначыў, што ў храме віселі два рэдкія званы з лацінскімі надпісамі; адзін адліты ў 1711 годзе ў [[Кёнігсберг]]у Якубам Дортманам, а другі — у 1644 годзе ў [[Вільня|Вільні]] Янам Брэнельтам. Навуковец адзначыў, што «прыхаджане з ніжэйшага класа жывуць тут у вельмі бедным стане»{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}.

Пасля падаўлення царскай Расіяй [[паўстанне Каліноўскага|паўстання Каліноўскага]] ў літоўска-беларускіх землях пачаліся рэпрэсіі, якія закранулі касцёлы і манастыры. У прыватнасці, астравецкі касцёл стаў царквой (1866 год{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}), яго дах стаў больш спадзістым, а над ім быў узведзены псеўдакупол з цыбулепадобнай макаўкай, які быў зняты толькі ў 1930-я гады{{sfn|Шаўліс|2014|с=13—14}}.
[[File:Astravieckaja synagoga. Астравецкая сынагога (1903).jpg|thumb|300px|План астравецкай сінагогі 1903 года на скрыжаванні цяперашніх вуліц Зарэчная і Ленінская ў заходняй частцы старога горада, дзе сёння размешчаны паркоўка і будынкі з крамкамі і ПВЗ]]
У 1886 годзе ў мястэчку пражывала 176 жыхароў, знаходзіліся 22 двары, млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб. Конная чыгунка звязвала Астравец са станцыяй Слабодка (цяпер Гудагай)&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. Значную частку насельніцтва складалі яўрэі, нягледзячы на тое, што з 1882 па 1903 год гарадок быў зачынены для свабоднага паселішча прадстаўнікоў нацыянальнасці. З сярэдзіны XIX стагоддзя равінам Астраўца быў Анцылевіч, а пазней яго сын&lt;ref&gt;[https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A6_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB. Островец на Российской еврейской энциклопедии]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Astraviec, Daminikanski. Астравец, Дамініканскі (1900).jpg|thumb|300px|злева|Касцёл (на той момант Царква) святых Космы і Даміяна, 1900 год]][[Файл:Касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Астравец.jpg|thumb|300px|Касцёл Ушэсця Святога Крыжа]]
У 1905 годзе тут дзейнічала «Астравецкае Таварыства», звязанае з Віленскай арганізацыяй [[РСДРП]]&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;, якое праявіла сябе ў ходзе [[першая руская рэвалюцыя|першай рускай рэвалюцыі]]. 4 снежня пяцідзесяціпяцігадовы член групы Вінцэнт Дубіцкі сарваў царскія сцягі і звярнуўся да натоўпу сялян з заклікам: «Далоў сцягі, далоў ўрад, не трэба нам цара!». Пад уплывам бунту ў Астраўцы ўзбунтаваліся сяляне ў [[Палушы|Палушах]]. Пасля гэтага многія рэвалюцыянеры трапілі ў турму{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}.

У 1910-1911 гадах на ахвяраванні вернікаў пабудаваны [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|касцёл Ушэсця Святога Крыжа]], своеасаблівая эклектычная архітэктура якога спалучае рысы неараманскага стылю і неаготыкі{{sfn|Шаўліс|2014|с=14}}.

На той момант для астраўчан традыцыйна важнымі былі адміністрацыйныя інстанцыі павятовага горада [[Ашмяны]]. Таксама завязаліся трывалыя кантакты з Варнянамі. На мяжы стагоддзяў стала ўзрастаць значнасць Смаргонскага напрамку (раней — Солькага), а з моманту пуску чыгункі, якая праходзіць праз [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]], [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]] і [[Гудагай (пасёлак)|Гудагай]] у напрамку Вільні, узрасла значнасць «[[Чорны тракт|чорнага гасцінца]]» — дарогі на Вільню праз [[Лоша (Астравецкі раён)|Лошы]] і [[Кяна|Кяну]]. Гэтыя напрамкі вызначалі геаграфію, тапаніміку, архітэктуру вёскі. Так, галоўныя яе вуліцы вызначалі кірункі з Гудагая, Сол, Вільні, Варнян, [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]]. Ад маёнтка ў [[Каменка (Астравецкі раён)|Каменцы]] і размешчанай побач гістарычна значнай слабодкі ў Астравец ішла дубовая алея. На Слабадска-Каменскім напрамку на дарозе да касцёла, прыкладна ў раёне сённяшняй вуліцы Маркава, стаяў вялікі мост. Амаль раўнацэннымі ў той час былі дарогі на Варняны і [[Смілгі]]- [[Дравянікі]] - Градаўшчызна з выхадам на Полацкі тракт{{sfn|Шеин|2018|loc=Были другие центры}}.

У 1915-1918 гадах Астравец знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}.

==Міжваенны час ==
У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], Астравец трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}.

[[Файл:Astraviec, Haściniec-Łoša. Астравец, Гасьцінец-Лоша (1927).jpg|thumb|300px|Астравецкі гасцінец з мостам праз Лошу. 1927 г. Зараз гэта адзін з участкаў вуліцы Ленінскай, паміж крамай «Ліра» і рынкам у Старым горадзе]]
У 1930-я гады будынак касцёла Космы і Даміяна вернуты [[каталіцызм|каталікам]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}.

У 1930 годзе ўспыхнула забастоўка на цагляным заводзе паноў Сацанкоў. Узначальваў яе сын парабка, былы чырвонаармеец Вікенцій Падаліс. Паны адмовіліся прыняць патрабаванні, і Падаліс быў звольнены. Праз тры гады на іншым астравецкім цагляным заводзе, які належаў купцу Барану, рабочыя адмовіліся браць плату ярлыкамі, якія можна было атаварыць толькі ў краме таго ж Барана. На Першамайскае свята фармоўшчыкі і абпальшчыкі вывесілі чырвоныя сцягі. На чале з тым жа Падалісам прайшоў мітынг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}.

17 верасня 1939 года, пасля падпісання [[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакта Молатава—Рыбентропа]] і [[Уварванне ў Польшчу|нямецкага ўварвання ў Польшчу]], [[Чырвоная Армія]] перайшла савецка-польскую мяжу і [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла тэрыторыі заходніх абласцей Беларусі]]. У мястэчку быў створаны атрад рабочай гвардыі. Старшынёй валаснога сялянскага камітэта выбралі Падаліса. Яго ж астраўчане паслалі ў [[Беласток]] дэлегатам [[Народны сход Заходняй Беларусі|Народнага сходу Заходняй Беларусі]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Адначасова па загадзе камандуючага войскамі [[Беларускі фронт (1939)|Беларускага фронту]] [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіла Кавалёва]] на занятых тэрыторыях пачалі фарміравацца часовыя органы кіравання{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}.

Згодна з гэтым распараджэннем былі арганізаваны мясцовыя сходы жыхароў населеных пунктаў сённяшняга [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]], на якіх абіраліся органы ўлады ў Астраўцы, Варнянах, [[Гервяты|Гервятах]], Міхалішках. Паўстала пытанне аб фарміраванні цэнтра савецкай улады на гэтай тэрыторыі. Група на чале з Рыгорам Панамарэнкам&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt; — першым партыйным кіраўніком тады яшчэ толькі пазначанага партыйным рашэннем адміністрацыйнага фарміравання, праехалася па раёне з мэтай вызначыць месца для яго цэнтра. Група падвергнулася нападу пад Астраўцом. Для райцэнтра больш падыходзілі Варняны, дзе былі будынкі былой польскай гміны, дом аптэкара і іншыя прыдатныя памяшканні (гл. [[Архітэктурны ансамбль цэнтра (Варняны)|архітэктурны ансамбль цэнтра Варнян]]). Але паколькі раён ужо быў вызначаны як Астравецкі, у жніўні 1940 года яго адміністрацыю перавялі ў памяшканні ў самім Астраўцы, які ў дакументах таго часу называўся то вёскай, то мястэчкам, на рускай мове часта пісалі «поселение»{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. На выбар мястэчка здавалася наяўнасць тут тэлефоннай сувязі і блізкасці да чыгункі&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt;{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}.
[[Файл:Астравец. Будынак млына (01).jpg|thumb|300px|Вадзяны млын на Кастрычніцкай. Да 1950-х яна была адным з нямногіх недраўняных будынкаў]]
На той момант Астравец уяўляў з сябе правінцыйны і досыць непрезентабельный населены пункт. Нават самі астраўчане не разумелі, чаму іх вёска раптам стала адміністрацыйным цэнтрам раёна{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Да моманту ўтварэння раёна на яго тэрыторыі пражывала каля 38 тысяч чалавек, у райцэнтры — 724 чалавекі{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. Налічвалася 87 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Меліся толькі два каменныя будынкі — млын і прыватны дом Каўзанаў&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. Да жніўня 1940 года з прывезеных дыхтоўных зрубаў панскіх дамоў быў пабудаваны цэлы шэраг адміністрацыйных будынкаў на новай вуліцы Савецкай{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}.

== Вялікая Айчынная вайна ==
{{гл. таксама|Халакост у Астравецкім раёне}}
Астравец быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] 24 (27&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2017-07-05 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;) чэрвеня 1941 года{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=212, 283, 288}}. Гарадок і раён былі аднесены да Віленскай акругі [[Генеральны акруга Літва|Генеральнай акругі Літва]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}.

Мясцовых яўрэяў сагналі ў гета, створанае каля касцёла. Яно было абгароджана высокім дашчаным плотам&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |title=Чудеса земли Островецкой: к 540-летию Островца |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826193939/http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;''Мальдис А.'' [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] {{Wayback|url=https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html |date=20200913121412 }}, газета «Беларусь сегодня», 30.09.2008&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Неўзабаве пачаліся расстрэлы, якія праводзяцца і немцамі, і паліцаямі. Расстрэлы адбываліся каля ракі (сёння на гэтым месцы знаходзіцца прахадная завода) і ў лесе ў кірунку да Каменкі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Немцы разглядалі магчымасць [[габрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]] і таму ў першую чаргу забівалі габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць&lt;ref&gt;''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Wayback|url=http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=20160826000241 }}&lt;/ref&gt;. Па гэтай прычыне і ў Астраўцы спачатку забівалі, у асноўным, мужчын. Сярод першых забітых быў [[рабін]], які перад стрэлам плюнуў немцу ў твар{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220—221}}.Да канца мая 1942 года ў гета лічыліся 102 яўрэі{{sfn|Круглов|2025|с=158}}. У жніўні яўрэяў з Астраўца перавялі ў [[гета ў Міхалішках]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Да моманту канчатковай ліквідацыі гета вязняў, якія засталіся ў жывых, у тым ліку жанчын і дзяцей, вывезлі і забілі ў Віленскім гета{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=221}}.

[[Файл:Памятная дошка, Астравец, Вуліца Кастрычніцкая.jpg|thumb|300px|Памятная мемарыяльная дошка на будынку былога ЗАГСа на Кастрычніцкай]]
Вызваленне Астраўца адбылося 3 ліпеня 1944 года, калі партызаны брыгады імя ЦК КП(б)Б пад камандаваннем Фёдарава ўвайшлі ў горад. План штурму пасёлка распрацоўваўся ў канцы чэрвеня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Выведка данесла, што асноўныя сілы гарнізона Астраўца сышлі на захад, і ў мястэчку засталося толькі 90 германскіх вайскоўцаў&lt;ref&gt;[https://www.osh.by/?p=101920 Василий Лемешев: судьба партизана]&lt;/ref&gt;.

У 19: 40 каля 338 партызан падышлі да мястэчка&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt; з боку вёскі [[Бялькішкі]] (цяпер аднайменная вуліца ў межах горада, на ўсходнім уездзе ля 1-га мікрараёна). Тут, у лагчыне, у густым альшэўніку, партызаны падзяліліся: адна група накіравалася на варнянскую дарогу, а другая — у сам Астравец. Таксама адправілі групу аўтаматчыкаў, у задачу якой было перарэзаць дарогу на Гудагай, каб не дапусціць адступлення. Тым часам немцы пачалі падрываць і падпальваць мястэчка, пачаўся пажар. Перарэзаць шляхі адыходу немцам не ўдалося, бо партызанам перашкодзіла рака і балоты. Таму каля дзевяноста гітлераўцаў з Астравецкага гарнізона прарваліся ў Гудагай. Адтуль мястэчка абстралялі з артылерыі. Аднак горад быў узяты. У якасці трафеяў захопленыя шэсць кулямётаў, сорак вінтовак, аўтамашына, два матацыклы, два склады з харчамі, дзвесце галоў жывёлы, пасля вернутых насельніцтву{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. 

Падчас штурму вылучыліся байцы разведузвода Шылькова, 2-га атрада імя В. П. Чкалава пад камандаваннем Міхалькова і атрада імя А. Я. Пархоменка пад камандаванне Крэмса. Аднак падчас нямецкага адступлення цалкам згарэла цэнтральная частка Астраўца ад млына да касцёла. Партызанам давялося адмовіцца ад пераследу і заняцца тушэннем пажару. Былі выратаваны ад агню лесапільны і цагляны заводы, млын, аўтамайстэрня і іншыя прадпрыемствы&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/novosti/kak_osvobozhdali_ostrovetskiy_rayon_po_materialam_knigi_pamyat.html Как освобождали Островецкий район. По материалам книги «Память»] // Астравецкая праўда, 03.07.2024&lt;/ref&gt;.

На наступны дзень пасля штурму ў Астравец прыбыла вайсковая разведка ў складзе 40 байцоў пад камандаваннем маёра Крысава – начальніка штаба партызанскай брыгады імя К.Я. Варашылава Вілейскай вобласці. 6 ліпеня ў 13:45 у пасёлак уступілі часці [[449-ы стралковы полк|449-га стралковага палка]] [[144-я стралковая дывізія|144-й ордэнаў Суворава, Кутузава і Аляксандра Неўскага дывізіі]] [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]], якой камандаваў палкоўнік [[ Аляксандр Аляксеевіч Данец|А. А. Данец]]&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt;.


{{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}}
{{Узброены канфлікт
 |канфлікт        = Грамадзянская вайна ў Лівіі
 |частка          = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]]
 |выява           = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]]
 |памер           = 
 |загаловак       = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]]
 |дата            = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]]
 |месца           = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]]  [[Лівія]]
 |прычына         = 
 |casus belli     = 
 |вынік           = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]
 |змены           = 
 |праціўнік1      = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]'''
*[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]]
*Лівійскія плямёны&lt;ref name=&quot;tribewsj&quot;&gt;{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tribespiegel&quot;&gt;{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}&lt;/ref&gt;
**• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]])
**• Амазігі
** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]]
* Замежныя найміты&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;
'''
'''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''':
*{{Сцягафікацыя|НАТА}}
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = Членаў НАТА
|{{Сцягафікацыя|Belgium}}
|{{Сцягафікацыя|Bulgaria}}
|{{Сцягафікацыя|Canada}}
|{{Сцягафікацыя|Denmark}}
|[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]
|{{Сцягафікацыя|Greece}}
|{{Сцягафікацыя|Italy}}
|{{Сцягафікацыя|Netherlands}}
|{{Сцягафікацыя|Norway}}&lt;ref&gt;{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Romania}}
|{{Сцягафікацыя|Spain}}
|{{Сцягафікацыя|Turkey}}
|{{Сцягафікацыя|United Kingdom}}
|{{Сцягафікацыя|United States}}
}}
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = Іншых краін
|{{Сцягафікацыя|Туніс}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Jordan}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Sweden}}
|{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&amp;cid=1300255413630&amp;p=1135099400124&amp;pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Катар}}&lt;ref name=&quot;Армия Катара&quot;&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
}}
{{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title=&quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Ваенныя інструктары''':&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Катар}}&lt;ref name=&quot;worldtribune.com&quot;&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|НАТА}}&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Пастаўкі зброі:'''
{{сцягафікацыя|Qatar}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Egypt}}&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Малдавія}}&lt;ref&gt;[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}&lt;ref&gt;[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Іншая падтрымка''':&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Судан}}&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]&lt;/ref&gt;
 |праціўнік2      = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]'''
* [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]]
* Ваенізаваныя фармаванні
* Лівійскія плямёны&lt;ref name=&quot;tribewsj&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tribespiegel&quot;/&gt;
**• Кадафа
**• Туарэгі
**• Варфала
* Замежныя найміты&lt;ref&gt;[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;
'''Ваенная патрымка''':&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}&lt;ref name=&quot;Зімбабвэ&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Ваенныя саветнікі''':&lt;br&gt;{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]&lt;ref name=&quot;РИА&quot;&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&amp;share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
'''Пастаўкі зброі:'''&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Algeria}}&lt;ref&gt;[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;зброя&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}&lt;/ref&gt;
|праціўнік3      = 
 |праціўнік4      = 
 |камандзір1      = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]&lt;br&gt;{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]]
 |камандзір2     = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] †
 |камандзір3      = 
 |камандзір4      = 
 |сілы1           = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў&lt;ref&gt;http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}&lt;/ref&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;&lt;br&gt;{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў&lt;ref name=&quot;Армия Катара&quot;/&gt;;&lt;br&gt;сотні замежных наймітаў.
 |сілы2           = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў&lt;ref name=&quot;Зімбабвэ&quot;/&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;;&lt;br&gt;сотні замежных наймітаў.
 |сілы3           = 
 |сілы4           = 
 |страты1         = 
'''Усходні фронт''':

7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў&lt;ref name=&quot;armsexpo&quot;&gt;[http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |date=27 красавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;

'''Заходні фронт''':

''невядома''
 |страты2         = 
'''Усходні фронт''':

11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў&lt;ref name=&quot;armsexpo&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 |date=9 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;

'''Заходні фронт''':

''невядома''
 |страты3         = 
 |страты4         = 
 |агульныя страты = 25 000&lt;ref&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government &quot;Libyan revolution casualties lower than expected, says new government&quot;.] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября&lt;/ref&gt; — 50 000&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt; забітых
 |заўвага         = 
 |Commons         = 
}}
https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii

https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa

https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody


https://www.kommersant.ru/doc/4391721

https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&amp;*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&amp;lang=ru

https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii

== Перадгісторыя ==
Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

== Удзельнікі ==

== Ход падзей ==
=== Пачатак грамадзянскай вайны ===
15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гнев. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане, сярод іншых гарадоў; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 
[[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]]
Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла грозная [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}.

У наступныя тыдні Кадафі працягваў здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змог аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне старажытнай [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}.

Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на ўсходзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}.

=== Заходняя ваенная інтэрвенцыя ===
{{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}}
[[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]]
Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў, з афіцыйнай мэтай абароны мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевага эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вяліка брытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання  вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}.

19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць першы этап [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыі «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка НАТА абвясціла пра пачатак вайсковай [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Але фктычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}.

Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Асаблівае значэнне мела [[інфармацыйная вайна]]. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі яе кампанентамі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}.

=== Пераходы ініцыятыў ===
{{некалькі выяў

&lt;!-- Значныя параметры --&gt;
 | align             = 
 | direction         =horizontal
 | background color  = &lt;!-- колер фона --&gt;

&lt;!-- Загаловак --&gt;
 | header_background = 
 | header_align      = right
 | header            =

&lt;!-- Выявы --&gt;
 | width             = 200
&lt;!--выява 1--&gt;
 | image1            = Gulf of Sirt Front 29 March.svg
 | caption1          = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі
&lt;!--выява 2--&gt;
 | image2            = Gulf of Sirt Front 11 April.svg
 | caption2          = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў
 | footer_background = 
 | footer_align      = &lt;!-- left &quot;злева&quot; (па змоўчанні), center &quot;пасярэдзіне&quot;, right &quot;справа&quot; --&gt;
 | footer            = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка.
}}
22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу&lt;ref name=aljazeera-blog-3-26&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=skynews1&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф&lt;ref name=libyafeb2&gt;{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву&lt;ref name=aljazeera-blog-3-27&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў&lt;ref name=libyafeb2 /&gt;&lt;ref name=straitstimes1&gt;{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, апазіцыя з Бенгазі пачала рух на горад [[Сірт]], які быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)&lt;ref name=&quot;ctv&quot;&gt;{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}.

Нават пасля ціску замежных войск, армія Кадафія здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння&lt;ref name=aljazeera-blog-3-29&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt; і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі&lt;ref name=&quot;vesti&quot;&gt;[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18kras&quot;&gt;{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю&lt;ref name=rs&gt;Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011&lt;/ref&gt;. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}.

На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад&lt;ref name=ottawacitizen1&gt;{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;, Рас-Лануф&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;, Брэгу&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt; і атакавалі Адждабію&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}.

Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета&lt;ref name=&quot;мисурата&quot;/&gt;.

Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі; яны атачылі яго і часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}, праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку праводзілася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады&lt;ref name=&quot;мисурата&quot;&gt;[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]&lt;/ref&gt;. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па горадзе, захапіўшы партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}.

Працягваліся атакі НАТА. Бамбардзіроўкам падвергліся аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць Кадафі. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў былі забітыя пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}.

=== Разгром кадафісцкіх сіл ===
Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызнаюць узначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}.

У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам сцяг Лівіі, які існаваў да прыходу Кадафі да ўлады, у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі  ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 
[[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]]
Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 

20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}.

== Наступствы ==
{{Асноўны артыкул|Наступствы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}}

== Замежны ўдзел ==
=== Найміты ===
{{Асноўны артыкул|Замежныя найміты ў Лівіі}}

=== Заходняя кааліцыя ===
[[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]]
Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.  

Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}.

=== Беларусь ===
{{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}
[[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.&lt;/ref&gt;.

15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] //  The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.&lt;/ref&gt; — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі&lt;ref name=&quot;febr&quot;/&gt;. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;/&gt;. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях&lt;ref name=&quot;febr&quot;&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;.

6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;.

8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы&lt;ref&gt;[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.&lt;/ref&gt;.

Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;&gt;[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;/&gt;. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»&lt;ref&gt;[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]&lt;/ref&gt;.

Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]&lt;ref&gt;[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013&lt;/ref&gt;) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў.

== Злачынствы і парушэнні ==
=== З боку прыхільнікаў Кадафі ===
У пачатку вайны ў Лівіі 26 лютага Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд пракурора [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]]. 16 мая пракуратура МКС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў [[злачынствы супраць чалавечнасці|злачынствах супраць чалавечнасці]]. 27 чэрвеня Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, ягонага сына [[Саіф аль-Іслам Кадафі|Саіфа]] і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |title=МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи {{!}} РИА Новости&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2012-10-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305071051/http://ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

У дакладзе, апублікаваным 13 верасня праваабаронцамі з [[Amnesty International]] гаворыцца, што «арганізацыя знайшла сведчанні таго, што падчас канфлікту ў краіне войскі, верныя Муамару Кадафі, дапусцілі шматлікія парушэнні міжнароднага гуманітарнага права, якія ў шэрагу выпадкаў можна лічыць ваеннымі злачынствамі. Пры выбары цэляў войскі Кадафі не ўлічвалі магчымасць таго, што могуць пацярпець мірныя жыхары, а таксама непасрэдна здзяйснялі напады на грамадзянскіх асоб». У дакладзе таксама адзначаецца, што праўрадавыя сілы расстрэльвалі ўдзельнікаў мірных дэманстрацый, незаконна затрымлівалі людзей, ужывалі катаванні і жорсткія метады допыту да арыштаваных&lt;ref name=&quot;ITARTASS&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |title=ИТАР ТАСС. Перед судом должны предстать все военные преступники Ливии, на чьей бы стороне они не сражались - &quot;Международная амнистия&quot;. 15:45 13/09/2011 |access-date=2012-10-29 |archive-date=2012-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114130229/http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== З боку праціўнікаў Кадафі ===

=== З боку заходняй кааліцыі ===
Паводле [[Amnesty International]], НАТА, па-відаць, распачала значныя намаганні для мінімізацыі рызыкі ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва, у тым ліку шляхам выкарыстання высокадакладных кіраваных боепрыпасаў, а ў некаторых выпадках шляхам нанясення удараў ноччу і папярэдняга папярэджання жыхароў. Прадстаўнікі НАТА неаднаразова заяўлялі аб сваёй прыхільнасці намаганням па прадухіленні прычынення шкоды грамадзянскаму насельніцтву. Аднак шматлікай колькасці загінулых і параненых у ходзе бамбёжак не атрымалася пазбягнуць. Больш за тое, альянс не прыняў належных мер у дачыненні да інцыдэнтаў з гібеллю цывільных асоб{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Amnesty International паведаміла пра шматлікія выпадкі ўдараў па прыватных дамах у гарадах і вёсках, дзе не было ніякіх ваенных цэлей. Паводле расследвання арганізацыі, атакі маглі быць следствам памылак з-за няслушнай разведкі, памылковых каардынатаў GPS або няспраўнасці сістэмы ўзбраення. Асобную ўвагу эскперты звярнулі на бамбардзіроўкі дамоў вайскоўцаў арміі Лівіі, у ходзе чаго гінулі члены сем’яў ваенных, што было звязана з грэбаваннем мер па мінімалізацыі цывільных ахвяр{{sfn|Amnesty International|2012|loc=AIRSTRIKES ON HOMES}}.

Апроч таго, Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}.

У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]&lt;/ref&gt;. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА&lt;ref&gt;[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}&lt;/ref&gt;.

== Літаратура ==
;Храналогіі
* {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}}
* {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}}
* {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}}
* {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}}
;Аналітыка
* {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ &quot;Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes&quot;] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}}
* {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}}
* {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&amp;tld=by&amp;lang=ru&amp;name=Hamza_Journal2021_3.pdf&amp;text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&amp;url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1
* {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&amp;tld=by&amp;lang=be&amp;name=27lut-2021-13.pdf&amp;text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&amp;url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1
* {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}}
* {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}}
* {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}}</text>
      <sha1>8498w5nxxz5dyo57n59dc3d3nhlz5fh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204507</id>
      <parentid>5204506</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вялікая Айчынная вайна */</comment>
      <origin>5204507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129947" sha1="r583y4izndf5ycuyfh0wc35d0y9gv3n" xml:space="preserve">[[File:BIA Ostrowiec COA.svg|thumb|200px|Герб Астраўца.]]
Гісторыя [[Астравец|Астраўца]] вядзецца з яго першага пісьмовага згадвання ў 1468 годзе. У складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паселішчам валодалі шляхецкія роды [[Гаштольды|Гаштольдаў]], [[Корсакі|Корсакаў]] і некаторыя іншыя. У мястэчку дзейнічалі дамініканскі кляштар і [[Касцёл святых Космы і Даміяна (Астравец)|Касцёл Святых Космы і Даміяна]]. Аднак у XVIII стагоддзі маёнтак прыйшоў у заняпад. У выніку Корсакі прадалі Астравец роду [[Абрамавічы|Абрамовічаў]]. У канцы XVIII стагоддзя мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі дамініканскі манастыр прыцярпеў ад маральнага раскладання манахаў, а астравецкія сяляне апынуліся ў цяжкім сацыяльна-эканамічным становішчы. Падчас царскіх рэпрэсій мясцовы касцёл быў ператвораны ў царкву. Да пачатку XX стагоддзя ў мястэчку дзейнічалі млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб і конная чыгунка, якая звязвала Астравец з [[Гудагай (станцыя)|чыгуначнай станцыяй]] у [[Гудагай (пасёлак)|Гудагаі]]. У 1915—1918 гадах пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Пры [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнні да БССР]] у 1939 годзе Астравец стаў райцэнтрам. У 1941 годзе мястэчка было акупавана немцамі, якія арганізавалі тут [[Гета ў Беларусі ў перыяд Халакосту|яўрэйскае гета]]. У 1944 годзе, у адзін дзень з [[Мінск]]ам, вызвалены ад акупантаў сіламі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкіх партызан]]. У пасляваенныя дзесяцігоддзі Астравец, атрымаўшы статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]], пераўтварыўся: з’явіліся двух- і трохпавярховыя жылыя дамы, крамы, новыя ўстановы, вырас першы мікрараён — Валадарскага. У сучаснасці ён атрымаў новы віток развіцця дало будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]]. У 2012 годзе населены пункт атрымаў статус [[горад]]а.

== Астравецкае гарадзішча ==
Па археалагічных звестках, у X-XIII стст., калі край быў заселены балцкімі плямёнамі [[Літва (плямёны)|літва]], насупраць касцёла Космы і Даміяна, на правым беразе ракі Лоша, там, дзе ў яе ўпаде рэчка Кегна, існавала земляное ўмацаванне чатырохкутнай формы. З двух бакоў яго — натуральны водны рубеж, а з астатніх — рэшткі ахоўных равоў, аддзеленае з боку поля ровам. Тым самым, месца прадстаўляла сабой «востраў». Пры [[славянізацыя|славянізацыі]] ад гэтай асаблівасці і пайшла назва будучага горада. Аднак спрадвечная [[балты|балцкая]] назвы паселішча меркавана была ідэнтычна назве рэчкі Кегны{{sfn|Татаринов|2012|loc=О названии}}&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;&gt;Адам Мальдис. [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] // СБ. Беларусь сегодня, 30 сентября 2008&lt;/ref&gt;.

== У валоданні Гаштольдаў і Корсакаў ==
[[Файл:POL COA Abdank.svg|thumb|злева|Герб Гаштольдаў]]
Паводле дакументальных гістарычных звестак, Астравец — трэці па старажытнасці населены пункт рэгіёна пасля [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыцы]] і [[Варняны|Варнян]]. Упершыню згадваецца ў дакуменце 1468 года, калі Юрый Гаштольд прызначыў парафіяльнаму [[касцёл]]у Дзевы Марыі і ўсіх Святых у Астраўцы штогадовую выплату ў памеры двух мер [[мёд]]у са свайго маёнтка Парэчча. Гэты запіс, акрамя таго, сведчыць, што ў той час у Астраўцы ўжо дзейнічаў храм, хоць ён не меў фундушаў або яго даходы былі недастатковыя, так як запіс ўсяго двух мер мёду відавочна быў дадаткам ранейшага фундуша. Раней доўгі час першай згадкай пра Астравец лічылася дата заснавання касцёла [[ордэн дамініканцаў|ордэна дамініканцаў]] у гонар святых Космы і Даміяна — 1474 год. Храм, пабудаваны на ахвяраванні кіеўскага ваяводы [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]], першапачаткова быў драўляным{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}.

Пасля смерці Марціна ўсё перайшло да яго другой жонцы Ганне. Пазней Астравец дастаўся [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]]. Пры ім паселішча як феадальнае валоданне дасягнула свайго росквіту&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. У 1537 годзе ўладальнік завяшчаў яго свайму адзінаму сыну [[Станіслаў Гаштольд|Станіславу]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}, што было пацверджана прывілеем польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1546 годзе той жа манарх падарыў Астравец разам з прыналежнымі да яго фальваркамі Ярашу Карыцкаму. Пасля яго смерці ў 1565 годзе маёнтак перайшоў Соф’і Хадкевічаўне, якая ў 1582 годзе прадала яго Андрэю Клейнофу. У 1585 годзе ўладальнікам Астраўца стаў Валянцін Дыбоўскі. У 1589 годзе ён прадаў маёнтак Астравец Матэвушу Вольскаму{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}.

[[Файл:POL COA Korsak I.svg|міні|Герб Корсак]]
У 1600 годзе Алёна Гнаінская ўступіла ў валоданне астравецкім маёнткам і перапісала іх у дар свайму мужу Яну Мікалаю Корсаку. Новы гаспадар паправіў справы маёнтка і мясцовага касцёла. Ён жа пацвердзіў фундуш касцёлу ў выглядзе права на валоданне вёскай [[Груздоўшчына|Грузды (Груздаўшчызна)]], карчмай з агародамі на рынку каля храма, дзесяціну ўраджаю збожжа ў мястэчку і тры палі на рацэ Лоша, а таксама дазволіў [[ксёндз|ксяндзу]] Валенцыю Завадскаму нарыхтоўваць драўніну ў Астравецкім лесе для рамонтна-будаўнічых работ і абагравання касцёла&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/prodolzhaem-znakomit-sya-v-istoriey-os.html Продолжаем знакомиться с историей Островецкого района] // Астравецкая праўда, 17.08.2016&lt;/ref&gt;. У 1616 годзе па фундацыі Іаана, Мікалая і Алены Корсакаў на месцы драўлянага храма ўзведзены каменны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}.

У 1618 годзе пры зноў адбудаваным касцёле Корсакі засноўваюць кляштар ордэна дамініканцаў. У 1630 годзе ў ім адбыўся пажар, у выніку якога была знішчана значная частка манастырскага архіва. Пасля смерці бяздзетнага Яна Мікалая мястэчка перайшло яго малодшаму брату Раману. Шляхціц і яго жонка Ганна Шчасная, дачка Браслаўскага вайсковага Яна Рудаміна-Дусяцкага, з чатырма сынамі і дачкой часта прыязджалі ў Астравец на адпачынак. У 1642 годзе ўладальнік склаў завяшчанне, у якім распарадзіўся пахаваць яго ў капліцы Дзевы Марыі Ружанцовай, папярэдне задаволіўшы пад ёй склеп. Маёнтак Астравец ён пажыццёва завяшчаў сваёй жонцы&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;.

У 1657 годзе пасля смерці Крыштафа Корсака Астравец перайшоў да Гераніма Корсака, а ад яго — да яго брата Крыштафа, мазырскага вайсковага{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У ходзе [[Руска-польская вайна (1654—1667)|войны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1654—1667 гадоў]] дамініканскі кляштар і касцёл былі разбураны маскоўскім войскам&lt;ref&gt;Брэгер Г. Астравец // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 259. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.&lt;/ref&gt;. У 1658 годзе падчас баёў настаяцель манастыра ксёндз Вацлаў Казлоўскі і браты сабралі абоз з касцёльным золатам і срэбрам, літургічнымі прыладамі і архівам і выехалі з Астраўца. Абоз трапіў у засаду атрад [[Юрый Аляксеевіч Далгарукаў (баярын)|Юрыя Далгарукава]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;. Да мяжы XVII—XVIII стагоддзяў храм адноўлены, але як драўляны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}.

Перад смерцю (да 1699 года) Крыштоф Корсак адпісаў маёнтак Астравец у пажыццёвае валоданне сваёй жонцы Соф’і Курчоўне. У Крыштафа Корсака было тры сыны — Ян, Стэфан і Міхал. Новым уладальнікам Астраўца стаў Міхал Корсак{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}.

У 1723 годзе, паводле інвентару, у цэнтры дзядзінца астравецкага двара стаяў вялікі драўляны дом з шасцю пакоямі, побач з домам — кухня, вялікі свіран для збожжа, дзве стайні. Паблізу на фальварку — пякарня, гумно і асобна — «асець і аборы». На Лошы стаяў млын на дзве паставы, каля сядзібы знаходзілася рудня — невялікі завод па выпрацоўцы жалеза з балотнай руды. Аднак інвентар 1775 года змяшчае звесткі аб запусценні і заняпадзе: будынак маёнтка ўжо паказваецца паўразбураным, кухні і заводзіка не было, каля жылога дома паўстаў «скарбчык» з чатырохсхільным дахам для захоўвання гаспадарчай маёмасці, а на беразе ракі каля млына — лазня з броварам. Астатнія пабудовы панскага двара стаялі без дзвярэй і вокнаў з праваленымі дахамі&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;.
[[Файл:Астравец. Касцёл Св. Касмы і Даміяна (01).jpg|thumb|300px|Касцёл святых Космы і Даміяна]]
Пасля смерці Міхала Астраўцом валодаў яго сын Марцьян Корсак, мазырскі маршалковіч, які памёр даволі маладым каля 1751 года. Ён завяшчаў маёнтак свайму адзінаму сыну Адаму Ігнату Корсаку. Калі памёр бацька, Адам Корсак быў яшчэ маленькім дзіцем. Маёнтак да яго паўналецця знаходзіўся ў адміністрацыйным кіраванні ротмістра Полацкага ваяводства Міхаіла Сакалоўскага і яго жонкі Гертруды Корсакаўны. Пакуль Адам рос, Астравец працягваў руйнавацца. У рэшце рэшт у 1784 годзе ён і яго жонка Людвіка з роду Казелаў вырашылі прадаць маёнтак. Яго купілі браты Андрэй і Яхім Абрамавічы, уладальнікі суседняга маёнтка Варняны. У 1787 годзе паселішчы апынулася ў руках Андрэя Абрамовіча і яго жонкі Барбары{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}.

На сродкі Гілярыя Цішэўскага ў 1785—1787 гадах пабудаваны новы касцёл, мураваны, у характэрных для гэтага часу формах позняга барока{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}.

== У складзе Расійскай імперыі ==
З 1795 года пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Астравец увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Спачатку знаходзіўся ў [[Віленскі павет|Віленскім]], пазней у [[Ашмянскі павет|Ашмянскім]] павеце&lt;ref name=&quot;белта&quot;&gt;[https://atom.belta.by/ru/dosie_ru/view/ostrovets-otmechaet-545-letie-826/ Островец отмечает 545-летие]&lt;/ref&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}.

У 1818 годзе ў люстрацыі мясцовага кляштара сказана, што астравецкім дамініканам тады належала трыццаць «дымоў» і сто шэсць мужчынскіх прыгонных душ. Кожны мужчына і жанчына, не лічачы «гвалтаў» і талокаў, тры дні на тыдзень хадзіў на пашніну. Штогод манастыр меў тысячу пяцьсот пяцьдзесят рублёў даходу, з іх дзвесце пяцьдзесят пяць рублёў з арэнды двух корчм, тартака і млына. У 1823 годзе астравецкіх дамініканцаў наведаў візітатар [[Фаўстын Цяцерскі]], які задакументаваў найпоўнае маральнае разлажэнне манахаў і бядотнае становішча прыгонных. У 1858 годзе археолаг [[Яўстафій Тышкевіч]] падрабязна апісаў астравецкі касцёл і кляштар у часопісе «Тэка Віленска». Ён адзначыў, што ў храме віселі два рэдкія званы з лацінскімі надпісамі; адзін адліты ў 1711 годзе ў [[Кёнігсберг]]у Якубам Дортманам, а другі — у 1644 годзе ў [[Вільня|Вільні]] Янам Брэнельтам. Навуковец адзначыў, што «прыхаджане з ніжэйшага класа жывуць тут у вельмі бедным стане»{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}.

Пасля падаўлення царскай Расіяй [[паўстанне Каліноўскага|паўстання Каліноўскага]] ў літоўска-беларускіх землях пачаліся рэпрэсіі, якія закранулі касцёлы і манастыры. У прыватнасці, астравецкі касцёл стаў царквой (1866 год{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}), яго дах стаў больш спадзістым, а над ім быў узведзены псеўдакупол з цыбулепадобнай макаўкай, які быў зняты толькі ў 1930-я гады{{sfn|Шаўліс|2014|с=13—14}}.
[[File:Astravieckaja synagoga. Астравецкая сынагога (1903).jpg|thumb|300px|План астравецкай сінагогі 1903 года на скрыжаванні цяперашніх вуліц Зарэчная і Ленінская ў заходняй частцы старога горада, дзе сёння размешчаны паркоўка і будынкі з крамкамі і ПВЗ]]
У 1886 годзе ў мястэчку пражывала 176 жыхароў, знаходзіліся 22 двары, млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб. Конная чыгунка звязвала Астравец са станцыяй Слабодка (цяпер Гудагай)&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. Значную частку насельніцтва складалі яўрэі, нягледзячы на тое, што з 1882 па 1903 год гарадок быў зачынены для свабоднага паселішча прадстаўнікоў нацыянальнасці. З сярэдзіны XIX стагоддзя равінам Астраўца быў Анцылевіч, а пазней яго сын&lt;ref&gt;[https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A6_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB. Островец на Российской еврейской энциклопедии]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Astraviec, Daminikanski. Астравец, Дамініканскі (1900).jpg|thumb|300px|злева|Касцёл (на той момант Царква) святых Космы і Даміяна, 1900 год]][[Файл:Касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Астравец.jpg|thumb|300px|Касцёл Ушэсця Святога Крыжа]]
У 1905 годзе тут дзейнічала «Астравецкае Таварыства», звязанае з Віленскай арганізацыяй [[РСДРП]]&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;, якое праявіла сябе ў ходзе [[першая руская рэвалюцыя|першай рускай рэвалюцыі]]. 4 снежня пяцідзесяціпяцігадовы член групы Вінцэнт Дубіцкі сарваў царскія сцягі і звярнуўся да натоўпу сялян з заклікам: «Далоў сцягі, далоў ўрад, не трэба нам цара!». Пад уплывам бунту ў Астраўцы ўзбунтаваліся сяляне ў [[Палушы|Палушах]]. Пасля гэтага многія рэвалюцыянеры трапілі ў турму{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}.

У 1910-1911 гадах на ахвяраванні вернікаў пабудаваны [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|касцёл Ушэсця Святога Крыжа]], своеасаблівая эклектычная архітэктура якога спалучае рысы неараманскага стылю і неаготыкі{{sfn|Шаўліс|2014|с=14}}.

На той момант для астраўчан традыцыйна важнымі былі адміністрацыйныя інстанцыі павятовага горада [[Ашмяны]]. Таксама завязаліся трывалыя кантакты з Варнянамі. На мяжы стагоддзяў стала ўзрастаць значнасць Смаргонскага напрамку (раней — Солькага), а з моманту пуску чыгункі, якая праходзіць праз [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]], [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]] і [[Гудагай (пасёлак)|Гудагай]] у напрамку Вільні, узрасла значнасць «[[Чорны тракт|чорнага гасцінца]]» — дарогі на Вільню праз [[Лоша (Астравецкі раён)|Лошы]] і [[Кяна|Кяну]]. Гэтыя напрамкі вызначалі геаграфію, тапаніміку, архітэктуру вёскі. Так, галоўныя яе вуліцы вызначалі кірункі з Гудагая, Сол, Вільні, Варнян, [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]]. Ад маёнтка ў [[Каменка (Астравецкі раён)|Каменцы]] і размешчанай побач гістарычна значнай слабодкі ў Астравец ішла дубовая алея. На Слабадска-Каменскім напрамку на дарозе да касцёла, прыкладна ў раёне сённяшняй вуліцы Маркава, стаяў вялікі мост. Амаль раўнацэннымі ў той час былі дарогі на Варняны і [[Смілгі]]- [[Дравянікі]] - Градаўшчызна з выхадам на Полацкі тракт{{sfn|Шеин|2018|loc=Были другие центры}}.

У 1915-1918 гадах Астравец знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}.

==Міжваенны час ==
У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], Астравец трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}.

[[Файл:Astraviec, Haściniec-Łoša. Астравец, Гасьцінец-Лоша (1927).jpg|thumb|300px|Астравецкі гасцінец з мостам праз Лошу. 1927 г. Зараз гэта адзін з участкаў вуліцы Ленінскай, паміж крамай «Ліра» і рынкам у Старым горадзе]]
У 1930-я гады будынак касцёла Космы і Даміяна вернуты [[каталіцызм|каталікам]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}.

У 1930 годзе ўспыхнула забастоўка на цагляным заводзе паноў Сацанкоў. Узначальваў яе сын парабка, былы чырвонаармеец Вікенцій Падаліс. Паны адмовіліся прыняць патрабаванні, і Падаліс быў звольнены. Праз тры гады на іншым астравецкім цагляным заводзе, які належаў купцу Барану, рабочыя адмовіліся браць плату ярлыкамі, якія можна было атаварыць толькі ў краме таго ж Барана. На Першамайскае свята фармоўшчыкі і абпальшчыкі вывесілі чырвоныя сцягі. На чале з тым жа Падалісам прайшоў мітынг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}.

17 верасня 1939 года, пасля падпісання [[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакта Молатава—Рыбентропа]] і [[Уварванне ў Польшчу|нямецкага ўварвання ў Польшчу]], [[Чырвоная Армія]] перайшла савецка-польскую мяжу і [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла тэрыторыі заходніх абласцей Беларусі]]. У мястэчку быў створаны атрад рабочай гвардыі. Старшынёй валаснога сялянскага камітэта выбралі Падаліса. Яго ж астраўчане паслалі ў [[Беласток]] дэлегатам [[Народны сход Заходняй Беларусі|Народнага сходу Заходняй Беларусі]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Адначасова па загадзе камандуючага войскамі [[Беларускі фронт (1939)|Беларускага фронту]] [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіла Кавалёва]] на занятых тэрыторыях пачалі фарміравацца часовыя органы кіравання{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}.

Згодна з гэтым распараджэннем былі арганізаваны мясцовыя сходы жыхароў населеных пунктаў сённяшняга [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]], на якіх абіраліся органы ўлады ў Астраўцы, Варнянах, [[Гервяты|Гервятах]], Міхалішках. Паўстала пытанне аб фарміраванні цэнтра савецкай улады на гэтай тэрыторыі. Група на чале з Рыгорам Панамарэнкам&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt; — першым партыйным кіраўніком тады яшчэ толькі пазначанага партыйным рашэннем адміністрацыйнага фарміравання, праехалася па раёне з мэтай вызначыць месца для яго цэнтра. Група падвергнулася нападу пад Астраўцом. Для райцэнтра больш падыходзілі Варняны, дзе былі будынкі былой польскай гміны, дом аптэкара і іншыя прыдатныя памяшканні (гл. [[Архітэктурны ансамбль цэнтра (Варняны)|архітэктурны ансамбль цэнтра Варнян]]). Але паколькі раён ужо быў вызначаны як Астравецкі, у жніўні 1940 года яго адміністрацыю перавялі ў памяшканні ў самім Астраўцы, які ў дакументах таго часу называўся то вёскай, то мястэчкам, на рускай мове часта пісалі «поселение»{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. На выбар мястэчка здавалася наяўнасць тут тэлефоннай сувязі і блізкасці да чыгункі&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt;{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}.
[[Файл:Астравец. Будынак млына (01).jpg|thumb|300px|Вадзяны млын на Кастрычніцкай. Да 1950-х яна была адным з нямногіх недраўняных будынкаў]]
На той момант Астравец уяўляў з сябе правінцыйны і досыць непрезентабельный населены пункт. Нават самі астраўчане не разумелі, чаму іх вёска раптам стала адміністрацыйным цэнтрам раёна{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Да моманту ўтварэння раёна на яго тэрыторыі пражывала каля 38 тысяч чалавек, у райцэнтры — 724 чалавекі{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. Налічвалася 87 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Меліся толькі два каменныя будынкі — млын і прыватны дом Каўзанаў&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. Да жніўня 1940 года з прывезеных дыхтоўных зрубаў панскіх дамоў быў пабудаваны цэлы шэраг адміністрацыйных будынкаў на новай вуліцы Савецкай{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}.

== Вялікая Айчынная вайна ==
{{гл. таксама|Халакост у Астравецкім раёне}}
Астравец быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] 24 (27&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2017-07-05 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;) чэрвеня 1941 года{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=212, 283, 288}}. Гарадок і раён былі аднесены да Віленскай акругі [[Генеральная акруга Літва|Генеральнай акругі Літва]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}.

Мясцовых яўрэяў сагналі ў гета, створанае каля касцёла. Яно было абгароджана высокім дашчаным плотам&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |title=Чудеса земли Островецкой: к 540-летию Островца |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826193939/http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;''Мальдис А.'' [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] {{Wayback|url=https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html |date=20200913121412 }}, газета «Беларусь сегодня», 30.09.2008&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Неўзабаве пачаліся расстрэлы, якія праводзяцца і немцамі, і паліцаямі. Расстрэлы адбываліся каля ракі (сёння на гэтым месцы знаходзіцца прахадная завода) і ў лесе ў кірунку да Каменкі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Немцы разглядалі магчымасць [[габрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]] і таму ў першую чаргу забівалі габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць&lt;ref&gt;''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Wayback|url=http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=20160826000241 }}&lt;/ref&gt;. Па гэтай прычыне і ў Астраўцы спачатку забівалі, у асноўным, мужчын. Сярод першых забітых быў [[рабін]], які перад стрэлам плюнуў немцу ў твар{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220—221}}.Да канца мая 1942 года ў гета лічыліся 102 яўрэі{{sfn|Круглов|2025|с=158}}. У жніўні яўрэяў з Астраўца перавялі ў [[гета ў Міхалішках]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Да моманту канчатковай ліквідацыі гета вязняў, якія засталіся ў жывых, у тым ліку жанчын і дзяцей, вывезлі і забілі ў Віленскім гета{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=221}}.

[[Файл:Памятная дошка, Астравец, Вуліца Кастрычніцкая.jpg|thumb|300px|Памятная мемарыяльная дошка на будынку былога ЗАГСа на Кастрычніцкай]]
Вызваленне Астраўца адбылося 3 ліпеня 1944 года, калі партызаны брыгады імя ЦК КП(б)Б пад камандаваннем Фёдарава ўвайшлі ў горад. План штурму пасёлка распрацоўваўся ў канцы чэрвеня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Выведка данесла, што асноўныя сілы гарнізона Астраўца сышлі на захад, і ў мястэчку засталося толькі 90 германскіх вайскоўцаў&lt;ref&gt;[https://www.osh.by/?p=101920 Василий Лемешев: судьба партизана]&lt;/ref&gt;.

У 19: 40 каля 338 партызан падышлі да мястэчка&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt; з боку вёскі [[Бялькішкі]] (цяпер аднайменная вуліца ў межах горада, на ўсходнім уездзе ля 1-га мікрараёна). Тут, у лагчыне, у густым альшэўніку, партызаны падзяліліся: адна група накіравалася на варнянскую дарогу, а другая — у сам Астравец. Таксама адправілі групу аўтаматчыкаў, у задачу якой было перарэзаць дарогу на Гудагай, каб не дапусціць адступлення. Тым часам немцы пачалі падрываць і падпальваць мястэчка, пачаўся пажар. Перарэзаць шляхі адыходу немцам не ўдалося, бо партызанам перашкодзіла рака і балоты. Таму каля дзевяноста гітлераўцаў з Астравецкага гарнізона прарваліся ў Гудагай. Адтуль мястэчка абстралялі з артылерыі. Аднак горад быў узяты. У якасці трафеяў захопленыя шэсць кулямётаў, сорак вінтовак, аўтамашына, два матацыклы, два склады з харчамі, дзвесце галоў жывёлы, пасля вернутых насельніцтву{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. 

Падчас штурму вылучыліся байцы разведузвода Шылькова, 2-га атрада імя В. П. Чкалава пад камандаваннем Міхалькова і атрада імя А. Я. Пархоменка пад камандаванне Крэмса. Аднак падчас нямецкага адступлення цалкам згарэла цэнтральная частка Астраўца ад млына да касцёла. Партызанам давялося адмовіцца ад пераследу і заняцца тушэннем пажару. Былі выратаваны ад агню лесапільны і цагляны заводы, млын, аўтамайстэрня і іншыя прадпрыемствы&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/novosti/kak_osvobozhdali_ostrovetskiy_rayon_po_materialam_knigi_pamyat.html Как освобождали Островецкий район. По материалам книги «Память»] // Астравецкая праўда, 03.07.2024&lt;/ref&gt;.

На наступны дзень пасля штурму ў Астравец прыбыла вайсковая разведка ў складзе 40 байцоў пад камандаваннем маёра Крысава – начальніка штаба партызанскай брыгады імя К.Я. Варашылава Вілейскай вобласці. 6 ліпеня ў 13:45 у пасёлак уступілі часці [[449-ы стралковы полк|449-га стралковага палка]] [[144-я стралковая дывізія|144-й ордэнаў Суворава, Кутузава і Аляксандра Неўскага дывізіі]] [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]], якой камандаваў палкоўнік [[ Аляксандр Аляксеевіч Данец|А. А. Данец]]&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt;.


{{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}}
{{Узброены канфлікт
 |канфлікт        = Грамадзянская вайна ў Лівіі
 |частка          = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]]
 |выява           = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]]
 |памер           = 
 |загаловак       = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]]
 |дата            = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]]
 |месца           = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]]  [[Лівія]]
 |прычына         = 
 |casus belli     = 
 |вынік           = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]
 |змены           = 
 |праціўнік1      = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]'''
*[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]]
*Лівійскія плямёны&lt;ref name=&quot;tribewsj&quot;&gt;{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tribespiegel&quot;&gt;{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}&lt;/ref&gt;
**• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]])
**• Амазігі
** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]]
* Замежныя найміты&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;
'''
'''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''':
*{{Сцягафікацыя|НАТА}}
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = Членаў НАТА
|{{Сцягафікацыя|Belgium}}
|{{Сцягафікацыя|Bulgaria}}
|{{Сцягафікацыя|Canada}}
|{{Сцягафікацыя|Denmark}}
|[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]
|{{Сцягафікацыя|Greece}}
|{{Сцягафікацыя|Italy}}
|{{Сцягафікацыя|Netherlands}}
|{{Сцягафікацыя|Norway}}&lt;ref&gt;{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Romania}}
|{{Сцягафікацыя|Spain}}
|{{Сцягафікацыя|Turkey}}
|{{Сцягафікацыя|United Kingdom}}
|{{Сцягафікацыя|United States}}
}}
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = Іншых краін
|{{Сцягафікацыя|Туніс}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Jordan}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Sweden}}
|{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&amp;cid=1300255413630&amp;p=1135099400124&amp;pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Катар}}&lt;ref name=&quot;Армия Катара&quot;&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
}}
{{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title=&quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Ваенныя інструктары''':&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Катар}}&lt;ref name=&quot;worldtribune.com&quot;&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|НАТА}}&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Пастаўкі зброі:'''
{{сцягафікацыя|Qatar}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Egypt}}&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Малдавія}}&lt;ref&gt;[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}&lt;ref&gt;[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Іншая падтрымка''':&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Судан}}&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]&lt;/ref&gt;
 |праціўнік2      = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]'''
* [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]]
* Ваенізаваныя фармаванні
* Лівійскія плямёны&lt;ref name=&quot;tribewsj&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tribespiegel&quot;/&gt;
**• Кадафа
**• Туарэгі
**• Варфала
* Замежныя найміты&lt;ref&gt;[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;
'''Ваенная патрымка''':&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}&lt;ref name=&quot;Зімбабвэ&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Ваенныя саветнікі''':&lt;br&gt;{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]&lt;ref name=&quot;РИА&quot;&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&amp;share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
'''Пастаўкі зброі:'''&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Algeria}}&lt;ref&gt;[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;зброя&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}&lt;/ref&gt;
|праціўнік3      = 
 |праціўнік4      = 
 |камандзір1      = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]&lt;br&gt;{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]]
 |камандзір2     = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] †
 |камандзір3      = 
 |камандзір4      = 
 |сілы1           = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў&lt;ref&gt;http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}&lt;/ref&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;&lt;br&gt;{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў&lt;ref name=&quot;Армия Катара&quot;/&gt;;&lt;br&gt;сотні замежных наймітаў.
 |сілы2           = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў&lt;ref name=&quot;Зімбабвэ&quot;/&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;;&lt;br&gt;сотні замежных наймітаў.
 |сілы3           = 
 |сілы4           = 
 |страты1         = 
'''Усходні фронт''':

7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў&lt;ref name=&quot;armsexpo&quot;&gt;[http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |date=27 красавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;

'''Заходні фронт''':

''невядома''
 |страты2         = 
'''Усходні фронт''':

11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў&lt;ref name=&quot;armsexpo&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 |date=9 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;

'''Заходні фронт''':

''невядома''
 |страты3         = 
 |страты4         = 
 |агульныя страты = 25 000&lt;ref&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government &quot;Libyan revolution casualties lower than expected, says new government&quot;.] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября&lt;/ref&gt; — 50 000&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt; забітых
 |заўвага         = 
 |Commons         = 
}}
https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii

https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa

https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody


https://www.kommersant.ru/doc/4391721

https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&amp;*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&amp;lang=ru

https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii

== Перадгісторыя ==
Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

== Удзельнікі ==

== Ход падзей ==
=== Пачатак грамадзянскай вайны ===
15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гнев. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане, сярод іншых гарадоў; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 
[[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]]
Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла грозная [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}.

У наступныя тыдні Кадафі працягваў здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змог аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне старажытнай [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}.

Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на ўсходзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}.

=== Заходняя ваенная інтэрвенцыя ===
{{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}}
[[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]]
Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў, з афіцыйнай мэтай абароны мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевага эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вяліка брытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання  вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}.

19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць першы этап [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыі «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка НАТА абвясціла пра пачатак вайсковай [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Але фктычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}.

Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Асаблівае значэнне мела [[інфармацыйная вайна]]. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі яе кампанентамі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}.

=== Пераходы ініцыятыў ===
{{некалькі выяў

&lt;!-- Значныя параметры --&gt;
 | align             = 
 | direction         =horizontal
 | background color  = &lt;!-- колер фона --&gt;

&lt;!-- Загаловак --&gt;
 | header_background = 
 | header_align      = right
 | header            =

&lt;!-- Выявы --&gt;
 | width             = 200
&lt;!--выява 1--&gt;
 | image1            = Gulf of Sirt Front 29 March.svg
 | caption1          = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі
&lt;!--выява 2--&gt;
 | image2            = Gulf of Sirt Front 11 April.svg
 | caption2          = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў
 | footer_background = 
 | footer_align      = &lt;!-- left &quot;злева&quot; (па змоўчанні), center &quot;пасярэдзіне&quot;, right &quot;справа&quot; --&gt;
 | footer            = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка.
}}
22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу&lt;ref name=aljazeera-blog-3-26&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=skynews1&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф&lt;ref name=libyafeb2&gt;{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву&lt;ref name=aljazeera-blog-3-27&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў&lt;ref name=libyafeb2 /&gt;&lt;ref name=straitstimes1&gt;{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, апазіцыя з Бенгазі пачала рух на горад [[Сірт]], які быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)&lt;ref name=&quot;ctv&quot;&gt;{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}.

Нават пасля ціску замежных войск, армія Кадафія здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння&lt;ref name=aljazeera-blog-3-29&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt; і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі&lt;ref name=&quot;vesti&quot;&gt;[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18kras&quot;&gt;{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю&lt;ref name=rs&gt;Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011&lt;/ref&gt;. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}.

На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад&lt;ref name=ottawacitizen1&gt;{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;, Рас-Лануф&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;, Брэгу&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt; і атакавалі Адждабію&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}.

Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета&lt;ref name=&quot;мисурата&quot;/&gt;.

Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі; яны атачылі яго і часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}, праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку праводзілася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады&lt;ref name=&quot;мисурата&quot;&gt;[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]&lt;/ref&gt;. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па горадзе, захапіўшы партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}.

Працягваліся атакі НАТА. Бамбардзіроўкам падвергліся аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць Кадафі. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў былі забітыя пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}.

=== Разгром кадафісцкіх сіл ===
Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызнаюць узначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}.

У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам сцяг Лівіі, які існаваў да прыходу Кадафі да ўлады, у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі  ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 
[[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]]
Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 

20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}.

== Наступствы ==
{{Асноўны артыкул|Наступствы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}}

== Замежны ўдзел ==
=== Найміты ===
{{Асноўны артыкул|Замежныя найміты ў Лівіі}}

=== Заходняя кааліцыя ===
[[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]]
Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.  

Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}.

=== Беларусь ===
{{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}
[[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.&lt;/ref&gt;.

15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] //  The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.&lt;/ref&gt; — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі&lt;ref name=&quot;febr&quot;/&gt;. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;/&gt;. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях&lt;ref name=&quot;febr&quot;&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;.

6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;.

8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы&lt;ref&gt;[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.&lt;/ref&gt;.

Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;&gt;[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;/&gt;. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»&lt;ref&gt;[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]&lt;/ref&gt;.

Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]&lt;ref&gt;[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013&lt;/ref&gt;) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў.

== Злачынствы і парушэнні ==
=== З боку прыхільнікаў Кадафі ===
У пачатку вайны ў Лівіі 26 лютага Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд пракурора [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]]. 16 мая пракуратура МКС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў [[злачынствы супраць чалавечнасці|злачынствах супраць чалавечнасці]]. 27 чэрвеня Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, ягонага сына [[Саіф аль-Іслам Кадафі|Саіфа]] і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |title=МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи {{!}} РИА Новости&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2012-10-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305071051/http://ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

У дакладзе, апублікаваным 13 верасня праваабаронцамі з [[Amnesty International]] гаворыцца, што «арганізацыя знайшла сведчанні таго, што падчас канфлікту ў краіне войскі, верныя Муамару Кадафі, дапусцілі шматлікія парушэнні міжнароднага гуманітарнага права, якія ў шэрагу выпадкаў можна лічыць ваеннымі злачынствамі. Пры выбары цэляў войскі Кадафі не ўлічвалі магчымасць таго, што могуць пацярпець мірныя жыхары, а таксама непасрэдна здзяйснялі напады на грамадзянскіх асоб». У дакладзе таксама адзначаецца, што праўрадавыя сілы расстрэльвалі ўдзельнікаў мірных дэманстрацый, незаконна затрымлівалі людзей, ужывалі катаванні і жорсткія метады допыту да арыштаваных&lt;ref name=&quot;ITARTASS&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |title=ИТАР ТАСС. Перед судом должны предстать все военные преступники Ливии, на чьей бы стороне они не сражались - &quot;Международная амнистия&quot;. 15:45 13/09/2011 |access-date=2012-10-29 |archive-date=2012-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114130229/http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== З боку праціўнікаў Кадафі ===

=== З боку заходняй кааліцыі ===
Паводле [[Amnesty International]], НАТА, па-відаць, распачала значныя намаганні для мінімізацыі рызыкі ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва, у тым ліку шляхам выкарыстання высокадакладных кіраваных боепрыпасаў, а ў некаторых выпадках шляхам нанясення удараў ноччу і папярэдняга папярэджання жыхароў. Прадстаўнікі НАТА неаднаразова заяўлялі аб сваёй прыхільнасці намаганням па прадухіленні прычынення шкоды грамадзянскаму насельніцтву. Аднак шматлікай колькасці загінулых і параненых у ходзе бамбёжак не атрымалася пазбягнуць. Больш за тое, альянс не прыняў належных мер у дачыненні да інцыдэнтаў з гібеллю цывільных асоб{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Amnesty International паведаміла пра шматлікія выпадкі ўдараў па прыватных дамах у гарадах і вёсках, дзе не было ніякіх ваенных цэлей. Паводле расследвання арганізацыі, атакі маглі быць следствам памылак з-за няслушнай разведкі, памылковых каардынатаў GPS або няспраўнасці сістэмы ўзбраення. Асобную ўвагу эскперты звярнулі на бамбардзіроўкі дамоў вайскоўцаў арміі Лівіі, у ходзе чаго гінулі члены сем’яў ваенных, што было звязана з грэбаваннем мер па мінімалізацыі цывільных ахвяр{{sfn|Amnesty International|2012|loc=AIRSTRIKES ON HOMES}}.

Апроч таго, Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}.

У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]&lt;/ref&gt;. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА&lt;ref&gt;[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}&lt;/ref&gt;.

== Літаратура ==
;Храналогіі
* {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}}
* {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}}
* {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}}
* {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}}
;Аналітыка
* {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ &quot;Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes&quot;] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}}
* {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}}
* {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&amp;tld=by&amp;lang=ru&amp;name=Hamza_Journal2021_3.pdf&amp;text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&amp;url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1
* {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&amp;tld=by&amp;lang=be&amp;name=27lut-2021-13.pdf&amp;text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&amp;url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1
* {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}}
* {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}}
* {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}}</text>
      <sha1>r583y4izndf5ycuyfh0wc35d0y9gv3n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204514</id>
      <parentid>5204507</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:42:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Удзельнікі */</comment>
      <origin>5204514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134544" sha1="a2oq2yuct21ggyyy2r60vrujkxh4xmx" xml:space="preserve">[[File:BIA Ostrowiec COA.svg|thumb|200px|Герб Астраўца.]]
Гісторыя [[Астравец|Астраўца]] вядзецца з яго першага пісьмовага згадвання ў 1468 годзе. У складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паселішчам валодалі шляхецкія роды [[Гаштольды|Гаштольдаў]], [[Корсакі|Корсакаў]] і некаторыя іншыя. У мястэчку дзейнічалі дамініканскі кляштар і [[Касцёл святых Космы і Даміяна (Астравец)|Касцёл Святых Космы і Даміяна]]. Аднак у XVIII стагоддзі маёнтак прыйшоў у заняпад. У выніку Корсакі прадалі Астравец роду [[Абрамавічы|Абрамовічаў]]. У канцы XVIII стагоддзя мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі дамініканскі манастыр прыцярпеў ад маральнага раскладання манахаў, а астравецкія сяляне апынуліся ў цяжкім сацыяльна-эканамічным становішчы. Падчас царскіх рэпрэсій мясцовы касцёл быў ператвораны ў царкву. Да пачатку XX стагоддзя ў мястэчку дзейнічалі млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб і конная чыгунка, якая звязвала Астравец з [[Гудагай (станцыя)|чыгуначнай станцыяй]] у [[Гудагай (пасёлак)|Гудагаі]]. У 1915—1918 гадах пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Пры [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнні да БССР]] у 1939 годзе Астравец стаў райцэнтрам. У 1941 годзе мястэчка было акупавана немцамі, якія арганізавалі тут [[Гета ў Беларусі ў перыяд Халакосту|яўрэйскае гета]]. У 1944 годзе, у адзін дзень з [[Мінск]]ам, вызвалены ад акупантаў сіламі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкіх партызан]]. У пасляваенныя дзесяцігоддзі Астравец, атрымаўшы статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]], пераўтварыўся: з’явіліся двух- і трохпавярховыя жылыя дамы, крамы, новыя ўстановы, вырас першы мікрараён — Валадарскага. У сучаснасці ён атрымаў новы віток развіцця дало будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]]. У 2012 годзе населены пункт атрымаў статус [[горад]]а.

== Астравецкае гарадзішча ==
Па археалагічных звестках, у X-XIII стст., калі край быў заселены балцкімі плямёнамі [[Літва (плямёны)|літва]], насупраць касцёла Космы і Даміяна, на правым беразе ракі Лоша, там, дзе ў яе ўпаде рэчка Кегна, існавала земляное ўмацаванне чатырохкутнай формы. З двух бакоў яго — натуральны водны рубеж, а з астатніх — рэшткі ахоўных равоў, аддзеленае з боку поля ровам. Тым самым, месца прадстаўляла сабой «востраў». Пры [[славянізацыя|славянізацыі]] ад гэтай асаблівасці і пайшла назва будучага горада. Аднак спрадвечная [[балты|балцкая]] назвы паселішча меркавана была ідэнтычна назве рэчкі Кегны{{sfn|Татаринов|2012|loc=О названии}}&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;&gt;Адам Мальдис. [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] // СБ. Беларусь сегодня, 30 сентября 2008&lt;/ref&gt;.

== У валоданні Гаштольдаў і Корсакаў ==
[[Файл:POL COA Abdank.svg|thumb|злева|Герб Гаштольдаў]]
Паводле дакументальных гістарычных звестак, Астравец — трэці па старажытнасці населены пункт рэгіёна пасля [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыцы]] і [[Варняны|Варнян]]. Упершыню згадваецца ў дакуменце 1468 года, калі Юрый Гаштольд прызначыў парафіяльнаму [[касцёл]]у Дзевы Марыі і ўсіх Святых у Астраўцы штогадовую выплату ў памеры двух мер [[мёд]]у са свайго маёнтка Парэчча. Гэты запіс, акрамя таго, сведчыць, што ў той час у Астраўцы ўжо дзейнічаў храм, хоць ён не меў фундушаў або яго даходы былі недастатковыя, так як запіс ўсяго двух мер мёду відавочна быў дадаткам ранейшага фундуша. Раней доўгі час першай згадкай пра Астравец лічылася дата заснавання касцёла [[ордэн дамініканцаў|ордэна дамініканцаў]] у гонар святых Космы і Даміяна — 1474 год. Храм, пабудаваны на ахвяраванні кіеўскага ваяводы [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]], першапачаткова быў драўляным{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}.

Пасля смерці Марціна ўсё перайшло да яго другой жонцы Ганне. Пазней Астравец дастаўся [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]]. Пры ім паселішча як феадальнае валоданне дасягнула свайго росквіту&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. У 1537 годзе ўладальнік завяшчаў яго свайму адзінаму сыну [[Станіслаў Гаштольд|Станіславу]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}, што было пацверджана прывілеем польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1546 годзе той жа манарх падарыў Астравец разам з прыналежнымі да яго фальваркамі Ярашу Карыцкаму. Пасля яго смерці ў 1565 годзе маёнтак перайшоў Соф’і Хадкевічаўне, якая ў 1582 годзе прадала яго Андрэю Клейнофу. У 1585 годзе ўладальнікам Астраўца стаў Валянцін Дыбоўскі. У 1589 годзе ён прадаў маёнтак Астравец Матэвушу Вольскаму{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}.

[[Файл:POL COA Korsak I.svg|міні|Герб Корсак]]
У 1600 годзе Алёна Гнаінская ўступіла ў валоданне астравецкім маёнткам і перапісала іх у дар свайму мужу Яну Мікалаю Корсаку. Новы гаспадар паправіў справы маёнтка і мясцовага касцёла. Ён жа пацвердзіў фундуш касцёлу ў выглядзе права на валоданне вёскай [[Груздоўшчына|Грузды (Груздаўшчызна)]], карчмай з агародамі на рынку каля храма, дзесяціну ўраджаю збожжа ў мястэчку і тры палі на рацэ Лоша, а таксама дазволіў [[ксёндз|ксяндзу]] Валенцыю Завадскаму нарыхтоўваць драўніну ў Астравецкім лесе для рамонтна-будаўнічых работ і абагравання касцёла&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/prodolzhaem-znakomit-sya-v-istoriey-os.html Продолжаем знакомиться с историей Островецкого района] // Астравецкая праўда, 17.08.2016&lt;/ref&gt;. У 1616 годзе па фундацыі Іаана, Мікалая і Алены Корсакаў на месцы драўлянага храма ўзведзены каменны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}.

У 1618 годзе пры зноў адбудаваным касцёле Корсакі засноўваюць кляштар ордэна дамініканцаў. У 1630 годзе ў ім адбыўся пажар, у выніку якога была знішчана значная частка манастырскага архіва. Пасля смерці бяздзетнага Яна Мікалая мястэчка перайшло яго малодшаму брату Раману. Шляхціц і яго жонка Ганна Шчасная, дачка Браслаўскага вайсковага Яна Рудаміна-Дусяцкага, з чатырма сынамі і дачкой часта прыязджалі ў Астравец на адпачынак. У 1642 годзе ўладальнік склаў завяшчанне, у якім распарадзіўся пахаваць яго ў капліцы Дзевы Марыі Ружанцовай, папярэдне задаволіўшы пад ёй склеп. Маёнтак Астравец ён пажыццёва завяшчаў сваёй жонцы&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;.

У 1657 годзе пасля смерці Крыштафа Корсака Астравец перайшоў да Гераніма Корсака, а ад яго — да яго брата Крыштафа, мазырскага вайсковага{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У ходзе [[Руска-польская вайна (1654—1667)|войны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1654—1667 гадоў]] дамініканскі кляштар і касцёл былі разбураны маскоўскім войскам&lt;ref&gt;Брэгер Г. Астравец // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 259. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.&lt;/ref&gt;. У 1658 годзе падчас баёў настаяцель манастыра ксёндз Вацлаў Казлоўскі і браты сабралі абоз з касцёльным золатам і срэбрам, літургічнымі прыладамі і архівам і выехалі з Астраўца. Абоз трапіў у засаду атрад [[Юрый Аляксеевіч Далгарукаў (баярын)|Юрыя Далгарукава]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;. Да мяжы XVII—XVIII стагоддзяў храм адноўлены, але як драўляны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}.

Перад смерцю (да 1699 года) Крыштоф Корсак адпісаў маёнтак Астравец у пажыццёвае валоданне сваёй жонцы Соф’і Курчоўне. У Крыштафа Корсака было тры сыны — Ян, Стэфан і Міхал. Новым уладальнікам Астраўца стаў Міхал Корсак{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}.

У 1723 годзе, паводле інвентару, у цэнтры дзядзінца астравецкага двара стаяў вялікі драўляны дом з шасцю пакоямі, побач з домам — кухня, вялікі свіран для збожжа, дзве стайні. Паблізу на фальварку — пякарня, гумно і асобна — «асець і аборы». На Лошы стаяў млын на дзве паставы, каля сядзібы знаходзілася рудня — невялікі завод па выпрацоўцы жалеза з балотнай руды. Аднак інвентар 1775 года змяшчае звесткі аб запусценні і заняпадзе: будынак маёнтка ўжо паказваецца паўразбураным, кухні і заводзіка не было, каля жылога дома паўстаў «скарбчык» з чатырохсхільным дахам для захоўвання гаспадарчай маёмасці, а на беразе ракі каля млына — лазня з броварам. Астатнія пабудовы панскага двара стаялі без дзвярэй і вокнаў з праваленымі дахамі&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;.
[[Файл:Астравец. Касцёл Св. Касмы і Даміяна (01).jpg|thumb|300px|Касцёл святых Космы і Даміяна]]
Пасля смерці Міхала Астраўцом валодаў яго сын Марцьян Корсак, мазырскі маршалковіч, які памёр даволі маладым каля 1751 года. Ён завяшчаў маёнтак свайму адзінаму сыну Адаму Ігнату Корсаку. Калі памёр бацька, Адам Корсак быў яшчэ маленькім дзіцем. Маёнтак да яго паўналецця знаходзіўся ў адміністрацыйным кіраванні ротмістра Полацкага ваяводства Міхаіла Сакалоўскага і яго жонкі Гертруды Корсакаўны. Пакуль Адам рос, Астравец працягваў руйнавацца. У рэшце рэшт у 1784 годзе ён і яго жонка Людвіка з роду Казелаў вырашылі прадаць маёнтак. Яго купілі браты Андрэй і Яхім Абрамавічы, уладальнікі суседняга маёнтка Варняны. У 1787 годзе паселішчы апынулася ў руках Андрэя Абрамовіча і яго жонкі Барбары{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}.

На сродкі Гілярыя Цішэўскага ў 1785—1787 гадах пабудаваны новы касцёл, мураваны, у характэрных для гэтага часу формах позняга барока{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}.

== У складзе Расійскай імперыі ==
З 1795 года пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Астравец увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Спачатку знаходзіўся ў [[Віленскі павет|Віленскім]], пазней у [[Ашмянскі павет|Ашмянскім]] павеце&lt;ref name=&quot;белта&quot;&gt;[https://atom.belta.by/ru/dosie_ru/view/ostrovets-otmechaet-545-letie-826/ Островец отмечает 545-летие]&lt;/ref&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}.

У 1818 годзе ў люстрацыі мясцовага кляштара сказана, што астравецкім дамініканам тады належала трыццаць «дымоў» і сто шэсць мужчынскіх прыгонных душ. Кожны мужчына і жанчына, не лічачы «гвалтаў» і талокаў, тры дні на тыдзень хадзіў на пашніну. Штогод манастыр меў тысячу пяцьсот пяцьдзесят рублёў даходу, з іх дзвесце пяцьдзесят пяць рублёў з арэнды двух корчм, тартака і млына. У 1823 годзе астравецкіх дамініканцаў наведаў візітатар [[Фаўстын Цяцерскі]], які задакументаваў найпоўнае маральнае разлажэнне манахаў і бядотнае становішча прыгонных. У 1858 годзе археолаг [[Яўстафій Тышкевіч]] падрабязна апісаў астравецкі касцёл і кляштар у часопісе «Тэка Віленска». Ён адзначыў, што ў храме віселі два рэдкія званы з лацінскімі надпісамі; адзін адліты ў 1711 годзе ў [[Кёнігсберг]]у Якубам Дортманам, а другі — у 1644 годзе ў [[Вільня|Вільні]] Янам Брэнельтам. Навуковец адзначыў, што «прыхаджане з ніжэйшага класа жывуць тут у вельмі бедным стане»{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}.

Пасля падаўлення царскай Расіяй [[паўстанне Каліноўскага|паўстання Каліноўскага]] ў літоўска-беларускіх землях пачаліся рэпрэсіі, якія закранулі касцёлы і манастыры. У прыватнасці, астравецкі касцёл стаў царквой (1866 год{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}), яго дах стаў больш спадзістым, а над ім быў узведзены псеўдакупол з цыбулепадобнай макаўкай, які быў зняты толькі ў 1930-я гады{{sfn|Шаўліс|2014|с=13—14}}.
[[File:Astravieckaja synagoga. Астравецкая сынагога (1903).jpg|thumb|300px|План астравецкай сінагогі 1903 года на скрыжаванні цяперашніх вуліц Зарэчная і Ленінская ў заходняй частцы старога горада, дзе сёння размешчаны паркоўка і будынкі з крамкамі і ПВЗ]]
У 1886 годзе ў мястэчку пражывала 176 жыхароў, знаходзіліся 22 двары, млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб. Конная чыгунка звязвала Астравец са станцыяй Слабодка (цяпер Гудагай)&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. Значную частку насельніцтва складалі яўрэі, нягледзячы на тое, што з 1882 па 1903 год гарадок быў зачынены для свабоднага паселішча прадстаўнікоў нацыянальнасці. З сярэдзіны XIX стагоддзя равінам Астраўца быў Анцылевіч, а пазней яго сын&lt;ref&gt;[https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A6_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB. Островец на Российской еврейской энциклопедии]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Astraviec, Daminikanski. Астравец, Дамініканскі (1900).jpg|thumb|300px|злева|Касцёл (на той момант Царква) святых Космы і Даміяна, 1900 год]][[Файл:Касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Астравец.jpg|thumb|300px|Касцёл Ушэсця Святога Крыжа]]
У 1905 годзе тут дзейнічала «Астравецкае Таварыства», звязанае з Віленскай арганізацыяй [[РСДРП]]&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;, якое праявіла сябе ў ходзе [[першая руская рэвалюцыя|першай рускай рэвалюцыі]]. 4 снежня пяцідзесяціпяцігадовы член групы Вінцэнт Дубіцкі сарваў царскія сцягі і звярнуўся да натоўпу сялян з заклікам: «Далоў сцягі, далоў ўрад, не трэба нам цара!». Пад уплывам бунту ў Астраўцы ўзбунтаваліся сяляне ў [[Палушы|Палушах]]. Пасля гэтага многія рэвалюцыянеры трапілі ў турму{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}.

У 1910-1911 гадах на ахвяраванні вернікаў пабудаваны [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|касцёл Ушэсця Святога Крыжа]], своеасаблівая эклектычная архітэктура якога спалучае рысы неараманскага стылю і неаготыкі{{sfn|Шаўліс|2014|с=14}}.

На той момант для астраўчан традыцыйна важнымі былі адміністрацыйныя інстанцыі павятовага горада [[Ашмяны]]. Таксама завязаліся трывалыя кантакты з Варнянамі. На мяжы стагоддзяў стала ўзрастаць значнасць Смаргонскага напрамку (раней — Солькага), а з моманту пуску чыгункі, якая праходзіць праз [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]], [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]] і [[Гудагай (пасёлак)|Гудагай]] у напрамку Вільні, узрасла значнасць «[[Чорны тракт|чорнага гасцінца]]» — дарогі на Вільню праз [[Лоша (Астравецкі раён)|Лошы]] і [[Кяна|Кяну]]. Гэтыя напрамкі вызначалі геаграфію, тапаніміку, архітэктуру вёскі. Так, галоўныя яе вуліцы вызначалі кірункі з Гудагая, Сол, Вільні, Варнян, [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]]. Ад маёнтка ў [[Каменка (Астравецкі раён)|Каменцы]] і размешчанай побач гістарычна значнай слабодкі ў Астравец ішла дубовая алея. На Слабадска-Каменскім напрамку на дарозе да касцёла, прыкладна ў раёне сённяшняй вуліцы Маркава, стаяў вялікі мост. Амаль раўнацэннымі ў той час былі дарогі на Варняны і [[Смілгі]]- [[Дравянікі]] - Градаўшчызна з выхадам на Полацкі тракт{{sfn|Шеин|2018|loc=Были другие центры}}.

У 1915-1918 гадах Астравец знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}.

==Міжваенны час ==
У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], Астравец трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}.

[[Файл:Astraviec, Haściniec-Łoša. Астравец, Гасьцінец-Лоша (1927).jpg|thumb|300px|Астравецкі гасцінец з мостам праз Лошу. 1927 г. Зараз гэта адзін з участкаў вуліцы Ленінскай, паміж крамай «Ліра» і рынкам у Старым горадзе]]
У 1930-я гады будынак касцёла Космы і Даміяна вернуты [[каталіцызм|каталікам]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}.

У 1930 годзе ўспыхнула забастоўка на цагляным заводзе паноў Сацанкоў. Узначальваў яе сын парабка, былы чырвонаармеец Вікенцій Падаліс. Паны адмовіліся прыняць патрабаванні, і Падаліс быў звольнены. Праз тры гады на іншым астравецкім цагляным заводзе, які належаў купцу Барану, рабочыя адмовіліся браць плату ярлыкамі, якія можна было атаварыць толькі ў краме таго ж Барана. На Першамайскае свята фармоўшчыкі і абпальшчыкі вывесілі чырвоныя сцягі. На чале з тым жа Падалісам прайшоў мітынг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}.

17 верасня 1939 года, пасля падпісання [[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакта Молатава—Рыбентропа]] і [[Уварванне ў Польшчу|нямецкага ўварвання ў Польшчу]], [[Чырвоная Армія]] перайшла савецка-польскую мяжу і [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла тэрыторыі заходніх абласцей Беларусі]]. У мястэчку быў створаны атрад рабочай гвардыі. Старшынёй валаснога сялянскага камітэта выбралі Падаліса. Яго ж астраўчане паслалі ў [[Беласток]] дэлегатам [[Народны сход Заходняй Беларусі|Народнага сходу Заходняй Беларусі]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Адначасова па загадзе камандуючага войскамі [[Беларускі фронт (1939)|Беларускага фронту]] [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіла Кавалёва]] на занятых тэрыторыях пачалі фарміравацца часовыя органы кіравання{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}.

Згодна з гэтым распараджэннем былі арганізаваны мясцовыя сходы жыхароў населеных пунктаў сённяшняга [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]], на якіх абіраліся органы ўлады ў Астраўцы, Варнянах, [[Гервяты|Гервятах]], Міхалішках. Паўстала пытанне аб фарміраванні цэнтра савецкай улады на гэтай тэрыторыі. Група на чале з Рыгорам Панамарэнкам&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt; — першым партыйным кіраўніком тады яшчэ толькі пазначанага партыйным рашэннем адміністрацыйнага фарміравання, праехалася па раёне з мэтай вызначыць месца для яго цэнтра. Група падвергнулася нападу пад Астраўцом. Для райцэнтра больш падыходзілі Варняны, дзе былі будынкі былой польскай гміны, дом аптэкара і іншыя прыдатныя памяшканні (гл. [[Архітэктурны ансамбль цэнтра (Варняны)|архітэктурны ансамбль цэнтра Варнян]]). Але паколькі раён ужо быў вызначаны як Астравецкі, у жніўні 1940 года яго адміністрацыю перавялі ў памяшканні ў самім Астраўцы, які ў дакументах таго часу называўся то вёскай, то мястэчкам, на рускай мове часта пісалі «поселение»{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. На выбар мястэчка здавалася наяўнасць тут тэлефоннай сувязі і блізкасці да чыгункі&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt;{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}.
[[Файл:Астравец. Будынак млына (01).jpg|thumb|300px|Вадзяны млын на Кастрычніцкай. Да 1950-х яна была адным з нямногіх недраўняных будынкаў]]
На той момант Астравец уяўляў з сябе правінцыйны і досыць непрезентабельный населены пункт. Нават самі астраўчане не разумелі, чаму іх вёска раптам стала адміністрацыйным цэнтрам раёна{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Да моманту ўтварэння раёна на яго тэрыторыі пражывала каля 38 тысяч чалавек, у райцэнтры — 724 чалавекі{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. Налічвалася 87 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Меліся толькі два каменныя будынкі — млын і прыватны дом Каўзанаў&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. Да жніўня 1940 года з прывезеных дыхтоўных зрубаў панскіх дамоў быў пабудаваны цэлы шэраг адміністрацыйных будынкаў на новай вуліцы Савецкай{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}.

== Вялікая Айчынная вайна ==
{{гл. таксама|Халакост у Астравецкім раёне}}
Астравец быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] 24 (27&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2017-07-05 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;) чэрвеня 1941 года{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=212, 283, 288}}. Гарадок і раён былі аднесены да Віленскай акругі [[Генеральная акруга Літва|Генеральнай акругі Літва]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}.

Мясцовых яўрэяў сагналі ў гета, створанае каля касцёла. Яно было абгароджана высокім дашчаным плотам&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |title=Чудеса земли Островецкой: к 540-летию Островца |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826193939/http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;''Мальдис А.'' [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] {{Wayback|url=https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html |date=20200913121412 }}, газета «Беларусь сегодня», 30.09.2008&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Неўзабаве пачаліся расстрэлы, якія праводзяцца і немцамі, і паліцаямі. Расстрэлы адбываліся каля ракі (сёння на гэтым месцы знаходзіцца прахадная завода) і ў лесе ў кірунку да Каменкі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Немцы разглядалі магчымасць [[габрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]] і таму ў першую чаргу забівалі габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць&lt;ref&gt;''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Wayback|url=http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=20160826000241 }}&lt;/ref&gt;. Па гэтай прычыне і ў Астраўцы спачатку забівалі, у асноўным, мужчын. Сярод першых забітых быў [[рабін]], які перад стрэлам плюнуў немцу ў твар{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220—221}}.Да канца мая 1942 года ў гета лічыліся 102 яўрэі{{sfn|Круглов|2025|с=158}}. У жніўні яўрэяў з Астраўца перавялі ў [[гета ў Міхалішках]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Да моманту канчатковай ліквідацыі гета вязняў, якія засталіся ў жывых, у тым ліку жанчын і дзяцей, вывезлі і забілі ў Віленскім гета{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=221}}.

[[Файл:Памятная дошка, Астравец, Вуліца Кастрычніцкая.jpg|thumb|300px|Памятная мемарыяльная дошка на будынку былога ЗАГСа на Кастрычніцкай]]
Вызваленне Астраўца адбылося 3 ліпеня 1944 года, калі партызаны брыгады імя ЦК КП(б)Б пад камандаваннем Фёдарава ўвайшлі ў горад. План штурму пасёлка распрацоўваўся ў канцы чэрвеня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Выведка данесла, што асноўныя сілы гарнізона Астраўца сышлі на захад, і ў мястэчку засталося толькі 90 германскіх вайскоўцаў&lt;ref&gt;[https://www.osh.by/?p=101920 Василий Лемешев: судьба партизана]&lt;/ref&gt;.

У 19: 40 каля 338 партызан падышлі да мястэчка&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt; з боку вёскі [[Бялькішкі]] (цяпер аднайменная вуліца ў межах горада, на ўсходнім уездзе ля 1-га мікрараёна). Тут, у лагчыне, у густым альшэўніку, партызаны падзяліліся: адна група накіравалася на варнянскую дарогу, а другая — у сам Астравец. Таксама адправілі групу аўтаматчыкаў, у задачу якой было перарэзаць дарогу на Гудагай, каб не дапусціць адступлення. Тым часам немцы пачалі падрываць і падпальваць мястэчка, пачаўся пажар. Перарэзаць шляхі адыходу немцам не ўдалося, бо партызанам перашкодзіла рака і балоты. Таму каля дзевяноста гітлераўцаў з Астравецкага гарнізона прарваліся ў Гудагай. Адтуль мястэчка абстралялі з артылерыі. Аднак горад быў узяты. У якасці трафеяў захопленыя шэсць кулямётаў, сорак вінтовак, аўтамашына, два матацыклы, два склады з харчамі, дзвесце галоў жывёлы, пасля вернутых насельніцтву{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. 

Падчас штурму вылучыліся байцы разведузвода Шылькова, 2-га атрада імя В. П. Чкалава пад камандаваннем Міхалькова і атрада імя А. Я. Пархоменка пад камандаванне Крэмса. Аднак падчас нямецкага адступлення цалкам згарэла цэнтральная частка Астраўца ад млына да касцёла. Партызанам давялося адмовіцца ад пераследу і заняцца тушэннем пажару. Былі выратаваны ад агню лесапільны і цагляны заводы, млын, аўтамайстэрня і іншыя прадпрыемствы&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/novosti/kak_osvobozhdali_ostrovetskiy_rayon_po_materialam_knigi_pamyat.html Как освобождали Островецкий район. По материалам книги «Память»] // Астравецкая праўда, 03.07.2024&lt;/ref&gt;.

На наступны дзень пасля штурму ў Астравец прыбыла вайсковая разведка ў складзе 40 байцоў пад камандаваннем маёра Крысава – начальніка штаба партызанскай брыгады імя К.Я. Варашылава Вілейскай вобласці. 6 ліпеня ў 13:45 у пасёлак уступілі часці [[449-ы стралковы полк|449-га стралковага палка]] [[144-я стралковая дывізія|144-й ордэнаў Суворава, Кутузава і Аляксандра Неўскага дывізіі]] [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]], якой камандаваў палкоўнік [[ Аляксандр Аляксеевіч Данец|А. А. Данец]]&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt;.


{{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}}
{{Узброены канфлікт
 |канфлікт        = Грамадзянская вайна ў Лівіі
 |частка          = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]]
 |выява           = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]]
 |памер           = 
 |загаловак       = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]]
 |дата            = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]]
 |месца           = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]]  [[Лівія]]
 |прычына         = 
 |casus belli     = 
 |вынік           = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]
 |змены           = 
 |праціўнік1      = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]'''
*[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]]
*Лівійскія плямёны&lt;ref name=&quot;tribewsj&quot;&gt;{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tribespiegel&quot;&gt;{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}&lt;/ref&gt;
**• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]])
**• Амазігі
** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]]
* Замежныя найміты&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;
'''
'''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''':
*{{Сцягафікацыя|НАТА}}
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = Членаў НАТА
|{{Сцягафікацыя|Belgium}}
|{{Сцягафікацыя|Bulgaria}}
|{{Сцягафікацыя|Canada}}
|{{Сцягафікацыя|Denmark}}
|[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]
|{{Сцягафікацыя|Greece}}
|{{Сцягафікацыя|Italy}}
|{{Сцягафікацыя|Netherlands}}
|{{Сцягафікацыя|Norway}}&lt;ref&gt;{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Romania}}
|{{Сцягафікацыя|Spain}}
|{{Сцягафікацыя|Turkey}}
|{{Сцягафікацыя|United Kingdom}}
|{{Сцягафікацыя|United States}}
}}
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = Іншых краін
|{{Сцягафікацыя|Туніс}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Jordan}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Sweden}}
|{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&amp;cid=1300255413630&amp;p=1135099400124&amp;pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Катар}}&lt;ref name=&quot;Армия Катара&quot;&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
}}
{{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title=&quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Ваенныя інструктары''':&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Катар}}&lt;ref name=&quot;worldtribune.com&quot;&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|НАТА}}&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Пастаўкі зброі:'''
{{сцягафікацыя|Qatar}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Egypt}}&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Малдавія}}&lt;ref&gt;[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}&lt;ref&gt;[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Іншая падтрымка''':&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Судан}}&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]&lt;/ref&gt;
 |праціўнік2      = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]'''
* [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]]
* Ваенізаваныя фармаванні
* Лівійскія плямёны&lt;ref name=&quot;tribewsj&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tribespiegel&quot;/&gt;
**• Кадафа
**• Туарэгі
**• Варфала
* Замежныя найміты&lt;ref&gt;[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;
'''Ваенная патрымка''':&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}&lt;ref name=&quot;Зімбабвэ&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Ваенныя саветнікі''':&lt;br&gt;{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]&lt;ref name=&quot;РИА&quot;&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&amp;share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
'''Пастаўкі зброі:'''&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Algeria}}&lt;ref&gt;[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;зброя&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}&lt;/ref&gt;
|праціўнік3      = 
 |праціўнік4      = 
 |камандзір1      = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]&lt;br&gt;{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]]
 |камандзір2     = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] †
 |камандзір3      = 
 |камандзір4      = 
 |сілы1           = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў&lt;ref&gt;http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}&lt;/ref&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;&lt;br&gt;{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў&lt;ref name=&quot;Армия Катара&quot;/&gt;;&lt;br&gt;сотні замежных наймітаў.
 |сілы2           = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў&lt;ref name=&quot;Зімбабвэ&quot;/&gt;;&lt;br&gt;{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;;&lt;br&gt;сотні замежных наймітаў.
 |сілы3           = 
 |сілы4           = 
 |страты1         = 
'''Усходні фронт''':

7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў&lt;ref name=&quot;armsexpo&quot;&gt;[http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |date=27 красавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;

'''Заходні фронт''':

''невядома''
 |страты2         = 
'''Усходні фронт''':

11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў&lt;ref name=&quot;armsexpo&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 |date=9 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;

'''Заходні фронт''':

''невядома''
 |страты3         = 
 |страты4         = 
 |агульныя страты = 25 000&lt;ref&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government &quot;Libyan revolution casualties lower than expected, says new government&quot;.] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября&lt;/ref&gt; — 50 000&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt; забітых
 |заўвага         = 
 |Commons         = 
}}
https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii

https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa

https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody


https://www.kommersant.ru/doc/4391721

https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&amp;*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&amp;lang=ru

https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii

== Перадгісторыя ==
Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

== Удзельнікі ==
Напярэдадні пачатку грамадзянскай вайны лівійская апазіцыя існавала ў выглядзе разрозненых палітычных, грамадскіх груп, асобных плямёнаў, якія вялі барацьбу за ўладу альбо якія выказваюць свой намер удзельнічаць у палітычным кіраванні. Многія прадстаўнікі хаваліся ад улады за мяжой, некаторыя знаходзіліся ў зняволенні. Характэрнай рысай лівійскай апазіцыі стала адсутнасць адзінства: супраць рэжыму Кадафі выступілі прадстаўнікі арміі, [[лібералізм|ліберальных]] і [[ісламізм|ісламісцкіх]] колаў{{sfn|Хамза|2021|p=70}}. 

Сярод найбольш бачных антыкадафісцкіх фракцый быў [[Нацыянальны фронт за выратаванне Лівіі]]. Меневіта яму належыць заслуга ў арганізацыі «Дня гневу» 17 лютага 2011. Арганізацыя таксама пралабіравала на Захадзе ўвядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй. Асаблівае месца ў рэвалюцыйным руху заняў так званы [[Ісламскі Эмірат Бакра]]. У яго склад ўвайшлі прадстаўнікі [[Лівійская ісламская баявая група|Лівійскай ісламскай баявой групы]], якая мела цесныя сувязі з «[[Аль-Каіда]]й», эмігранты з ліку былых урадавых чыноўнікаў і вайскоўцаў. Арганізацыя пазіцыянавала сябе ў якасці прыхільнікаў [[манархія|манархіі]]. Не менш важнае значэнне на першым этапе грамадзянскай вайны займалі ўдзельнікі групы «[[Браты-мусульмане|Братоў-мусульман]]{{sfn|Хамза|2021|p=70}}.

Традыцыйна вялікі ўплыў на сістэму палітычнай улады Лівіі аказвалі этнічныя меншасці. На тэрыторыі Джамахірыі да пачатку вайны пражывалі каля 140 плямёнаў і сямействаў. Адметнай рысай племянной структуры краіны стала яе трансгранічны характар: зона пражывання плямёнаў распаўсюджвалася і на іншыя краіны, напрыклад Егіпет, Туніс, Марока і Чад. Асаблівае месца ў барацьбе за ўладу занялі берберскія плямёны (амазігі і туарэгі), а таксама племя туба. Да пачатку Грамадзянскай вайны берберы складалі да 10% насельніцтва Лівіі. Так, лівійскія берберы-амазігі пражывалі на захад ад Трыпалі, а туарэгі — на крайнім поўдні краіна. Колькасць плямёнаў у перадрэвалюцыйны перыяд значна павялічылася ў сувязі з перасяленнем аналагічных плямёнаў з суседніх краін-Малі, Нігера, Алжыра і Буркіна-Фасо. Падтрымку апазіцыі аказаў так званы [[Сусветны кангрэс амазігаў]]{{sfn|Хамза|2021|p=70—71}}.

У сваю чаргу Кадафі прыняў рашэнне прыцягнення ва ўзброеныя сутыкненні племянных прадстаўнікоў з іншых краін. Актыўны ўдзел прымалі малійскія туарэгі. Іх колькасны склад дасягаў 800 чалавек. На баку лівійскага лідара выступала племя Кадафа, нешматлікае, але якое мела вялікае значэнне для кіраўніка Джамахірыі, так як ён сам паходзіў з гэтай меншасці{{sfn|Хамза|2021|p=71}}.

== Ход падзей ==
=== Пачатак грамадзянскай вайны ===
15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гнев. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане, сярод іншых гарадоў; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 
[[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]]
Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла грозная [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}.

У наступныя тыдні Кадафі працягваў здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змог аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне старажытнай [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}.

Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на ўсходзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}.

=== Заходняя ваенная інтэрвенцыя ===
{{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}}
[[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]]
Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў, з афіцыйнай мэтай абароны мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевага эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вяліка брытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання  вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}.

19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць першы этап [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыі «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка НАТА абвясціла пра пачатак вайсковай [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Але фктычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}.

Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Асаблівае значэнне мела [[інфармацыйная вайна]]. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі яе кампанентамі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}.

=== Пераходы ініцыятыў ===
{{некалькі выяў

&lt;!-- Значныя параметры --&gt;
 | align             = 
 | direction         =horizontal
 | background color  = &lt;!-- колер фона --&gt;

&lt;!-- Загаловак --&gt;
 | header_background = 
 | header_align      = right
 | header            =

&lt;!-- Выявы --&gt;
 | width             = 200
&lt;!--выява 1--&gt;
 | image1            = Gulf of Sirt Front 29 March.svg
 | caption1          = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі
&lt;!--выява 2--&gt;
 | image2            = Gulf of Sirt Front 11 April.svg
 | caption2          = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў
 | footer_background = 
 | footer_align      = &lt;!-- left &quot;злева&quot; (па змоўчанні), center &quot;пасярэдзіне&quot;, right &quot;справа&quot; --&gt;
 | footer            = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка.
}}
22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу&lt;ref name=aljazeera-blog-3-26&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=skynews1&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф&lt;ref name=libyafeb2&gt;{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву&lt;ref name=aljazeera-blog-3-27&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў&lt;ref name=libyafeb2 /&gt;&lt;ref name=straitstimes1&gt;{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, апазіцыя з Бенгазі пачала рух на горад [[Сірт]], які быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)&lt;ref name=&quot;ctv&quot;&gt;{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}.

Нават пасля ціску замежных войск, армія Кадафія здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння&lt;ref name=aljazeera-blog-3-29&gt;{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&amp;nbsp;&amp;ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}&lt;/ref&gt; і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі&lt;ref name=&quot;vesti&quot;&gt;[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18kras&quot;&gt;{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю&lt;ref name=rs&gt;Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011&lt;/ref&gt;. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}.

На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад&lt;ref name=ottawacitizen1&gt;{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;, Рас-Лануф&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;, Брэгу&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt; і атакавалі Адждабію&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}.

Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета&lt;ref name=&quot;мисурата&quot;/&gt;.

Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі; яны атачылі яго і часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}, праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку праводзілася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады&lt;ref name=&quot;мисурата&quot;&gt;[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]&lt;/ref&gt;. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па горадзе, захапіўшы партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}.

Працягваліся атакі НАТА. Бамбардзіроўкам падвергліся аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць Кадафі. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў былі забітыя пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}.

=== Разгром кадафісцкіх сіл ===
Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызнаюць узначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}.

У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам сцяг Лівіі, які існаваў да прыходу Кадафі да ўлады, у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі  ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 
[[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]]
Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 

20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}.

== Наступствы ==
{{Асноўны артыкул|Наступствы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}}

== Замежны ўдзел ==
=== Найміты ===
{{Асноўны артыкул|Замежныя найміты ў Лівіі}}

=== Заходняя кааліцыя ===
[[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]]
Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.  

Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}.

=== Беларусь ===
{{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}
[[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.&lt;/ref&gt;.

15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] //  The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.&lt;/ref&gt; — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі&lt;ref name=&quot;febr&quot;/&gt;. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;/&gt;. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях&lt;ref name=&quot;febr&quot;&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;.

6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;.

8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы&lt;ref&gt;[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.&lt;/ref&gt;.

Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;&gt;[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;/&gt;. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»&lt;ref&gt;[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]&lt;/ref&gt;.

Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]&lt;ref&gt;[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013&lt;/ref&gt;) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў.

== Злачынствы і парушэнні ==
=== З боку прыхільнікаў Кадафі ===
У пачатку вайны ў Лівіі 26 лютага Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд пракурора [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]]. 16 мая пракуратура МКС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў [[злачынствы супраць чалавечнасці|злачынствах супраць чалавечнасці]]. 27 чэрвеня Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, ягонага сына [[Саіф аль-Іслам Кадафі|Саіфа]] і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |title=МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи {{!}} РИА Новости&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2012-10-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305071051/http://ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

У дакладзе, апублікаваным 13 верасня праваабаронцамі з [[Amnesty International]] гаворыцца, што «арганізацыя знайшла сведчанні таго, што падчас канфлікту ў краіне войскі, верныя Муамару Кадафі, дапусцілі шматлікія парушэнні міжнароднага гуманітарнага права, якія ў шэрагу выпадкаў можна лічыць ваеннымі злачынствамі. Пры выбары цэляў войскі Кадафі не ўлічвалі магчымасць таго, што могуць пацярпець мірныя жыхары, а таксама непасрэдна здзяйснялі напады на грамадзянскіх асоб». У дакладзе таксама адзначаецца, што праўрадавыя сілы расстрэльвалі ўдзельнікаў мірных дэманстрацый, незаконна затрымлівалі людзей, ужывалі катаванні і жорсткія метады допыту да арыштаваных&lt;ref name=&quot;ITARTASS&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |title=ИТАР ТАСС. Перед судом должны предстать все военные преступники Ливии, на чьей бы стороне они не сражались - &quot;Международная амнистия&quot;. 15:45 13/09/2011 |access-date=2012-10-29 |archive-date=2012-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114130229/http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== З боку праціўнікаў Кадафі ===

=== З боку заходняй кааліцыі ===
Паводле [[Amnesty International]], НАТА, па-відаць, распачала значныя намаганні для мінімізацыі рызыкі ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва, у тым ліку шляхам выкарыстання высокадакладных кіраваных боепрыпасаў, а ў некаторых выпадках шляхам нанясення удараў ноччу і папярэдняга папярэджання жыхароў. Прадстаўнікі НАТА неаднаразова заяўлялі аб сваёй прыхільнасці намаганням па прадухіленні прычынення шкоды грамадзянскаму насельніцтву. Аднак шматлікай колькасці загінулых і параненых у ходзе бамбёжак не атрымалася пазбягнуць. Больш за тое, альянс не прыняў належных мер у дачыненні да інцыдэнтаў з гібеллю цывільных асоб{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Amnesty International паведаміла пра шматлікія выпадкі ўдараў па прыватных дамах у гарадах і вёсках, дзе не было ніякіх ваенных цэлей. Паводле расследвання арганізацыі, атакі маглі быць следствам памылак з-за няслушнай разведкі, памылковых каардынатаў GPS або няспраўнасці сістэмы ўзбраення. Асобную ўвагу эскперты звярнулі на бамбардзіроўкі дамоў вайскоўцаў арміі Лівіі, у ходзе чаго гінулі члены сем’яў ваенных, што было звязана з грэбаваннем мер па мінімалізацыі цывільных ахвяр{{sfn|Amnesty International|2012|loc=AIRSTRIKES ON HOMES}}.

Апроч таго, Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}.

У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]&lt;/ref&gt;. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА&lt;ref&gt;[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}&lt;/ref&gt;.

== Літаратура ==
;Храналогіі
* {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}}
* {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}}
* {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}}
* {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}}
;Аналітыка
* {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ &quot;Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes&quot;] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}}
* {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}}
* {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&amp;tld=by&amp;lang=ru&amp;name=Hamza_Journal2021_3.pdf&amp;text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&amp;url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1
* {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&amp;tld=by&amp;lang=be&amp;name=27lut-2021-13.pdf&amp;text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&amp;url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1
* {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}}
* {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}}
* {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}}</text>
      <sha1>a2oq2yuct21ggyyy2r60vrujkxh4xmx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>654278</id>
    <revision>
      <id>5204609</id>
      <parentid>4678388</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5204609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14538" sha1="py3xvy4m683n9vuboe1pf18ku5jjkul" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
|канфлікт              = Вайна Рэчы Паспалітай і Масковіі 1609—1618 гадоў
|частка                = [[Войны Расіі і Рэчы Паспалітай]]
|выява                 = Rzeczpospolita Dymitriads.png|300пкс
|загаловак             = Карта ваенных дзеянняў
|дата                  = 11 сакавіка 1609 — 1618
|месца                 = [[Масковія]]
|прычына               = 
|вынік                 = [[Дэулінскае перамір’е]], Масковія захавала незалежнасць; да ўлады прыйшла [[Раманавы|дынастыя Раманавых]]
|змены = Рэч Паспалітая атрымала [[Севершчына|Севершчыну]] і [[Смаленск]]
| праціўнік1 = * [[Выява:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|25x25px]] [[Рэч Паспалітая]]
*• [[Сямібаяршчына]] (1610—1612)
* [[Выява:Great coat of arms of Sweden (shield).svg|25x25px]] [[Шведскае вялікадзяржаўе|Каралеўства Швецыя]] (1610—1617)&lt;ref&gt;гл. [[Руска-шведская вайна (1610—1617)]]&lt;/ref&gt;
----
''Прыхільнікі {{D-|[[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя]]}}:''
* [[Тушынскі лагер]] (1609—1610, 1613—1614)
| праціўнік2 = * [[Выява:Herb Moskovia-1 (Alex K).svg|25x25px]] [[Рускае царства]]
*• [[Першае народнае апалчэнне]] (1611)
*• [[Другое народнае апалчэнне]] (1611—1612)
* [[Выява:Great coat of arms of Sweden (shield).svg|25x25px]] [[Шведскае вялікадзяржаўе|Каралеўства Швецыя]] (1609—1610, 1617—1618)&lt;ref&gt;гл. [[Польска-шведская вайна (1600—1611)]],  [[Паход Дэлагардзі]], [[Польска-шведская вайна (1617—1618)]]&lt;/ref&gt;
----
''Прыхільнікі {{D-|[[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя]]}}:''
* [[Тушынскі лагер]] (1610—1612)
* [[Ілжэдзмітрый III|Пскоўскі лагер]] (1611—1612)
* [[Ілжэдзмітрый IV|Астраханскі лагер]] (1611—1612)
| камандзір1 = * [[Жыгімонт III]]
* [[Уладзіслаў IV|каралевіч Уладзіслаў]]
* [[Станіслаў Жалкеўскі]]
* [[Ян Караль Хадкевіч]]
* [[Аляксандр Гасеўскі]]
* [[Ян Пётр Сапега]] {{Знакі|†}}
* [[Аляксандр Юзаф Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]] {{Знакі|†}}
* [[Пётр Конанавіч Сагайдачны|Пётр Сагайдачны]]
* [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]] {{Знакі|†}}
* [[Густаў II Адольф]]
* [[Якаб Понтусан Дэлагардзі|Якаб Дэлагардзі]]
* [[Эверт Горан]] {{Знакі|†}}
* [[Ілжэдзмітрый II]]
* [[Марына Юр'еўна Мнішак|Марына Мнішак]] {{Знакі|#}}{{Знакі|†}}
* [[Іван Марцінавіч Заруцкі|Іван Заруцкі]] {{Знакі|#}}{{Знакі|†}}
| камандзір2 = * [[Васіль IV Шуйскі]] {{Знакі|#}}{{Знакі|†}}
* [[Міхаіл Фёдаравіч]]
* [[Міхаіл Васільевіч Скапін-Шуйскі|Міхаіл Скапін-Шуйскі]] {{Знакі|†}}
* [[Міхаіл Барысавіч Шэін|Міхаіл Шэін]] {{Знакі|#}}
* [[Дзмітрый Іванавіч Шуйскі|Дзмітрый Шуйскі]] {{Знакі|#}}{{Знакі|†}}
* [[Дзмітрый Цімафеевіч Трубяцкой|Дзмітрый Трубяцкой]]
* [[Пракоп Пятровіч Ляпуноў|Пракоп Ляпуноў]] {{Знакі|†}}
* [[Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі|Дзмітрый Пажарскі]]
* [[Кузьма Мінін]] {{Знакі|†}}
* [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]]
* [[Густаў II Адольф]]
* [[Якаб Понтусан Дэлагардзі|Якаб Дэлагардзі]] {{Знакі|З}}
* [[Ілжэдзмітрый II]] {{Знакі|†}}
* [[Іван Марцінавіч Заруцкі|Іван Заруцкі]]
* [[Ілжэдзмітрый III]] {{Знакі|#}}{{Знакі|†}}
* [[Ілжэдзмітрый IV]]
|сілы1                 = 
|сілы2                 = 
|страты1               = 
|страты2               = 
|агульныя страты       = 
|заўвага               = 
}}
{{Бітвы вайны Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў}}
'''Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай''',  — узброены канфлікт [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]] і часткі яе паліычных эліт з  [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] у 1609—1618 гадах. Частка [[Смутны час|Смутнага часу ў Расіі]], пачалася на завяршальным этапе і працягнулася пасля '''{{нп3|Дзмітрыяд||pl|Dymitriady}}'''&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://inslav.ru/images/stories/pdf/2005_Flor'a_Pol'sko_litovskaja_intervencija_v_Rossii_i_russkoe_obschestvo.pdf|загаловак=Флоря Б. Н. Польско-литовская интервенция в России и русское общество / Институт славяноведения РАН. — М.: Индрик, 2005. ISBN 5-85759-303-4}}&lt;/ref&gt;

Рэч Паспалітая скарысталася гэтым перыядам, каб вылучыць на маскоўскі сталец [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыяў]], і пасля заключэння расійска-шведскай угоды ў 1609 годзе абвясціла вайну. У 1610 годзе польска-літоўскія войскі ў саюзе з [[Сямібаяршчына|Сямібаяршчынай]] на два гады сталі часткай ганізона на [[Маскоўскі Крэмль|Маскоўскім Крэмлі]]. Скарыстаўшыся з сітуацыі, Швецыя разарвала мір і сама распачала [[Шведска-маскоўская вайна (1610—1617)|вайну з Расіяй]]. У 1611 г. ВКЛ быў вернуты [[Смаленскае ваяводства|Смаленск]], а Кароне [[Чарнігаўскае ваяводства|Чарнігава-Северскія землі]]. 

Пасля перамогі пад [[Бітва пад Клушынам|Клушынам]] [[Уладзіслаў Ваза]], быў абраны маскоўскім царом і атрымаў ад законнай улады, прадстаўленай у баярскай Думе старэйшай мясцовай арыстакратыяй дзяржаўныя сімвалы і кароны. Баючыся за яго жыццё бацька не адпусціў сына жыць у Маскву пад гарантыі баяр якія перад гэтым апошняе дзесяцігоддз здраджвалі і забівалі сваіх манархаў, што не адмяняе факту прыняцця рэгалій і прызнанне Сямібаяршчнай вярхоўнай улады і біцця манеты цара Уладыслява Жыгімонтавіча (1611-1633 г.). Частка перэферыйных маскоўскай баярскіх родаў адсунутая ад улады старэйшымі маскоўскімі, скарысталіся з  рабаўніцтва простага насельніцтва збоку найманых &quot;літоўскіх&quot; і &quot;польскіх&quot; войскаў спачатку на службе і афіцыйна прадстаўляючых  Ілжэдзмітрыя, а потым Семібаяршыну - сфармавала першае (разанскія і іншыя паўдневыя рэгіены) паспалітае рушанне (народнае апалчэнне), потым другое паспалітае рушанне (яраслаўскія, паволжскія і інш. паўночныя рэгіёны) пад кіраўніцтвам [[Кузьма Мінін|Мініна]] і [[Дзмітрый Пажарскі|Пажарскага]], якое выгнала польска-літоўскія сілы з Масквы і адсунула ад улады арыстакратыю. Абодва маскоўскія паспалітыя рушанні пачаткова выказваліся шведскага прынца [[Карл Філіп (герцаг)|Карла Філіпа]]  як за кандыдатуру на новага цара, чым толькі умацоўвалі жаданне [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] ваяваць супраць канкурэнтаў яго галіны [[Ваза (дынастыя)|Вазаў]] на чужой тэрыторыі. У 1613 годзе царом быў абраны [[Міхаіл Фёдаравіч (цар і вялікі князь усяе Русі)|Міхаіл Раманаў]], сын маскоўскага патрыярха [[Філарэт (Патрыярх Маскоўскі)|Філарэта]], з якога пачалася [[Раманавы|дынастыя Раманавых]]. Маскоўскія войскі новага цара няўдала спрабавалі адбіць Смаленск у 1613-1616 г., ваявалі са шведамі на поўначы і казакамі на поўдні. У 1616 -1617 войскі ВКЛ і Польскага начале з законным царом [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіславам Жыгімонтавічам ,]] каралеўства ўключаючы запарожскіх казакоў паспрабавалі ўзяць Маскву. Аднак вырашальны штурм быў кароткім, прыхільнікаў Уладзіслава у Маскве не аказалася і да працяглай аблогі вырашылі не прыступаць. Вайна вычарпала абодва бакі і скончыліся [[Дэулінскае перамір’е|перамір’ем]], паводле якога Рэч Паспалітая атрымала тэрытарыяльныя заваёвы, аднак незалежнасць Масковіі захавалася.

== Перадумовы ==
{{Асноўны артыкул|Смутны час}}

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:500 height:100
PlotArea = left:65 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars = justify

Colors =
  id:godunovb   value:rgb(0.99215,0.8,0.54)
  id:godunovf value:rgb(1,0.7019,0)
  id:dimitryi   value:rgb(1,1,0)
  id:szhujskiy value:rgb(1,1,0.702)
  id:vladislav value:rgb(1,0.922,0.384)
  id:romanov value:rgb(1,0.922,0.675)

Period = from:1600 till:1615
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1600

PlotData=
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:35 shift:(0,-5)

  from:start till: 1605   text:&quot;[[Барыс Гадуноў]]&quot; color:godunovb
# fontsize:6
  from:1605  till: 1605.5  text:&quot;[[Фёдар II Гадуноў|Фёдар II]]&quot; shift:(-30,10) color:godunovf
  from:1605.5    till: 1606.4  text:&quot;[[Ілжэдзмітрый I]]&quot;  shift:(17,-15) color:dimitryi
# fontsize:8
  from:1606.4    till: 1610.7    text:&quot;[[Васіль IV Шуйскі|Васіль IV]]&quot; color:szhujskiy
  from:1610.7    till: 1613  text:&quot;[[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў IV]]&quot; color:vladislav
  from:1613      till:end    text:&quot;[[Міхаіл I Раманаў|Міхаіл I]]&quot; color:romanov
&lt;/timeline&gt;

Пад канец XVI — у пачатку XVII стагоддзяў [[Масковія]] знаходзілася ў стане палітычнага і эканамічнага крызісу. Па смерці цара [[Іван Грозны|Івана IV Грознага]] ў 1584 годзе і яго сына [[Дзмітрый Угліцкі|Дзмітрыя]] ў 1591 пачалася барацьба за царскі трон. У 1598 годзе на царства быў пастаўлены [[Барыс Гадуноў]], перарваўшы шматгадовае панаванне [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Нязгодныя з такім выбарам лічылі, што царэвіч Дзмітрый жывы, таму валадарства Гадунова незаконнае. Сітуацыя да таго ж ускладнілася вялікімі замарозкамі 1601—1603 гадоў, пэўна, выкліканым вывяржэннем [[Уайнапутына|вулкана ў Паўднёвай Амерыцы]]. Пачаўся [[Голад у Масковіі (1601—1603)|вялікі голад]], ад якога памерлі каля паўмільёна чалавек.

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.magister.msk.ru/library/history/karamzin/kar12_02.htm Н. М. Карамзин. История государства Российского] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080621112835/http://www.magister.msk.ru/library/history/karamzin/kar12_02.htm |date=21 чэрвеня 2008 }}
* [http://old-smolensk.ru/?p=10314 Дамова Сямібаяршчыны з гетманам Жалкеўскім пра прызнанне каралевіча Уладзіслава маскоўскім царом] {{ref-ru}}
* [https://histerl.ru/maps/smutnoe-vremya-karta.htm Карта «Вялікага ліхалецця»]

{{Войны Расіі}}

[[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў| ]]
[[Катэгорыя:Смутны час]]
[[Катэгорыя:Войны XVII стагоддзя]]</text>
      <sha1>py3xvy4m683n9vuboe1pf18ku5jjkul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Кінематограф/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>658977</id>
    <revision>
      <id>5204492</id>
      <parentid>5203926</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+1 новых</comment>
      <origin>5204492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1243" sha1="twch6bsjvk63gfec7xzql07e826llfa" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Глорыя Холдэн|2026-09-22T15:54:47Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Фарэл Уільямс|2026-09-22T10:38:32Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Шакен Кенжатаевіч Айманаў|2026-09-22T07:05:39Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Па кім звоніць звон (фільм)|2026-09-18T14:46:19Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Зыгмунт Кенстовіч|2026-09-16T13:19:35Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Генрых Аншуц|2026-09-16T13:18:00Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Рыгор Егіязаран|2026-09-16T05:35:30Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Харві Кейтэль|2026-09-15T21:04:55Z|BilboBeggins}}
{{Новы артыкул|Эдгар Аганесян|2026-09-15T07:42:26Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Рубен Агамірзян|2026-09-15T07:26:33Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Анджэла Басет|2026-09-14T20:20:35Z|BilboBeggins}}
{{Новы артыкул|Глен Хедлі|2026-09-14T18:12:16Z|BilboBeggins}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>twch6bsjvk63gfec7xzql07e826llfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Збіццё расійскага Мі-24 (2020)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>663571</id>
    <revision>
      <id>5204563</id>
      <parentid>5142113</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T00:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вычытка</comment>
      <origin>5204563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7059" sha1="4g7yguxyxeokb7spswv5b92usoq79no" xml:space="preserve">{{Авіякатастрофа
 | Назва                                  = Збіццё расійскага Мі-24
 | Выява                                  =
 | Назва выявы                            =
 | Дата                                   = 
 | Час                                    =
 | Характар                               =
 | Прычына                                =
 | Месца                                  = каля с. [[Ерасх]], [[Арарат (марз)|марз Арарат]], [[Арменія]]
 | Каардынаты                             =
 | Загінулыя                              =
 | Параненыя                              =
 | Выява паветранага судна                =
 | Назва выявы паветранага судна          =
 | Мадэль                                 = 
 | Імя самалёта                           =
 | Авіякампанія                           =
 | Пункт вылету                           =
 | Прыпынкі ў дарозе                      =
 | Пункт прызначэння                      =
 | Рэйс                                   =
 | Бартавы нумар                          =
 | Дата выпуску                           =
 | Пасажыры                               =
 | Экіпаж                                 = 
 | Загінулыя1                             =
 | Параненыя1                             =
 | Выжыла                                 =
 | Мадэль2                                =
 | Выява паветранага судна2               =
 | Назва выявы паветранага судна2         =
 | Імя самалёта2                          =
 | Авіякампанія2                          =
 | Пункт вылету2                          =
 | Прыпынкі ў дарозе2                      =
 | Пункт прызначэння2                     =
 | Рэйс2                                  =
 | Бартавы нумар2                         =
 | Дата выпуску2                          =
 | Пасажыры2                              =
 | Экіпаж2                                = 
 | Загінулыя2                             =
 | Параненыя2                             =
 | Выжыла2                                =
 | Мадэль3                                =
 | Выява паветранага судна3               =
 | Назва выявы паветранага судна3         =
 | Імя самалёта3                          =
 | Авіякампанія3                          =
 | Пункт вылету3                          =
 | Прыпынкі ў дарозе3                      =
 | Пункт прызначэння3                     =
 | Рэйс3                                  =
 | Бартавы нумар3                         =
 | Дата выпуску3                          =
 | Пасажыры3                              =
 | Экіпаж3                                = 
 | Загінулыя3                             =
 | Параненыя3                             =
 | Выжыла3                                =
 | nocat                                  = 
}}
'''[[Мі-24]] [[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі]]''' быў збіт [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброенымі Сіламі Азербайджана]] [[9 лістапада]] [[2020]] года падчас [[Канфлікт у Нагорным Карабаху (2020)|Другой Карабахскай вайны]]. Ударны верталёт быў збіты ў выніку абстрэлу з [[Пераносны зенітна-ракетны комплекс|ПЗРК]] непадалёк ад сяла [[Ерасх]] ([[Арменія]]), у некалькіх кіламетрах ад [[Нахічэванская Аўтаномная Рэспубліка|Нахічэванскай Аўтаномнай Рэспублікі]] [[Азербайджан]]а. Двое членаў экіпажа загінулі, а яшчэ адзін быў паранены. У хуткім часе ўлады Азербайджана выказалі прабачэнне, сказаўшы, што перастрэлка адбылася памылкова і прапанавалі кампенсацыю.

== Збіццё ==
Атака з ПЗРК адбылася 9 лістапада 2020 года непадалёк ад сяла [[Ерасх]] ([[Арменія]]), у некалькіх кіламетрах ад [[Нахічэванская Аўтаномная Рэспубліка|Нахічэванскай Аўтаномнай Рэспублікі]] [[Азербайджан]]а, прыкладна ў 70 км ад мяжы з [[Нагорны Карабах|Нагорным Карабахам]]. Верталёт суправаджаў калону 102-й расійскай ваеннай базы ў Гюмры. 

Неўзабаве пасля збіцця адказнасць за напад узяў на сябе Азербайджан, а яго Міністэрства замежных спраў заявіла, што атака адбылася выпадкова, і выказаў прабачэнні перад Расіяй і гатоўнасць выплаціць кампенсацыю. Па даных Азербайджана, расійскі верталёт ляцеў у цемры, на малой вышыні і за межамі зоны выяўлення радараў СПА Азербайджана. Таксама ўлады Азербайджана заявілі, што верталёт ляцеў у непасрэднай блізкасці ад армяна-азербайджанскай мяжы падчас [[Канфлікт у Нагорным Карабаху (2020)|Нагорна-Карабахскага канфлікту]] і што раней расійскія верталёты ў гэтым раёне не бачылі. 

Ваенная база Расійскай Федэрацыі ў Арменіі і [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] пачалі расследаванне інцыдэнту.

{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Падзеі 9 лістапада]]
[[Катэгорыя:Лістапад 2020 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікт у Нагорным Карабаху (2020)]]
[[Катэгорыя:2020 год у Азербайджане]]
[[Катэгорыя:2020 год у Арменіі]]
[[Катэгорыя:2020 год у Расіі]]
[[Катэгорыя:Азербайджана-расійскія адносіны]]</text>
      <sha1>4g7yguxyxeokb7spswv5b92usoq79no</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Бітвы і аперацыі Іракскай вайны</title>
    <ns>10</ns>
    <id>664425</id>
    <revision>
      <id>5204485</id>
      <parentid>4322926</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5204485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4228" sha1="rwx7jqg9cxag0upj0fj5gfedlj8bxty" xml:space="preserve">{{Канфлікт
|колер     = lightsteelblue
| назва = Бітвы і аперацыі Іракскай вайны
| бітвы    = '''[[Уварванне ў Ірак (2003)]]''': &lt;small&gt;[[Бітва за Ум-Каср|Ум-Каср]] • [[Бітва за Фао (2003)|Фао]] • [[Бітва за Басру (2003)|Басра (1)]] • [[Бітва за Насірыю|Насірыя]] • [[Бітва за Кербелу (2003)|Кербела (1)]] • [[Бітва за Эн-Наджаф (2003)|Эн-Наджаф (1)]] • [[Аперацыя «Молат вікінга»|«Молат вікінга»]] • [[Бітва за Эс-Самаву (2003)|Эс-Самава]] • [[Бітва за Эль-Хілу (2003)|Эль-Хіла]] • [[Бітва за Эль-Кут (2003)|Эль-Кут (1)]] • [[Бітва за Багдад (2003)|Багдад]] • [[Бой за перавал Дэбека|Дэбека]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;'''[[Акупацыя Ірака (2003—2011)]]''': &lt;small&gt;[[Анбарская кампанія (2003—2011)|Анбар]] • [[Аперацыя «Удар па паўвостраве»|«Удар па паўвостраве»]] • [[Рамаданскае наступленне (2003)|Рамадан (1)]] • [[Паўстанне Арміі Махдзі]] • [[Першая бітва за Фалуджу|Фалуджа (1)]] • [[Бітва за Рамадзі (2004)|Рамадзі (1)]] • [[Бітва за Эль-Кут (2004)|Эль-Кут (2)]] • [[Бітва за Эн-Наджаф (2004)|Эн-Наджаф (2)]] • [[Бітва за Самару (2004)|Самара]] • [[Другая бітва за Фалуджу|Фалуджа (2)]] • [[Бітва за Масул (2004)|Масул]] • [[Бой на возеры Тартар|Возера Тартар]] • [[Бой пад Хітам|Хіт]] • [[Аперацыя «Матадор» (2005)|«Матадор»]] • [[Бітва за Хадзіту|Хадзіта]] • [[Аперацыя «Аднаўленне правоў»|«Аднаўленне правоў»]] • [[Аперацыя «Сталёвы заслон»|«Сталёвы заслон»]] • [[Бітва за Рамадзі (2006)|Рамадзі (2)]] • [[Бой за Дыванію|Дыванія]] • [[Аперацыя «Сіндбад»|«Сіндбад»]] • [[Дыяльская кампанія (2006—2007)|Дыяла]] • [[Сутыкненні на вуліцы Хайфа|Вуліца Хайфа]] • [[Атака на штаб-кватэру паліцыі Кербелы|Кербела (2)]] • [[Аблога брытанскіх баз у Басры|Брытанскія базы]] • [[Бітва за Наджаф (2007)|Эн-Наджаф (3)]] • [[Аперацыя «Чорны арол»|«Чорны арол»]] • [[Аперацыя «Фантомны гром»|«Фантомны гром»]] • [[Сутыкненні ў Кербеле (2007)|Кербела (3)]] • [[Уварванне Турцыі ў Ірак (2007—2008)|Турэцкае ўварванне]] • [[Найнаўская кампанія (2008)|Найнава]] • [[Бітва за Басру (2008)|Басра (3)]] • [[Наступленне Аль-Каіды ў Іраку (2008)|Наступленне Аль-Каіды]] • [[Аперацыя «Залог росквіту»|«Залог росквіту»]] • [[Рэйд на Абу-Кемаль (2008)|Абу-Кемаль]] • [[Баі за Пальмавы гай|Пальмавы гай]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;'''[[Міжканфесійны канфлікт у Іраку (2006—2009)|Міжканфесійны канфлікт (2006—2009)]]''': &lt;small&gt;[[Канфлікт паміж Ісламскай арміяй і Аль-Каідай|Канфлікт паміж ІАІ і АК]] • [[Аперацыя «Разам наперад»|«Разам наперад»]] • [[Рамаданскае наступленне (2006)|Рамадан (2)]]&lt;/small&gt;
|схаваць       = 1
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Ірак]]
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Войны]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rwx7jqg9cxag0upj0fj5gfedlj8bxty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карына Юр’еўна Казлоўская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>673851</id>
    <revision>
      <id>5204654</id>
      <parentid>4760066</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ВЧК-ГПУ-ОГПУ-МГБ-КГБ</username>
        <id>174545</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */ дапаўненне</comment>
      <origin>5204654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7930" sha1="detjdvt7yd2v64tdpaaz4eyu12uco43" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Казлоўская}}
{{Спартсмен
 |імя                 = Карына Казлоўская
 |арыгінал імя        = 
 |выява               = 
 |шырыня              = 
 |апісанне выявы      = 
 |пол                 = 
 |поўнае імя          = 
 |імя пры нараджэнні  = 
 |мянушка             = 
 |мянушкі             = 
 |грамадзянства       = {{BLR}}
 |спецыялізацыя       = [[Стральба з лука]]
 |клуб                = 
 |дата нараджэння     = 18.07.2000
 |месца нараджэння    = 
 |дата смерці         = 
 |месца смерці        = 
 |месца пахавання     = 
 |гады кар’еры        = 
 |рабочы бок          = 
 |трэнер              = 
 |трэнеры             = 
 |рост                = 
 |вага                = 
 |званне              = {{Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа}}
 |медалі              ={{турнір|Гран-пры Еўропы па стральбе з лука}}
  {{медаль|Золата|Румынія 2019}}
{{турнір|Чэмпіянаце Беларусі па стральбе з лука ў памяшканні}}
  {{медаль|Золата|Беларусь 2020}} 
 |сайт                = 
 |вікісховішча        = 
 |Commons-text        = 
 |nocat               = 
}}
'''Карына Юр'еўна Казлоўская''' (нар. {{ДН|18|7|2000}}) — [[Беларусь|беларуская]] [[Стральба з лука|спартыўная лучніца]].

== Біяграфія ==
Займаецца стральбой з 2012 года, у 2016 годзе атрымала спартыўнае званне [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]].

Скончыла [[Мінскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы каледж]] (2019) па спецыяльнасці «прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва» і паступіла ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры]]. У 2019 годзе атрымала спартыўнае званне [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа]].

У жніўні 2018 года на Гран-пры Еўропы па стральбе з лука ў Сафіі ([[Балгарыя]]) Карына Казлоўская заняла 6-е месца&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.pressball.by/news/other/302338|title = Разное. Стрельба из лука. Белорусские атлеты завоевали две медали на Гран-при Европы|date = 06-08-2018|work = [[Прэсбол]]|language = ru|accessdate = 2021-03-21|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210812063351/https://www.pressball.by/news/other/302338|archivedate = 12 жніўня 2021|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2019 года выйграла Гран-пры Еўропы па стральбе з лука ў Румыніі, а таксама сумесна з [[Кірыл Фірсаў|Кірылам Фірсавым]] заваявала серабро ў міксе&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.pressball.by/news/summer/324151|title = Летние виды. Белорусы завоевали две медали турнира Гран-при Европы по стрельбе из лука в Румынии|date = 14-04-2019|work = [[Прэсбол]]|language = ru|accessdate = 2021-03-21|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210812063354/https://www.pressball.by/news/summer/324151|archivedate = 12 жніўня 2021|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. У 2019 годзе брала ўдзел у [[Еўрапейскія гульні 2019|II Еўрапейскіх гульнях]] у [[Мінск]]у і ў складзе жаночай каманды [[Стральба з лука на Еўрапейскіх гульнях 2019|выйгрывае серабро]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/komanda-luchnic-prinesla-belarusi-vtoruyu-medal-ii-evropeyskih-igr|title = Команда лучниц принесла Беларуси вторую медаль II Европейских игр|date = 22-06-2019|work = [[СТБ]]|language = ru|accessdate = 2021-03-21|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210812084914/http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/komanda-luchnic-prinesla-belarusi-vtoruyu-medal-ii-evropeyskih-igr|archivedate = 12 жніўня 2021|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. 23 кастрычніка 2019 года ў складзе жаночай зборнай, Карына Казлоўская заваявала золата на [[Сусветныя ваенныя гульні 2019|Сусветных ваенных гульнях]] у [[КНР|Кітаі]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.pressball.by/news/other/340438|title = Разное. Женская сборная Беларуси по стрельбе из лука завоевала золото Всемирных военных игр в Китае|date = 23-10-2019|work = [[Прэсбол]]|language = ru|accessdate = 2021-03-21|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210812063357/https://www.pressball.by/news/other/340438|archivedate = 12 жніўня 2021|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

У лютым 2020 года перамагла ў Чэмпіянаце Беларусі па стральбе з лука ў памяшканні&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/v-minske-zavershilsya-chempionat-belarusi-po-strelbe-iz-luka-v|title = В Минске завершился чемпионат Беларуси по стрельбе из лука в помещении. Итоги|date = 08-02-2020|work = [[СТБ]]|language = ru|accessdate = 2021-03-21|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210812081909/http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/v-minske-zavershilsya-chempionat-belarusi-po-strelbe-iz-luka-v|archivedate = 12 жніўня 2021|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

У канцы студзеня 2021 года падпісала ліст спартсменаў з патрабаваннямі ад уладаў спынення гвалту і правядзення паўторных прэзідэнцкіх выбараў. У 2022 з’ехала з Беларусі, пасялілася ў горадзе [[Жывец]] у Польшчы, выступае за мясцовы клуб.

=== Польшча ===
У 2026 годзе заваявала 7 залатых медалёў на чэмпіянаце Польшчы па стральбе 
лука і паказала найлепшыя вынікі на дыстанцыях 30, 50, 60 і 70 метраў, а таксама ў міксце, камандным і абсалютным заліках сярод жанчын.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://worldarchery.sport/profile/3576/karyna-kazlouskaya/results Карына Казлоўская] на [[Сусветная федэрацыя стральбы з лука|сайце Сусветнай федэрацыі стральбы з лука]]


{{DEFAULTSORT:Казлоўская Карына}}
[[Катэгорыя:Лучнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Лучнікі Еўрапейскіх гульняў 2019]]
[[Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры Еўрапейскіх гульняў 2019 года]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага архітэктурна-будаўнічага каледжа]]</text>
      <sha1>detjdvt7yd2v64tdpaaz4eyu12uco43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дом Энгельгарта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>685410</id>
    <revision>
      <id>5204455</id>
      <parentid>4078586</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2763" sha1="8ax4zel5vyl07siqwi3ki0mbyjqi42p" xml:space="preserve">{{Славутасць}}
'''Дом Энгельгарта''' — цэнтр музычнага жыцця [[Санкт-Пецярбург]]а. Знаходзіцца на рагу набярэжнай канала Грыбаедава (дом № 16) і [[Неўскі праспект|Неўскага праспекта]] (дом № 30).

У 1759—1761 гг. на гэтым участку пабудаваны 3-павярховы асабняк для генерала Аляксандра Вільбоа. У 1766 годзе перайшоў ва ўласнасць князя А. М. Галіцына. У канцы XVIII ст. яго ўдава здавала дом у арэнду французскаму эмігранту Ліёну, які ладзіў тут маскарады і канцэрты. У 1799 годзе будынак выкупіў эксцэнтрычны мільянер Міхаіл Аляксеевіч Кусоўнікаў.

З пачатку XIX ст. тут праходзілі канцэрты Пецярбургскага філарманічнага таварыства. У 1823—1828 гг. на першым паверсе змяшчалася кнігарня [[Іван Васілевіч Слёнін|Івана Слёніна]], дзе бывалі [[Аляксандр Пушкін]], [[Васіль Жукоўскі]], [[Іван Крылоў]], [[Антон Дэльвіг]], [[Пётр Вяземскі]], [[Мікалай Гнедзіч]], [[Кандрат Рылееў]].

У 1829—1832 гг. дом, які належаў Вользе Міхайлаўне Энгельгарт (у дзявоцтве — Кусоўнікавай), быў перабудаваны па праекце архітэктара Поля Жака ў формах позняга класіцызму. Будынак стаў 4-павярховым, цэнтральная частка фасада, які выходзіць на Неўскі праспект, адзначана порцікам на ўзроўні 3-га і 4-га паверхаў.

== Літаратура ==
* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н., Булдаков Г. Н., Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1

[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Санкт-Пецярбурга]]
[[Катэгорыя:Помнікі архітэктуры Санкт-Пецярбурга]]
[[Катэгорыя:Неўскі праспект]]</text>
      <sha1>8ax4zel5vyl07siqwi3ki0mbyjqi42p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Іншыя значэнні/Дакументацыя</title>
    <ns>10</ns>
    <id>688730</id>
    <revision>
      <id>5204580</id>
      <parentid>4344997</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T06:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5204580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6727" sha1="ple6l6x5m4qcpdjnh58mf62sz7r90lc" xml:space="preserve">{{docpage}}

== Выкарыстанне ==
=== Стандартнае ===
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Іншыя значэнні}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;{{Іншыя значэнні}}


* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Іншыя значэнні|Сухарыкі}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
:або
:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Іншыя значэнні|1=Сухарыкі}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
:або
:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Іншыя значэнні|Спасылка=Сухарыкі}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;{{Іншыя значэнні|Сухарыкі}}


* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Іншыя значэнні|2=Шышкі}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;{{Іншыя значэнні|2=Шышкі}}

=== Тып ===
Магчыма таксама заданне «тыпу» старонкі (па змоўчванні ''паняцце'', як паказана вышэй).  Напрыклад:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Іншыя значэнні|тып=прозвішча|Арцюх}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;{{Іншыя значэнні|тып=прозвішча|Арцюх}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Іншыя значэнні|тып=імя|Мітрыдат}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;{{Іншыя значэнні|тып=імя|Мітрыдат}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Іншыя значэнні|тып=імя-значэнні|Мітрыдат}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;{{Іншыя значэнні|тып=імя-значэнні|Мітрыдат}}

Для дадання новага тыпу трэба стварыць старонку «Шаблон:Іншыя значэнні/НАЗВА-ТЫПУ». Новы шаблон павінен прымаць адзін ненайменны параметр — назва старонкі развязання неадназначнасцей, — і ўтрымоўваць толькі тэкст, без афармлення (але з кропкай у канцы). Напрыклад:

У гэтага бабра ёсць і іншыя суродзічы, гл. &lt;nowiki&gt;[[{{{1}}}]]&lt;/nowiki&gt;.

Існуючыя тыпы:
* [[Шаблон:Іншыя значэнні/імя|імя]]
* [[Шаблон:Іншыя значэнні/імя-значэнні|імя-значэнні]] – {{Ш|Цёзкі}}
* [[Шаблон:Іншыя значэнні/прозвішча|прозвішча]] – {{Ш|Цёзкі2}}
* [[Шаблон:Іншыя значэнні/слова|слова]]
* [[Шаблон:Іншыя значэнні/тапонім|тапонім]]
* [[Шаблон:Іншыя значэнні/фільм|фільм]]

==== Тып «імя» ====
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Іншыя значэнні|тып=імя|Лотар II}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
Вынік:
&lt;div style=&quot;border:1px solid silver;&quot;&gt;
{{Іншыя значэнні|тып=імя|Лотар II}}
&lt;/div&gt;

==== Тып «імя-значэнні» ====
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Іншыя значэнні|тып=імя-значэнні|Вітаўт}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
Вынік:
&lt;div style=&quot;border:1px solid silver;&quot;&gt;
{{Іншыя значэнні|тып=імя-значэнні|Вітаўт}}
&lt;/div&gt;

У адрозненна ад &lt;code&gt;тып=імя&lt;/code&gt; да перададзенага параметра для атрымання спасылкі дадаецца ўдакладненне &lt;code&gt;(значэнні)&lt;/code&gt;.
Таксама існуе спецыяльны шаблон {{Ш|Цёзкі}}.

==== Тып «прозвішча» ====
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Іншыя значэнні|тып=прозвішча|Каліноўскі}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
Вынік:
&lt;div style=&quot;border:1px solid silver;&quot;&gt;
{{Іншыя значэнні|тып=прозвішча|Каліноўскі}}
&lt;/div&gt;

Таксама існуе спецыяльны шаблон {{Ш|Цёзкі2}}.

==== Тып «слова» ====
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Іншыя значэнні|тып=слова|Культура}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
Вынік:
&lt;div style=&quot;border:1px solid silver;&quot;&gt;
{{Іншыя значэнні|тып=слова|Культура}}
&lt;/div&gt;

Ужываецца, калі слова можа прымаць розныя тыпы значэнняў, напрыклад быць прозвішчам, тапонімам, назвай арганізацый. Да перададзенага параметра для атрымання спасылкі дадаецца ўдакладненне &lt;code&gt;(значэнні)&lt;/code&gt;.

==== Тып «тапонім» ====
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Іншыя значэнні|тып=тапонім|Залессе}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
Вынік:
&lt;div style=&quot;border:1px solid silver;&quot;&gt;
{{Іншыя значэнні|тып=тапонім|Залессе}}
&lt;/div&gt;

Ужываецца для геаграфічных аб’ектаў розных тыпаў (населеныя пункты, адміністрацыйныя адзінкі, гідронімы і інш.)

== Гл. таксама ==
* {{Ш|Пра}} — шаблон для спасылкі на адзіны магчымы альтэрнатыўны варыянт
* {{Ш|Не блытаць}} — шаблон для спасылкі на артыкул з іншай, але падобнай назвай, або з сінанімічнымі назвамі
* {{Ш|Асноўны артыкул}}
* {{Ш|Гл. таксама}}
* {{Ш|Неадназначнасць}}
* {{Ш|Цёзкі}}
* {{Ш|Цёзкі2}}

== TemplateData ==
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;Шаблон для спасылкі з артыкула на старонку з іншымі значэннямі той самай назвы.&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;Спасылка&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Старонка&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Назва старонкі з іншымі значэннямі. Калі параметр не зададзены, выкарыстоўваецца назва бягучага артыкула без удакладнення з дадаткам «(значэнні)».&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;1&quot;,
				&quot;2&quot;
			],
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;тып&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Тып&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Выбірае спецыяльную фармулёўку паведамлення ў залежнасці ад тыпу назвы.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;імя&quot;,
				&quot;імя-значэнні&quot;,
				&quot;прозвішча&quot;,
				&quot;слова&quot;,
				&quot;тапонім&quot;,
				&quot;фільм&quot;
			]
		},
		&quot;nocat&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Без службовай катэгорыі&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Калі зададзены, шаблон не дадае старонку ў службовую катэгорыю пры адсутнасці мэтавай старонкі.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;0&quot;
		}
	},
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;Спасылка&quot;,
		&quot;тып&quot;,
		&quot;nocat&quot;
	],
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;</text>
      <sha1>ple6l6x5m4qcpdjnh58mf62sz7r90lc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брыджтаўн (аэрапорт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>696889</id>
    <revision>
      <id>5204564</id>
      <parentid>3990662</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T00:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5204564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2664" sha1="9w8mkad40hyrojj27kb1lklq7iyn55g" xml:space="preserve">{{Аэрапорт}}
'''Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса''' ({{lang-en|Grantley Adams International Airport}}, ІАТА: BGI, ІКАО: TBPB) — адзіны міжнародны аэрапорт [[Барбадас]]а, размешчаны паблізу [[Брыджтаўн]]а. Аэрапорт мае прамыя зносіны з пунктамі прызначэння ў ЗША, Канадзе, Цэнтральнай Амерыцы і Еўропе. У 2016 годзе аэрапорт быў восьмым па загружанасці аэрапортам у Карыбскім басейне і трэцім па загружанасці аэрапортам на Малых Антыльскіх астравах пасля міжнароднага аэрапорта каралевы Беатрыкс на Арубе і міжнароднага аэрапорта Пуэнт-а-Пітр на Гвадэлупе. Ён таксама застаецца важным паветраным пунктам для пасажыраў круізных суднаў, якія адпраўляюцца і прыбываюць у порт Брыджтаўна.

== Гісторыя ==
Першы зарэгістраваны палёт на Барбадас адбыўся ў 1929 годзе. Самалёт прызямліўся на месцы сённяшняга поля для гольфа Роклі. З 1938 года самалёты пачалі прызямляцца на травяністую паласу ў раёне сучаснага аэрапорта. У 1949 годзе на гэтым месцы быў пабудаваны першы тэрмінал, і аэрапорт атрымаў назву Seawell.

У 1977 аэрапорт упершыню прыняў Канкорд. У 1976 годзе аэрапорт быў перайменаваны ў гонар першага прэм’ер-міністра Барбадаса сэра Грэнтлі Герберта Адамса. У 2000 годзе пачалася мадэрнізацыя аэрапорта.

== Аварыі і катастрофы ==
* 6 кастрычніка 1976 года неўзабаве пасля ўзлёту з аэрапорта Брыджтаўн у выніку [[Выбух DC-8 над Барбадасам|выбуху бомбы на борце разбіўся]] [[Douglas DC-8]]. Загінулі 73 чалавекі.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

[[Катэгорыя:Барбадас]]
[[Катэгорыя:Транспарт Барбадаса]]
[[Катэгорыя:Брыджтаўн]]</text>
      <sha1>9w8mkad40hyrojj27kb1lklq7iyn55g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204567</id>
      <parentid>5204564</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T00:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5204567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2689" sha1="h52jalg9apd4kih98hs7wigiy63qrut" xml:space="preserve">{{Аэрапорт}}
'''Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса''' ({{lang-en|Grantley Adams International Airport}}, ІАТА: BGI, ІКАО: TBPB) — адзіны міжнародны аэрапорт [[Барбадас]]а, размешчаны паблізу [[Брыджтаўн]]а. Аэрапорт мае прамыя зносіны з пунктамі прызначэння ў ЗША, Канадзе, Цэнтральнай Амерыцы і Еўропе. У 2016 годзе аэрапорт быў восьмым па загружанасці аэрапортам у Карыбскім басейне і трэцім па загружанасці аэрапортам на Малых Антыльскіх астравах пасля міжнароднага аэрапорта каралевы Беатрыкс на Арубе і міжнароднага аэрапорта Пуэнт-а-Пітр на Гвадэлупе. Ён таксама застаецца важным паветраным пунктам для пасажыраў круізных суднаў, якія адпраўляюцца і прыбываюць у порт Брыджтаўна.

== Гісторыя ==
Першы зарэгістраваны палёт на Барбадас адбыўся ў 1929 годзе. Самалёт прызямліўся на месцы сённяшняга поля для гольфа Роклі. З 1938 года самалёты пачалі прызямляцца на травяністую паласу ў раёне сучаснага аэрапорта. У 1949 годзе на гэтым месцы быў пабудаваны першы тэрмінал, і аэрапорт атрымаў назву Сівел ({{lang-en|Seawell}}).

У 1977 аэрапорт упершыню прыняў Канкорд. У 1976 годзе аэрапорт быў перайменаваны ў гонар першага прэм’ер-міністра Барбадаса сэра Грэнтлі Герберта Адамса. У 2000 годзе пачалася мадэрнізацыя аэрапорта.

== Аварыі і катастрофы ==
* 6 кастрычніка 1976 года неўзабаве пасля ўзлёту з аэрапорта Брыджтаўн у выніку [[Выбух DC-8 над Барбадасам|выбуху бомбы на борце]] разбіўся [[Douglas DC-8]]. Загінулі 73 чалавекі.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

[[Катэгорыя:Барбадас]]
[[Катэгорыя:Транспарт Барбадаса]]
[[Катэгорыя:Брыджтаўн]]</text>
      <sha1>h52jalg9apd4kih98hs7wigiy63qrut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вуліца Убарэвіча (Мінск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>708225</id>
    <revision>
      <id>5204554</id>
      <parentid>4865863</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>іпадрома там няма</comment>
      <origin>5204554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3875" sha1="kp7nf9nbhow2f06g5kjdkqvh31w48x2" xml:space="preserve">{{Вуліца Мінска
 |назва              = Вуліца Убарэвіча
 |арыгінальная назва = 
 |ранейшыя назвы     = 
 |статус             = 
 |на карце           = 
  |lat_dir =N |lat_deg =
  |lon_dir =E |lon_deg =
 |фота               = 
 |памер фота         = 
 |подпіс             = 
 |раён               = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]]
 |гістарычны раён    = 
 |электрычка         = 
 |трамвай            = 
 |тралейбус          = 
 |аўтобус            = 5э, 16, 21, 48, 51, 67, 88с, 94с, 98с, 102, 108, 108д, , 114с, 134с, 148с, 164, 198, 312, 312а, 316
 |метро              = 
 |індэкс             = 
 |тэлефоны           = 
 |шырыня             = 
 |працягласць        = каля 5,4 км
 |пакрыццё           = 
 |рух                = 
 |класіфікатар       = 
 |на карце openstreetmap = https://www.openstreetmap.org/way/30928055
 |на карце яндэкс    = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326222/?ll=27.628683%2C53.841745&amp;z=15.34
 |на карце гугл      = https://www.google.com/maps/place/vulica+Ubarevi%C4%8Da,+Minsk/@53.8344358,27.6268787,17z
| Commons  = 
 |sort               = 
}} 
'''Вуліца Убарэвіча ''' — вуліца ў мікрараёне [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўка]] [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскага раёна]] [[Мінск]]а. Сваю назву атрымала ў 1977 годзе ў гонар савецкага ваеннага дзеяча [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Пятровіча Убарэвіча]].

== Размяшчэнне ==
Пачынаецца на скрыжаванні з [[Ташкенцкая вуліца (Мінск)|Ташкенцкай вуліцай]] каля [[Парк імя 900-годдзя Мінска|Парка імя 900-годдзя Мінска]]. Затым паварочвае направа і заканчваецца скрыжаваннем з [[Вуліца Віктара Турава (Мінск)|вуліцай Віктара Турава]]. Таксама перасякаецца з вуліцамі [[Чыжоўская вуліца (Мінск)|Чыжоўскай]], [[Вуліца Галадзеда (Мінск)|Галадзеда]], [[Клецкая вуліца (Мінск)|Клецкай]] і праездамі [[Праезд Галадзеда (Мінск)|Галадзеда]], [[Клецкі праезд (Мінск)|Клецкім]] і [[Ташкенцкі праезд (Мінск)|Ташкенцкім]]. Ідзе паралельна [[Свіслацкая вуліца (Мінск)|Свіслацкай вуліцы]].

== Аб’екты ==
На вуліцы размешчаны разнастайныя грамадскія аб’екты:
* [[10-я гарадская клінічная бальніца, Мінск|Гарадская клінічная бальніца № 10]]
* [[Беларуская дзяржаўная акадэмія авіяцыі]]
* [[Мінскі заапарк]] 
* [[Сквер Зіновія Калабанава]]
* [[Парк Чырвоная Слабада]]

== Грамадскі транспарт ==
Па вуліцы пралягае шмат аўтобусных (5э, 16, 21, 48, 51, 67, 88с, 94с, 98с, 102, 108, 108д, 114с, 134с, 148с, 198, 164, 312, 312а, 316) маршрутаў.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [https://geodzen.com/by/minsk/ubarevica Улица Уборевича на geodzen.com]

{{Вуліцы Мінска:Заводскі}}

[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</text>
      <sha1>kp7nf9nbhow2f06g5kjdkqvh31w48x2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2022)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>715657</id>
    <revision>
      <id>5204475</id>
      <parentid>5093871</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:52:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5204475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6397" sha1="fjipymao4i9zbwbrskfc5nk8um9qs9h" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт 
|канфлікт = Сутыкненні ў Нагорным Карабаху
|частка = [[Карабахскі канфлікт]]
|выява = 
|загаловак = 
|дата =  [[1 жніўня|1]]—[[3 жніўня]] [[2022]]
|месца = Нагорны Карабах
|вынік = аспрэчваюцца
|статус = 
|праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Азербайджан}}
|праціўнік2 =  {{Сцяг|Нагорна-Карабахская Рэспубліка}} [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорны Карабах]]
|камандзір1 = {{Сцяг|Азербайджан}} [[Ільхам Аліеў]]
|камандзір2 =  {{Сцяг|Нагорна-Карабахская Рэспубліка}} [[Араік Уладзіміравіч Аруцюнян|Араік Аруцюнян]]
|сілы1 = ''невядома''
|сілы2 = ''невядома''
|страты1 = 1 забіты&lt;ref&gt;[https://eadaily.com/ru/news/2022/08/03/azerbaydzhan-otchitalsya-ob-itogah-operacii-vozmezdie-v-karabahe-vzyaty-vysoty Азербайджан отчитался об итогах операции «Возмездие» в Карабахе: взяты высоты]&lt;/ref&gt; (станам на 04.08)
|страты2 = 2 забітых
&lt;ref&gt;[https://rus.azatutyun.am/a/31972559.html Число раненых армянских солдат в Карабахе достигло 19, состояние одного оценивается как крайне тяжелое]&lt;/ref&gt; (станам на 04.08)
|агульныя страты = 
}}
'''Узброеныя сутыкненні ў Нагорным Карабаху''' — узброеныя сутыкненні паміж [[Узброеныя сілы Азербайджана|узброенымі сіламі]] [[Азербайджан]]а з аднаго боку і [[Армія абароны Нагорна-Карабахскай Рэспублікі|арміяй абароны]] [[непрызнаныя дзяржавы|непрызнанай]] [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]] з другога боку, якія доўжыліся з 1 па 3 жніўня 2022 года. Азербайджан ускладаў віну за пачатак баявых дзеянняў на армянскі бок. У сваю чаргу, [[Арменія]] і непрызнаная Нагорна-Карабахская Рэспубліка абвінавачвалі азербайджанскі бок. [[Расійскі міратворчы кантынгент у Нагорным Карабаху|Расійскі міратворчы кантынгент]] таксама ўсе тры дні называў Азербайджан вінаватым у парушэнні рэжыму спынення агню.

3 жніўня Азербайджанам пачата '''аперацыя “Адплата”''' ({{lang-az|«Qisas» əməliyyatı}}). Як заяўляла Міністэрства абароны Азербайджанскай Рэспублікі, ваенная кампанія запушчана ў адказ на гібель азербайджанскага вайскоўца ў выніку «тэрарыстычна-дыверсійнай аперацыі супраць падраздзяленняў азербайджанскай арміі» , і з мэтай прадухілення «спробы захопу вышыні Кырхкыз»&lt;ref&gt;[https://mod.gov.az/ru/news/azerbajdzhanskaya-armiya-osushestvila-operaciyu-vozmezdie-video-41225.html Азербайджанская Армия осуществила операцию «Возмездие»] // Официальный сайт Министерства обороны Азербайджанской Республики. 3.08.2022.&lt;/ref&gt;.

У Арменіі і ў Нагорным Карабаху сутыкненні ахарактарызавалі як чарговую праяву «армянаненавісніцтва», спробу «запалохвання армян Нагорнага Карабаха», а таксама этнічную чыстку і «паўзучую акупацыю Нагорнага Карабаха»&lt;ref name=&quot;ар&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nkr.am/ru/news/2022-08-03/Statement|title=Заявление Министерства иностранных дел Республики Арцах|publisher=Министерство иностранных дел Республика Арцах|date=2022-08-03|accessdate=2022-08-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220804231158/http://www.nkr.am/ru/news/2022-08-03/Statement|archivedate=4 жніўня 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;МИДАз4авг&quot;/&gt;. [[Міністэрства замежных спраў Азербайджана|МЗС Азербайджана]], у сваю чаргу, заявіла, што Азербайджан забяспечвае бяспеку і цэласнасць сваіх тэрыторый на законных падставах, а абвінавачанні ў свой адрас назваў «крывадушнасцю»&lt;ref name=&quot;МИДАз4авг&quot;&gt;{{Cite web |url=https://az.sputniknews.ru/20220804/baku-otvetil-erevanu-azerbaydzhan-vse-delaet-zakonno-444684519.html |title=Баку ответил Еревану: Азербайджан все делает законно |access-date=6 жніўня 2022 |archive-date=5 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805045848/https://az.sputniknews.ru/20220804/baku-otvetil-erevanu-azerbaydzhan-vse-delaet-zakonno-444684519.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Па выніку сутыкненняў армія Азербайджана заявіла аб узяцці вышынь Кырхкыз, Сарыбаба і некаторых іншых. Аднак прадстаўнікі расійскага міратворчага кантынгенту адмаўлялі парушэнне лініі судакранання.

{{зноскі}}
[[Катэгорыя:Карабахскі канфлікт]]
[[Катэгорыя:Жнівень 2022 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]]</text>
      <sha1>fjipymao4i9zbwbrskfc5nk8um9qs9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арцырыя аголеная</title>
    <ns>0</ns>
    <id>735416</id>
    <revision>
      <id>5204600</id>
      <parentid>4615048</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Magnefl</username>
        <id>34101</id>
      </contributor>
      <comment>foto</comment>
      <origin>5204600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1961" sha1="7osv323y1afn64mr37li2ic18lg694o" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file    = 
 |image title   = 
 |image descr   = 
 |regnum        = Пратысты
 |parent        = Arcyria
 |rang          = Род
 |latin         = Arcyria denudata
 |author        = 
 |syn           = 
 |typus         = 
 |children name = 
 |children      = 
 |wikispecies   = Arcyria denudata
 |commons       = Category:Arcyria denudata
}}
[[File:Arcyria denudata.jpg|thumb|upright]]
'''Арцырыя аголеная''' (''Arcyria denudata'') — від [[Міксаміцэты|міксаміцэтаў]] сямейства {{bt-bellat||Arcyriaceae}}.

== Апісанне ==
Прадстаўляе сабой цыліндрычныя або амаль трубчастыя целы вышынёй каля 2 міліметраў і ўнутраным радыусам паўміліметра, хоць у момант максімальнай спеласці яны могуць дасягаць 6 міліметраў у вышыню. Мае чырванаваты колер, падобны на цагляны, з тэндэнцыямі да ружовых адценняў, сцябло такога ж колеру і дыяметр у спелым стане 1,5 міліметра.

== Асяроддзе пражывання ==
Яны растуць на кары і мёртвых ствалах дрэў у перыяд з вясны да восені, аддаючы перавагу лісцяным пародам, хоць яго таксама можна знайсці на іншых відах.

== Ядомасць ==
Від не класіфікуецца як ядомы, хоць яго прыём не выклікае захворвання.
{{зноскі}}

== Спасылкі ==

* [http://www.biodiversidadvirtual.org/hongos/Arcyria-denudata-%28L.%29-Wettst.-1886.-img77630.html Arcyria denudata (L.) Wettst. 1886]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Арцырыевыя]]</text>
      <sha1>7osv323y1afn64mr37li2ic18lg694o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753274</id>
    <revision>
      <id>5204491</id>
      <parentid>5203925</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+5 новых</comment>
      <origin>5204491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1227" sha1="kmtg0webygs3e2397j8baft8i0i5r6k" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Авадзі (горад)|2026-09-23T11:08:02Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Новы Акатуй|2026-09-23T07:59:27Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Акалі (рака)|2026-09-23T07:35:05Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Акасі (праліў)|2026-09-23T07:22:51Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Акасі (горад)|2026-09-23T07:12:52Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Улытау (горы)|2026-09-22T06:27:42Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Айл-Роял|2026-09-21T07:36:22Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Сент-Мэрыс (рака)|2026-09-21T07:22:18Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Свіслацкі завулак (Мінск)|2026-09-20T12:24:22Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Рашыцельны|2026-09-19T20:55:10Z|Siliyiw}}
{{Новы артыкул|Падгор’е (Веткаўскі раён)|2026-09-19T20:19:30Z|Siliyiw}}
{{Новы артыкул|Гутка (Веткаўскі раён)|2026-09-19T19:54:53Z|Siliyiw}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kmtg0webygs3e2397j8baft8i0i5r6k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Беларусь/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753287</id>
    <revision>
      <id>5204488</id>
      <parentid>5203922</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+1 новых</comment>
      <origin>5204488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1914" sha1="gsryd6tt7am6n9mttojkkp5hexenqc4" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Аўдоцця Рыгораўна з Друцкіх-Горскіх|2026-09-23T07:30:31Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Антон Лаўрэнавіч Амбросаў|2026-09-22T08:27:10Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Гета ў Дабрамыслях|2026-09-21T15:23:33Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Тэадор Ільіч Айзерман|2026-09-21T07:45:08Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Свіслацкі завулак (Мінск)|2026-09-20T12:24:22Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Жывіцы герба «Ястрабец»|2026-09-20T08:34:46Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Жывіцкія герба «Дравіца»|2026-09-20T08:13:06Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Аляксій (Шынкевіч)|2026-09-20T08:10:39Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Японіі|2026-09-19T22:25:52Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Чэхіі|2026-09-19T22:07:48Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Канадзе|2026-09-19T21:26:32Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Кітаі|2026-09-19T21:17:10Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Рашыцельны|2026-09-19T20:55:10Z|Siliyiw}}
{{Новы артыкул|Беларуска-іспанскія адносіны|2026-09-19T20:44:50Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Падгор’е (Веткаўскі раён)|2026-09-19T20:19:30Z|Siliyiw}}
{{Новы артыкул|Гутка (Веткаўскі раён)|2026-09-19T19:54:53Z|Siliyiw}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gsryd6tt7am6n9mttojkkp5hexenqc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Васільевіч Саседаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>758220</id>
    <revision>
      <id>5204577</id>
      <parentid>4742357</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vitedg</username>
        <id>130413</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5204577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17114" sha1="so8jzy1xm8sh9s0ytoilzoz7k5y1wv8" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Сяргей Васільевіч Саседаў''' ({{lang-ru|Серге́й Васи́льевич Сосе́дов}}; [[23 мая]] [[1968]], [[Масква]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] — [[23 верасня]] [[2026]], [[Нерунгры]], [[Якуція]], [[Расія]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2026/09/24/umer-muzykalnyy-kritik-sergey-sosedov/|title=Умер музыкальный критик Сергей Соседов|website=Lenta.ru|date=2026-09-23|access-date=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;) — [[Расія|расійскі]] [[журналіст]], музычны крытык, гісторык музыкі, рэдактар, тэлевядучы, сцэнарыст. Член Саюза журналістаў Масквы.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 23 мая 1968 года ў Маскве. У 1985 годзе скончыў школу, а ў 1983 годзе — музычную школу (па класе [[фартэпіяна]])&lt;ref name=&quot;livestory%2Ecom%2Eua&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.livestory.com.ua/people/s/sergey_sosedov|title=Сергей Соседов — Звёздное досье, LIVEstory|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102135743/http://www.livestory.com.ua/people/s/sergey_sosedov|archive-date=2011-01-02|access-date=2011-03-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Пасля заканчэння сярэдняй школы працаваў кур’ерам у чыгуначнай газеце «Гудок», дзе і пачаў сваю журналісцкую практыку. Першы матэрыял з’явіўся ў «Гудку» у 1989 годзе — гэта было інтэрв’ю са спявачкай [[Эдзіта Станіславаўна П’еха|Эдзітай П’ехай]]&lt;ref name=&quot;prawda&quot;&gt;{{Cite web|url=http://prawda.org.ua/22076|title=Сергей СОСЕДОВ: «Музыка, которая нужна для моего мира, для моего душевного состояния, уже давно написана…»|date=2013-01-17|publisher=[[Правда Украины]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912085123/http://prawda.org.ua/22076|archive-date=2021-09-12|access-date=2021-09-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Займаўся самаадукацыяй — у 1984—1993 гадах слухаў лекцыі па тэорыі і гісторыі музыкі ў Маскоўскім музычным вучылішчы і кансерваторыі. У 1988 годзе наведваў рэжысёрскія курсы ў [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут культуры|Маскоўскім абласным інстытуце культуры]]&lt;ref name=&quot;livestory%2Ecom%2Eua&quot;/&gt;.

У 1994—1996 гадах працаваў пазаштатным карэспандэнтам газеты «Российские вести».

У 1996 годзе скончыў газетна-часопіснае аддзяленне [[Факультэт журналістыкі МДУ|факультэта журналістыкі МДУ імя]] [[Факультэт журналістыкі МДУ|Ламаносаў]] з чырвоным дыпломам&lt;ref name=&quot;livestory%2Ecom%2Eua&quot;/&gt;.

Стаў вядомым пасля здымак у праграме «Акулы пяра», якая выходзіла на ТВ-6 у 1995—1998 гадах&lt;ref name=&quot;prawda&quot;/&gt;. У 1997 годзе на ТВ-6 прымаў удзел у праекце «Акулы палітпяра».

Супрацоўнічаў з выданнямі «Искус», «Мегаполис—Континент»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=bw5vW7zE-LE|title=Акулы пера с Е. Белоусовым|archive-url=https://web.archive.org/web/20200119034902/https://www.youtube.com/watch?v=bw5vW7zE-LE|archive-date=2020-01-19|access-date=2018-02-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=FQ4CreUPUP4|title=Акулы пера с И. Салтыковой|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209055054/https://www.youtube.com/watch?v=FQ4CreUPUP4|archive-date=2019-12-09|access-date=2018-02-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Са студзеня 1997 па ліпень 1998 года працаваў прэс-менеджарам аддзела эксплуатацыі канцэртнай залы (цяпер «Акадэмічнай») [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]].

Са снежня 1998 па красавік 2000 года быў карэспандэнтам штотыднёвіка «Среда» канцэрна «Вечерняя Москва».

З мая 2000 па май 2001 года — эксперт газетнага аддзела і музычны аглядальнік газеты «Лига наций».

З чэрвеня 2001 года — музычны рэдактар-аглядальнік «Рок Держава».

З верасня 2002 па май 2004 года — аглядальнік штомесячнага музычнага часопіса «Хит-парад».

У якасці запрошанага журналіста-эксперта рэгулярна ўдзельнічаў у рэлігійнай тэлепраграме «Канон» на ТВ-6.

У верасні — лістападзе 2002 года на ДТВ ён выступіў аўтарам сцэнарыя і вядучым некалькіх выпускаў штотыднёвага ток-шоу «Под пресс»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.intermedia.ru/news/144466/|title=АНДРЕЙ РАЗИН И КАТЯ ЛЕЛЬ ПОПАДУТ &quot;ПОД ПРЕСС!&quot;|date=2002-10-15|publisher=[[InterMedia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912085517/https://www.intermedia.ru/news/144466/|archive-date=2021-09-12|access-date=2021-09-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У 2007―2008 гадах ― член журы тэлеконкурсу «Суперстар» на [[НТБ|НТВ]].

З 2010 па 2015 год быў адным з чатырох суддзяў пеўчага шоу «Х-фактар» на ўкраінскім канале [[СТБ (украінскі тэлеканал)|СТБ]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.krymr.com/a/28594382.html|title=«Крымское клеймо» на российских артистах|website=Крым.Реалии|date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230815044704/https://ru.krymr.com/a/28594382.html|archive-date=2023-08-15|access-date=2023-08-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

З 2020 па 2023 год — член журы праекта «Суперстар! Возвращение» на НТВ.

З верасня 2021 па снежань 2023 года-вядучы ток-шоу «За гранью» на НТВ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20210830/sosedov-1747835823.html|title=Сергей Соседов стал ведущим нового шоу о необычных людях|date=2021-08-30|publisher=[[РИА Новости]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912085121/https://ria.ru/20210830/sosedov-1747835823.html|archive-date=2021-09-12|access-date=2021-09-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.intermedia.ru/news/383044 Сергей Соседов назвал нового ведущего «За гранью» говорящей головой]&lt;/ref&gt;.

З кастрычніка 2021 года па студзень 2023 года — член журы праекта [[Фактар.BY|X-Фактар Беларусь]] на тэлеканале «[[Беларусь 1]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/kh_factor_v_belarusi_premera_9_oktyabrya_v_20_45/|title=&quot;Х-Factor в Беларуси&quot; - премьера 9 октября в 20:45|website=[[Белтелерадиокомпания]]|date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211216135727/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/kh_factor_v_belarusi_premera_9_oktyabrya_v_20_45/|archive-date=2021-12-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Погляды ==
У 2014 годзе падтрымаў [[Анексія Крыма Расіяй|анэксію Крыма Расіяй]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

З 2017 года выступае з праўладнай рыторыкай. Негатыўна адгукаўся пра [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстны рух у Беларусі]], рабіў украінафобскія заявы, вельмі негатыўна адгукаўся пра расіян, якія эмігравалі пасля ўварвання Расіі на Украіну&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.obozrevatel.com/show/people/sosedov-kotoryij-dlitelnoe-vremya-rabotal-v-ukraine-prizval-bojkotirovat-galkina-i-hamatovu.htm|title=Соседов, который длительное время работал в Украине, призвал бойкотировать Галкина и Хаматову|first=Анна|last=Кравчук|website=OBOZREVATEL NEWS|date=2022-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103103151/https://news.obozrevatel.com/show/people/sosedov-kotoryij-dlitelnoe-vremya-rabotal-v-ukraine-prizval-bojkotirovat-galkina-i-hamatovu.htm|archive-date=2023-11-03|access-date=2023-11-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Санкцыі ==
15 студзеня 2023 года на фоне [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]] быў унесены ў санкцыйны Спіс Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.intermedia.ru/news/376064|title=Власти Украины ввели санкции против Андрея Кончаловского, Юрия Лозы и Сергея Соседова|website=[[InterMedia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117135529/https://www.intermedia.ru/news/376064|archive-date=2023-01-17|access-date=2023-01-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.krymr.com/a/news-ukraina-zelenskiy-sanktsii-protiv-198-rossiyskikh-deyateley-kul-tury-i-mediasfery/32224372.html|title=Зеленский ввел санкции против еще 198 российских деятелей культуры и медиасферы|website=Крым.Реалии|date=2023-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230815064415/https://ru.krymr.com/a/news-ukraina-zelenskiy-sanktsii-protiv-198-rossiyskikh-deyateley-kul-tury-i-mediasfery/32224372.html|archive-date=2023-08-15|access-date=2023-08-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бо ён «выказаўся публічна ў падтрымку так званай „спецаперацыі“ РФ на тэрыторыі Украіны, мяркуе, што Украіна пры падтрымцы краін [[НАТА]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] магла напасці на Расію. Крытыкуе расійскіх зорак, якія выступілі супраць вайны і пакінулі тэрыторыю РФ»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sanctions.nazk.gov.ua/ru/sanction-person/23099/|title=СОСЕДОВ Сергей Васильевич - биография, досье, активы|website=Война и санкции|archive-url=https://web.archive.org/web/20230420202746/https://sanctions.nazk.gov.ua/ru/sanction-person/23099/|archive-date=2023-04-20|access-date=2023-04-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Страта назапашванняў ==
У 2017 годзе пазбавіўся сумы больш за 10 мільёнаў рублёў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=YUsvUicwEcA|title=Программа &quot;Ой, мамочки!&quot; - Сергей Соседов|author=Анжелика Радж|website=Мир 24|date=2018-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031093155/https://www.youtube.com/watch?v=YUsvUicwEcA|archive-date=2020-10-31|access-date=2020-10-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt; у цяпер закрытым банке «Югра». З гэтай нагоды выступаў у 2018 годзе на круглых сталах у [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзярждуме]] (у прыватнасці, у лістападзе) з рэзкай крытыкай [[Цэнтральны банк Расійскай Федэрацыі|Цэнтрабанка]], [[Эльвіра Сахіпзадаўна Набіуліна|Набіулінай]] і [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Пуціна]].

== Сям’я ==

* Бацька — Васіль Мацвеевіч Саседаў (1930—2009) — па прафесіі міліцыянер, 30 гадоў адслужыў у органах ГУУС, працаваў ва ўпраўленні па ахове [[метрапалітэн]]а да 76 гадоў, памёр ад раку лёгкага&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KGyaUjTN2mM|title=«Секрет на миллион»: Сергей Соседов — YouTube&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|archive-url=https://web.archive.org/web/20191127102627/https://www.youtube.com/watch?v=KGyaUjTN2mM|archive-date=2019-11-27|access-date=2018-08-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tv.ua&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.tv.ua/news/20721/#|title=Близких Сергея Соседова мучают комплексы — TV.UA&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|archive-url=https://web.archive.org/web/20101227035754/http://www.tv.ua/news/20721/#|archive-date=2010-12-27|access-date=2011-03-21|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;show.obozrevatel.com&quot; /&gt;.
* Маці — Антаніна Пятроўна Саседава (нар. 4 лютага 1936) — інжынер-тэхнік, на пенсіі&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tv.ua&quot; /&gt;.
* Старэйшы брат — Уладзімір Васільевіч Саседаў (нар. 7 сакавіка 1960) — інжынер сувязі, працуе менеджарам па продажы сантэхнікі&lt;ref name=&quot;tv.ua&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;show.obozrevatel.com&quot;&gt;{{Cite web|url=http://show.obozrevatel.com/article/sergej-sosedov-vpervyie-rasskazal-o-svoej-seme.htm|title=Сергей Соседов впервые рассказал о своей семье {{!}} Обозреватель|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116175133/http://show.obozrevatel.com/article/sergej-sosedov-vpervyie-rasskazal-o-svoej-seme.htm|archive-date=2017-01-16|access-date=2017-01-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Асабістае жыццё ==
Адкрыты [[Гомасексуальнасць|гомасексуал]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.obozrevatel.com/interview/13524-sergej-sosedov-ya-nikogda-ne-poluchal-udovolstviya-ot-seksa-s-zhenschinami.htm|title=Сергей Соседов: Я никогда не получал удовольствия от секса с женщинами|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083155/https://www.obozrevatel.com/interview/13524-sergej-sosedov-ya-nikogda-ne-poluchal-udovolstviya-ot-seksa-s-zhenschinami.htm|archive-date=2018-02-12|access-date=2018-02-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://lichnosti.net/people_2426.html Сяргей Саседаў на Личности.net]
* [https://web.archive.org/web/20100604051404/http://www.inedelya.ru/interviews/article10852 Сяргей Саседаў пра Пятра Нальчыка і конкурс «Еўрабачанне»]
* http://www.echo.msk.ru/programs/life/41658/
* [https://web.archive.org/web/20090207083123/http://blog.romaha.su/?p=946 Акула Сяргей Саседаў]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Саседаў Сяргей Васільевіч}}
[[Катэгорыя:Рэдактары XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Рэдактары Расіі]]
[[Катэгорыя:Рэдактары паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты Расіі]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Тэлевядучыя НТБ]]
[[Катэгорыя:Тэлевядучыя Першага канала]]
[[Катэгорыя:Тэлевядучыя паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Музычныя крытыкі СССР]]
[[Катэгорыя:Музычныя крытыкі Расіі]]
[[Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>so8jzy1xm8sh9s0ytoilzoz7k5y1wv8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204579</id>
      <parentid>5204577</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:17:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне, вікіфікацыя, стыль</comment>
      <origin>5204579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16699" sha1="rchvnlsew8hc1glsg6wa8hpbjryeq6n" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Сяргей Васільевіч Саседаў''' ({{lang-ru|Серге́й Васи́льевич Сосе́дов}}; {{ВДП}}) — [[Расія|расійскі]] [[журналіст]], музычны крытык, гісторык музыкі, рэдактар, тэлевядучы, сцэнарыст. Член Саюза журналістаў Масквы.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 23 мая 1968 года ў Маскве. У 1985 годзе скончыў школу, а ў 1983 годзе — музычную школу (па класе [[фартэпіяна]])&lt;ref name=&quot;livestory%2Ecom%2Eua&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.livestory.com.ua/people/s/sergey_sosedov|title=Сергей Соседов — Звёздное досье, LIVEstory|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102135743/http://www.livestory.com.ua/people/s/sergey_sosedov|archive-date=2011-01-02|access-date=2011-03-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Пасля заканчэння сярэдняй школы працаваў кур’ерам у чыгуначнай газеце «Гудок», дзе і пачаў сваю журналісцкую практыку. Першы матэрыял з’явіўся ў «Гудку» у 1989 годзе — гэта было інтэрв’ю са спявачкай [[Эдзіта Станіславаўна П’еха|Эдзітай П’ехай]]&lt;ref name=&quot;prawda&quot;&gt;{{Cite web|url=http://prawda.org.ua/22076|title=Сергей СОСЕДОВ: «Музыка, которая нужна для моего мира, для моего душевного состояния, уже давно написана…»|date=2013-01-17|publisher=[[Правда Украины]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912085123/http://prawda.org.ua/22076|archive-date=2021-09-12|access-date=2021-09-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Займаўся самаадукацыяй — у 1984—1993 гадах слухаў лекцыі па тэорыі і гісторыі музыкі ў Маскоўскім музычным вучылішчы і кансерваторыі. У 1988 годзе наведваў рэжысёрскія курсы ў [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут культуры|Маскоўскім абласным інстытуце культуры]]&lt;ref name=&quot;livestory%2Ecom%2Eua&quot;/&gt;.

У 1994—1996 гадах працаваў пазаштатным карэспандэнтам газеты «Российские вести».

У 1996 годзе скончыў газетна-часопіснае аддзяленне [[Факультэт журналістыкі МДУ|факультэта журналістыкі]] [[МДУ імя М. В. Ламаносава]] з чырвоным дыпломам&lt;ref name=&quot;livestory%2Ecom%2Eua&quot;/&gt;.

Стаў вядомым пасля здымак у праграме «Акулы пяра», якая выходзіла на тэлеканале «ТВ-6» у 1995—1998 гадах&lt;ref name=&quot;prawda&quot;/&gt;. У 1997 годзе на ТВ-6 прымаў удзел у праекце «Акулы палітпяра».

Супрацоўнічаў з выданнямі «Искус», «Мегаполис—Континент»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=bw5vW7zE-LE|title=Акулы пера с Е. Белоусовым|archive-url=https://web.archive.org/web/20200119034902/https://www.youtube.com/watch?v=bw5vW7zE-LE|archive-date=2020-01-19|access-date=2018-02-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=FQ4CreUPUP4|title=Акулы пера с И. Салтыковой|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209055054/https://www.youtube.com/watch?v=FQ4CreUPUP4|archive-date=2019-12-09|access-date=2018-02-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Са студзеня 1997 па ліпень 1998 года працаваў прэс-менеджарам аддзела эксплуатацыі канцэртнай залы [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]].

Са снежня 1998 па красавік 2000 года быў карэспандэнтам штотыднёвіка «Среда» канцэрна «Вечерняя Москва».

З мая 2000 па май 2001 года — эксперт газетнага аддзела і музычны аглядальнік газеты «Лига наций».

З чэрвеня 2001 года — музычны рэдактар-аглядальнік «Рок Держава».

З верасня 2002 па май 2004 года — аглядальнік штомесячнага музычнага часопіса «Хит-парад».

У якасці запрошанага журналіста-эксперта рэгулярна ўдзельнічаў у рэлігійнай тэлепраграме «Канон» на ТВ-6.

У верасні — лістападзе 2002 года на ДТВ выступіў аўтарам сцэнарыя і вядучым некалькіх выпускаў штотыднёвага ток-шоу «Под пресс»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.intermedia.ru/news/144466/|title=АНДРЕЙ РАЗИН И КАТЯ ЛЕЛЬ ПОПАДУТ &quot;ПОД ПРЕСС!&quot;|date=2002-10-15|publisher=[[InterMedia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912085517/https://www.intermedia.ru/news/144466/|archive-date=2021-09-12|access-date=2021-09-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У 2007―2008 гадах ― член журы тэлеконкурсу «Суперстар» на [[НТБ|НТВ]].

З 2010 па 2015 год быў адным з чатырох суддзяў пеўчага шоу «Х-фактар» на ўкраінскім канале [[СТБ (украінскі тэлеканал)|СТБ]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.krymr.com/a/28594382.html|title=«Крымское клеймо» на российских артистах|website=Крым.Реалии|date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230815044704/https://ru.krymr.com/a/28594382.html|archive-date=2023-08-15|access-date=2023-08-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

З 2020 па 2023 год — член журы праекта «Суперстар! Возвращение» на НТВ.

З верасня 2021 па снежань 2023 года-вядучы ток-шоу «За гранью» на НТВ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20210830/sosedov-1747835823.html|title=Сергей Соседов стал ведущим нового шоу о необычных людях|date=2021-08-30|publisher=[[РИА Новости]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912085121/https://ria.ru/20210830/sosedov-1747835823.html|archive-date=2021-09-12|access-date=2021-09-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.intermedia.ru/news/383044 Сергей Соседов назвал нового ведущего «За гранью» говорящей головой]&lt;/ref&gt;.

З кастрычніка 2021 года па студзень 2023 года — член журы праекта [[Фактар.BY|X-Фактар Беларусь]] на тэлеканале «[[Беларусь 1]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/kh_factor_v_belarusi_premera_9_oktyabrya_v_20_45/|title=&quot;Х-Factor в Беларуси&quot; - премьера 9 октября в 20:45|website=[[Белтелерадиокомпания]]|date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211216135727/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/kh_factor_v_belarusi_premera_9_oktyabrya_v_20_45/|archive-date=2021-12-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Памёр 23 верасня 2026 года ў г. [[Нерунгры]] [[Рэспубліка Саха|Рэспублікі Саха]] (Расія) ў выніку няшчаснага выпадку.

== Погляды ==
У 2014 годзе падтрымаў [[Анексія Крыма Расіяй|анэксію Крыма Расіяй]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

З 2017 года выступае з праўладнай рыторыкай. Негатыўна адгукаўся пра [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстны рух у Беларусі]], рабіў украінафобскія заявы, вельмі негатыўна адгукаўся пра расіян, якія эмігравалі пасля ўварвання Расіі на Украіну&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.obozrevatel.com/show/people/sosedov-kotoryij-dlitelnoe-vremya-rabotal-v-ukraine-prizval-bojkotirovat-galkina-i-hamatovu.htm|title=Соседов, который длительное время работал в Украине, призвал бойкотировать Галкина и Хаматову|first=Анна|last=Кравчук|website=OBOZREVATEL NEWS|date=2022-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103103151/https://news.obozrevatel.com/show/people/sosedov-kotoryij-dlitelnoe-vremya-rabotal-v-ukraine-prizval-bojkotirovat-galkina-i-hamatovu.htm|archive-date=2023-11-03|access-date=2023-11-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Санкцыі ==
15 студзеня 2023 года на фоне [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]] быў унесены ў санкцыйны Спіс Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.intermedia.ru/news/376064|title=Власти Украины ввели санкции против Андрея Кончаловского, Юрия Лозы и Сергея Соседова|website=[[InterMedia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117135529/https://www.intermedia.ru/news/376064|archive-date=2023-01-17|access-date=2023-01-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.krymr.com/a/news-ukraina-zelenskiy-sanktsii-protiv-198-rossiyskikh-deyateley-kul-tury-i-mediasfery/32224372.html|title=Зеленский ввел санкции против еще 198 российских деятелей культуры и медиасферы|website=Крым.Реалии|date=2023-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230815064415/https://ru.krymr.com/a/news-ukraina-zelenskiy-sanktsii-protiv-198-rossiyskikh-deyateley-kul-tury-i-mediasfery/32224372.html|archive-date=2023-08-15|access-date=2023-08-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бо ён «выказаўся публічна ў падтрымку так званай „спецаперацыі“ РФ на тэрыторыі Украіны, мяркуе, што Украіна пры падтрымцы краін [[НАТА]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] магла напасці на Расію. Крытыкуе расійскіх зорак, якія выступілі супраць вайны і пакінулі тэрыторыю РФ»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sanctions.nazk.gov.ua/ru/sanction-person/23099/|title=СОСЕДОВ Сергей Васильевич - биография, досье, активы|website=Война и санкции|archive-url=https://web.archive.org/web/20230420202746/https://sanctions.nazk.gov.ua/ru/sanction-person/23099/|archive-date=2023-04-20|access-date=2023-04-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Страта назапашванняў ==
У 2017 годзе пазбавіўся сумы больш за 10 мільёнаў рублёў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=YUsvUicwEcA|title=Программа &quot;Ой, мамочки!&quot; - Сергей Соседов|author=Анжелика Радж|website=Мир 24|date=2018-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031093155/https://www.youtube.com/watch?v=YUsvUicwEcA|archive-date=2020-10-31|access-date=2020-10-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt; у цяпер закрытым банке «Югра». З гэтай нагоды выступаў у 2018 годзе на круглых сталах у [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзярждуме]] (у прыватнасці, у лістападзе) з рэзкай крытыкай [[Цэнтральны банк Расійскай Федэрацыі|Цэнтрабанка]], [[Эльвіра Сахіпзадаўна Набіуліна|Набіулінай]] і [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Пуціна]].

== Сям’я ==
* Бацька — Васіль Мацвеевіч Саседаў (1930—2009) — па прафесіі міліцыянер, 30 гадоў адслужыў у органах ГУУС, працаваў ва ўпраўленні па ахове [[метрапалітэн]]а да 76 гадоў, памёр ад раку лёгкага&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KGyaUjTN2mM|title=«Секрет на миллион»: Сергей Соседов — YouTube&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|archive-url=https://web.archive.org/web/20191127102627/https://www.youtube.com/watch?v=KGyaUjTN2mM|archive-date=2019-11-27|access-date=2018-08-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tv.ua&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.tv.ua/news/20721/#|title=Близких Сергея Соседова мучают комплексы — TV.UA&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|archive-url=https://web.archive.org/web/20101227035754/http://www.tv.ua/news/20721/#|archive-date=2010-12-27|access-date=2011-03-21|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;show.obozrevatel.com&quot; /&gt;.
* Маці — Антаніна Пятроўна Саседава (нар. 4 лютага 1936) — інжынер-тэхнік, на пенсіі&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tv.ua&quot; /&gt;.
* Старэйшы брат — Уладзімір Васільевіч Саседаў (нар. 7 сакавіка 1960) — інжынер сувязі, працуе менеджарам па продажы сантэхнікі&lt;ref name=&quot;tv.ua&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;show.obozrevatel.com&quot;&gt;{{Cite web|url=http://show.obozrevatel.com/article/sergej-sosedov-vpervyie-rasskazal-o-svoej-seme.htm|title=Сергей Соседов впервые рассказал о своей семье {{!}} Обозреватель|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116175133/http://show.obozrevatel.com/article/sergej-sosedov-vpervyie-rasskazal-o-svoej-seme.htm|archive-date=2017-01-16|access-date=2017-01-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Асабістае жыццё ==
Адкрыты [[Гомасексуальнасць|гомасексуал]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.obozrevatel.com/interview/13524-sergej-sosedov-ya-nikogda-ne-poluchal-udovolstviya-ot-seksa-s-zhenschinami.htm|title=Сергей Соседов: Я никогда не получал удовольствия от секса с женщинами|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083155/https://www.obozrevatel.com/interview/13524-sergej-sosedov-ya-nikogda-ne-poluchal-udovolstviya-ot-seksa-s-zhenschinami.htm|archive-date=2018-02-12|access-date=2018-02-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://lichnosti.net/people_2426.html Сяргей Саседаў на Личности.net]
* [https://web.archive.org/web/20100604051404/http://www.inedelya.ru/interviews/article10852 Сяргей Саседаў пра Пятра Нальчыка і конкурс «Еўрабачанне»]
* http://www.echo.msk.ru/programs/life/41658/
* [https://web.archive.org/web/20090207083123/http://blog.romaha.su/?p=946 Акула Сяргей Саседаў]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Саседаў Сяргей Васільевіч}}
[[Катэгорыя:Рэдактары XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Рэдактары Расіі]]
[[Катэгорыя:Рэдактары паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты Расіі]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Тэлевядучыя НТБ]]
[[Катэгорыя:Тэлевядучыя Першага канала]]
[[Катэгорыя:Тэлевядучыя паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Музычныя крытыкі СССР]]
[[Катэгорыя:Музычныя крытыкі Расіі]]
[[Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>rchvnlsew8hc1glsg6wa8hpbjryeq6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2021/2022 ЦАР-МДУ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>772976</id>
    <revision>
      <id>5204505</id>
      <parentid>4995512</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3271" sha1="lbtjze4wgxuxdkb3jxu1z2l7lyuveul" xml:space="preserve">У сезоне 2021/2022 баскетбольны клуб ЦАР-МДУ з [[Магілёў|Магілёва]] прымаў удзел:
* [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі]] [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі 2021/2022|2021/2022]] ('''10 месца''').

== Склад каманды ==
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Данііл Сяргеевіч Асмалоўскі|Данііл Асмалоўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Ігаравіч Барысевіч|Дзмітрый Барысевіч]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Вараб’ёў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Арсеній Андрэевіч Вяржбіцкі|Арсеній Вяржбіцкі]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Данііл Андрэевіч Гарбачэўскі|Данііл Гарбачэўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Самуэл Гугінго]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Алег Дабрамыслаў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Іван Аляксандравіч Дудчанка|Іван Дудчанка]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Артур Іарбалідзі]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Ягор Дзмітрыевіч Клюшнікаў|Ягор Клюшнікаў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Котаў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Аляксандравіч Курцэвіч|Віталь Курцэвіч]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Генадзьевіч Мароз|Уладзіслаў Мароз]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Місюрэвіч]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Алег Міхеенка]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Мосар]]
* {{Сцяг|Беларусь}}/{{Сцяг|Расія}} [[Дзяніс Ігаравіч Пастухоў|Дзяніс Пастухоў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Данііл Петручэнка]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Андрэевіч Сямёнаў|Павел Сямёнаў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Шкрабнёў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Ілля Ігаравіч Языковіч|Ілля Языковіч]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Якушаў]]

== Трэнеры каманды ==
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Анатолевіч Камароў|Генадзь Камароў]] (галоўны трэнер)

== Гл. таксама ==
* [[Сезон 2022/2023 ЦАР-МДУ]]

{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [https://nbl.by/divisions/respublikanskij/firstdiv/komandy/team/0/155.html Профіль на сайце nbl.by] {{Недаступная спасылка}}
* [https://www.facebook.com/nblbelarus/posts/4194027194029357/  ЦОР-МГУ дебютирует с победы над «Минскими пингвинами»]

 [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2021/2022|ЦАР-МДУ]]
[[Катэгорыя:2021 год у Магілёве]]
[[Катэгорыя:2022 год у Магілёве]]</text>
      <sha1>lbtjze4wgxuxdkb3jxu1z2l7lyuveul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2015/2016 РДВАР</title>
    <ns>0</ns>
    <id>772980</id>
    <revision>
      <id>5204493</id>
      <parentid>4836758</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3795" sha1="iiy1i5anp8tcepf5189phuyhm4r4rnq" xml:space="preserve">У сезоне 2015/2016 баскетбольны клуб [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]] з [[Мінск]]а прымаў удзел:
* [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі]] [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі 2015/2016|2015/2016]] (3 дывізіён, {{Бр}} '''3 месца''').

Каманда з’яўлялася базавай да [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкай зборнай Беларусі (U-16)]] і была сфарміравана з выхаванцаў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|РДВАР]] 2000—2001 гадоў нараджэння.

== Склад каманды ==
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Абдул-Карым Аніого|Карым Аніого]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Данііл Іванавіч Барысевіч|Данііл Барысевіч]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Юр’евіч Гесць|Раман Гесць]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Сяргеевіч Зайцаў|Мікіта Зайцаў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Аляксандравіч Кавалеўскі|Аляксей Кавалеўскі]] (пакінуў каманду падчас сезону)
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Валер’евіч Лук’яненка|Арцём Лук’яненка]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Генадзьевіч Мароз|Уладзіслаў Мароз]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Ян Ігаравіч Марынін|Ян Марынін]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Юр’евіч Мацаль|Мікіта Мацаль]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Андрэевіч Навойчык|Аляксей Навойчык]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Аляксандравіч Пастаялка|Арцём Пастаялка]] (пакінуў каманду падчас сезону)
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Герман Андрэевіч Плотнікаў|Герман Плотнікаў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Секушэнка]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Вадзім Дзмітрыевіч Стубеда|Вадзім Стубеда]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Ігаравіч Талкачоў|Міхаіл Талкачоў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Паўлавіч Швакель|Уладзіслаў Швакель]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Канстанцін Алегавіч Ятчанка|Канстанцін Ятчанка]]

== Трэнеры каманды ==
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Леанідавіч Самарскі|Генадзь Самарскі]] (галоўны трэнер)
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Аляксандравіч Аляксееў|Мікалай Аляксееў]]

== Гл. таксама ==
* [[Сезон 2013/2014 РДВАР]]
* [[Сезон 2016/2017 РДВАР]]

== Спасылкі ==
* [https://nbl.by/knowledge/igroki/team/0/85.html?page=0&amp;page2=0 Профіль на сайце nbl.by] {{Недаступная спасылка}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Сезоны «РДВАР»|2015/2016]]
[[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2015/2016|РДВАР]]
[[Катэгорыя:2015 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:2016 год у Мінску]]</text>
      <sha1>iiy1i5anp8tcepf5189phuyhm4r4rnq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2016/2017 РДВАР</title>
    <ns>0</ns>
    <id>772981</id>
    <revision>
      <id>5204496</id>
      <parentid>5001626</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3189" sha1="byzsa58euig849u9ti8rcy7kkk1xuez" xml:space="preserve">У сезоне 2016/2017 баскетбольны клуб [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]] з [[Мінск]]а прымаў удзел:
* [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі]] [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі 2016/2017|2016/2017]] (2 дывізіён, 8 месца ў рэгулярным сезоне, вылет з чвэрцьфінала плэй-оф).

Каманда з’яўлялася базавай да [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкай зборнай Беларусі (U-16)]] і была сфарміравана з выхаванцаў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|РДВАР]] 2000—2001 гадоў нараджэння.

== Склад каманды ==
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Абдул-Карым Аніого|Карым Аніого]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Данііл Іванавіч Барысевіч|Данііл Барысевіч]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Юр’евіч Гесць|Раман Гесць]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Сяргеевіч Зайцаў|Мікіта Зайцаў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Аляксандравіч Лемяшэўскі|Сяргей Лемяшэўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Валер’евіч Лук’яненка|Арцём Лук’яненка]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Генадзьевіч Мароз|Уладзіслаў Мароз]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Ян Ігаравіч Марынін|Ян Марынін]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Дзмітрыевіч Мушкавец|Андрэй Мушкавец]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Ваcільевіч Пракапенка|Мікіта Пракапенка]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Секушэнка]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Эрнэст Аляксандравіч Шундрык|Эрнэст Шундрык]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Канстанцін Алегавіч Ятчанка|Канстанцін Ятчанка]]

== Трэнеры каманды ==
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Аляксандравіч Падзерачоў|Аляксандр Падзерачоў]] (галоўны трэнер)

== Гл. таксама ==
* [[Сезон 2015/2016 РДВАР]]
* [[Сезон 2018/2019 РДВАР]]

== Спасылкі ==
* [https://nbl.by/knowledge/igroki/team/0/85.html?page=0&amp;page2=0 Профіль на сайце nbl.by] {{Недаступная спасылка}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Сезоны «РДВАР»|2016/2017]]
[[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2016/2017|РДВАР]]
[[Катэгорыя:2016 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:2017 год у Мінску]]</text>
      <sha1>byzsa58euig849u9ti8rcy7kkk1xuez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2018/2019 РДВАР</title>
    <ns>0</ns>
    <id>772982</id>
    <revision>
      <id>5204499</id>
      <parentid>5039591</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3434" sha1="bths4dulmdhy8ng8h77sx9he9l3zd33" xml:space="preserve">У сезоне 2018/2019 баскетбольны клуб [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]] з [[Мінск]]а прымаў удзел:
* [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі]] [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі 2018/2019|2018/2019]] (2 дывізіён, 6 месца ў рэгулярным сезоне, вылет з чвэрцьфінала плэй-оф).

Каманда з’яўлялася базавай да [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкай зборнай Беларусі (U-16)]] і была сфарміравана з выхаванцаў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|РДВАР]] 2003—2004 гадоў нараджэння.

== Склад каманды ==
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Мікалаевіч Аляксееў|Максім Аляксееў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Іван Вячаслававіч Балдуеў|Іван Балдуеў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Вячаслававіч Брашко|Арцём Брашко]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Кірыл Валянцінавіч Васкаўцоў|Кірыл Васкаўцоў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Пётр Пятровіч Казлоўскі|Пётр Казлоўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Данііл Ігаравіч Каско|Данііл Каско]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Віктар Вітальевіч Качалоўскі|Віктар Качалоўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Сяргеевіч Клімовіч|Аляксей Клімовіч]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Цімур Сяргеевіч Міхайлаў|Цімур Міхайлаў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Арцёмавіч Надзеяў|Мікіта Надзеяў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Вадзім Ігаравіч Пайко|Вадзім Пайко]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Уладзіміравіч Рагашчук|Міхаіл Рагашчук]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Ілля Аляксандравіч Сіроцкі|Ілля Сіроцкі]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Сяргеевіч Шаўчэнка|Аляксей Шаўчэнка]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Ягор Міхайлавіч Ярмольчык|Ягор Ярмольчык]]

== Трэнеры каманды ==
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Аляксандравіч Аляксееў|Мікалай Аляксееў]] (галоўны трэнер)

== Гл. таксама ==
* [[Сезон 2016/2017 РДВАР]]
* [[Сезон 2019/2020 РДВАР]]

== Спасылкі ==
* [https://nbl.by/knowledge/igroki/team/0/85.html?page=0&amp;page2=0 Профіль на сайце nbl.by] {{Недаступная спасылка}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Сезоны «РДВАР»|2018/2019]]
[[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2018/2019|РДВАР]]
[[Катэгорыя:2018 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:2019 год у Мінску]]</text>
      <sha1>bths4dulmdhy8ng8h77sx9he9l3zd33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серхіа Гарсія дэ ла Фуэнтэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783205</id>
    <revision>
      <id>5204597</id>
      <parentid>5001818</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:13:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5560" sha1="9gec2ov96yfdoeq67zc5zdu71stk13r" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Серхіа Гарсія дэ ла Фуэнтэ''' ({{lang-es|Sergio García de la Fuente}}; нар. {{ДН|9|6|1983}} года, [[Барселона]], [[Іспанія]]) — былы [[Іспанія|іспанскі]] футбаліст, нападнік.

== Кар’ера ==
=== Клубная ===
Гуляў за юнацкія каманды «[[ФК Барселона|Барселоны]]», затым правёў два сезоны за фарм-клуб, у якім вызначыўся высокай выніковасцю, 34 галы ў 59 матчах трэцяга іспанскага дывізіёна. За асноўную каманду «Барселоны» правёў усяго 4 матчы ў [[Чэмпіянат Іспаніі па футболе 2003—2004 гадоў|сезоне 2003—2004 гадоў]] пасля чаго сышоў з клуба. У [[Чэмпіянат Іспаніі па футболе 2004—2005 гадоў|сезоне 2004—2005 гадоў]] выступаў за аўтсайдэра Ла Лігі «[[Левантэ Валенсія|Левантэ]]», дзе з'яўляўся іграком асноўнага складу.

З 2005 года гуляў за клуб «[[Рэал Сарагоса|Сарагоса]]», выходзячы ў стартавым складзе або на замену. У [[чэмпіянат Іспаніі па футболе 2007—2008 гадоў|сезоне 2007—2008 гадоў]] адгуляў усе 38 матчаў, але арагонскі клуб не ўтрымаўся ў [[Ла Ліга|Ла Лізе]]. У пачатку [[Чэмпіянат Іспаніі па футболе 2008—2009 гадоў|сезона 2008—2009 гадоў]] хадзілі чуткі аб зацікаўленасці Гарсіі шэрагам англійскіх клубаў, як «[[ФК Ліверпул|Ліверпул]]», «[[Тотэнхэм Хотспур]]», «[[Вест Хэм Юнайтэд]]» і «[[Сток Сіці]]».

1 верасня 2008 года ў апошнія хвіліны трансфернага акна, пасля бесперапынных чуткаў, Гарсія падпісаў кантракт з «[[Рэал Бетыс Севілья|Рэал Бетысам]]»&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=745274.html Betis build with Sergio García] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121023232529/http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=745274.html |date=23 кастрычніка 2012 }}. UEFA.com&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.marca.com/edicion/marca/futbol/1a_division/betis/es/desarrollo/1160906.html Sergio García: &quot;Poco a poco se puede estar más arriba&quot;]. Marca&lt;/ref&gt;, які заплаціў за іграка каля 10 млн еўра. Свой першы гол забіў за свой новы клуб 27 верасня ў хатнім матчы супраць «[[Рэал Мадрыд]]»&lt;ref&gt;[http://soccernet.espn.go.com/report/_/id/252800?cc=5739 Real Betis 1–2 Real Madrid] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120714005919/http://soccernet.espn.go.com/report/_/id/252800?cc=5739 |date=14 ліпеня 2012 }}. ESPN Soccernet&lt;/ref&gt;.

=== Міжнародная ===
Выступаў за розныя юнацкія і моладзевыя зборныя Іспаніі, у складзе якіх дасягнуў шэрагу поспехаў. За [[зборная Іспаніі па футболе|асноўную зборную]] правёў два матчы, з іх адзін — на пераможным для іспанцаў [[чэмпіянат Еўропы па футболе 2008 года|чэмпіянаце Еўропы 2008 года]] супраць [[зборная Грэцыі па футболе|зборнай Грэцыі]].

== Дасягненні ==
'''«Аль-Раян»''':
* [[Чэмпіянат Катара па футболе|Чэмпіён Катара]]: 2016

'''Іспанія'''
* [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіён Еўропы]]: 2008

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20131103172214/http://www.rcdespanyol.com/ingles/index.php?modulo=jugador&amp;jugador=4786&amp;Amenu=jugador Профіль на афіцыйным сайце ФК «Эспаньёл»]
* [http://www.bdfutbol.com/en/j/j2490.html Профіль] на BDFutbol 
* [http://www.bdfutbol.com/en/p/j2490.html?cat=SEL Статыстыка] на National Football Teams
* [http://www.transfermarkt.co.uk/en/sergio-garcia/profil/spieler_7922.html Профіль] на сайце Transfermarkt

{{Склад зборнай Іспаніі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2008}}

{{DEFAULTSORT:Гарсія Серхіа}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Асобы]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барселоне]]
[[Катэгорыя:футбалісты Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Іспаніі па футболе]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Барселона]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Левантэ]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Сарагоса]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Бетыс]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Эспаньёл]]
[[Катэгорыя:Ігракі ФК Аль-Раян]]</text>
      <sha1>9gec2ov96yfdoeq67zc5zdu71stk13r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парк імя 40-годдзя Кастрычніка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>796957</id>
    <revision>
      <id>5204555</id>
      <parentid>5164530</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T23:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>спасылка</comment>
      <origin>5204555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4576" sha1="icz06qf8sz1csunwla4rloe3gjgcq7u" xml:space="preserve">{{Парк
 |Назва                     = Парк імя 40-годдзя Кастрычніка
 |Краіна                    = Беларусь
  |Рэгіён                   = Мінск
   |Раён                    = Ленінскі раён (Мінск)
 |Заснаваны                 = 1957
 |Плошча                    = 5,66
 |Метро                     = {{minskmetro|2}} [[Першамайская (станцыя метро, Мінск)|Першамайская]]
}}

'''Парк імя 40-годдзя Вялікага Кастрычніка''' — [[парк]] у [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскім раёне]] горада [[Мінск]]а, абмежаваны вуліцамі [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]], [[Ульянаўская вуліца (Мінск)|Ульянаўскай]], [[Вуліца Леніна (Мінск)|Леніна]] і [[Смаленская вуліца (Мінск)|Смаленскай]].&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://lenadmin.gov.by/sotsialnaya-sfera-rajona/kultura/set-uchrezhdenij-kultury/parki|title = Администрация Ленинского района г.Минска - Парки|access-date = 2025-12-22|language = ru|archive-date = 20 студзеня 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20220120083431/https://www.lenadmin.gov.by/sotsialnaya-sfera-rajona/kultura/set-uchrezhdenij-kultury/parki|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; Знаходзіцца на берагах [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]], праз якую можна перайсці на пешаходным мосце.

== Гісторыя ==

На тэрыторыі парка з X веку існавала старажытнае паганскае капішча. Культавы валун «[[Дзед (валун)|Дзед]]», які знаходзіўся на капішчы, быў перанесены ў [[Музей валуноў]] у пачатку 1980-х.

Першымі пабудовамі каля сучаснай тэрыторыі парка лічацца казармы мінскага гарнізона — «кашары», па якіх і называлася [[Кашары (гістарычная мясцовасць)|гэтая мясцовасць]] доўгі час.

У 1925 годзе ў Кашарскім прадмесці адкрыўся [[Мінскі іпадром|іпадром імя Будзённага]]. На тэрыторыі іпадрома 16 ліпеня 1944 года адбыўся [[партызанскі парад]], а 30 студзеня 1946 года — пакаранне смерцю [[Мінскі працэс 1946 года|асуджаных у Мінску]] [[Генеральны план Ост|нацысцкіх]] [[Ваеннае злачынства|ваенных злачынцаў]]. Паступова пасля вайны іпадром прыходзіў у заняпад, парк на яго месцы быў створаны ў 1957 годзе.

У 2012 годзе на тэрыторыі парка пачалося будаўніцтва гасцініцы «Пекін», што прывяло да пратэстаў мясцовых жыхароў, якія патрабавалі спыніць высечку дрэў. Грамадскае аб’яднанне «Экадом» падавала іск супраць [[Адміністрацыя Ленінскага раёна г. Мінска|адміністрацыі Ленінскага раёна]], каб спыніць высечку і будаўніцтва, аднак безвынікова.&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://ecohome.ngo/wp-content/uploads/2023/04/BY-Ekadom-spravazdacha-2022.pdf|title = Экадом - Справаздача 2022|access-date = 2025-12-22|language = by }}&lt;/ref&gt; Будаўніцтва гасцініцы было завершана ў 2014 годзе.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Сады і паркі Мінска}}

[[Катэгорыя:Паркі Мінска]]
[[Катэгорыя:Чырвонаармейская вуліца (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Ульянаўская вуліца (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Вуліца Леніна (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Смаленская вуліца (Мінск)]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1957 годзе]]
[[Катэгорыя:1957 год у Мінску]]</text>
      <sha1>icz06qf8sz1csunwla4rloe3gjgcq7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спіс памерлых у 2026 годзе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>797104</id>
    <revision>
      <id>5204578</id>
      <parentid>5202936</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T05:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>/* Верасень */ [[Сяргей Васільевіч Саседаў]]</comment>
      <origin>5204578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32570" sha1="gpp56cg3qnrelsbz4lbj1c98x8idy1d" xml:space="preserve">{{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}}
{{Інфармацыйны спіс}}
У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе.

== Студзень ==
[[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]]
[[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]]
* [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў.
* [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка.
* 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016).
* [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]&lt;ref&gt;[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]&lt;/ref&gt;.
* 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996).
* [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992).
* 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023).
* [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993).
* [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак.
* 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар&lt;ref&gt;[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]&lt;/ref&gt;.
* [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]].
* [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967).
* [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]].
* [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)&lt;ref&gt;[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&amp;i=0 ﻿Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]&lt;/ref&gt;.
* 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006).
* [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021).

== Люты ==
[[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]]
[[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]]
* [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец.
* [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]].
* [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)&lt;ref&gt;[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]&lt;/ref&gt;.
* [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст&lt;ref&gt;[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]&lt;/ref&gt;.
* 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец.
* 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр.
* [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)&lt;ref&gt;[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]&lt;/ref&gt;.
* [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно.
* [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык.
* [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр.
* 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка.
* [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар.
* [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры.
* [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік.
* [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст.
* [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007).
* [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны.
* 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]].
* 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]&lt;/ref&gt;.

== Сакавік ==
[[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]]
[[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]]
[[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]]
* [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004).
* [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]].
* [[5 сакавіка]]: [[Яніс Стрэйчс]] (89) — латвійскі акцёр і рэжысёр.
* [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст.
* [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003).
* [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]].
* [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011).
* 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг.
* [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)&lt;ref&gt;[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]&lt;/ref&gt;.
* [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]].
* 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]].
* [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970).
* [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў.
* [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989).
* 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013).
* 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]].
* 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)&lt;ref&gt;[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]&lt;/ref&gt;.
* [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002).
* [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг.
* [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг.
* [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966).
* [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік&lt;ref&gt;[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]&lt;/ref&gt;.
* [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар.
* [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)&lt;ref&gt;[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Красавік ==
* [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]].
* [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер.
* [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік.
* [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026).
* 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі&lt;ref&gt;[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]&lt;/ref&gt;.
* [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990).
&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]&lt;/ref&gt;
* [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ&lt;ref&gt;[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]&lt;/ref&gt;.
* [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст.
* 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003).
* [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса.
* 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981).
* 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар.
* [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч.
* [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009).
* [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф.
* [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]].
* [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар.

== Май ==
[[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]]
[[Файл:Raisa_Baravikova_(2021).jpg|thumb|150px|Раіса Баравікова]]
* [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000).
* [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026).
* 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]].
* [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008).
* [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст.
* [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011).
* [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006).
* [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе.
* [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019).
* [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт.
* [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт.
* [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст.
* [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]].
* 26 мая: [[Кодзі Танака]] (70) — [[Японія|японскі]] [[футбаліст]], ігрок нацыянальнай зборнай (1982—1984).
* [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст.
* 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022).
* [[30 мая]]: [[Хуліа Ле Парк]] (97) — аргенцінскі мастак і скульптар.

== Чэрвень ==
* [[4 чэрвеня]]: [[Маржан Сатрапі]] (56) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання.
* [[10 чэрвеня]]: [[Уладас Гарастас]] (94) — літоўскі трэнер па баскетболе, заслужаны трэнер СССР.
* 10 чэрвеня: [[Людміла Аляксееўна Чурсіна]] (84) — расійская актрыса тэатра і кіно, [[Народная артыстка СССР]] (1981).
* [[13 чэрвеня]]: [[Барыс Валянцінавіч Ісачанка]] (67) — савецкі і беларускі стралок з лука, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1980).
* [[18 чэрвеня]]: [[Франсуа Энглер]] (93) — бельгійскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2013)&lt;ref&gt;[https://www.mk.ru/politics/2026/06/20/skonchalsya-nobelevskiy-laureat-fransua-engler.html Скончался нобелевский лауреат Франсуа Энглер]&lt;/ref&gt;.
* [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Барысавіч Іваноў]] (73) — расійскі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Расіі (2011—2016).
* [[27 чэрвеня]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (67) — беларускі паэт&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/society/view/pajshou-z-zhytstsja-vjadomy-belaruski-paet-aljaksandr-kazeka-159760-2026/ Пайшоў з жыцця вядомы беларускі паэт Аляксандр Казека]&lt;/ref&gt;.
* 27 чэрвеня: [[Іван Кушнярук]] (34) — беларускі акцёр тэатру і кіно.

== Ліпень ==
[[Файл:Cherginec.jpg|150px|thumb|[[Мікалай Іванавіч Чаргінец]]]]

* [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі]] (85) — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат.
* [[6 ліпеня]]: [[Уладзіслаў Людвігавіч Місевіч]] (81) — беларускі эстрадны музыкант, заслужаны артыст Беларускай ССР&lt;ref&gt;[https://people.onliner.by/2026/07/07/eshhe-vchera-katalsya-na-rolikax-umer-soosnovatel-legendarnyx-pesnyarov-vladislav-misevich «Еще вчера катался на роликах». Умер сооснователь легендарных «Песняров» Владислав Мисевич]&lt;/ref&gt;.
* [[7 ліпеня]]: [[Мікалай Іванавіч Чаргінец]] (88) — беларускі палітык і пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі (2022)&lt;ref&gt;[https://zviazda.by/news/pamyer-narodny-pismennik-belarusi-mikalay-charginets/ Памёр народны пісьменнік Беларусі Мікалай Чаргінец]&lt;/ref&gt;.
* [[8 ліпеня]]: [[Боні Тайлер]] (75) — брытанская спявачка.
* 8 ліпеня: [[Уолі Фанк]] (87) — амерыканскі астранаўт.
* [[11 ліпеня]]: [[Ліндсі Грэм]] (71) — амерыканскі палітык, сенатар ЗША.
* 11 ліпеня: [[Сусуму Танегава]] (86) — японскі малекулярны біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1987).
* [[12 ліпеня]]: [[Хамад бін Халіфа Аль Тані]] (74) — эмір Катара (1995—2013).
* [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] (54) — беларуская пісьменніца, журналістка.
* 20 ліпеня: [[Кевін Кіган]] (75) — англійскі футбаліст і трэнер.
* [[21 ліпеня]]: [[Олаф Туфтэ]] (50) — нарвежскі вясляр (акадэмічнае веславанне), двухразовы алімпійскі чэмпіён (2004, 2008), двухразовы чэмпіён свету (2001, 2003).
* [[23 ліпеня]]: [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі]] (78) — беларускі кінарэжысёр, сцэнарыст, грамадскі дзеяч.
* [[25 ліпеня]]: [[Леанід Юр’евіч Марголін]] (68) — [[Расія|расійскі]] [[музыкант]]-мультыінструменталіст, [[кампазітар]], [[аранжыроўшчык]]&lt;ref&gt;[https://aif.ru/incidents/umer-kompozitor-muzykant-i-drug-olega-mityaeva-leonid-margolin Умер композитор, музыкант и друг Олега Митяева Леонид Марголин]&lt;/ref&gt;.
* [[30 ліпеня]]: [[Казіміра Прунскене]] (83) — літоўскі дзяржаўны дзеяч, Прэм’ер-міністр Літвы (1990—1991).
* 30 ліпеня: [[Манола Сола]] (62) — іспанскі акцёр.
* 30 ліпеня: [[Іван Іванавіч Ядэшка]] (81) — савецкі баскетбаліст, алімпійскі чэмпіён (1972), чэмпіён свету (1974).
* [[31 ліпеня]]: [[Франка Барэзі]] (66) — італьянскі футбаліст, чэмпіён свету (1982).

== Жнівень ==
[[Файл:Alexander_Milinkevich_03.JPG|thumb|150px|Аляксандр Мілінкевіч]]
* [[3 жніўня]]: [[Мая Тодараўна Кляшторная]] (89) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій.
* 3 жніўня: [[Уладзімір Мікалаевіч Шымаў]] (77) — беларускі вучоны і дзяржаўны дзеяч, [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] (1996—2002).
* [[10 жніўня]]: [[Мікалай Іванавіч Казека]] (76) — беларускі трэнер па фрыстайле, чэмпіён СССР у скачках на батуце, заслужаны трэнер Беларускай ССР (1990).
* [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (79) — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык.
* [[14 жніўня]]: [[Анатоль Мікалаевіч Міхайлаў]] (89) — беларускі вучоны ў галіне медыцыны, доктар медыцынскіх навук (1974), акадэмік НАН Беларусі (2003).
* [[21 жніўня]]: [[Сяргей Іванавіч Касцян]] (85) — беларускі дзяржаўны і палітычны дзеяч.
* [[22 жніўня]]: [[Сійм Калас]] (77) — эстонскі палітык і эканаміст, Прэм’ер-міністр Эстоніі (2002—2003).
* [[25 жніўня]]: [[Долі Партан]] (80) — амерыканская кантры-спявачка, кінаактрыса, філантроп.
* [[26 жніўня]]: [[Петэр Надаш]] (83) — венгерскі празаік, драматург, эсэіст.
* [[27 жніўня]]: [[Ратка Младзіч]] (83) — сербскі ваенны дзеяч, генерал, начальнік штаба [[Войска Рэспублікі Сербскай]] (1992—1995).
* [[28 жніўня]]: [[Харальд V]] (89) — кароль Нарвегіі.
* [[30 жніўня]]: [[Аляксандр Аляксандравіч Міхалевіч]] (87) — беларускі вучоны, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2000).
* 30 жніўня: [[Таццяна Вікенцьеўна Шышкіна]] (69) — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук (1995).

== Верасень ==
* [[7 верасня]]: [[Вадзім Аляксандравіч Папоў]] (86) — беларускі дзяржаўны дзеяч, Старшыня Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (2000—2004, 2007—2008)&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/society/view/u-minsku-razvitvajutstsa-z-belaruskim-palitychnym-i-dzjarzhaunym-dzejacham-vadzimam-papovym-162405-2026/ У Мінску развіталіся з беларускім палітычным і дзяржаўным дзеячам Вадзімам Паповым]&lt;/ref&gt;.
* [[17 верасня]]: [[Сяргей Уладзіміравіч Чэпікаў]] (59) — савецкі і расійскі біятланіст і лыжнік, дзяржаўны дзеяч, двухразовы алімпійскі чэмпіён (1988, 1994).
* [[20 верасня]]: [[Таццяна Дзмітрыеўна Логінава]] (82) — савецкі і беларускі кінааператар, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1984).
* [[23 верасня]]: [[Сяргей Васільевіч Саседаў]] (58) —  расійскі журналіст, музычны крытык&lt;ref&gt;[https://www.eadaily.com/ru/news/2026/09/23/nazvana-prichina-smerti-muzykalnogo-kritika-sergeya-sosedova Названа причина смерти музыкального критика Сергея Соседова]&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Спіс народжаных у 2026 годзе]]

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
{{Афіцыйны сайт}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]]
[[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]]</text>
      <sha1>gpp56cg3qnrelsbz4lbj1c98x8idy1d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2021/2022 «Віталюра» Мінск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>802693</id>
    <revision>
      <id>5204504</id>
      <parentid>5103126</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3416" sha1="qshpmb3lb1r2rlez9un246yrcxs9bkr" xml:space="preserve">У сезоне 2021/2022 баскетбольны клуб «[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]]» з [[Мінск]]а прымаў удзел:
* [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі]] [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі 2021/2022|2021/2022]] ({{Ср}} '''2 месца''').

== Склад каманды ==
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Святаслававіч Азарэвіч|Яўген Азарэвіч]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Даніла Уладзіміравіч Астапенка|Даніла Астапенка]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Антон Сямёнавіч Васілеўскі|Антон Васілеўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Іванавіч Вярбоўскі|Сяргей Вярбоўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Міхайлавіч Габрусевіч|Павел Габрусевіч]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Адысей Рафаэльевіч Дэл’янаў|Адысей Дэл’янаў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Ігнацік]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Алегавіч Канавалік|Яўген Канавалік]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Сяргеевіч Канапацкі|Аляксандр Канапацкі]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзяніс Мікалаевіч Коршук|Дзяніс Коршук]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Аляксандравіч Мароз|Павел Мароз]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Васільевіч Машко|Сяргей Машко]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Віктаравіч Турскі|Ігар Турскі]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Філіп Анатолевіч Якубенка|Філіп Якубенка]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Аляксандравіч Яцук|Юрый Яцук]]

== Трэнеры каманды ==
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Аркадзевіч Фейман|Міхаіл Фейман]] (галоўны трэнер)
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Уладзіміравіч Глебавіч|Уладзімір Глебавіч]]

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20250126044157/https://nbl.by/divisions/respublikanskij/firstdiv/komandy/team/0/83.html?page=0&amp;page2=0 Профіль на сайце nbl.by]
* [http://nbl.by/news/messages/10633-softklub-chempiony-pervogo-diviziona-xvi-chempionata-nbl-u-vitalyura-serebro-serebranka-bronzovye-prizery.html Софтклуб - чемпионы первого дивизиона XVI Чемпионата НБЛ. У Виталюра - серебро, Серебрянка - бронзовые призеры]

== Гл. таксама ==
* [[Сезон 2015/2016 «Віталюра» Мінск]]
* [[Сезон 2022/2023 «Віталюра» Мінск]]

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Сезоны «Віталюр-РДВАР»|2021/2022]]
[[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2021/2022|Віталюр]]
[[Катэгорыя:2021 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:2022 год у Мінску]]</text>
      <sha1>qshpmb3lb1r2rlez9un246yrcxs9bkr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2022/2023 «Віталюра» Мінск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>803073</id>
    <revision>
      <id>5204508</id>
      <parentid>5103127</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:13:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3696" sha1="emv0ekoz3i9vxlkg2q6722fiisgdvdd" xml:space="preserve">У сезоне 2022/2023 баскетбольны клуб «[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]]» з [[Мінск]]а прымаў удзел:
* [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі]] [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі 2022/2023|2022/2023]] ({{Зл}} '''1 месца''').

== Склад каманды ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Нумар !! Баскетбаліст !! Год нараджэння !! Гульні !! Ачкі (сярэдні паказчык) !! Заўвагі
|-
| 47 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Сяргеевіч Канапацкі|Аляксандр Канапацкі]] || 1986 || 18 || 6,3 ||
|-
| 22 || {{Сцяг Беларусі}} [[Дзяніс Мікалаевіч Коршук|Дзяніс Коршук]] || 1978 || 17 || 11,3 ||
|-
| 11 || {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Мікалаевіч Пронін|Павел Пронін]] || 1993 || 16 || 2,8 ||
|-
| 21 || {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Васільевіч Машко|Сяргей Машко]] || 1990 || 15 || 13,2 ||
|-
| 15 || {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Міхайлавіч Габрусевіч|Павел Габрусевіч]] || 1982 || 15 || 6,3 ||
|-
| 1 || {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Аляксандравіч Мароз|Павел Мароз]] || 1988 || 14 || 6,6 ||
|-
| 9 || {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Аляксандравіч Гайдук|Сяргей Гайдук]] || 1986 || 13 || 15,8 ||
|-
| 10 || {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Уладзіміравіч Астапенка|Даніла Астапенка]] || 1990 || 13 || 12,8 ||
|-
| 8 || {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Іванавіч Вярбоўскі|Сяргей Вярбоўскі]] || 1981 || 12 || 4,9 ||
|-
| 6 || {{Сцяг Беларусі}} [[Адысей Рафаэльевіч Дэл’янаў|Адысей Дэл’янаў]] || 1979 || 11 || 1,8 ||
|-
| 23 || {{Сцяг Беларусі}} [[Філіп Анатолевіч Якубенка|Філіп Якубенка]] || 1993 || 10 || 8,5 ||
|-
| 55 || {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Генадзьевіч Барысёнак|Дзмітрый Барысёнак]] || 1997 || 10 || 7,1 || Прыйшоў у каманду падчас сезона
|-
| 33 || {{Сцяг Беларусі}} [[Ігар Віктаравіч Турскі|Ігар Турскі]] || 1993 || 5 || 4,6 ||
|-
| 96 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Ігнацік]] || 1982 || 1 || 6,0 ||
|}

== Трэнеры каманды ==
* {{Сцяг Беларусі}} [[Мікалай Уладзіміравіч Факееў|Мікалай Факееў]] (галоўны трэнер)
* {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Уладзіміравіч Астапенка|Даніла Астапенка]]

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20250126044157/https://nbl.by/divisions/respublikanskij/firstdiv/komandy/team/0/83.html?page=0&amp;page2=0 Профіль на сайце nbl.by]

== Гл. таксама ==
* [[Сезон 2021/2022 «Віталюра» Мінск]]
* [[Сезон 2023/2024 «Віталюра» Мінск]]

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Сезоны «Віталюр-РДВАР»|2022/2023]]
[[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2022/2023|Віталюр]]
[[Катэгорыя:2022 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:2023 год у Мінску]]</text>
      <sha1>emv0ekoz3i9vxlkg2q6722fiisgdvdd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2023/2024 «Віталюра» Мінск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>803074</id>
    <revision>
      <id>5204510</id>
      <parentid>5103128</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3784" sha1="g9wc3so91xit5yd9aj50bzl2kj0sgjn" xml:space="preserve">У сезоне 2023/2024 баскетбольны клуб «[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]]» з [[Мінск]]а прымаў удзел:
* [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі]] [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі 2023/2024|2023/2024]] ({{Зл}} '''1 месца''').

== Склад каманды ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Нумар !! Баскетбаліст !! Год нараджэння !! Гульні !! Ачкі (сярэдні паказчык) !! Заўвагі
|-
| 23 || {{Сцяг Беларусі}} [[Філіп Анатолевіч Якубенка|Філіп Якубенка]] || 1993 || 18 || 8,8 ||
|-
| 47 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Сяргеевіч Канапацкі|Аляксандр Канапацкі]] || 1986 || 18 || 8,8 ||
|-
| 21 || {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Васільевіч Машко|Сяргей Машко]] || 1990 || 17 || 12,1 ||
|-
| 1 || {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Аляксандравіч Мароз|Павел Мароз]] || 1988 || 17 || 7,4 ||
|-
| 33 || {{Сцяг Беларусі}} [[Мікіта Віталевіч Баранаў|Мікіта Баранаў]] || 1999 || 15 || 10,5 || Прыйшоў у каманду падчас сезона
|-
| 55 || {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Віктаравіч Тумашык|Дзмітрый Тумашык]] || 1988 || 15 || 7,9 || Прыйшоў у каманду падчас сезона
|-
| 15 || {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Міхайлавіч Габрусевіч|Павел Габрусевіч]] || 1982 || 15 || 4,7 ||
|-
| 6 || {{Сцяг Беларусі}} [[Адысей Рафаэльевіч Дэл’янаў|Адысей Дэл’янаў]] || 1979 || 14 || 2,5 ||
|-
| 9 || {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Аляксандравіч Гайдук|Сяргей Гайдук]] || 1986 || 13 || 11,5 ||
|-
| 10 || {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Уладзіміравіч Астапенка|Даніла Астапенка]] || 1990 || 9 || 9,2 ||
|-
| 22 || {{Сцяг Беларусі}} [[Дзяніс Мікалаевіч Коршук|Дзяніс Коршук]] || 1978 || 7 || 6,0 ||
|-
| 11 || {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Яўгенавіч Супрон|Уладзіслаў Супрон]] || 2005 || 5 || 3,2 || Прыйшоў у каманду падчас сезона
|-
| 96 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Ігнацік]] || 1982 || 1 || 0,0 ||
|}

== Трэнеры каманды ==
* {{Сцяг Беларусі}} [[Мікалай Уладзіміравіч Факееў|Мікалай Факееў]] (галоўны трэнер, да студзеня 2024 года)
* {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Уладзіміравіч Астапенка|Даніла Астапенка]] (галоўны трэнер, са студзеня 2024 года)

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20250126044157/https://nbl.by/divisions/respublikanskij/firstdiv/komandy/team/0/83.html?page=0&amp;page2=0 Профіль на сайце nbl.by]

== Гл. таксама ==
* [[Сезон 2022/2023 «Віталюра» Мінск]]
* [[Сезон 2024/2025 «Віталюра» Мінск]]

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Сезоны «Віталюр-РДВАР»|2023/2024]]
[[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2023/2024|Віталюр]]
[[Катэгорыя:2023 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:2024 год у Мінску]]</text>
      <sha1>g9wc3so91xit5yd9aj50bzl2kj0sgjn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2024/2025 «Віталюра» Мінск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>803075</id>
    <revision>
      <id>5204511</id>
      <parentid>5103130</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:24:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3567" sha1="epq00il1t0my4wotg77dmxnauxyise6" xml:space="preserve">У сезоне 2024/2025 баскетбольны клуб «[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]]» з [[Мінск]]а прымаў удзел:
* [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі]] [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі 2024/2025|2024/2025]] ({{Зл}} '''1 месца''').

== Склад каманды ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Нумар !! Баскетбаліст !! Год нараджэння !! Гульні !! Ачкі (сярэдні паказчык) !! Заўвагі
|-
| 21 || {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Васільевіч Машко|Сяргей Машко]] || 1990 || 21 || 10,8 ||
|-
| 47 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Сяргеевіч Канапацкі|Аляксандр Канапацкі]] || 1986 || 21 || 10,2 ||
|-
| 10 || {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Уладзіміравіч Астапенка|Даніла Астапенка]] || 1990 || 20 || 13,9 ||
|-
| 33 || {{Сцяг Беларусі}} [[Мікіта Віталевіч Баранаў|Мікіта Баранаў]] || 1999 || 20 || 11,9 ||
|-
| 23 || {{Сцяг Беларусі}} [[Філіп Анатолевіч Якубенка|Філіп Якубенка]] || 1993 || 19 || 11,2 ||
|-
| 8 || {{Сцяг Беларусі}} [[Мікалай Уладзіміравіч Факееў|Мікалай Факееў]] || 1984 || 17 || 6,7 || Прыйшоў у каманду падчас сезона
|-
| 11 || {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Яўгенавіч Супрон|Уладзіслаў Супрон]] || 2005 || 17 || 4,9 ||
|-
| 96 || {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Аляксандравіч Гайдук|Сяргей Гайдук]] || 1986 || 16 || 11,3 ||
|-
| 6 || {{Сцяг Беларусі}} [[Адысей Рафаэльевіч Дэл’янаў|Адысей Дэл’янаў]] || 1979 || 16 || 7,4 ||
|-
| 9 || {{Сцяг Беларусі}} [[Акім Ягоравіч Гайдук|Акім Гайдук]] || 2008 || 10 || 1,1 ||
|-
| 15 || {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Міхайлавіч Габрусевіч|Павел Габрусевіч]] || 1982 || 9 || 3,4 ||
|-
| 8 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Дзмітрыевіч Пагірэйчык|Аляксей Пагірэйчык]] || 1994 || 1 || 8,0 || Прыйшоў у каманду і пакінуў каманду падчас сезона
|}

== Трэнеры каманды ==
* {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Уладзіміравіч Астапенка|Даніла Астапенка]] (галоўны трэнер)
* {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Міхайлавіч Габрусевіч|Павел Габрусевіч]]

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20250126044157/https://nbl.by/divisions/respublikanskij/firstdiv/komandy/team/0/83.html?page=0&amp;page2=0 Профіль на сайце nbl.by]

== Гл. таксама ==
* [[Сезон 2023/2024 «Віталюра» Мінск]]
* [[Сезон 2025/2026 «Віталюра» Мінск]]

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Сезоны «Віталюр-РДВАР»|2024/2025]]
[[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2024/2025|Віталюр]]
[[Катэгорыя:2024 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:2025 год у Мінску]]</text>
      <sha1>epq00il1t0my4wotg77dmxnauxyise6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2025/2026 «Віталюра» Мінск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>808644</id>
    <revision>
      <id>5204512</id>
      <parentid>5147903</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3767" sha1="skrquv93e3v42hjo71lkil9phrqlnar" xml:space="preserve">У сезоне 2025/2026 баскетбольны клуб «[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]]» з [[Мінск]]а прымаў удзел:
* [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі]] [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі 2025/2026|2025/2026]] (3 месца ў рэгулярным сезоне, вылет з чвэрцьфінала плэй-оф).

== Склад каманды ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Нумар !! Баскетбаліст !! Год нараджэння !! Гульні !! Ачкі (сярэдні паказчык) !! Заўвагі
|-
| 47 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Сяргеевіч Канапацкі|Аляксандр Канапацкі]] || 1986 || 17 || 6,2 ||
|-
| 55 || {{Сцяг Беларусі}} [[Юрый Аляксандравіч Ігнацьеў|Юрый Ігнацьеў]] || 1991 || 15 || 12,8 || Прыйшоў у каманду падчас сезона
|-
| 10 || {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Уладзіміравіч Астапенка|Даніла Астапенка]] || 1990 || 15 || 9,6 ||
|-
| 21 || {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Васільевіч Машко|Сяргей Машко]] || 1990 || 15 || 7,9 ||
|-
| 8 || {{Сцяг Беларусі}} [[Мікалай Уладзіміравіч Факееў|Мікалай Факееў]] || 1984 || 15 || 3,9 ||
|-
| 23 || {{Сцяг Беларусі}} [[Філіп Анатолевіч Якубенка|Філіп Якубенка]] || 1993 || 14 || 6,9 ||
|-
| 22 || {{Сцяг Беларусі}} [[Мікіта Сяргеевіч Платонаў|Мікіта Платонаў]] || 1999 || 13 || 5,5 ||
|-
| 6 || {{Сцяг Беларусі}} [[Адысей Рафаэльевіч Дэл’янаў|Адысей Дэл’янаў]] || 1979 || 12 || 4,9 ||
|-
| 15 || {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Міхайлавіч Габрусевіч|Павел Габрусевіч]] || 1982 || 11 || 3,6 ||
|-
| 33 || {{Сцяг Беларусі}} [[Мікіта Віталевіч Баранаў|Мікіта Баранаў]] || 1999 || 10 || 8,9 ||
|-
| 11 || {{Сцяг Камеруна}} [[Мертэнс Херман]] || 2001 || 6 || 18,5 || Прыйшоў у каманду падчас сезона
|-
| 1 || {{Сцяг Беларусі}} [[Цімафей Сяргеевіч Карпук|Цімафей Карпук]] || 2002 || 6 || 16,2 || Прыйшоў у каманду падчас сезона
|-
| 96 || {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Аляксандравіч Гайдук|Сяргей Гайдук]] || 1986 || 6 || 11,0 ||
|}

== Трэнеры каманды ==
* {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Уладзіміравіч Астапенка|Даніла Астапенка]] (галоўны трэнер)
* {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Міхайлавіч Габрусевіч|Павел Габрусевіч]]

== Гл. таксама ==
* [[Сезон 2024/2025 «Віталюра» Мінск]]
* [[Сезон 2026/2027 «Віталюра» Мінск]]

{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20250126044157/https://nbl.by/divisions/respublikanskij/firstdiv/komandy/team/0/83.html?page=0&amp;page2=0 Профіль на сайце nbl.by]

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Сезоны «Віталюр-РДВАР»|2025/2026]]
[[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2025/2026|Віталюр]]
[[Катэгорыя:2025 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:2026 год у Мінску]]</text>
      <sha1>skrquv93e3v42hjo71lkil9phrqlnar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Слабодка (Ліда)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811147</id>
    <revision>
      <id>5204604</id>
      <parentid>5168306</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:11:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11553" sha1="exmd83nf546ahmwyz13m72v3vy83car" xml:space="preserve">{{значэнні|Слабодка (значэнні)}}
{{значэнні|Слабада (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
|скасаваны             = так
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Слабодка
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = Беларусь
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Гродзенская
|раён                  = Лідскі
|сельсавет             = 
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = Дварцовая Слабада, Слабада
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 505
|год перапісу          = 1897
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = [[праваслаўе|праваслаўныя]], [[іўдаізм|іўдзеі]], [[каталіцтва|католікі]]
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 
}}
'''Слабо́дка''' (гістарычная назва — '''Дварцо́вая Слабада́''', пазней '''Слабада́''') — гістарычны мікрараён (харонім) у заходняй частцы горада [[Ліда]], аддзелены ад цэнтра чыгуначнай магістраллю.

== Гісторыя ==
У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] вёска Дварцовая Слабада ўваходзіла ў склад каралеўскіх уладанняў Замкавага двара, рэзідэнцыі [[Лідскі стараста|лідскага старасты]]. Пасля падзелаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у 1795 годзе гэтыя землі перайшлі ў скарб [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]&lt;ref name=&quot;khoronimy&quot;&gt;{{cite web|title=Лидские городские хоронимы|url=https://lixmuseum.by/ru/lidskie-gorodskie-horonimy/|publisher=Лідскі гісторыка-мастацкі музей|date=2021-03-15|accessdate=2026-07-20|lang=ru|archive-date=27 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220427052313/https://lixmuseum.by/ru/lidskie-gorodskie-horonimy/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Каля 1860 года ўлады вырашылі заснаваць на землях Дварцовай Слабады калонію. Згодна з папулярнай гарадской легендай, запісанай лідскім краязнаўцам [[Уладзіслаў Абрамовіч|Уладзіславам Абрамовічам]], першапачаткова тут памылкова пасялілі чатыры яўрэйскія сям’і (Ліпнішскія, Баруховічы і іншыя). Калі высветлілася, што землі прызначаліся для праваслаўных жыхароў, яўрэі нібыта прынялі праваслаўе, каб захаваць выдзеленыя ўчасткі па 20 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]], і змянілі прозвішчы: Ліпнішскія сталі Ліпінскімі, Баруховічы — Барысевічамі, а яшчэ адзін з пасяленцаў узяў прозвішча Крыжаноўскі. У 1866 годзе гэтыя ўчасткі былі перададзены ім на выкуп&lt;ref name=&quot;abramovich&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Уладзіслаў Абрамовіч|Абрамовіч У.]] |загаловак=Слабодка — прадмесце Ліды |выданне=[[Лідскі летапісец]] |тып=часопіс |год=2014 |нумар=1 (65) |старонкі=65—66|спасылка=https://pawet.net/library/history/city_district/cplida/slabada/%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0_-_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%86%D0%B5_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%8B.html}}&lt;/ref&gt;. Аднак сучасныя даследчыкі адзначаюць, што ў рэчаіснасці на гэтых землях былі паселены [[кантаністы]] — яўрэйскія салдаты, якія адслужылі 25 гадоў у царскай арміі. Яны яшчэ ў маленстве былі пераведзены ў праваслаўе і пасля заканчэння службы атрымлівалі зямлю, ствараючы шматлікія сем’і з праваслаўнымі славянкамі&lt;ref name=&quot;khoronimy&quot;/&gt;.

З пракладкай праз Ліду чыгуначных ліній [[Вільня]] — [[Лунінец]] (1883—1884 гады) і [[Маладзечна]] — [[Ваўкавыск]] (1903—1905 гады) пачалося імклівае развіццё Слабады. Сем’і пасяленцаў атрымалі добрыя заробкі на будаўніцтве, паступова змяніўшы род дзейнасці з сельскай гаспадаркі на абслугоўванне транспартнай інфраструктуры. Паводле перапісу 1897 года ў Дварцовай Слабадзе налічвалася 505 жыхароў, з якіх 68 былі яўрэямі. На пачатку XX стагоддзя тут пражывалі шматлікія праваслаўныя сем’і: Ліпінскія, Анацкія, Дарашкевічы, Калясінскія, Крыжаноўскія, Лучко, Тарашчукі, Чайкоўскія і іншыя&lt;ref name=&quot;khoronimy&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;lauresh&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л. Л.]] |загаловак=Ліда ўчора і сёння: гісторыя горада ў выявах |месца=Ліда |выдавецтва=Лідская друкарня |год=2013 |старонак=152 |isbn=978-985-6437-29-1}}&lt;/ref&gt;.

Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] прыметнік «Дварцовая» знік з ужытку, і раён стаў называцца Слабодкай, а пазней проста Слабадой. У 1920—1930-я гады мікрараён актыўна забудоўваўся дзякуючы танным зямельным участкам і спрыяльнаму экалагічнаму размяшчэнню. Інфраструктура паселішча значна пашырылася: з’явіліся ўласныя крамы, аптэчны склад, лазня (якая належала чыгунцы), паліцэйскі [[пастарунак]] і добраахвотная пажарная ахова са сваёй вежай&lt;ref name=&quot;abramovich&quot;/&gt;. У сферы адукацыі пачала працаваць сямікласная грамадская школа (сучасная сярэдняя школа № 10). У 1938 годзе была створана прыватная гімназія [[Асаднікі|асаднікаў]], якая часова размяшчалася ў былым будынку школы па вуліцы Каштанавай (сучасная [[Вуліца Паўліка Марозава (Ліда)|вуліца Паўліка Марозава]]). Для гімназіі пачалі ўзводзіць новы будынак на вуліцы Школьнай, але да 1939 года працы не былі завершаны (пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] будынак дабудавалі як Дом афіцэраў)&lt;ref name=&quot;lauresh&quot;/&gt;.

У 1932 годзе дзякуючы старанням ксяндза-вікарыя [[Станіслаў Мажэйка|Станіслава Мажэйкі]] на Слабодцы паўстала каталіцкая парафія і быў пабудаваны драўляны [[Слабадскі касцёл (Ліда)|Слабадскі касцёл]]. У 1936 годзе Гарадская рада выдзеліла два гектары зямлі для заснавання [[Слабадскія могілкі (Ліда)|могілак]]. Згодна з успамінамі краязнаўцаў, першым на іх быў пахаваны рабочы, які падчас абгароджвання тэрыторыі жартам пытаўся ў калегі, хто з іх першым ляжа ў гэтую зямлю&lt;ref name=&quot;abramovich&quot;/&gt;.

Доўгі час далейшае развіццё Слабодкі стрымлівалася адсутнасцю зручнай дарожнай сувязі з цэнтрам горада, бо раён быў адрэзаны чыгуначнымі каляямі з інтэнсіўным рухам. Транспартная праблема была вырашана ў 1973 годзе з пабудовай аўтамабільнага [[віядук]]а. Сучасная Слабада візуальна і функцыянальна падзелена на дзве зоны мяжой па вуліцы Максіма Горкага: усходнюю частку складае прыватная аднапавярховая забудова з агародамі, а заходнюю — шматпавярховыя цагляныя і блокавыя дамы&lt;ref name=&quot;khoronimy&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Мікрараёны Ліды]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Ліды]]</text>
      <sha1>exmd83nf546ahmwyz13m72v3vy83car</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ынталы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812990</id>
    <revision>
      <id>5204377</id>
      <parentid>5184297</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:49:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="430" sha1="adkciwqfx11x6r12yxhhb1taxaapro8" xml:space="preserve">== Акмолінская вобласць ==
* [[Ынталы (Акмолінская вобласць)]]
== Карагандзінская вобласць ==
* [[Ынталы (Жанааркінскі раён)]]
* [[Ынталы (Карагандзінская вобласць)]]
== Паўладарская вобласць ==
* [[Ынталы (Паўладарская вобласць)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>adkciwqfx11x6r12yxhhb1taxaapro8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204381</id>
      <parentid>5204377</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:51:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Карагандзінская вобласць */</comment>
      <origin>5204381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="419" sha1="5lhwrt9j2zio6xkwp8ckw3nf0pmd3ve" xml:space="preserve">== Акмолінская вобласць ==
* [[Ынталы (Акмолінская вобласць)]]
== Карагандзінская вобласць ==
* [[Ынталы (Жанааркінскі раён)]]
* [[Ынталы (Каркаралінскі раён)]]

== Паўладарская вобласць ==
* [[Ынталы (Паўладарская вобласць)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>5lhwrt9j2zio6xkwp8ckw3nf0pmd3ve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Францір</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814173</id>
    <revision>
      <id>5204516</id>
      <parentid>5204239</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:51:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вялікая мяжа Еўропы ў XV—XVIII стагоддзях */</comment>
      <origin>5204516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34629" sha1="gcc08svohprbl913q345v9lnxs92dbq" xml:space="preserve">{{Арфаграфія|патрэбна вычытка}}
[[Файл:The Cow Boy 1888.jpg|міні|Амерыканскі каўбой 1888 г.]]
'''Францір''' (ад {{Lang-en|frontier}}— «мяжа», «памежная тэрыторыя», ад фр. — «пярэдні шыхт у баявым гуфе») — тэрыторыя на мяжы двух розных грамадстваў. У адрозненні ад сталых граніц, абапертых на натуральных (рэкі, моры, пушчы, горы) і штучных геаграфічных аб’ектах (умацаваннях, шчыльнай сетцы паселішчаў) гэта рухомая мяжа, пераходная зона, якая, як правіла, разлеглая і аддаленая ад палітычных цэнтраў геаграфічна, слаба заселеная і дрэнна інтэграваная ў дзяржаўныя структуры. Яна мае дынамічны характар і характарызуецца высокім узроўнем канфліктаў пры ўзаемадзеяння розных, часта варожых, культур. Да францірных супольнасцяў адносяцца: іспанскія і партугальскія паселішчы падчас [[Рэканкіста|Рэканкісты]] і [[Каланізацыя|каланізацыі]] Новага Свету, гарадскія казакі (полацкія, віцебскія, себежскія і інш.) і [[панцырныя баяры]] ВКЛ на мяжы з Маскоўскай дзяржавай і татарамі (у дакументах ВКЛ 15-17 ст. любая ваенная мяжа называецца «украіна»), запарожскія, данскія, сібірскія, і інш. [[Казацтва|казакі]] і пасяленцы, харвацка-сербскія супольсці на [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|аўстрыйскай ваеннай мяжы]], амерыканскія і канадскія першапраходцы, [[Буры|афрыканскія буры]], [[:ru:Гаучо|аргентынскія гаўча]] і інш.

== Тэорыя франціра ==
12 ліпеня 1893 года падчас [[Сусветная выстаўка (1893)|Сусветнай выставы]] ў [[Чыкага]], на з’ездзе [[Американська історична асоціація|Амерыканскай гістарычнай асацыяцыі,]] прафесар [[Вісконсінскі ўніверсітэт у Мадысане|Універсітэта Вісконсіна]] Фрэдэрык Тэрнер у сваім дакладзе «Значэнне мяжы ў гісторыі Злучаных Штатаў» высунуў гіпотэзу аб тым, што амерыканскае грамадства, у прыватнасці, такія яго рысы, як [[дэмакратыя]] і [[індывідуалізм]], амерыканская выключнасць, былі сфарміраваны ў першую чаргу абшарамі [[Дзікі Захад|Дзікага Захаду]], умовамі памежжа і пастаяннай экспансіяй еўрапейскіх пасяленцаў на захад. Даклад выклікаў гарачую і беспрэцэдэнтна працяглую дыскусію. На працягу наступных дзесяцігоддзяў тэорыя франціра была значна развіта і пашырана паслядоўнікамі Тэрнера, балазе [[Тэадор Рузвельт|Т. Рузвельт]] і [[Томас Вудра Вільсан|Ў. Вільсан]] былі па адукацыі гісторыкамі і гэтыя тэзісы добра клаліся ў палітычную рыторыку.&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20150925102552/http://zgroup.com.ua/article.php?articleid=1357|загаловак=Ігор Чорновол. Теорія фронтиру.}}&lt;/ref&gt;

Тэрнер вызначыў памежную зону як зону рассялення экспансіўнай часткі грамадства на рубяжах сутыкнення паміж «[[цывілізацыя]]й» і «[[варварства]]м», дзе грамадскія структуры і ўрад альбо не сфарміраваныя, альбо недастаткова жорстка структураваныя. Адсутнасць свабодных зямель на Усходзе ЗША, іх велізарныя запасы на Захадзе і імкненне да свабоды ўсё далей і далей адсоўвалі мяжу паселішчаў у глыбіню кантынента. Больша таго ім упершыню заўважана і ўжыта метафара міграцыі як «паравога клапана», дзякуючы якому ЗША ўдалося пазбегнуць абвастрэння класавай барацьбы ў адрозенні ад Еўропы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Ігор Чорновол. Теорія фронтиру.}}&lt;/ref&gt;. Як удакладніў {{Не перакладзена|Рей Аллен Біллінґтон|Рей Аллен Біллінґтон|en|Ray Allen Billington}}, францірная мяжа — гэта «геаграфічны рэгіён, які прылягае да незаселеных рэгіёнаў кантынента, дзе нізкая шчыльнасць насельніцтва і незвычайна багатыя прыродныя рэсурсы, якія яшчэ не выкарыстоўваюцца, даюць малазабяспечаным выключны шанец палепшыць сваё сацыяльнае і эканамічнае становішча».

Паступова ўяўленне Тэрнера пра фронцір як паселішча на нібыта «свабодных» землях на мяжы паміж «цывілізацыяй» і «варварствам» змянілася да непазнавальнасці. «Індзейцы» зараз не разглядаюцца як «дзікуны», чорныя амерыканцы і жанчыны так сама прымалі ўдзел у засваенні [[Дзікі Захад|Дзікага Захаду]], а [[піянер]]ы і капіталісты ХІХ-ХХ ст. праводзілі генацыд абарыгенаў і вельмі нашкодзілі экалогіі. Цяпер даследчыкі ў асноўным звяртаюцца тэзы выказанай ў 1911 годзе Оўэн Лацімор, які прапанаваў ідэю фронціру як зоны інтэнсіўнага ўзаемадзеяння паміж рознымі культурамі. Як вызначыла амерыканская літаратурная гісторычка {{Не перакладзена|Аннет Колодни|Аннет Колодни|en|Annette Kolodny}}, памежная зона — гэта «абмежаваная прастора зменлівых каштоўнасцей, дзе розныя культуры ўпершыню сутыкаюцца з „іншасцю“ і ўспрымаюць, адаптуюць або прыручаюць яе».

== Амерыканскі францір ==

У гісторыі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], мяжа — гэта зона развіцця [[Дзікі Захад|Дзікага Захаду]], размешчаная на тэрыторыі сучасных штатаў [[Паўночная Дакота]], [[Паўднёвая Дакота]], [[Мантана]], [[Ваёмінг]], [[Каларада]], [[Канзас]], [[Небраска]] і [[Тэхас]], якая паступова пашыралася і рухалася на захад — аж да ўзбярэжжа Ціхага акіяна. Пасля перамогі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|вайне за незалежнасць]] і падпісання [[Парыжскі мір (1783)|Версальскага мірнага дагавора ў 1783 г.]] [[Бюро перапісу насельніцтва ЗША]] вызначыла францір як мяжу, за якой шчыльнасць насельніцтва складае менш за 2 чалавекі на квадратную мілю.

[[Парыжскі мір (1783)|У 1811 годзе]] Злучаныя Штаты атрымалі фармальны кантроль над брытанскімі тэрыторыямі на захад ад [[Апалачы|Апалачаў]] . Тысячы пасяленцаў ужо дасягнулі [[Кентукі]], [[Тэнесі|Тэнэсі]] і прылеглых тэрыторый. Некаторыя землі ў [[Агая|Агаё]], такія як Вірджынская ваенная акруга і Заходні рэзерв Канэктыкута, выкарыстоўваліся ў якасці ўзнагарод для ветэранаў вайны. Спосаб афіцыйнага ўключэння гэтых новых памежных рэгіёнаў у склад нацыянальнай тэрыторыі быў галоўным пытаннем для [[Кантынентальны кангрэс|Кантынентальнага кангрэса]] ў 1780 годзе і часткова вызначаўся Паўночна-Заходнім планам (1787 г.). Паўднёва-заходнія тэрыторыі таксама станавіліся месцам прызначэння для новых пасяленцаў.

На працягу наступнага стагоддзя сотні тысяч пасяленцаў (першапраходцаў) былі ўцягнутыя ў пашырэнне штата на гэтыя тэрыторыі і іншыя землі, якія былі пасля набыты ([[Луізіянская купля|Купля Луізіяны]], [[Дагавор Гуадалупе-Ідальга|Саступка паўночнай Мексікі]], [[Купля Гадсдэна]] і г.д.). Пытанне аб тым, ці будзе мяжа [[Канзас]]а рабскай ці свабоднай, стала іскрай, якая паклала пачатак [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайне]]. Да 1860 года паўночныя дэмакраты ў асноўным прасоўвалі ідэю спрашчэння працэсу набыцця зямлі, у той час як паўднёвыя вігі і дэмакраты адхілялі яе. Паўднёўцы выступалі супраць [[Гомстэд-акт|Закона аб гомстэдзе]], бо ён падтрымліваў рост свабодных фермераў, якія маглі супрацьстаяць рабству.[[Файл:Map of Santa Fe Trail-NPS.jpg|міні|Мапа мексікана-амерыканскага шляху на Санта Фэ на Дзікім Захадзе]][[Рэспубліканская партыя ЗША]], якая прыйшла да ўлады ў 1860 годзе, праводзіла палітыку раздачы таннай зямлі, найважнейшым крокам у якой быў Закон аб [[Гомстэд-акт|гомстэдзе]] 1862 года, які разам з зямельнымі грантамі для чыгункі адкрыў шлях да таннай (але не бясплатнай) зямлі. Пасля сканчэння грамадзянскай вайны на Захад хлынула плыня шукальнікаў зямлі і [[Абвешчаны лёс|долі]] не толькі з ЗША, але і еўрапейскіх эмігрантаў з [[:ru:Американцы ирландского происхождения|Ірландыі]], [[:ru:Американцы немецкого происхождения|Германіі]], Скандынавіі, Польшчы, Італіі і інш. Сетка дарог, паселішчаў і ферм з кожным годам ушчыльнялася і пакрыла ўсю тэрыторыю ЗША. Да 1890 года франціраная лінія разарвалася на асобныя кавалкі і знікла.

Фронцір пакінуў свой след у папулярнай культуры: падзеі асваення новых зямель выкарыстоўваліся ў прыгодніцкіх раманах, серыялах пра [[Дзікі Захад]] і [[вестэрн]]ах.

== Вялікая мяжа Еўропы ў XV—XVIII стагоддзях ==
[[Файл:Polonha - Dinastia Jagellon.png|міні|ВКЛ і яго суседзі пры Ягелонах.]]
Адным з прыкладаў франціра, якое мае непасрэднае дачыненне да Беларусі і Украіны, была Вялікая мяжа Еўропы ў XV—XVIII стагоддзях ва Усходняй Еўропе і на [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|Балканах]]. Пачынаючы XV да XVІІІ ст. на мяжы [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] з [[Залатая Арда|Ардой,]] [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай]] і [[Асманская імперыя|Атаманскай]] дзяржавамі і іх сатэлітамі існавала зона пастаяннага супрацьстаяння і ваеннай напружанасці. Войны ішлі з невялікімі перапынкамі некалькі стагоддзяў, што стварыла вылюдненыя ваенныя «украіны» — францірныя тэрыторыі не толькі ў [[Дзікае поле|Дзікім полі]] але і памежнай з [[Маскоўская дзяржава|Масквой]] лясной зоне верхняга Падняпроўя і Падзвіння, што ў значнай ступені вызначыла гістарычны лёс усіх «народаў на памежжы». Межы ВКЛ на Беларускім і Украінскім адцінку былі пачаткова часткай Вялікага стэпавага рубяжа і мяжой з Ардой, потым усходняй і паўднёвай мяжой Заходняга свету (кіруючыя колы ВКЛ былі каталікамі) з Усходам: Тартарыяй, Масквой, Асманскай імперыяй і саюзных ім качэўнікаў-[[Татары|мусульман]], [[Башкіры|паганцаў]] і [[Калмыкі|будыстаў]].
[[Файл:Polish-Lithuania map (1450-1600).svg|міні|Мяжа ВКЛ з Маскоўскай дзяржавай 1450—1600]]
[[Файл:Восточная Европа в первой половине XVI века.gif|міні|Мапа Усходняй і Цэнтральнай Еўропы пп. XVI ст.]]
Паводле падлікаў [[Мікалай Аляксандравіч Волкаў|М. Волкава]] ў к. 15 - пп.17 ст. у дакументах з ВКЛ (пакуль яны яшчэ карысталіся старабеларускай тэрміналогіяй) «украінай» часцей усяго называліся «ваеннае памежжа»: Віцебск (90) Полацк (68) і Кіеў (64)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=пол.|url=https://www.academia.edu/176087107/_Ukraina%CB%AE_w_Wielkim_Ksi%C4%99stwie_Litewskim_od_ko%C5%84ca_XV_do_po%C5%82owy_XVII_wieku|title=„Ukrainaˮ w Wielkim Księstwie Litewskim  od końca XV do połowy XVII wieku|author=Volkau M.}}&lt;/ref&gt;, асабліва шмат станавілася ўзгадак падчас войнаў з Масквой у прыватнасці [[Лівонская вайна|Лівонскай]], пазней са шведамі і ізноў з маскоўцамі. Геаграфічнае прывязка да сучаснай [[Украіна|Украіны]] і размежаванне па колерах русі ВКЛ на &quot;Белую&quot; і &quot;Чырвоную&quot; адбылося толькі падчас [[Паўстанне Хмяльніцкага|паўстання Хмельніцкага]]. Разам з упадкам дзяржаўнасці ВКЛ, паланізацыяй і русіфікацыяй тэрмін «украіна» у дакументах замяніла польскае «пагранічча» і маскоўскія «рубеж», ці «кардон». У польскай традыцыі з ХІХ ст. для ўсходняга памежжа Рэчы Паспалітай ўжываецца тэрмін «крэсы»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Drożdżewicz L., Wschodnia geografia historyczna, „Znad Wilii”, nr 4 (60), 2014, s. 146.}}&lt;/ref&gt;, які для беларусаў і ўкраінцаў з’яўляецца абразлівым выразам [[Каланіяльнасць улады|каланіяльнасці]]. Балазе ен не гістарычны - не сустракаецца ў крыніцах да к.18 ст.

[[Маскоўская дзяржава]] у Сярэднявеччы і Раннім Новым часе не лічылася і не лічыла сябе часткай Еўропы. Толькі 1730 г. шведскі афіцэр на расейскай службе Стахленберг прапанаваў перанесці геаграфічныя межы Еўрейскага кантынента з [[Дон]]а і [[Дняпро|Дняпра]] на раку [[Урал (рака)|Урал]] і [[Уральскія горы|аднайменныя горы]]. Падхапіўшы гэту заяву, расейскія імператарыца [[Ганна Іванаўна]] і яе наступнікі на троне пачалі патрабаваць ад еўрапейскіх паслоў прызнання іх ўладанняў часткай [[Еўропа|Еўропейскага кантыненту]]&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://ia600109.us.archive.org/33/items/davies-norman-europe-a-history-1997/Davies%2C%20Norman%20-%20Europe%20-%20A%20History%20%281997%29.pdf|загаловак=Dawies N. Europe: A History (1997)  Pimlico, London. p. 33}}&lt;/ref&gt;. Неглядзячы на тое, што географы спрачаліся яшчэ пару стагоддзяў, расіяне дамагліся свайго. [[Маскоўская дзяржава]] запазычыла запарожскую казацкую арганізацыю, еўрапейскія тэхналогіі і падначаліўшы іх цэнтралізаванай дзяржаве, зрабіла эфектыўны механізм па заснаванні вайковых пунктаў і ахове каланіяльных земляробчых паселішчаў спачатку ў сваёй еўрапейскай лесастэпавой зоне, а потым ў [[Каланізацыя Сібіры|Сібір]]&lt;nowiki/&gt;ы. З праваслаўных каланістаў вакол расейскіх астрогаў фармаваліся францірныя супольнасці, якія забяспечвалі царам кантроль над вялізнымі абшарамі, працу руднікоў, промыслаў і падаткаабкладанне нешматлікіх тубыльскіх качавых і паляўнічых пляменаў. Аднак да другой паловы ХІХ пачатку ХХ ст. значных дабраахвотных плыняў еўрапейскіх каланістаў, апроч [[Стараверы|старавераў,]] за Урал не было і Расейская дзяржава забяспечвала патрэбы ў працоўнай сіле на сібірскіх рудніках катаржанамі і палоннымі.

Францір ніколі не быў пастаянным.— стагоддзямі ён рухалася то ў адзін бок, то ў другі. Мяжа таксама не была непраходнай перашкодай — як этнічна, так і культурна. Гэта была зона актыўнага культурнага ўзаемадзеяння і ўзаемнага запазычання, і контуры самой мяжы амаль ніколі не былі выразнымі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Дашкевич Я. Україна між Сходом і Заходом (XIV—XVIII ст.) // Записки НТШ. — Львів, 1991. — Т. 222. — С. 28-44.}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Expansion de l'Empire ottoman en Europe centrale (1526 - 1568).png|міні|Экспансія [[Асманская імперыя|Атаманскай імперыі]] на Балканах у XVI ст.]]

=== Лес нешляхецкіх тэрытарыяльных вайсковых карпарацый у Еўропе. ===
Вялікі Рубеж адыграў важную ролю ў фарміраванні ўкраінскага казацтва. Сучасныя гістарычныя даследаванні даказваюць велізарнае падабенства паміж украінскімі казакамі і іншымі падобнымі ваенна-карпаратыўнымі супольнасцямі, якія існавалі адначасова з імі ў Еўропе: [[Харватыя|харвацкімі]] [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|памежнікамі]], [[Венгрыя|венгерскімі]] [[Гайдукі|гайдукамі]] і [[Секеі|секамі]], [[Данскія казакі|данскімі казакамі]] і некаторымі меншымі фармаваннямі. Беларускае панцырнае [[Баяры|баярства]] і [[Гарадскія казакі|гарадское казацтва]] вакол Себежа, Невеля, Віцебска, Полацка, Дарагабужа, Суража былі знішчаныя на караню ў памежных войнах з маскоўскай дзяржавай і не здолела сфармаваць асобнай сацыяльнай карпарацыі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bse.sci-lib.com/article086680.html|title=Каштанов С. М. Панцирные бояре // Большая советская энциклопедия}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Похилевич Д. Л. Крестьяне-слуги в Великом княжестве Литовском в XVII—XVIII вв. // Средние века. — Вып. 21. — М., 1962.}}&lt;/ref&gt;. Паўднёваеўрапейскія ваенна служылыя супольнасці прасталюдзінаў і дробнай шляхты былі падобныя па прычынах узнікнення, структуры і лёсе. Усе яны былі пазбаўленыя цэнтральнымі уладамі самакіравання ў XVIII стагоддзі, калі пагроза з боку [[Асманская імперыя|Асманскай Порты]] паменшылася (і ўсюды гэтыя працэсы не былі цалкам мірнымі). Вядома, паміж імі існавалі і адрозненні, якія тлумачацца спецыфікай гістарычнага развіцця кожнай з гэтых супольнасцей і народаў, ад якіх яны паходзілі. Для Еўропы такія тыпы грамадства былі нетрадыцыйнымі, але толькі яны маглі эфектыўна выконваць ролю авангарда хрысціянства і актыўна абараняцца ад змульваючай і вылюдняючай памежжы стратэгіі набегаў народаў Усходу.
[[Файл:Repin Cossacks.jpg|міні|І. Рэпін. Казакі пішуць ліст да турэцкага султана.]]
Галоўнае адрозненне паміж украінскім казацтвам і роднаснымі яму супольнасцямі заключалася ў тым, што [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая]] не змаглі выкарыстаць [[Апалчэнне|закладзены ў іх паспольстве патэнцыял у інтарэсах дзяржавы]], у адрозненне ад кіруючых колаў [[Харватыя|Харватыі]], [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыі]], [[Венгрыя|Венгрыі]] і [[Маскоўская дзяржава|Масковіі]], якія своечасова ўсвядомілі эфектыўнасць такіх супольнасцяў і [[Рэестравае казацтва|змаглі належным чынам забяспечыць фінансаванне і арганізаваць з імі адносіны]]&lt;ref name=&quot;Lepjavko&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cossackdom.com/book/bookkordon.html|title=Сергій Леп'явко «Великий Кордон Європи як фактор становлення українського козацтва (XVI ст.)»|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503222932/http://www.cossackdom.com/book/bookkordon.html|archive-date=3 травня 2018|access-date=25 березня 2016}}&lt;/ref&gt;.[[Файл:Truce of Andrusovo 1667.PNG|міні|Страчаныя Рэччу Паспалітай паводле Анрусаўскага перамір’я ўскраіны — памежжы: Смаленшчына і Левабярэжная Украіна (цёмна зялёны)]]

Пры усіх канфліктах абодва бакі еўраейскага вялікага фраціру паміж Усходам і Захадам не былі выключна варожымі. У прыватнасці, можна ўспомніць шматлікія [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|саюзы]] ўкраінскіх казакоў з татарамі і туркамі, у той час як харвацкія памежнікі неаднаразова заяўлялі, што яны «гатовыя хутчэй вярнуцца пад уладу туркаў, чым падпарадкавацца харвацкім гаспадарам»&lt;ref name=&quot;Lepjavko&quot; /&gt;.

Паводле свайго сацыяльнага статусу удзельнікі францірных служылых супольнасцяў былі пераважна прывілеяванымі сацыяльныя групы, прамежкавыя паміж [[Знаць|дваранствам]] і [[сялянства]]м . Усведамляючы сваю класавую перавагу над сялянамі, яны часам станавіліся сродкам падаўлення сялянскіх паўстанняў, хоць даволі часта ўдзельнічалі ў [[Паўстанне|паўстаннях]] разам з [[Казацка-сялянская вайна, 1648-1651|сялянамі]]&lt;ref name=&quot;Lepjavko&quot; /&gt;.

== Гл. таксама ==

* [[Лімес]]
* [[Лімітроф]]
* [[Марка]]
* [[Дзікае поле|Дзікае Поле]]
* [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|Вайсковая мяжа]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Крыніцы і літаратура ==

* ''В. А. Брехуненко.'' ''[http://history.org.ua/LiberUA/978-966-00-1359-9/978-966-00-1359-9.pdf Frontier] [Архівавана 13 сакавіка 2016 г. у Wayback Machine .] //{{Крыніцы/ЕІУ|10|335}}''
* ''Білий Д.'' Війна і мир на Кубанському фронтирі // Схід (журнал), № 1(92), січень-лютий 2009, С. 65.В.
* ''Брехуненко В.'' Козаки на Степовому Кордоні Європи. Типологія козацьких спільнот XVI — першої половини XVI ст.— Київ, 2011.
* ''Дашкевич Я.'' Україна на Великому кордоні // Давня і середньовічна історія України. На пошану Іоана Винокура з нагоди його 70-річчя.— Кам’янець-Подільський, 2000.
* ''Кравченко В.'' Харьков / Харків: столица пограничья. — Вильнюс: Европейский гуманитарный университет, 2010.
* ''Лаптева М.'' Рубеж как фактор исторического познания // Американские исследования в Сибири.— Выпуск 5: Материалы всероссийской научной конференции «Американский и сибирский фронтир».— Томск, 2001.— С. 11-13.
* [http://uamoderna.com/arkhiv/3 Україна модерна.— № 18: Пограниччя, окраїни, периферії.— Київ, 2011.]
* ''Кабитов П. С., Кобозєва З. М.'' Місто фронтиру і його мешканці (на прикладі м. Самари) // Фронтири міста.— [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-1-2012.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-1-2012.html 1.] — Дніпропетровськ: Герда, 2012.
* ''Малишева С. Ю.'' «Охота к перемене мест»: российский городской досуг второй половины XIX— начала XX в. как выход на фронтир // Фронтири міста.— [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-2-2013.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-2-2013.html 2.] — Дніпропетровськ: Герда, 2013.
* ''Чорновол І.'' [http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?I21DBN=LINK&amp;P21DBN=UJRN&amp;Z21ID=&amp;S21REF=10&amp;S21CNR=20&amp;S21STN=1&amp;S21FMT=ASP_meta&amp;C21COM=S&amp;2_S21P03=FILA=&amp;2_S21STR=Uks_2013_23_22 Дискурс колонізації, теорія фронтиру та історіографія України] // Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність.— Вип. 23.— Львів, 2013.— С.260-282.
* ''Чорновол І.'' Відповідники поняття frontier у інших мовах // Historia— Mentalność— Tożsamość. Rosja i Europa Zachodnia w polskiej i ukraińskiej historiografii XIX i XX wieku. Pod red. E. Koko, M. Nowak i L. Zaszkilniaka. — Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2013. — S.125-140.
* ''Чорновол І.'' [https://www.academia.edu/11169304/Поняття_фронтиру_в_мовах_народів_світу Поняття фронтиру в мовах народів світу]
* ''Чорновол І.'' [http://krytyka.com/ua/products/books/komparatyvni-frontyry-svitovyy-i-vitchyznyanyy-vymir Компаративні фронтири: світовий і вітчизняний вимір.] — Київ: Критика, 2016. — 376 с.
* ''Чорновол І. П.'' Релігія та культура на фронтирі // Фронтири міста. — [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-4-2015.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-4-2015.html 4.] — Дніпропетровськ: Герда, 2015.
* ''Щербакова Л. В.'' Геометричні аспекти фронтиру в умовах міського простору (на прикладі м. Астрахані) // Фронтири міста. — [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-3-2014.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-3-2014.html 3.] — Дніпропетровськ: Герда, 2014.
* L.Febvre. Frontière: The Word and the Concept / Lucien Febvre // A New Kind of History. From the Writings of Febvre. — New York — Evanston — San Francisco, 1973. — P. 208—217.
* J.Juricek. American Usage of the Word «Frontier» from Colonial Times to Frederick Jackson Turner // Proceedings of the American Philosophical Society. — Vol.100. — № 1.— Philadelphia, 1966.— P.10-34.
* Kervin Lee Klein. Frontiers of Historical Imagination. Narrating the European Conquest of Native America. 1890—1990.— Berkeley— Los Angeles— London, 1997.
* M.Khodarkovsky. From Frontier to Empire: the Concept of the Frontier in Russia, Sixteenth— Eighteenth Centuries // Russian History (University of Southern Carolina), 1992. — Vol.19: The Frontier in Russian History.— P. 115—128.
* Daniel Power. Introduction. Frontiers. Terms, Concepts, and the Historian of Medieval and Early Modern Europe // Frontiers in Question. Eurasian Borderlands, 700—1700 / Ed. by D. Power and N. Standen. — London, 1999.— P. 1-12.

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Межы]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]
[[Катэгорыя:Каланіялізм пасяленцаў у Азіі]]
[[Катэгорыя:Каланіялізм]]
[[Катэгорыя:Каланіялізм у Амерыцы]]
[[Катэгорыя:Гісторыя казацтва]]
[[Катэгорыя:Асваенне Дзікага Захаду]]</text>
      <sha1>gcc08svohprbl913q345v9lnxs92dbq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204519</id>
      <parentid>5204516</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5204519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35122" sha1="g8k82l2422hsbazo3fhfzszg6876x73" xml:space="preserve">{{Арфаграфія|патрэбна вычытка}}
[[Файл:The Cow Boy 1888.jpg|міні|Амерыканскі каўбой 1888 г.]]
'''Францір''' (ад {{Lang-en|frontier}}— «мяжа», «памежная тэрыторыя», ад фр. — «пярэдні шыхт у баявым гуфе») — тэрыторыя на мяжы двух розных грамадстваў. У адрозненні ад сталых граніц, абапертых на натуральных (рэкі, моры, пушчы, горы) і штучных геаграфічных аб’ектах (умацаваннях, шчыльнай сетцы паселішчаў) гэта рухомая мяжа, пераходная зона, якая, як правіла, разлеглая і аддаленая ад палітычных цэнтраў геаграфічна, слаба заселеная і дрэнна інтэграваная ў дзяржаўныя структуры. Яна мае дынамічны характар і характарызуецца высокім узроўнем канфліктаў пры ўзаемадзеяння розных, часта варожых, культур. Да францірных супольнасцяў адносяцца: іспанскія і партугальскія паселішчы падчас [[Рэканкіста|Рэканкісты]] і [[Каланізацыя|каланізацыі]] Новага Свету, гарадскія казакі (полацкія, віцебскія, себежскія і інш.) і [[панцырныя баяры]] ВКЛ на мяжы з Маскоўскай дзяржавай і татарамі (у дакументах ВКЛ 15-17 ст. любая ваенная мяжа называецца «украіна»)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=пол.|url=https://www.academia.edu/176087107/_Ukraina%CB%AE_w_Wielkim_Ksi%C4%99stwie_Litewskim_od_ko%C5%84ca_XV_do_po%C5%82owy_XVII_wieku|title=„Ukrainaˮ w Wielkim Księstwie Litewskim  od końca XV do połowy XVII wieku / прэзентацыя дакладу на &quot;XXXV Konferencja Komisji Lituanistycznej PAN  Przestrzenie Wielkiego Księstwa Litewskiego: środowisko, osadnictwo i struktury terytorialne  2223 września 2026 r.&quot;|author=Волкаў М.}}&lt;/ref&gt;, запарожскія, данскія, сібірскія, і інш. [[Казацтва|казакі]] і пасяленцы, харвацка-сербскія супольсці на [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|аўстрыйскай ваеннай мяжы]], амерыканскія і канадскія першапраходцы, [[Буры|афрыканскія буры]], [[:ru:Гаучо|аргентынскія гаўча]] і інш.

== Тэорыя франціра ==
12 ліпеня 1893 года падчас [[Сусветная выстаўка (1893)|Сусветнай выставы]] ў [[Чыкага]], на з’ездзе [[Американська історична асоціація|Амерыканскай гістарычнай асацыяцыі,]] прафесар [[Вісконсінскі ўніверсітэт у Мадысане|Універсітэта Вісконсіна]] Фрэдэрык Тэрнер у сваім дакладзе «Значэнне мяжы ў гісторыі Злучаных Штатаў» высунуў гіпотэзу аб тым, што амерыканскае грамадства, у прыватнасці, такія яго рысы, як [[дэмакратыя]] і [[індывідуалізм]], амерыканская выключнасць, былі сфарміраваны ў першую чаргу абшарамі [[Дзікі Захад|Дзікага Захаду]], умовамі памежжа і пастаяннай экспансіяй еўрапейскіх пасяленцаў на захад. Даклад выклікаў гарачую і беспрэцэдэнтна працяглую дыскусію. На працягу наступных дзесяцігоддзяў тэорыя франціра была значна развіта і пашырана паслядоўнікамі Тэрнера, балазе [[Тэадор Рузвельт|Т. Рузвельт]] і [[Томас Вудра Вільсан|Ў. Вільсан]] былі па адукацыі гісторыкамі і гэтыя тэзісы добра клаліся ў палітычную рыторыку.&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20150925102552/http://zgroup.com.ua/article.php?articleid=1357|загаловак=Ігор Чорновол. Теорія фронтиру.}}&lt;/ref&gt;

Тэрнер вызначыў памежную зону як зону рассялення экспансіўнай часткі грамадства на рубяжах сутыкнення паміж «[[цывілізацыя]]й» і «[[варварства]]м», дзе грамадскія структуры і ўрад альбо не сфарміраваныя, альбо недастаткова жорстка структураваныя. Адсутнасць свабодных зямель на Усходзе ЗША, іх велізарныя запасы на Захадзе і імкненне да свабоды ўсё далей і далей адсоўвалі мяжу паселішчаў у глыбіню кантынента. Больша таго ім упершыню заўважана і ўжыта метафара міграцыі як «паравога клапана», дзякуючы якому ЗША ўдалося пазбегнуць абвастрэння класавай барацьбы ў адрозенні ад Еўропы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Ігор Чорновол. Теорія фронтиру.}}&lt;/ref&gt;. Як удакладніў {{Не перакладзена|Рей Аллен Біллінґтон|Рей Аллен Біллінґтон|en|Ray Allen Billington}}, францірная мяжа — гэта «геаграфічны рэгіён, які прылягае да незаселеных рэгіёнаў кантынента, дзе нізкая шчыльнасць насельніцтва і незвычайна багатыя прыродныя рэсурсы, якія яшчэ не выкарыстоўваюцца, даюць малазабяспечаным выключны шанец палепшыць сваё сацыяльнае і эканамічнае становішча».

Паступова ўяўленне Тэрнера пра фронцір як паселішча на нібыта «свабодных» землях на мяжы паміж «цывілізацыяй» і «варварствам» змянілася да непазнавальнасці. «Індзейцы» зараз не разглядаюцца як «дзікуны», чорныя амерыканцы і жанчыны так сама прымалі ўдзел у засваенні [[Дзікі Захад|Дзікага Захаду]], а [[піянер]]ы і капіталісты ХІХ-ХХ ст. праводзілі генацыд абарыгенаў і вельмі нашкодзілі экалогіі. Цяпер даследчыкі ў асноўным звяртаюцца тэзы выказанай ў 1911 годзе Оўэн Лацімор, які прапанаваў ідэю фронціру як зоны інтэнсіўнага ўзаемадзеяння паміж рознымі культурамі. Як вызначыла амерыканская літаратурная гісторычка {{Не перакладзена|Аннет Колодни|Аннет Колодни|en|Annette Kolodny}}, памежная зона — гэта «абмежаваная прастора зменлівых каштоўнасцей, дзе розныя культуры ўпершыню сутыкаюцца з „іншасцю“ і ўспрымаюць, адаптуюць або прыручаюць яе».

== Амерыканскі францір ==

У гісторыі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], мяжа — гэта зона развіцця [[Дзікі Захад|Дзікага Захаду]], размешчаная на тэрыторыі сучасных штатаў [[Паўночная Дакота]], [[Паўднёвая Дакота]], [[Мантана]], [[Ваёмінг]], [[Каларада]], [[Канзас]], [[Небраска]] і [[Тэхас]], якая паступова пашыралася і рухалася на захад — аж да ўзбярэжжа Ціхага акіяна. Пасля перамогі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|вайне за незалежнасць]] і падпісання [[Парыжскі мір (1783)|Версальскага мірнага дагавора ў 1783 г.]] [[Бюро перапісу насельніцтва ЗША]] вызначыла францір як мяжу, за якой шчыльнасць насельніцтва складае менш за 2 чалавекі на квадратную мілю.

[[Парыжскі мір (1783)|У 1811 годзе]] Злучаныя Штаты атрымалі фармальны кантроль над брытанскімі тэрыторыямі на захад ад [[Апалачы|Апалачаў]] . Тысячы пасяленцаў ужо дасягнулі [[Кентукі]], [[Тэнесі|Тэнэсі]] і прылеглых тэрыторый. Некаторыя землі ў [[Агая|Агаё]], такія як Вірджынская ваенная акруга і Заходні рэзерв Канэктыкута, выкарыстоўваліся ў якасці ўзнагарод для ветэранаў вайны. Спосаб афіцыйнага ўключэння гэтых новых памежных рэгіёнаў у склад нацыянальнай тэрыторыі быў галоўным пытаннем для [[Кантынентальны кангрэс|Кантынентальнага кангрэса]] ў 1780 годзе і часткова вызначаўся Паўночна-Заходнім планам (1787 г.). Паўднёва-заходнія тэрыторыі таксама станавіліся месцам прызначэння для новых пасяленцаў.

На працягу наступнага стагоддзя сотні тысяч пасяленцаў (першапраходцаў) былі ўцягнутыя ў пашырэнне штата на гэтыя тэрыторыі і іншыя землі, якія былі пасля набыты ([[Луізіянская купля|Купля Луізіяны]], [[Дагавор Гуадалупе-Ідальга|Саступка паўночнай Мексікі]], [[Купля Гадсдэна]] і г.д.). Пытанне аб тым, ці будзе мяжа [[Канзас]]а рабскай ці свабоднай, стала іскрай, якая паклала пачатак [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайне]]. Да 1860 года паўночныя дэмакраты ў асноўным прасоўвалі ідэю спрашчэння працэсу набыцця зямлі, у той час як паўднёвыя вігі і дэмакраты адхілялі яе. Паўднёўцы выступалі супраць [[Гомстэд-акт|Закона аб гомстэдзе]], бо ён падтрымліваў рост свабодных фермераў, якія маглі супрацьстаяць рабству.[[Файл:Map of Santa Fe Trail-NPS.jpg|міні|Мапа мексікана-амерыканскага шляху на Санта Фэ на Дзікім Захадзе]][[Рэспубліканская партыя ЗША]], якая прыйшла да ўлады ў 1860 годзе, праводзіла палітыку раздачы таннай зямлі, найважнейшым крокам у якой быў Закон аб [[Гомстэд-акт|гомстэдзе]] 1862 года, які разам з зямельнымі грантамі для чыгункі адкрыў шлях да таннай (але не бясплатнай) зямлі. Пасля сканчэння грамадзянскай вайны на Захад хлынула плыня шукальнікаў зямлі і [[Абвешчаны лёс|долі]] не толькі з ЗША, але і еўрапейскіх эмігрантаў з [[:ru:Американцы ирландского происхождения|Ірландыі]], [[:ru:Американцы немецкого происхождения|Германіі]], Скандынавіі, Польшчы, Італіі і інш. Сетка дарог, паселішчаў і ферм з кожным годам ушчыльнялася і пакрыла ўсю тэрыторыю ЗША. Да 1890 года франціраная лінія разарвалася на асобныя кавалкі і знікла.

Фронцір пакінуў свой след у папулярнай культуры: падзеі асваення новых зямель выкарыстоўваліся ў прыгодніцкіх раманах, серыялах пра [[Дзікі Захад]] і [[вестэрн]]ах.

== Вялікая мяжа Еўропы ў XV—XVIII стагоддзях ==
[[Файл:Polonha - Dinastia Jagellon.png|міні|ВКЛ і яго суседзі пры Ягелонах.]]
Адным з прыкладаў франціра, якое мае непасрэднае дачыненне да Беларусі і Украіны, была Вялікая мяжа Еўропы ў XV—XVIII стагоддзях ва Усходняй Еўропе і на [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|Балканах]]. Пачынаючы XV да XVІІІ ст. на мяжы [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] з [[Залатая Арда|Ардой,]] [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай]] і [[Асманская імперыя|Атаманскай]] дзяржавамі і іх сатэлітамі існавала зона пастаяннага супрацьстаяння і ваеннай напружанасці. Войны ішлі з невялікімі перапынкамі некалькі стагоддзяў, што стварыла вылюдненыя ваенныя «украіны» — францірныя тэрыторыі не толькі ў [[Дзікае поле|Дзікім полі]] але і памежнай з [[Маскоўская дзяржава|Масквой]] лясной зоне верхняга Падняпроўя і Падзвіння, што ў значнай ступені вызначыла гістарычны лёс усіх «народаў на памежжы». Межы ВКЛ на Беларускім і Украінскім адцінку былі пачаткова часткай Вялікага стэпавага рубяжа і мяжой з Ардой, потым усходняй і паўднёвай мяжой Заходняга свету (кіруючыя колы ВКЛ былі каталікамі) з Усходам: Тартарыяй, Масквой, Асманскай імперыяй і саюзных ім качэўнікаў-[[Татары|мусульман]], [[Башкіры|паганцаў]] і [[Калмыкі|будыстаў]].
[[Файл:Polish-Lithuania map (1450-1600).svg|міні|Мяжа ВКЛ з Маскоўскай дзяржавай 1450—1600]]
[[Файл:Восточная Европа в первой половине XVI века.gif|міні|Мапа Усходняй і Цэнтральнай Еўропы пп. XVI ст.]]
Паводле падлікаў [[Мікалай Аляксандравіч Волкаў|М. Волкава]] ў к. 15 - пп.17 ст. у дакументах з ВКЛ (пакуль яны яшчэ карысталіся старабеларускай тэрміналогіяй) «украінай» часцей усяго называліся «ваеннае памежжа»: Віцебск (90) Полацк (68) і Кіеў (64)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=пол.|url=https://www.academia.edu/176087107/_Ukraina%CB%AE_w_Wielkim_Ksi%C4%99stwie_Litewskim_od_ko%C5%84ca_XV_do_po%C5%82owy_XVII_wieku|title=„Ukrainaˮ w Wielkim Księstwie Litewskim  od końca XV do połowy XVII wieku|author=Volkau M.}}&lt;/ref&gt;, асабліва шмат станавілася ўзгадак падчас войнаў з Масквой у прыватнасці [[Лівонская вайна|Лівонскай]], пазней са шведамі і ізноў з маскоўцамі. Геаграфічнае прывязка да сучаснай [[Украіна|Украіны]] і размежаванне па колерах русі ВКЛ на &quot;Белую&quot; і &quot;Чырвоную&quot; адбылося толькі падчас [[Паўстанне Хмяльніцкага|паўстання Хмельніцкага]]. Разам з упадкам дзяржаўнасці ВКЛ, паланізацыяй і русіфікацыяй тэрмін «украіна» у дакументах замяніла польскае «пагранічча» і маскоўскія «рубеж», ці «кардон». У польскай традыцыі з ХІХ ст. для ўсходняга памежжа Рэчы Паспалітай ўжываецца тэрмін «крэсы»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Drożdżewicz L., Wschodnia geografia historyczna, „Znad Wilii”, nr 4 (60), 2014, s. 146.}}&lt;/ref&gt;, які для беларусаў і ўкраінцаў з’яўляецца абразлівым выразам [[Каланіяльнасць улады|каланіяльнасці]]. Балазе ен не гістарычны - не сустракаецца ў крыніцах да к.18 ст.

[[Маскоўская дзяржава]] у Сярэднявеччы і Раннім Новым часе не лічылася і не лічыла сябе часткай Еўропы. Толькі 1730 г. шведскі афіцэр на расейскай службе Стахленберг прапанаваў перанесці геаграфічныя межы Еўрейскага кантынента з [[Дон]]а і [[Дняпро|Дняпра]] на раку [[Урал (рака)|Урал]] і [[Уральскія горы|аднайменныя горы]]. Падхапіўшы гэту заяву, расейскія імператарыца [[Ганна Іванаўна]] і яе наступнікі на троне пачалі патрабаваць ад еўрапейскіх паслоў прызнання іх ўладанняў часткай [[Еўропа|Еўропейскага кантыненту]]&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://ia600109.us.archive.org/33/items/davies-norman-europe-a-history-1997/Davies%2C%20Norman%20-%20Europe%20-%20A%20History%20%281997%29.pdf|загаловак=Dawies N. Europe: A History (1997)  Pimlico, London. p. 33}}&lt;/ref&gt;. Неглядзячы на тое, што географы спрачаліся яшчэ пару стагоддзяў, расіяне дамагліся свайго. [[Маскоўская дзяржава]] запазычыла запарожскую казацкую арганізацыю, еўрапейскія тэхналогіі і падначаліўшы іх цэнтралізаванай дзяржаве, зрабіла эфектыўны механізм па заснаванні вайковых пунктаў і ахове каланіяльных земляробчых паселішчаў спачатку ў сваёй еўрапейскай лесастэпавой зоне, а потым ў [[Каланізацыя Сібіры|Сібір]]&lt;nowiki/&gt;ы. З праваслаўных каланістаў вакол расейскіх астрогаў фармаваліся францірныя супольнасці, якія забяспечвалі царам кантроль над вялізнымі абшарамі, працу руднікоў, промыслаў і падаткаабкладанне нешматлікіх тубыльскіх качавых і паляўнічых пляменаў. Аднак да другой паловы ХІХ пачатку ХХ ст. значных дабраахвотных плыняў еўрапейскіх каланістаў, апроч [[Стараверы|старавераў,]] за Урал не было і Расейская дзяржава забяспечвала патрэбы ў працоўнай сіле на сібірскіх рудніках катаржанамі і палоннымі.

Францір ніколі не быў пастаянным.— стагоддзямі ён рухалася то ў адзін бок, то ў другі. Мяжа таксама не была непраходнай перашкодай — як этнічна, так і культурна. Гэта была зона актыўнага культурнага ўзаемадзеяння і ўзаемнага запазычання, і контуры самой мяжы амаль ніколі не былі выразнымі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Дашкевич Я. Україна між Сходом і Заходом (XIV—XVIII ст.) // Записки НТШ. — Львів, 1991. — Т. 222. — С. 28-44.}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Expansion de l'Empire ottoman en Europe centrale (1526 - 1568).png|міні|Экспансія [[Асманская імперыя|Атаманскай імперыі]] на Балканах у XVI ст.]]

=== Лес нешляхецкіх тэрытарыяльных вайсковых карпарацый у Еўропе. ===
Вялікі Рубеж адыграў важную ролю ў фарміраванні ўкраінскага казацтва. Сучасныя гістарычныя даследаванні даказваюць велізарнае падабенства паміж украінскімі казакамі і іншымі падобнымі ваенна-карпаратыўнымі супольнасцямі, якія існавалі адначасова з імі ў Еўропе: [[Харватыя|харвацкімі]] [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|памежнікамі]], [[Венгрыя|венгерскімі]] [[Гайдукі|гайдукамі]] і [[Секеі|секамі]], [[Данскія казакі|данскімі казакамі]] і некаторымі меншымі фармаваннямі. Беларускае панцырнае [[Баяры|баярства]] і [[Гарадскія казакі|гарадское казацтва]] вакол Себежа, Невеля, Віцебска, Полацка, Дарагабужа, Суража былі знішчаныя на караню ў памежных войнах з маскоўскай дзяржавай і не здолела сфармаваць асобнай сацыяльнай карпарацыі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bse.sci-lib.com/article086680.html|title=Каштанов С. М. Панцирные бояре // Большая советская энциклопедия}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Похилевич Д. Л. Крестьяне-слуги в Великом княжестве Литовском в XVII—XVIII вв. // Средние века. — Вып. 21. — М., 1962.}}&lt;/ref&gt;. Паўднёваеўрапейскія ваенна служылыя супольнасці прасталюдзінаў і дробнай шляхты былі падобныя па прычынах узнікнення, структуры і лёсе. Усе яны былі пазбаўленыя цэнтральнымі уладамі самакіравання ў XVIII стагоддзі, калі пагроза з боку [[Асманская імперыя|Асманскай Порты]] паменшылася (і ўсюды гэтыя працэсы не былі цалкам мірнымі). Вядома, паміж імі існавалі і адрозненні, якія тлумачацца спецыфікай гістарычнага развіцця кожнай з гэтых супольнасцей і народаў, ад якіх яны паходзілі. Для Еўропы такія тыпы грамадства былі нетрадыцыйнымі, але толькі яны маглі эфектыўна выконваць ролю авангарда хрысціянства і актыўна абараняцца ад змульваючай і вылюдняючай памежжы стратэгіі набегаў народаў Усходу.
[[Файл:Repin Cossacks.jpg|міні|І. Рэпін. Казакі пішуць ліст да турэцкага султана.]]
Галоўнае адрозненне паміж украінскім казацтвам і роднаснымі яму супольнасцямі заключалася ў тым, што [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая]] не змаглі выкарыстаць [[Апалчэнне|закладзены ў іх паспольстве патэнцыял у інтарэсах дзяржавы]], у адрозненне ад кіруючых колаў [[Харватыя|Харватыі]], [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыі]], [[Венгрыя|Венгрыі]] і [[Маскоўская дзяржава|Масковіі]], якія своечасова ўсвядомілі эфектыўнасць такіх супольнасцяў і [[Рэестравае казацтва|змаглі належным чынам забяспечыць фінансаванне і арганізаваць з імі адносіны]]&lt;ref name=&quot;Lepjavko&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cossackdom.com/book/bookkordon.html|title=Сергій Леп'явко «Великий Кордон Європи як фактор становлення українського козацтва (XVI ст.)»|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503222932/http://www.cossackdom.com/book/bookkordon.html|archive-date=3 травня 2018|access-date=25 березня 2016}}&lt;/ref&gt;.[[Файл:Truce of Andrusovo 1667.PNG|міні|Страчаныя Рэччу Паспалітай паводле Анрусаўскага перамір’я ўскраіны — памежжы: Смаленшчына і Левабярэжная Украіна (цёмна зялёны)]]

Пры усіх канфліктах абодва бакі еўраейскага вялікага фраціру паміж Усходам і Захадам не былі выключна варожымі. У прыватнасці, можна ўспомніць шматлікія [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|саюзы]] ўкраінскіх казакоў з татарамі і туркамі, у той час як харвацкія памежнікі неаднаразова заяўлялі, што яны «гатовыя хутчэй вярнуцца пад уладу туркаў, чым падпарадкавацца харвацкім гаспадарам»&lt;ref name=&quot;Lepjavko&quot; /&gt;.

Паводле свайго сацыяльнага статусу удзельнікі францірных служылых супольнасцяў былі пераважна прывілеяванымі сацыяльныя групы, прамежкавыя паміж [[Знаць|дваранствам]] і [[сялянства]]м . Усведамляючы сваю класавую перавагу над сялянамі, яны часам станавіліся сродкам падаўлення сялянскіх паўстанняў, хоць даволі часта ўдзельнічалі ў [[Паўстанне|паўстаннях]] разам з [[Казацка-сялянская вайна, 1648-1651|сялянамі]]&lt;ref name=&quot;Lepjavko&quot; /&gt;.

== Гл. таксама ==

* [[Лімес]]
* [[Лімітроф]]
* [[Марка]]
* [[Дзікае поле|Дзікае Поле]]
* [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|Вайсковая мяжа]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Крыніцы і літаратура ==

* ''В. А. Брехуненко.'' ''[http://history.org.ua/LiberUA/978-966-00-1359-9/978-966-00-1359-9.pdf Frontier] [Архівавана 13 сакавіка 2016 г. у Wayback Machine .] //{{Крыніцы/ЕІУ|10|335}}''
* ''Білий Д.'' Війна і мир на Кубанському фронтирі // Схід (журнал), № 1(92), січень-лютий 2009, С. 65.В.
* ''Брехуненко В.'' Козаки на Степовому Кордоні Європи. Типологія козацьких спільнот XVI — першої половини XVI ст.— Київ, 2011.
* ''Дашкевич Я.'' Україна на Великому кордоні // Давня і середньовічна історія України. На пошану Іоана Винокура з нагоди його 70-річчя.— Кам’янець-Подільський, 2000.
* ''Кравченко В.'' Харьков / Харків: столица пограничья. — Вильнюс: Европейский гуманитарный университет, 2010.
* ''Лаптева М.'' Рубеж как фактор исторического познания // Американские исследования в Сибири.— Выпуск 5: Материалы всероссийской научной конференции «Американский и сибирский фронтир».— Томск, 2001.— С. 11-13.
* [http://uamoderna.com/arkhiv/3 Україна модерна.— № 18: Пограниччя, окраїни, периферії.— Київ, 2011.]
* ''Кабитов П. С., Кобозєва З. М.'' Місто фронтиру і його мешканці (на прикладі м. Самари) // Фронтири міста.— [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-1-2012.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-1-2012.html 1.] — Дніпропетровськ: Герда, 2012.
* ''Малишева С. Ю.'' «Охота к перемене мест»: российский городской досуг второй половины XIX— начала XX в. как выход на фронтир // Фронтири міста.— [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-2-2013.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-2-2013.html 2.] — Дніпропетровськ: Герда, 2013.
* ''Чорновол І.'' [http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?I21DBN=LINK&amp;P21DBN=UJRN&amp;Z21ID=&amp;S21REF=10&amp;S21CNR=20&amp;S21STN=1&amp;S21FMT=ASP_meta&amp;C21COM=S&amp;2_S21P03=FILA=&amp;2_S21STR=Uks_2013_23_22 Дискурс колонізації, теорія фронтиру та історіографія України] // Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність.— Вип. 23.— Львів, 2013.— С.260-282.
* ''Чорновол І.'' Відповідники поняття frontier у інших мовах // Historia— Mentalność— Tożsamość. Rosja i Europa Zachodnia w polskiej i ukraińskiej historiografii XIX i XX wieku. Pod red. E. Koko, M. Nowak i L. Zaszkilniaka. — Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2013. — S.125-140.
* ''Чорновол І.'' [https://www.academia.edu/11169304/Поняття_фронтиру_в_мовах_народів_світу Поняття фронтиру в мовах народів світу]
* ''Чорновол І.'' [http://krytyka.com/ua/products/books/komparatyvni-frontyry-svitovyy-i-vitchyznyanyy-vymir Компаративні фронтири: світовий і вітчизняний вимір.] — Київ: Критика, 2016. — 376 с.
* ''Чорновол І. П.'' Релігія та культура на фронтирі // Фронтири міста. — [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-4-2015.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-4-2015.html 4.] — Дніпропетровськ: Герда, 2015.
* ''Щербакова Л. В.'' Геометричні аспекти фронтиру в умовах міського простору (на прикладі м. Астрахані) // Фронтири міста. — [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-3-2014.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-3-2014.html 3.] — Дніпропетровськ: Герда, 2014.
* L.Febvre. Frontière: The Word and the Concept / Lucien Febvre // A New Kind of History. From the Writings of Febvre. — New York — Evanston — San Francisco, 1973. — P. 208—217.
* J.Juricek. American Usage of the Word «Frontier» from Colonial Times to Frederick Jackson Turner // Proceedings of the American Philosophical Society. — Vol.100. — № 1.— Philadelphia, 1966.— P.10-34.
* Kervin Lee Klein. Frontiers of Historical Imagination. Narrating the European Conquest of Native America. 1890—1990.— Berkeley— Los Angeles— London, 1997.
* M.Khodarkovsky. From Frontier to Empire: the Concept of the Frontier in Russia, Sixteenth— Eighteenth Centuries // Russian History (University of Southern Carolina), 1992. — Vol.19: The Frontier in Russian History.— P. 115—128.
* Daniel Power. Introduction. Frontiers. Terms, Concepts, and the Historian of Medieval and Early Modern Europe // Frontiers in Question. Eurasian Borderlands, 700—1700 / Ed. by D. Power and N. Standen. — London, 1999.— P. 1-12.

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Межы]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]
[[Катэгорыя:Каланіялізм пасяленцаў у Азіі]]
[[Катэгорыя:Каланіялізм]]
[[Катэгорыя:Каланіялізм у Амерыцы]]
[[Катэгорыя:Гісторыя казацтва]]
[[Катэгорыя:Асваенне Дзікага Захаду]]</text>
      <sha1>g8k82l2422hsbazo3fhfzszg6876x73</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204524</id>
      <parentid>5204519</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:25:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Крыніцы */</comment>
      <origin>5204524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35120" sha1="033kka4v3v48flf1rqop0qx9scuura4" xml:space="preserve">{{Арфаграфія|патрэбна вычытка}}
[[Файл:The Cow Boy 1888.jpg|міні|Амерыканскі каўбой 1888 г.]]
'''Францір''' (ад {{Lang-en|frontier}}— «мяжа», «памежная тэрыторыя», ад фр. — «пярэдні шыхт у баявым гуфе») — тэрыторыя на мяжы двух розных грамадстваў. У адрозненні ад сталых граніц, абапертых на натуральных (рэкі, моры, пушчы, горы) і штучных геаграфічных аб’ектах (умацаваннях, шчыльнай сетцы паселішчаў) гэта рухомая мяжа, пераходная зона, якая, як правіла, разлеглая і аддаленая ад палітычных цэнтраў геаграфічна, слаба заселеная і дрэнна інтэграваная ў дзяржаўныя структуры. Яна мае дынамічны характар і характарызуецца высокім узроўнем канфліктаў пры ўзаемадзеяння розных, часта варожых, культур. Да францірных супольнасцяў адносяцца: іспанскія і партугальскія паселішчы падчас [[Рэканкіста|Рэканкісты]] і [[Каланізацыя|каланізацыі]] Новага Свету, гарадскія казакі (полацкія, віцебскія, себежскія і інш.) і [[панцырныя баяры]] ВКЛ на мяжы з Маскоўскай дзяржавай і татарамі (у дакументах ВКЛ 15-17 ст. любая ваенная мяжа называецца «украіна»)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=пол.|url=https://www.academia.edu/176087107/_Ukraina%CB%AE_w_Wielkim_Ksi%C4%99stwie_Litewskim_od_ko%C5%84ca_XV_do_po%C5%82owy_XVII_wieku|title=„Ukrainaˮ w Wielkim Księstwie Litewskim  od końca XV do połowy XVII wieku / прэзентацыя дакладу на &quot;XXXV Konferencja Komisji Lituanistycznej PAN  Przestrzenie Wielkiego Księstwa Litewskiego: środowisko, osadnictwo i struktury terytorialne  22-23 września 2026 r.&quot;|author=Волкаў М.}}&lt;/ref&gt;, запарожскія, данскія, сібірскія, і інш. [[Казацтва|казакі]] і пасяленцы, харвацка-сербскія супольсці на [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|аўстрыйскай ваеннай мяжы]], амерыканскія і канадскія першапраходцы, [[Буры|афрыканскія буры]], [[:ru:Гаучо|аргентынскія гаўча]] і інш.

== Тэорыя франціра ==
12 ліпеня 1893 года падчас [[Сусветная выстаўка (1893)|Сусветнай выставы]] ў [[Чыкага]], на з’ездзе [[Американська історична асоціація|Амерыканскай гістарычнай асацыяцыі,]] прафесар [[Вісконсінскі ўніверсітэт у Мадысане|Універсітэта Вісконсіна]] Фрэдэрык Тэрнер у сваім дакладзе «Значэнне мяжы ў гісторыі Злучаных Штатаў» высунуў гіпотэзу аб тым, што амерыканскае грамадства, у прыватнасці, такія яго рысы, як [[дэмакратыя]] і [[індывідуалізм]], амерыканская выключнасць, былі сфарміраваны ў першую чаргу абшарамі [[Дзікі Захад|Дзікага Захаду]], умовамі памежжа і пастаяннай экспансіяй еўрапейскіх пасяленцаў на захад. Даклад выклікаў гарачую і беспрэцэдэнтна працяглую дыскусію. На працягу наступных дзесяцігоддзяў тэорыя франціра была значна развіта і пашырана паслядоўнікамі Тэрнера, балазе [[Тэадор Рузвельт|Т. Рузвельт]] і [[Томас Вудра Вільсан|Ў. Вільсан]] былі па адукацыі гісторыкамі і гэтыя тэзісы добра клаліся ў палітычную рыторыку.&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20150925102552/http://zgroup.com.ua/article.php?articleid=1357|загаловак=Ігор Чорновол. Теорія фронтиру.}}&lt;/ref&gt;

Тэрнер вызначыў памежную зону як зону рассялення экспансіўнай часткі грамадства на рубяжах сутыкнення паміж «[[цывілізацыя]]й» і «[[варварства]]м», дзе грамадскія структуры і ўрад альбо не сфарміраваныя, альбо недастаткова жорстка структураваныя. Адсутнасць свабодных зямель на Усходзе ЗША, іх велізарныя запасы на Захадзе і імкненне да свабоды ўсё далей і далей адсоўвалі мяжу паселішчаў у глыбіню кантынента. Больша таго ім упершыню заўважана і ўжыта метафара міграцыі як «паравога клапана», дзякуючы якому ЗША ўдалося пазбегнуць абвастрэння класавай барацьбы ў адрозенні ад Еўропы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Ігор Чорновол. Теорія фронтиру.}}&lt;/ref&gt;. Як удакладніў {{Не перакладзена|Рей Аллен Біллінґтон|Рей Аллен Біллінґтон|en|Ray Allen Billington}}, францірная мяжа — гэта «геаграфічны рэгіён, які прылягае да незаселеных рэгіёнаў кантынента, дзе нізкая шчыльнасць насельніцтва і незвычайна багатыя прыродныя рэсурсы, якія яшчэ не выкарыстоўваюцца, даюць малазабяспечаным выключны шанец палепшыць сваё сацыяльнае і эканамічнае становішча».

Паступова ўяўленне Тэрнера пра фронцір як паселішча на нібыта «свабодных» землях на мяжы паміж «цывілізацыяй» і «варварствам» змянілася да непазнавальнасці. «Індзейцы» зараз не разглядаюцца як «дзікуны», чорныя амерыканцы і жанчыны так сама прымалі ўдзел у засваенні [[Дзікі Захад|Дзікага Захаду]], а [[піянер]]ы і капіталісты ХІХ-ХХ ст. праводзілі генацыд абарыгенаў і вельмі нашкодзілі экалогіі. Цяпер даследчыкі ў асноўным звяртаюцца тэзы выказанай ў 1911 годзе Оўэн Лацімор, які прапанаваў ідэю фронціру як зоны інтэнсіўнага ўзаемадзеяння паміж рознымі культурамі. Як вызначыла амерыканская літаратурная гісторычка {{Не перакладзена|Аннет Колодни|Аннет Колодни|en|Annette Kolodny}}, памежная зона — гэта «абмежаваная прастора зменлівых каштоўнасцей, дзе розныя культуры ўпершыню сутыкаюцца з „іншасцю“ і ўспрымаюць, адаптуюць або прыручаюць яе».

== Амерыканскі францір ==

У гісторыі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], мяжа — гэта зона развіцця [[Дзікі Захад|Дзікага Захаду]], размешчаная на тэрыторыі сучасных штатаў [[Паўночная Дакота]], [[Паўднёвая Дакота]], [[Мантана]], [[Ваёмінг]], [[Каларада]], [[Канзас]], [[Небраска]] і [[Тэхас]], якая паступова пашыралася і рухалася на захад — аж да ўзбярэжжа Ціхага акіяна. Пасля перамогі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|вайне за незалежнасць]] і падпісання [[Парыжскі мір (1783)|Версальскага мірнага дагавора ў 1783 г.]] [[Бюро перапісу насельніцтва ЗША]] вызначыла францір як мяжу, за якой шчыльнасць насельніцтва складае менш за 2 чалавекі на квадратную мілю.

[[Парыжскі мір (1783)|У 1811 годзе]] Злучаныя Штаты атрымалі фармальны кантроль над брытанскімі тэрыторыямі на захад ад [[Апалачы|Апалачаў]] . Тысячы пасяленцаў ужо дасягнулі [[Кентукі]], [[Тэнесі|Тэнэсі]] і прылеглых тэрыторый. Некаторыя землі ў [[Агая|Агаё]], такія як Вірджынская ваенная акруга і Заходні рэзерв Канэктыкута, выкарыстоўваліся ў якасці ўзнагарод для ветэранаў вайны. Спосаб афіцыйнага ўключэння гэтых новых памежных рэгіёнаў у склад нацыянальнай тэрыторыі быў галоўным пытаннем для [[Кантынентальны кангрэс|Кантынентальнага кангрэса]] ў 1780 годзе і часткова вызначаўся Паўночна-Заходнім планам (1787 г.). Паўднёва-заходнія тэрыторыі таксама станавіліся месцам прызначэння для новых пасяленцаў.

На працягу наступнага стагоддзя сотні тысяч пасяленцаў (першапраходцаў) былі ўцягнутыя ў пашырэнне штата на гэтыя тэрыторыі і іншыя землі, якія былі пасля набыты ([[Луізіянская купля|Купля Луізіяны]], [[Дагавор Гуадалупе-Ідальга|Саступка паўночнай Мексікі]], [[Купля Гадсдэна]] і г.д.). Пытанне аб тым, ці будзе мяжа [[Канзас]]а рабскай ці свабоднай, стала іскрай, якая паклала пачатак [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайне]]. Да 1860 года паўночныя дэмакраты ў асноўным прасоўвалі ідэю спрашчэння працэсу набыцця зямлі, у той час як паўднёвыя вігі і дэмакраты адхілялі яе. Паўднёўцы выступалі супраць [[Гомстэд-акт|Закона аб гомстэдзе]], бо ён падтрымліваў рост свабодных фермераў, якія маглі супрацьстаяць рабству.[[Файл:Map of Santa Fe Trail-NPS.jpg|міні|Мапа мексікана-амерыканскага шляху на Санта Фэ на Дзікім Захадзе]][[Рэспубліканская партыя ЗША]], якая прыйшла да ўлады ў 1860 годзе, праводзіла палітыку раздачы таннай зямлі, найважнейшым крокам у якой быў Закон аб [[Гомстэд-акт|гомстэдзе]] 1862 года, які разам з зямельнымі грантамі для чыгункі адкрыў шлях да таннай (але не бясплатнай) зямлі. Пасля сканчэння грамадзянскай вайны на Захад хлынула плыня шукальнікаў зямлі і [[Абвешчаны лёс|долі]] не толькі з ЗША, але і еўрапейскіх эмігрантаў з [[:ru:Американцы ирландского происхождения|Ірландыі]], [[:ru:Американцы немецкого происхождения|Германіі]], Скандынавіі, Польшчы, Італіі і інш. Сетка дарог, паселішчаў і ферм з кожным годам ушчыльнялася і пакрыла ўсю тэрыторыю ЗША. Да 1890 года франціраная лінія разарвалася на асобныя кавалкі і знікла.

Фронцір пакінуў свой след у папулярнай культуры: падзеі асваення новых зямель выкарыстоўваліся ў прыгодніцкіх раманах, серыялах пра [[Дзікі Захад]] і [[вестэрн]]ах.

== Вялікая мяжа Еўропы ў XV—XVIII стагоддзях ==
[[Файл:Polonha - Dinastia Jagellon.png|міні|ВКЛ і яго суседзі пры Ягелонах.]]
Адным з прыкладаў франціра, якое мае непасрэднае дачыненне да Беларусі і Украіны, была Вялікая мяжа Еўропы ў XV—XVIII стагоддзях ва Усходняй Еўропе і на [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|Балканах]]. Пачынаючы XV да XVІІІ ст. на мяжы [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] з [[Залатая Арда|Ардой,]] [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай]] і [[Асманская імперыя|Атаманскай]] дзяржавамі і іх сатэлітамі існавала зона пастаяннага супрацьстаяння і ваеннай напружанасці. Войны ішлі з невялікімі перапынкамі некалькі стагоддзяў, што стварыла вылюдненыя ваенныя «украіны» — францірныя тэрыторыі не толькі ў [[Дзікае поле|Дзікім полі]] але і памежнай з [[Маскоўская дзяржава|Масквой]] лясной зоне верхняга Падняпроўя і Падзвіння, што ў значнай ступені вызначыла гістарычны лёс усіх «народаў на памежжы». Межы ВКЛ на Беларускім і Украінскім адцінку былі пачаткова часткай Вялікага стэпавага рубяжа і мяжой з Ардой, потым усходняй і паўднёвай мяжой Заходняга свету (кіруючыя колы ВКЛ былі каталікамі) з Усходам: Тартарыяй, Масквой, Асманскай імперыяй і саюзных ім качэўнікаў-[[Татары|мусульман]], [[Башкіры|паганцаў]] і [[Калмыкі|будыстаў]].
[[Файл:Polish-Lithuania map (1450-1600).svg|міні|Мяжа ВКЛ з Маскоўскай дзяржавай 1450—1600]]
[[Файл:Восточная Европа в первой половине XVI века.gif|міні|Мапа Усходняй і Цэнтральнай Еўропы пп. XVI ст.]]
Паводле падлікаў [[Мікалай Аляксандравіч Волкаў|М. Волкава]] ў к. 15 - пп.17 ст. у дакументах з ВКЛ (пакуль яны яшчэ карысталіся старабеларускай тэрміналогіяй) «украінай» часцей усяго называліся «ваеннае памежжа»: Віцебск (90) Полацк (68) і Кіеў (64)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=пол.|url=https://www.academia.edu/176087107/_Ukraina%CB%AE_w_Wielkim_Ksi%C4%99stwie_Litewskim_od_ko%C5%84ca_XV_do_po%C5%82owy_XVII_wieku|title=„Ukrainaˮ w Wielkim Księstwie Litewskim  od końca XV do połowy XVII wieku|author=Volkau M.}}&lt;/ref&gt;, асабліва шмат станавілася ўзгадак падчас войнаў з Масквой у прыватнасці [[Лівонская вайна|Лівонскай]], пазней са шведамі і ізноў з маскоўцамі. Геаграфічнае прывязка да сучаснай [[Украіна|Украіны]] і размежаванне па колерах русі ВКЛ на &quot;Белую&quot; і &quot;Чырвоную&quot; адбылося толькі падчас [[Паўстанне Хмяльніцкага|паўстання Хмельніцкага]]. Разам з упадкам дзяржаўнасці ВКЛ, паланізацыяй і русіфікацыяй тэрмін «украіна» у дакументах замяніла польскае «пагранічча» і маскоўскія «рубеж», ці «кардон». У польскай традыцыі з ХІХ ст. для ўсходняга памежжа Рэчы Паспалітай ўжываецца тэрмін «крэсы»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Drożdżewicz L., Wschodnia geografia historyczna, „Znad Wilii”, nr 4 (60), 2014, s. 146.}}&lt;/ref&gt;, які для беларусаў і ўкраінцаў з’яўляецца абразлівым выразам [[Каланіяльнасць улады|каланіяльнасці]]. Балазе ен не гістарычны - не сустракаецца ў крыніцах да к.18 ст.

[[Маскоўская дзяржава]] у Сярэднявеччы і Раннім Новым часе не лічылася і не лічыла сябе часткай Еўропы. Толькі 1730 г. шведскі афіцэр на расейскай службе Стахленберг прапанаваў перанесці геаграфічныя межы Еўрейскага кантынента з [[Дон]]а і [[Дняпро|Дняпра]] на раку [[Урал (рака)|Урал]] і [[Уральскія горы|аднайменныя горы]]. Падхапіўшы гэту заяву, расейскія імператарыца [[Ганна Іванаўна]] і яе наступнікі на троне пачалі патрабаваць ад еўрапейскіх паслоў прызнання іх ўладанняў часткай [[Еўропа|Еўропейскага кантыненту]]&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://ia600109.us.archive.org/33/items/davies-norman-europe-a-history-1997/Davies%2C%20Norman%20-%20Europe%20-%20A%20History%20%281997%29.pdf|загаловак=Dawies N. Europe: A History (1997)  Pimlico, London. p. 33}}&lt;/ref&gt;. Неглядзячы на тое, што географы спрачаліся яшчэ пару стагоддзяў, расіяне дамагліся свайго. [[Маскоўская дзяржава]] запазычыла запарожскую казацкую арганізацыю, еўрапейскія тэхналогіі і падначаліўшы іх цэнтралізаванай дзяржаве, зрабіла эфектыўны механізм па заснаванні вайковых пунктаў і ахове каланіяльных земляробчых паселішчаў спачатку ў сваёй еўрапейскай лесастэпавой зоне, а потым ў [[Каланізацыя Сібіры|Сібір]]&lt;nowiki/&gt;ы. З праваслаўных каланістаў вакол расейскіх астрогаў фармаваліся францірныя супольнасці, якія забяспечвалі царам кантроль над вялізнымі абшарамі, працу руднікоў, промыслаў і падаткаабкладанне нешматлікіх тубыльскіх качавых і паляўнічых пляменаў. Аднак да другой паловы ХІХ пачатку ХХ ст. значных дабраахвотных плыняў еўрапейскіх каланістаў, апроч [[Стараверы|старавераў,]] за Урал не было і Расейская дзяржава забяспечвала патрэбы ў працоўнай сіле на сібірскіх рудніках катаржанамі і палоннымі.

Францір ніколі не быў пастаянным.— стагоддзямі ён рухалася то ў адзін бок, то ў другі. Мяжа таксама не была непраходнай перашкодай — як этнічна, так і культурна. Гэта была зона актыўнага культурнага ўзаемадзеяння і ўзаемнага запазычання, і контуры самой мяжы амаль ніколі не былі выразнымі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Дашкевич Я. Україна між Сходом і Заходом (XIV—XVIII ст.) // Записки НТШ. — Львів, 1991. — Т. 222. — С. 28-44.}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Expansion de l'Empire ottoman en Europe centrale (1526 - 1568).png|міні|Экспансія [[Асманская імперыя|Атаманскай імперыі]] на Балканах у XVI ст.]]

=== Лес нешляхецкіх тэрытарыяльных вайсковых карпарацый у Еўропе. ===
Вялікі Рубеж адыграў важную ролю ў фарміраванні ўкраінскага казацтва. Сучасныя гістарычныя даследаванні даказваюць велізарнае падабенства паміж украінскімі казакамі і іншымі падобнымі ваенна-карпаратыўнымі супольнасцямі, якія існавалі адначасова з імі ў Еўропе: [[Харватыя|харвацкімі]] [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|памежнікамі]], [[Венгрыя|венгерскімі]] [[Гайдукі|гайдукамі]] і [[Секеі|секамі]], [[Данскія казакі|данскімі казакамі]] і некаторымі меншымі фармаваннямі. Беларускае панцырнае [[Баяры|баярства]] і [[Гарадскія казакі|гарадское казацтва]] вакол Себежа, Невеля, Віцебска, Полацка, Дарагабужа, Суража былі знішчаныя на караню ў памежных войнах з маскоўскай дзяржавай і не здолела сфармаваць асобнай сацыяльнай карпарацыі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bse.sci-lib.com/article086680.html|title=Каштанов С. М. Панцирные бояре // Большая советская энциклопедия}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Похилевич Д. Л. Крестьяне-слуги в Великом княжестве Литовском в XVII—XVIII вв. // Средние века. — Вып. 21. — М., 1962.}}&lt;/ref&gt;. Паўднёваеўрапейскія ваенна служылыя супольнасці прасталюдзінаў і дробнай шляхты былі падобныя па прычынах узнікнення, структуры і лёсе. Усе яны былі пазбаўленыя цэнтральнымі уладамі самакіравання ў XVIII стагоддзі, калі пагроза з боку [[Асманская імперыя|Асманскай Порты]] паменшылася (і ўсюды гэтыя працэсы не былі цалкам мірнымі). Вядома, паміж імі існавалі і адрозненні, якія тлумачацца спецыфікай гістарычнага развіцця кожнай з гэтых супольнасцей і народаў, ад якіх яны паходзілі. Для Еўропы такія тыпы грамадства былі нетрадыцыйнымі, але толькі яны маглі эфектыўна выконваць ролю авангарда хрысціянства і актыўна абараняцца ад змульваючай і вылюдняючай памежжы стратэгіі набегаў народаў Усходу.
[[Файл:Repin Cossacks.jpg|міні|І. Рэпін. Казакі пішуць ліст да турэцкага султана.]]
Галоўнае адрозненне паміж украінскім казацтвам і роднаснымі яму супольнасцямі заключалася ў тым, што [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая]] не змаглі выкарыстаць [[Апалчэнне|закладзены ў іх паспольстве патэнцыял у інтарэсах дзяржавы]], у адрозненне ад кіруючых колаў [[Харватыя|Харватыі]], [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыі]], [[Венгрыя|Венгрыі]] і [[Маскоўская дзяржава|Масковіі]], якія своечасова ўсвядомілі эфектыўнасць такіх супольнасцяў і [[Рэестравае казацтва|змаглі належным чынам забяспечыць фінансаванне і арганізаваць з імі адносіны]]&lt;ref name=&quot;Lepjavko&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cossackdom.com/book/bookkordon.html|title=Сергій Леп'явко «Великий Кордон Європи як фактор становлення українського козацтва (XVI ст.)»|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503222932/http://www.cossackdom.com/book/bookkordon.html|archive-date=3 травня 2018|access-date=25 березня 2016}}&lt;/ref&gt;.[[Файл:Truce of Andrusovo 1667.PNG|міні|Страчаныя Рэччу Паспалітай паводле Анрусаўскага перамір’я ўскраіны — памежжы: Смаленшчына і Левабярэжная Украіна (цёмна зялёны)]]

Пры усіх канфліктах абодва бакі еўраейскага вялікага фраціру паміж Усходам і Захадам не былі выключна варожымі. У прыватнасці, можна ўспомніць шматлікія [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|саюзы]] ўкраінскіх казакоў з татарамі і туркамі, у той час як харвацкія памежнікі неаднаразова заяўлялі, што яны «гатовыя хутчэй вярнуцца пад уладу туркаў, чым падпарадкавацца харвацкім гаспадарам»&lt;ref name=&quot;Lepjavko&quot; /&gt;.

Паводле свайго сацыяльнага статусу удзельнікі францірных служылых супольнасцяў былі пераважна прывілеяванымі сацыяльныя групы, прамежкавыя паміж [[Знаць|дваранствам]] і [[сялянства]]м . Усведамляючы сваю класавую перавагу над сялянамі, яны часам станавіліся сродкам падаўлення сялянскіх паўстанняў, хоць даволі часта ўдзельнічалі ў [[Паўстанне|паўстаннях]] разам з [[Казацка-сялянская вайна, 1648-1651|сялянамі]]&lt;ref name=&quot;Lepjavko&quot; /&gt;.

== Гл. таксама ==

* [[Лімес]]
* [[Лімітроф]]
* [[Марка]]
* [[Дзікае поле|Дзікае Поле]]
* [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|Вайсковая мяжа]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Крыніцы і літаратура ==

* ''В. А. Брехуненко.'' ''[http://history.org.ua/LiberUA/978-966-00-1359-9/978-966-00-1359-9.pdf Frontier] [Архівавана 13 сакавіка 2016 г. у Wayback Machine .] //{{Крыніцы/ЕІУ|10|335}}''
* ''Білий Д.'' Війна і мир на Кубанському фронтирі // Схід (журнал), № 1(92), січень-лютий 2009, С. 65.В.
* ''Брехуненко В.'' Козаки на Степовому Кордоні Європи. Типологія козацьких спільнот XVI — першої половини XVI ст.— Київ, 2011.
* ''Дашкевич Я.'' Україна на Великому кордоні // Давня і середньовічна історія України. На пошану Іоана Винокура з нагоди його 70-річчя.— Кам’янець-Подільський, 2000.
* ''Кравченко В.'' Харьков / Харків: столица пограничья. — Вильнюс: Европейский гуманитарный университет, 2010.
* ''Лаптева М.'' Рубеж как фактор исторического познания // Американские исследования в Сибири.— Выпуск 5: Материалы всероссийской научной конференции «Американский и сибирский фронтир».— Томск, 2001.— С. 11-13.
* [http://uamoderna.com/arkhiv/3 Україна модерна.— № 18: Пограниччя, окраїни, периферії.— Київ, 2011.]
* ''Кабитов П. С., Кобозєва З. М.'' Місто фронтиру і його мешканці (на прикладі м. Самари) // Фронтири міста.— [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-1-2012.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-1-2012.html 1.] — Дніпропетровськ: Герда, 2012.
* ''Малишева С. Ю.'' «Охота к перемене мест»: российский городской досуг второй половины XIX— начала XX в. как выход на фронтир // Фронтири міста.— [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-2-2013.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-2-2013.html 2.] — Дніпропетровськ: Герда, 2013.
* ''Чорновол І.'' [http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?I21DBN=LINK&amp;P21DBN=UJRN&amp;Z21ID=&amp;S21REF=10&amp;S21CNR=20&amp;S21STN=1&amp;S21FMT=ASP_meta&amp;C21COM=S&amp;2_S21P03=FILA=&amp;2_S21STR=Uks_2013_23_22 Дискурс колонізації, теорія фронтиру та історіографія України] // Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність.— Вип. 23.— Львів, 2013.— С.260-282.
* ''Чорновол І.'' Відповідники поняття frontier у інших мовах // Historia— Mentalność— Tożsamość. Rosja i Europa Zachodnia w polskiej i ukraińskiej historiografii XIX i XX wieku. Pod red. E. Koko, M. Nowak i L. Zaszkilniaka. — Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2013. — S.125-140.
* ''Чорновол І.'' [https://www.academia.edu/11169304/Поняття_фронтиру_в_мовах_народів_світу Поняття фронтиру в мовах народів світу]
* ''Чорновол І.'' [http://krytyka.com/ua/products/books/komparatyvni-frontyry-svitovyy-i-vitchyznyanyy-vymir Компаративні фронтири: світовий і вітчизняний вимір.] — Київ: Критика, 2016. — 376 с.
* ''Чорновол І. П.'' Релігія та культура на фронтирі // Фронтири міста. — [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-4-2015.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-4-2015.html 4.] — Дніпропетровськ: Герда, 2015.
* ''Щербакова Л. В.'' Геометричні аспекти фронтиру в умовах міського простору (на прикладі м. Астрахані) // Фронтири міста. — [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-3-2014.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-3-2014.html 3.] — Дніпропетровськ: Герда, 2014.
* L.Febvre. Frontière: The Word and the Concept / Lucien Febvre // A New Kind of History. From the Writings of Febvre. — New York — Evanston — San Francisco, 1973. — P. 208—217.
* J.Juricek. American Usage of the Word «Frontier» from Colonial Times to Frederick Jackson Turner // Proceedings of the American Philosophical Society. — Vol.100. — № 1.— Philadelphia, 1966.— P.10-34.
* Kervin Lee Klein. Frontiers of Historical Imagination. Narrating the European Conquest of Native America. 1890—1990.— Berkeley— Los Angeles— London, 1997.
* M.Khodarkovsky. From Frontier to Empire: the Concept of the Frontier in Russia, Sixteenth— Eighteenth Centuries // Russian History (University of Southern Carolina), 1992. — Vol.19: The Frontier in Russian History.— P. 115—128.
* Daniel Power. Introduction. Frontiers. Terms, Concepts, and the Historian of Medieval and Early Modern Europe // Frontiers in Question. Eurasian Borderlands, 700—1700 / Ed. by D. Power and N. Standen. — London, 1999.— P. 1-12.

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Межы]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]
[[Катэгорыя:Каланіялізм пасяленцаў у Азіі]]
[[Катэгорыя:Каланіялізм]]
[[Катэгорыя:Каланіялізм у Амерыцы]]
[[Катэгорыя:Гісторыя казацтва]]
[[Катэгорыя:Асваенне Дзікага Захаду]]</text>
      <sha1>033kka4v3v48flf1rqop0qx9scuura4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204583</id>
      <parentid>5204524</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T07:56:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Лес нешляхецкіх тэрытарыяльных вайсковых карпарацый у Еўропе. */</comment>
      <origin>5204583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36107" sha1="f1ua4h4hxj5cpiyuymvoj8d7tg41zlw" xml:space="preserve">{{Арфаграфія|патрэбна вычытка}}
[[Файл:The Cow Boy 1888.jpg|міні|Амерыканскі каўбой 1888 г.]]
'''Францір''' (ад {{Lang-en|frontier}}— «мяжа», «памежная тэрыторыя», ад фр. — «пярэдні шыхт у баявым гуфе») — тэрыторыя на мяжы двух розных грамадстваў. У адрозненні ад сталых граніц, абапертых на натуральных (рэкі, моры, пушчы, горы) і штучных геаграфічных аб’ектах (умацаваннях, шчыльнай сетцы паселішчаў) гэта рухомая мяжа, пераходная зона, якая, як правіла, разлеглая і аддаленая ад палітычных цэнтраў геаграфічна, слаба заселеная і дрэнна інтэграваная ў дзяржаўныя структуры. Яна мае дынамічны характар і характарызуецца высокім узроўнем канфліктаў пры ўзаемадзеяння розных, часта варожых, культур. Да францірных супольнасцяў адносяцца: іспанскія і партугальскія паселішчы падчас [[Рэканкіста|Рэканкісты]] і [[Каланізацыя|каланізацыі]] Новага Свету, гарадскія казакі (полацкія, віцебскія, себежскія і інш.) і [[панцырныя баяры]] ВКЛ на мяжы з Маскоўскай дзяржавай і татарамі (у дакументах ВКЛ 15-17 ст. любая ваенная мяжа называецца «украіна»)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=пол.|url=https://www.academia.edu/176087107/_Ukraina%CB%AE_w_Wielkim_Ksi%C4%99stwie_Litewskim_od_ko%C5%84ca_XV_do_po%C5%82owy_XVII_wieku|title=„Ukrainaˮ w Wielkim Księstwie Litewskim  od końca XV do połowy XVII wieku / прэзентацыя дакладу на &quot;XXXV Konferencja Komisji Lituanistycznej PAN  Przestrzenie Wielkiego Księstwa Litewskiego: środowisko, osadnictwo i struktury terytorialne  22-23 września 2026 r.&quot;|author=Волкаў М.}}&lt;/ref&gt;, запарожскія, данскія, сібірскія, і інш. [[Казацтва|казакі]] і пасяленцы, харвацка-сербскія супольсці на [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|аўстрыйскай ваеннай мяжы]], амерыканскія і канадскія першапраходцы, [[Буры|афрыканскія буры]], [[:ru:Гаучо|аргентынскія гаўча]] і інш.

== Тэорыя франціра ==
12 ліпеня 1893 года падчас [[Сусветная выстаўка (1893)|Сусветнай выставы]] ў [[Чыкага]], на з’ездзе [[Американська історична асоціація|Амерыканскай гістарычнай асацыяцыі,]] прафесар [[Вісконсінскі ўніверсітэт у Мадысане|Універсітэта Вісконсіна]] Фрэдэрык Тэрнер у сваім дакладзе «Значэнне мяжы ў гісторыі Злучаных Штатаў» высунуў гіпотэзу аб тым, што амерыканскае грамадства, у прыватнасці, такія яго рысы, як [[дэмакратыя]] і [[індывідуалізм]], амерыканская выключнасць, былі сфарміраваны ў першую чаргу абшарамі [[Дзікі Захад|Дзікага Захаду]], умовамі памежжа і пастаяннай экспансіяй еўрапейскіх пасяленцаў на захад. Даклад выклікаў гарачую і беспрэцэдэнтна працяглую дыскусію. На працягу наступных дзесяцігоддзяў тэорыя франціра была значна развіта і пашырана паслядоўнікамі Тэрнера, балазе [[Тэадор Рузвельт|Т. Рузвельт]] і [[Томас Вудра Вільсан|Ў. Вільсан]] былі па адукацыі гісторыкамі і гэтыя тэзісы добра клаліся ў палітычную рыторыку.&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20150925102552/http://zgroup.com.ua/article.php?articleid=1357|загаловак=Ігор Чорновол. Теорія фронтиру.}}&lt;/ref&gt;

Тэрнер вызначыў памежную зону як зону рассялення экспансіўнай часткі грамадства на рубяжах сутыкнення паміж «[[цывілізацыя]]й» і «[[варварства]]м», дзе грамадскія структуры і ўрад альбо не сфарміраваныя, альбо недастаткова жорстка структураваныя. Адсутнасць свабодных зямель на Усходзе ЗША, іх велізарныя запасы на Захадзе і імкненне да свабоды ўсё далей і далей адсоўвалі мяжу паселішчаў у глыбіню кантынента. Больша таго ім упершыню заўважана і ўжыта метафара міграцыі як «паравога клапана», дзякуючы якому ЗША ўдалося пазбегнуць абвастрэння класавай барацьбы ў адрозенні ад Еўропы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Ігор Чорновол. Теорія фронтиру.}}&lt;/ref&gt;. Як удакладніў {{Не перакладзена|Рей Аллен Біллінґтон|Рей Аллен Біллінґтон|en|Ray Allen Billington}}, францірная мяжа — гэта «геаграфічны рэгіён, які прылягае да незаселеных рэгіёнаў кантынента, дзе нізкая шчыльнасць насельніцтва і незвычайна багатыя прыродныя рэсурсы, якія яшчэ не выкарыстоўваюцца, даюць малазабяспечаным выключны шанец палепшыць сваё сацыяльнае і эканамічнае становішча».

Паступова ўяўленне Тэрнера пра фронцір як паселішча на нібыта «свабодных» землях на мяжы паміж «цывілізацыяй» і «варварствам» змянілася да непазнавальнасці. «Індзейцы» зараз не разглядаюцца як «дзікуны», чорныя амерыканцы і жанчыны так сама прымалі ўдзел у засваенні [[Дзікі Захад|Дзікага Захаду]], а [[піянер]]ы і капіталісты ХІХ-ХХ ст. праводзілі генацыд абарыгенаў і вельмі нашкодзілі экалогіі. Цяпер даследчыкі ў асноўным звяртаюцца тэзы выказанай ў 1911 годзе Оўэн Лацімор, які прапанаваў ідэю фронціру як зоны інтэнсіўнага ўзаемадзеяння паміж рознымі культурамі. Як вызначыла амерыканская літаратурная гісторычка {{Не перакладзена|Аннет Колодни|Аннет Колодни|en|Annette Kolodny}}, памежная зона — гэта «абмежаваная прастора зменлівых каштоўнасцей, дзе розныя культуры ўпершыню сутыкаюцца з „іншасцю“ і ўспрымаюць, адаптуюць або прыручаюць яе».

== Амерыканскі францір ==

У гісторыі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], мяжа — гэта зона развіцця [[Дзікі Захад|Дзікага Захаду]], размешчаная на тэрыторыі сучасных штатаў [[Паўночная Дакота]], [[Паўднёвая Дакота]], [[Мантана]], [[Ваёмінг]], [[Каларада]], [[Канзас]], [[Небраска]] і [[Тэхас]], якая паступова пашыралася і рухалася на захад — аж да ўзбярэжжа Ціхага акіяна. Пасля перамогі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|вайне за незалежнасць]] і падпісання [[Парыжскі мір (1783)|Версальскага мірнага дагавора ў 1783 г.]] [[Бюро перапісу насельніцтва ЗША]] вызначыла францір як мяжу, за якой шчыльнасць насельніцтва складае менш за 2 чалавекі на квадратную мілю.

[[Парыжскі мір (1783)|У 1811 годзе]] Злучаныя Штаты атрымалі фармальны кантроль над брытанскімі тэрыторыямі на захад ад [[Апалачы|Апалачаў]] . Тысячы пасяленцаў ужо дасягнулі [[Кентукі]], [[Тэнесі|Тэнэсі]] і прылеглых тэрыторый. Некаторыя землі ў [[Агая|Агаё]], такія як Вірджынская ваенная акруга і Заходні рэзерв Канэктыкута, выкарыстоўваліся ў якасці ўзнагарод для ветэранаў вайны. Спосаб афіцыйнага ўключэння гэтых новых памежных рэгіёнаў у склад нацыянальнай тэрыторыі быў галоўным пытаннем для [[Кантынентальны кангрэс|Кантынентальнага кангрэса]] ў 1780 годзе і часткова вызначаўся Паўночна-Заходнім планам (1787 г.). Паўднёва-заходнія тэрыторыі таксама станавіліся месцам прызначэння для новых пасяленцаў.

На працягу наступнага стагоддзя сотні тысяч пасяленцаў (першапраходцаў) былі ўцягнутыя ў пашырэнне штата на гэтыя тэрыторыі і іншыя землі, якія былі пасля набыты ([[Луізіянская купля|Купля Луізіяны]], [[Дагавор Гуадалупе-Ідальга|Саступка паўночнай Мексікі]], [[Купля Гадсдэна]] і г.д.). Пытанне аб тым, ці будзе мяжа [[Канзас]]а рабскай ці свабоднай, стала іскрай, якая паклала пачатак [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайне]]. Да 1860 года паўночныя дэмакраты ў асноўным прасоўвалі ідэю спрашчэння працэсу набыцця зямлі, у той час як паўднёвыя вігі і дэмакраты адхілялі яе. Паўднёўцы выступалі супраць [[Гомстэд-акт|Закона аб гомстэдзе]], бо ён падтрымліваў рост свабодных фермераў, якія маглі супрацьстаяць рабству.[[Файл:Map of Santa Fe Trail-NPS.jpg|міні|Мапа мексікана-амерыканскага шляху на Санта Фэ на Дзікім Захадзе]][[Рэспубліканская партыя ЗША]], якая прыйшла да ўлады ў 1860 годзе, праводзіла палітыку раздачы таннай зямлі, найважнейшым крокам у якой быў Закон аб [[Гомстэд-акт|гомстэдзе]] 1862 года, які разам з зямельнымі грантамі для чыгункі адкрыў шлях да таннай (але не бясплатнай) зямлі. Пасля сканчэння грамадзянскай вайны на Захад хлынула плыня шукальнікаў зямлі і [[Абвешчаны лёс|долі]] не толькі з ЗША, але і еўрапейскіх эмігрантаў з [[:ru:Американцы ирландского происхождения|Ірландыі]], [[:ru:Американцы немецкого происхождения|Германіі]], Скандынавіі, Польшчы, Італіі і інш. Сетка дарог, паселішчаў і ферм з кожным годам ушчыльнялася і пакрыла ўсю тэрыторыю ЗША. Да 1890 года франціраная лінія разарвалася на асобныя кавалкі і знікла.

Фронцір пакінуў свой след у папулярнай культуры: падзеі асваення новых зямель выкарыстоўваліся ў прыгодніцкіх раманах, серыялах пра [[Дзікі Захад]] і [[вестэрн]]ах.

== Вялікая мяжа Еўропы ў XV—XVIII стагоддзях ==
[[Файл:Polonha - Dinastia Jagellon.png|міні|ВКЛ і яго суседзі пры Ягелонах.]]
Адным з прыкладаў франціра, якое мае непасрэднае дачыненне да Беларусі і Украіны, была Вялікая мяжа Еўропы ў XV—XVIII стагоддзях ва Усходняй Еўропе і на [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|Балканах]]. Пачынаючы XV да XVІІІ ст. на мяжы [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] з [[Залатая Арда|Ардой,]] [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай]] і [[Асманская імперыя|Атаманскай]] дзяржавамі і іх сатэлітамі існавала зона пастаяннага супрацьстаяння і ваеннай напружанасці. Войны ішлі з невялікімі перапынкамі некалькі стагоддзяў, што стварыла вылюдненыя ваенныя «украіны» — францірныя тэрыторыі не толькі ў [[Дзікае поле|Дзікім полі]] але і памежнай з [[Маскоўская дзяржава|Масквой]] лясной зоне верхняга Падняпроўя і Падзвіння, што ў значнай ступені вызначыла гістарычны лёс усіх «народаў на памежжы». Межы ВКЛ на Беларускім і Украінскім адцінку былі пачаткова часткай Вялікага стэпавога франціра і мяжой з Ардой, потым усходняй і паўднёвай мяжой Заходняга свету (кіруючыя колы ВКЛ былі каталікамі) з Усходам: Тартарыяй, Масквой, Асманскай імперыяй і саюзных ім качэўнікаў-[[Татары|мусульман]], [[Башкіры|паганцаў]] і [[Калмыкі|будыстаў]].
[[Файл:Polish-Lithuania map (1450-1600).svg|міні|Мяжа ВКЛ з Маскоўскай дзяржавай 1450—1600]]
[[Файл:Восточная Европа в первой половине XVI века.gif|міні|Мапа Усходняй і Цэнтральнай Еўропы пп. XVI ст.]]
Паводле падлікаў [[Мікалай Аляксандравіч Волкаў|М. Волкава]] ў к. 15 - пп.17 ст. у дакументах з ВКЛ (пакуль яны яшчэ карысталіся старабеларускай тэрміналогіяй) «украінай» часцей усяго называліся «ваеннае памежжа»: Віцебск (90) Полацк (68) і Кіеў (64)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=пол.|url=https://www.academia.edu/176087107/_Ukraina%CB%AE_w_Wielkim_Ksi%C4%99stwie_Litewskim_od_ko%C5%84ca_XV_do_po%C5%82owy_XVII_wieku|title=„Ukrainaˮ w Wielkim Księstwie Litewskim  od końca XV do połowy XVII wieku|author=Volkau M.}}&lt;/ref&gt;, асабліва шмат узгадак аб &quot;украіных&quot; замках і землях станавілася падчас войнаў з Масквой у прыватнасці [[Лівонская вайна|Лівонскай]], пазней са [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|шведамі]] і ізноў з маскоўцамі падчас [[Смутны час|Смуты]]. Збоку Масквы памежныя тэрыторыі Пскоўшчыны і Смаленшчыны, дзе жылі служылыя мясцовыя стральцы і казакі, так сама называліся &quot;Літоўскай украінай&quot;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Станиславский А.Л. Гражданская война в России XVII. – М. Мысль. 1990 – с.35, 239-240}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Селин А.А., Смута на Северо-Западе в начале XVI века: очерки из жизни новгородского общества, СПб, 2017, с. 360}}&lt;/ref&gt;. Геаграфічнае прывязка да сучаснай [[Украіна|Украіны]] і размежаванне па колерах русі ВКЛ на &quot;Белую&quot; і &quot;Чырвоную&quot; адбылося толькі падчас [[Паўстанне Хмяльніцкага|паўстання Хмельніцкага]]. Разам з упадкам дзяржаўнасці ВКЛ, паланізацыяй і русіфікацыяй тэрмін «украіна» у дакументах замяніла польскае «пагранічча» і маскоўскія «рубеж», ці «кардон». У польскай традыцыі з ХІХ ст. для ўсходняга памежжа Рэчы Паспалітай ўжываецца тэрмін «крэсы»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Drożdżewicz L., Wschodnia geografia historyczna, „Znad Wilii”, nr 4 (60), 2014, s. 146.}}&lt;/ref&gt;, які для беларусаў і ўкраінцаў з’яўляецца абразлівым выразам [[Каланіяльнасць улады|каланіяльнасці]]. Балазе ен не гістарычны - не сустракаецца ў крыніцах да к.18 ст.

[[Маскоўская дзяржава]] у Сярэднявеччы і Раннім Новым часе не лічылася і не лічыла сябе часткай Еўропы. Толькі 1730 г. шведскі афіцэр на расейскай службе Стахленберг прапанаваў перанесці геаграфічныя межы Еўрейскага кантынента з [[Дон]]а і [[Дняпро|Дняпра]] на раку [[Урал (рака)|Урал]] і [[Уральскія горы|аднайменныя горы]]. Падхапіўшы гэту заяву, расейскія імператарыца [[Ганна Іванаўна]] і яе наступнікі на троне пачалі патрабаваць ад еўрапейскіх паслоў прызнання іх ўладанняў часткай [[Еўропа|Еўропейскага кантыненту]]&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://ia600109.us.archive.org/33/items/davies-norman-europe-a-history-1997/Davies%2C%20Norman%20-%20Europe%20-%20A%20History%20%281997%29.pdf|загаловак=Dawies N. Europe: A History (1997)  Pimlico, London. p. 33}}&lt;/ref&gt;. Неглядзячы на тое, што географы спрачаліся яшчэ пару стагоддзяў, расіяне дамагліся свайго. [[Маскоўская дзяржава]] запазычыла запарожскую казацкую арганізацыю, еўрапейскія тэхналогіі і падначаліўшы іх цэнтралізаванай дзяржаве, зрабіла эфектыўны механізм па заснаванні вайковых пунктаў і ахове каланіяльных земляробчых паселішчаў спачатку ў сваёй еўрапейскай лесастэпавой зоне, а потым ў [[Каланізацыя Сібіры|Сібір]]&lt;nowiki/&gt;ы. З праваслаўных каланістаў вакол расейскіх астрогаў фармаваліся францірныя супольнасці, якія забяспечвалі царам кантроль над вялізнымі абшарамі, працу руднікоў, промыслаў і падаткаабкладанне нешматлікіх тубыльскіх качавых і паляўнічых пляменаў. Аднак да другой паловы ХІХ пачатку ХХ ст. значных дабраахвотных плыняў еўрапейскіх каланістаў, апроч [[Стараверы|старавераў,]] за Урал не было і Расейская дзяржава забяспечвала патрэбы ў працоўнай сіле на сібірскіх рудніках катаржанамі і палоннымі.

Францір ніколі не быў пастаянным.— стагоддзямі ён рухалася то ў адзін бок, то ў другі. Мяжа таксама не была непраходнай перашкодай — як этнічна, так і культурна. Гэта была зона актыўнага культурнага ўзаемадзеяння і ўзаемнага запазычання, і контуры самой мяжы амаль ніколі не былі выразнымі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Дашкевич Я. Україна між Сходом і Заходом (XIV—XVIII ст.) // Записки НТШ. — Львів, 1991. — Т. 222. — С. 28-44.}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Expansion de l'Empire ottoman en Europe centrale (1526 - 1568).png|міні|Экспансія [[Асманская імперыя|Атаманскай імперыі]] на Балканах у XVI ст.]]

=== Лес нешляхецкіх тэрытарыяльных вайсковых карпарацый у Еўропе. ===
Вялікая мяжа адыграла важную ролю ў фарміраванні народаў Усходняй Еўропы. Сучасныя гістарычныя даследаванні даказваюць велізарнае падабенства паміж памежнай паўдневай зонай ВКЛ будучымі - ўкраінскімі казакамі і іншымі падобнымі ваенна-карпаратыўнымі супольнасцямі, якія існавалі адначасова з імі ў Еўропе: [[Харватыя|харвацкімі]] [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|памежнікамі]], [[Венгрыя|венгерскімі]] [[Гайдукі|гайдукамі]] і [[Секеі|секамі]], [[Данскія казакі|данскімі казакамі]] і некаторымі меншымі тэрытарыяльна-служылымі фармаваннямі. Беларускае панцырнае [[Баяры|баярства]] і [[Гарадскія казакі|гарадское казацтва]] вакол Себежа, Невеля, Віцебска, Полацка, Дарагабужа, Суража былі знішчаныя на караню ў памежных войнах з маскоўскай дзяржавай і не здолела сфармаваць асобнай сацыяльнай карпарацыі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bse.sci-lib.com/article086680.html|title=Каштанов С. М. Панцирные бояре // Большая советская энциклопедия}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Похилевич Д. Л. Крестьяне-слуги в Великом княжестве Литовском в XVII—XVIII вв. // Средние века. — Вып. 21. — М., 1962.}}&lt;/ref&gt;. Паўднёваеўрапейскія ваенна служылыя супольнасці прасталюдзінаў і дробнай шляхты былі падобныя па прычынах узнікнення, структуры і лёсе. Усе яны былі пазбаўленыя цэнтральнымі уладамі самакіравання ў XVIII стагоддзі, калі пагроза з боку [[Асманская імперыя|Асманскай Порты]] паменшылася (і ўсюды гэтыя працэсы не былі цалкам мірнымі). Вядома, паміж імі існавалі і адрозненні, якія тлумачацца спецыфікай гістарычнага развіцця кожнай з гэтых супольнасцей і народаў, ад якіх яны паходзілі. Для Еўропы такія тыпы грамадства былі нетрадыцыйнымі, але толькі яны маглі эфектыўна выконваць ролю авангарда хрысціянства і актыўна абараняцца ад змульваючай і вылюдняючай памежжы стратэгіі набегаў народаў Усходу.
[[Файл:Repin Cossacks.jpg|міні|І. Рэпін. Казакі пішуць ліст да турэцкага султана.]]
Галоўнае адрозненне паміж украінскім казацтвам і роднаснымі яму супольнасцямі заключалася ў тым, што [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая]] не змаглі выкарыстаць [[Апалчэнне|закладзены ў іх паспольстве патэнцыял у інтарэсах дзяржавы]], у адрозненне ад кіруючых колаў [[Харватыя|Харватыі]], [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыі]], [[Венгрыя|Венгрыі]] і [[Маскоўская дзяржава|Масковіі]], якія своечасова ўсвядомілі эфектыўнасць такіх супольнасцяў і [[Рэестравае казацтва|змаглі належным чынам забяспечыць фінансаванне і арганізаваць з імі адносіны]]&lt;ref name=&quot;Lepjavko&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cossackdom.com/book/bookkordon.html|title=Сергій Леп'явко «Великий Кордон Європи як фактор становлення українського козацтва (XVI ст.)»|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503222932/http://www.cossackdom.com/book/bookkordon.html|archive-date=3 травня 2018|access-date=25 березня 2016}}&lt;/ref&gt;.[[Файл:Truce of Andrusovo 1667.PNG|міні|Страчаныя Рэччу Паспалітай паводле Анрусаўскага перамір’я ўскраіны — памежжы: Смаленшчына і Левабярэжная Украіна (цёмна зялёны)]]

Пры усіх канфліктах абодва бакі еўраейскага вялікага фраціру паміж Усходам і Захадам не былі выключна варожымі. У прыватнасці, можна ўспомніць шматлікія [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|саюзы]] ўкраінскіх казакоў з татарамі і туркамі, у той час як харвацкія памежнікі неаднаразова заяўлялі, што яны «гатовыя хутчэй вярнуцца пад уладу туркаў, чым падпарадкавацца харвацкім гаспадарам»&lt;ref name=&quot;Lepjavko&quot; /&gt;.

Паводле свайго сацыяльнага статусу удзельнікі францірных служылых супольнасцяў былі пераважна прывілеяванымі сацыяльныя групы, прамежкавыя паміж [[Знаць|дваранствам]] і [[сялянства]]м . Усведамляючы сваю класавую перавагу над сялянамі, яны часам станавіліся сродкам падаўлення сялянскіх паўстанняў, хоць даволі часта ўдзельнічалі ў [[Паўстанне|паўстаннях]] разам з [[Казацка-сялянская вайна, 1648-1651|сялянамі]]&lt;ref name=&quot;Lepjavko&quot; /&gt;.

== Гл. таксама ==

* [[Лімес]]
* [[Лімітроф]]
* [[Марка]]
* [[Дзікае поле|Дзікае Поле]]
* [[Аўстрыйская вайсковая мяжа|Вайсковая мяжа]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Крыніцы і літаратура ==

* ''В. А. Брехуненко.'' ''[http://history.org.ua/LiberUA/978-966-00-1359-9/978-966-00-1359-9.pdf Frontier] [Архівавана 13 сакавіка 2016 г. у Wayback Machine .] //{{Крыніцы/ЕІУ|10|335}}''
* ''Білий Д.'' Війна і мир на Кубанському фронтирі // Схід (журнал), № 1(92), січень-лютий 2009, С. 65.В.
* ''Брехуненко В.'' Козаки на Степовому Кордоні Європи. Типологія козацьких спільнот XVI — першої половини XVI ст.— Київ, 2011.
* ''Дашкевич Я.'' Україна на Великому кордоні // Давня і середньовічна історія України. На пошану Іоана Винокура з нагоди його 70-річчя.— Кам’янець-Подільський, 2000.
* ''Кравченко В.'' Харьков / Харків: столица пограничья. — Вильнюс: Европейский гуманитарный университет, 2010.
* ''Лаптева М.'' Рубеж как фактор исторического познания // Американские исследования в Сибири.— Выпуск 5: Материалы всероссийской научной конференции «Американский и сибирский фронтир».— Томск, 2001.— С. 11-13.
* [http://uamoderna.com/arkhiv/3 Україна модерна.— № 18: Пограниччя, окраїни, периферії.— Київ, 2011.]
* ''Кабитов П. С., Кобозєва З. М.'' Місто фронтиру і його мешканці (на прикладі м. Самари) // Фронтири міста.— [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-1-2012.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-1-2012.html 1.] — Дніпропетровськ: Герда, 2012.
* ''Малишева С. Ю.'' «Охота к перемене мест»: российский городской досуг второй половины XIX— начала XX в. как выход на фронтир // Фронтири міста.— [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-2-2013.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-2-2013.html 2.] — Дніпропетровськ: Герда, 2013.
* ''Чорновол І.'' [http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?I21DBN=LINK&amp;P21DBN=UJRN&amp;Z21ID=&amp;S21REF=10&amp;S21CNR=20&amp;S21STN=1&amp;S21FMT=ASP_meta&amp;C21COM=S&amp;2_S21P03=FILA=&amp;2_S21STR=Uks_2013_23_22 Дискурс колонізації, теорія фронтиру та історіографія України] // Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність.— Вип. 23.— Львів, 2013.— С.260-282.
* ''Чорновол І.'' Відповідники поняття frontier у інших мовах // Historia— Mentalność— Tożsamość. Rosja i Europa Zachodnia w polskiej i ukraińskiej historiografii XIX i XX wieku. Pod red. E. Koko, M. Nowak i L. Zaszkilniaka. — Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2013. — S.125-140.
* ''Чорновол І.'' [https://www.academia.edu/11169304/Поняття_фронтиру_в_мовах_народів_світу Поняття фронтиру в мовах народів світу]
* ''Чорновол І.'' [http://krytyka.com/ua/products/books/komparatyvni-frontyry-svitovyy-i-vitchyznyanyy-vymir Компаративні фронтири: світовий і вітчизняний вимір.] — Київ: Критика, 2016. — 376 с.
* ''Чорновол І. П.'' Релігія та культура на фронтирі // Фронтири міста. — [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-4-2015.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-4-2015.html 4.] — Дніпропетровськ: Герда, 2015.
* ''Щербакова Л. В.'' Геометричні аспекти фронтиру в умовах міського простору (на прикладі м. Астрахані) // Фронтири міста. — [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-3-2014.html Вип.] [http://frontiere-mista.in.ua/zmist-3-2014.html 3.] — Дніпропетровськ: Герда, 2014.
* L.Febvre. Frontière: The Word and the Concept / Lucien Febvre // A New Kind of History. From the Writings of Febvre. — New York — Evanston — San Francisco, 1973. — P. 208—217.
* J.Juricek. American Usage of the Word «Frontier» from Colonial Times to Frederick Jackson Turner // Proceedings of the American Philosophical Society. — Vol.100. — № 1.— Philadelphia, 1966.— P.10-34.
* Kervin Lee Klein. Frontiers of Historical Imagination. Narrating the European Conquest of Native America. 1890—1990.— Berkeley— Los Angeles— London, 1997.
* M.Khodarkovsky. From Frontier to Empire: the Concept of the Frontier in Russia, Sixteenth— Eighteenth Centuries // Russian History (University of Southern Carolina), 1992. — Vol.19: The Frontier in Russian History.— P. 115—128.
* Daniel Power. Introduction. Frontiers. Terms, Concepts, and the Historian of Medieval and Early Modern Europe // Frontiers in Question. Eurasian Borderlands, 700—1700 / Ed. by D. Power and N. Standen. — London, 1999.— P. 1-12.

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Межы]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]
[[Катэгорыя:Каланіялізм пасяленцаў у Азіі]]
[[Катэгорыя:Каланіялізм]]
[[Катэгорыя:Каланіялізм у Амерыцы]]
[[Катэгорыя:Гісторыя казацтва]]
[[Катэгорыя:Асваенне Дзікага Захаду]]</text>
      <sha1>f1ua4h4hxj5cpiyuymvoj8d7tg41zlw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Blonde (альбом Фрэнка Оўшэна)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815143</id>
    <revision>
      <id>5204623</id>
      <parentid>5203709</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5204623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31794" sha1="fb4b97uzfy2jidgsb7q8s209qelr620" xml:space="preserve">{{Картка:Альбом|Жанр=[[R&amp;B]], [[авангардная музыка]]&lt;ref name=&quot;xxl2&quot;&gt;{{cite web|last=Glaysher|first=Scott|title=Frank Ocean Blurs the Lines Even Further on 'Blond' Read More: Frank Ocean Blurs the Lines Even Further on 'Blond' – XXL|url=http://www.xxlmag.com/rap-music/reviews/2016/08/frank-ocean-blond-review/|website=[[XXL (журнал, США)|XXL]]|access-date=2017-01-19|archive-date=2016-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125174610/http://www.xxlmag.com/rap-music/reviews/2016/08/frank-ocean-blond-review/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;weekly&quot;&gt;{{cite web|last=Hautman|first=Nicholas|title=Frank Ocean Releases Long-Awaited 'Blonde' Album With Beyonce, Kendrick Lamar Collaborations|url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/frank-ocean-releases-blonde-featuring-beyonce-kendrick-lamar-w435467|website=[[Us Weekly]]|access-date=2017-01-19|archive-date=2016-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20161126002002/http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/frank-ocean-releases-blonde-featuring-beyonce-kendrick-lamar-w435467|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[соул]]&lt;ref name=&quot;rss&quot;&gt;{{cite web|last=Kreps|first=Daniel|title=Frank Ocean Reflects on Creation of 'Blonde'|lang=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/frank-ocean-reflects-on-creating-blonde-in-tumblr-posts-w435459|website=[[Rolling Stone]]|access-date=access-date=2017-01-19|archive-date=2016-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20161126001651/http://www.rollingstone.com/music/news/frank-ocean-reflects-on-creating-blonde-in-tumblr-posts-w435459|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;comp&quot;&gt;{{cite web|last=Arceneaux|first=Michael|title='Blonde' Cements Frank Ocean as Today's Most Evocative and Daring Male R&amp;B Songwriter|url=http://www.complex.com/music/2016/08/frank-ocean-blonde-album-review|website=[[Complex]]|access-date=2017-01-19|archive-date=2016-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125174659/http://www.complex.com/music/2016/08/frank-ocean-blonde-album-review|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[психоделический поп]]&lt;ref name=&quot;Rolling Stone&quot;/&gt;, [[Минимализм (музыка)|минимализм]]|Год=2016|Назва=Blonde|Тып=студыйны альбом|Вокладка=Фрэнк Оўшэн Blonde.jpg|Выканаўца=[[Фрэнк Оўшэн|Фрэнка Оўшэна]]|Выпушчаны=20 жніўня 2016|Запісаны=2013—2016|Жанры=[[R&amp;B]], [[авангардная музыка]]&lt;ref name=&quot;xxl2&quot;&gt;{{cite web|last=Glaysher|first=Scott|title=Frank Ocean Blurs the Lines Even Further on 'Blond' Read More: Frank Ocean Blurs the Lines Even Further on 'Blond' – XXL|url=http://www.xxlmag.com/rap-music/reviews/2016/08/frank-ocean-blond-review/|website=[[XXL (журнал, США)|XXL]]|access-date=2017-01-19|archive-date=2016-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125174610/http://www.xxlmag.com/rap-music/reviews/2016/08/frank-ocean-blond-review/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;weekly&quot;&gt;{{cite web|last=Hautman|first=Nicholas|title=Frank Ocean Releases Long-Awaited 'Blonde' Album With Beyonce, Kendrick Lamar Collaborations|url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/frank-ocean-releases-blonde-featuring-beyonce-kendrick-lamar-w435467|website=[[Us Weekly]]|access-date=2017-01-19|archive-date=2016-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20161126002002/http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/frank-ocean-releases-blonde-featuring-beyonce-kendrick-lamar-w435467|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[соул]]&lt;ref name=&quot;rss&quot;&gt;{{cite web|last=Kreps|first=Daniel|title=Frank Ocean Reflects on Creation of 'Blonde'|lang=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/frank-ocean-reflects-on-creating-blonde-in-tumblr-posts-w435459|website=[[Rolling Stone]]|access-date=access-date=2017-01-19|archive-date=2016-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20161126001651/http://www.rollingstone.com/music/news/frank-ocean-reflects-on-creating-blonde-in-tumblr-posts-w435459|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;comp&quot;&gt;{{cite web|last=Arceneaux|first=Michael|title='Blonde' Cements Frank Ocean as Today's Most Evocative and Daring Male R&amp;B Songwriter|url=http://www.complex.com/music/2016/08/frank-ocean-blonde-album-review|website=[[Complex]]|access-date=2017-01-19|archive-date=2016-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125174659/http://www.complex.com/music/2016/08/frank-ocean-blonde-album-review|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[псіхадэлічны поп]]&lt;ref name=&quot;Rolling Stone&quot;/&gt;, [[Мінімалізм (музыка)|мінімалізм]]|Працягласць=60:08|Прадзюсары=[[Фрэнк Оўшэн]], Джэймс Блэйк, [[Джоні Грынвуд]], Джон Браян, Malay, Растам Батманглідж, 88-Keys, Фарэл Уільямс,  Tyler, the Creator, Michael Uzowuru, SebastiAn|Краіна={{Сцягафікацыя|ЗША}}|Мова=[[Англійская мова|англійскі]]|Лэйблы=[[:en:Boys Don't Cry (record label)|Boys Don't Cry]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/natalierobehmed/2016/08/23/frank-ocean-just-ignited-a-streaming-war-with-apple-and-universal-music/#743f4f6d571a|title=Frank Ocean Just Went Independent And Ignited A Music Streaming War|first=Natalie|last=Robehmed|website=Forbes|date=2016-08-23|access-date=2016-08-26|archive-date=2016-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160825155931/http://www.forbes.com/sites/natalierobehmed/2016/08/23/frank-ocean-just-ignited-a-streaming-war-with-apple-and-universal-music/#743f4f6d571a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|Папярэдні альбом=[[Endless (альбом Фрэнка Оўшэна)|Endless]]|Храналогія=2016|Пап_год=2016}}
'''''Blonde''''' (стылізавана як '''''blond''''') — другі студыйны альбом амерыканскага музыкі [[Фрэнк Оўшэн|Фрэнка Оўшэна]], які выйшаў 20 жніўня [[2016 год у гісторыі музыкі|2016 года]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/frank-ocean-releases-long-awaited-new-album-blonde-w432844|title=Frank Ocean Releases Long-Awaited New Album 'Blonde' at Pop-Up Shops|first=Daniel|last=Kreps|website=Rolling Stone|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821045002/http://www.rollingstone.com/music/news/frank-ocean-releases-long-awaited-new-album-blonde-w432844|archive-date=2016-08-21|access-date=2016-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/blonde/id1146195596|title=Frank Ocean - Blonde|website=iTunes|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821022136/https://itunes.apple.com/us/album/blonde/id1146195596|archive-date=2016-08-21|access-date=2016-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; эксклюзіўна праз інтэрнэт-крамы [[iTunes Store]] і [[Apple Music]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/blonde/id1146195596|title=Blonde by Frank Ocean on Apple Music|publisher=iTunes|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821022136/https://itunes.apple.com/us/album/blonde/id1146195596|archive-date=2016-08-21|access-date=2016-08-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У запісе альбома ўдзельнічалі запрошаныя вакалісты, такія як [[Беёнсэ]], Эмбер Кофман, [[Кендрык Ламар]], [[Канье Уэст]], {{Не перакладзена 3|André 3000|3=ru|4=André 3000}}, [[:en:Kim Burrell|Kim Burrell]], {{Не перакладзена 3|Yung Lean|3=ru|4=Yung Lean}}, Austin Feinstein, {{Не перакладзена 3|SebastiAn|3=ru|4=SebastiAn}} і [[:en:KOHH (Japanese artist)|KOHH]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://pitchfork.com/news/70377-frank-oceans-blonde-liner-notes-revealed/|title=Frank Ocean’s Blonde Liner Notes Revealed|publisher=Pitchfork|archive-url=https://web.archive.org/web/20170129091509/http://pitchfork.com/news/70377-frank-oceans-blonde-liner-notes-revealed/|archive-date=2017-01-29|access-date=2017-01-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Прадзюсаваннем альбома займаўся сам [[Фрэнк Оўшэн]], а таксама {{Не перакладзена 3|Джэймс Блэйк|3=ru|4=Блейк, Джеймс (музыкант)}}, {{Не перакладзена 3|Джон Браён|3=ru|4=Брайон, Джон}}, {{Не перакладзена 3|Фарэл Уільямс|3=ru|4=Фаррелл Уильямс}}, {{Не перакладзена 3|Tyler, the Creator|3=ru|4=Tyler, the Creator}}, {{Не перакладзена 3|Ростам Батманглідж|3=ru|4=Батманглидж, Ростам}} і іншыя. ''Blonde'' дасягнуў пазіцыі № 1 у ЗША, Вялікабрытаніі, Аўстраліі, Бельгіі, Даніі, Новай Зеландыі, Нарвегіі і Шатландыі. Альбом атрымаў высокія адзнакі ад музычных крытыкаў і быў прызнаў лепшым альбомам года аўтарытэтнымі выданнямі ''[[Time]]'' і ''[[:en:Esquire (magazine)#Fiction|Esquire]]''&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://time.com/4577061/top-10-best-albums-2016/|title=The Top 10 Best Albums|publisher=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128143048/http://time.com/4577061/top-10-best-albums-2016/|archive-date=2016-11-28|access-date=2017-01-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.esquire.com/entertainment/music/news/a47494/top-songs-albums-music/|title=The 30 Best Albums of 2016|publisher=Esquire|archive-url=https://web.archive.org/web/20161203030451/http://www.esquire.com/entertainment/music/news/a47494/top-songs-albums-music/|archive-date=2016-12-03|access-date=2017-01-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і лепшым альбомам дзесяцігоддзя музычным выданнем Pitchfork.

== Гісторыя ==
21 лютага 2013 года [[Фрэнк Оўшэн]] пацвердзіў, што пачаў працаваць над сваім другім студыйным дыскам, які стане яго новым канцэптуальным альбомам. Ён таксама паведаміў, што працуе над запісам разам з такімі музыкамі як Tyler, The Creator, Фарэл Уільямс і {{Не перакладзена 3|Danger Mouse|3=ru|4=Danger Mouse}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://perezhilton.com/2013-02-21-frank-ocean-new-album-details-collaborations|title=Frank Ocean's Next Album Is On Its Way!|date=2013-02-21|publisher=PerezHilton.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919121314/https://perezhilton.com/2013-02-21-frank-ocean-new-album-details-collaborations/|archive-date=2018-09-19|access-date=2013-06-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней ён таксама паведаміў, што знаходзіцца пад уплывам музыкі гуртоў [[The Beach Boys]] і [[The Beatles]] і, што ён зацікаўлены ў супрацоўніцтве з {{Не перакладзена 3|Tame Impala|3=ru|4=Tame Impala}} і {{Не перакладзена 3|King Krule|3=ru|4=King Krule}}, і што частка працы пройдзе ў Bora Bora&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/frank-ocean-like-10-11-songs-into-new-album-20130220|title=Frank Ocean 'Like 10, 11 Songs' Into New Album|website=[[Rolling Stone]]|date=2013-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620051047/https://www.rollingstone.com/music/news/frank-ocean-like-10-11-songs-into-new-album-20130220|archive-date=2018-06-20|access-date=2013-06-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У красавіку 2014 года Оўшэн паведаміў, што запіс яго другога альбома блізкі да фінішнай стадыі. У чэрвені 2014 года часопіс ''[[Billboard]]'' паведаміў, што спявак працуе з такімі музыкантамі як Happy Perez (які працаваў над ''nostalgia, ULTRA''), Charlie Gambetta і Kevin Ristro, а таксама з прадзюсарамі {{Не перакладзена 3|Hit-Boy|3=ru|4=Hit-Boy}}, {{Не перакладзена 3|Rodney Jerkins|3=ru|4=Джеркинс, Родни}} і Danger Mouse&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dindindara.com/memrise-frank-ocean/|title=Memrise by Frank Ocean|website=dindindara|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205195054/http://dindindara.com/memrise-frank-ocean/|archive-date=2014-12-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.billboard.com/articles/news/6251457/frank-ocean-new-management-three-six-zero|title=Frank Ocean Signs to New Management With Three Six Zero|first=Andrew|last=Hampp|website=Billboard|date=2014-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112040027/https://www.billboard.com/articles/news/6251457/frank-ocean-new-management-three-six-zero|archive-date=2020-11-12|access-date=2016-08-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 29 лістапада 2014 года Оўшэн выпусціў урывак новай песні ў падтрымку маючага адбыцца альбома на сваёй афіцыйнай старонцы на сайце [[Tumblr]]. ''[[The Guardian]]'' апісаў песню як: «песню, якая пацвярджае, што, нягледзячы на зменлівыя лэйблы і менеджмент, спявак захаваў і сваё эксперыментаванне і пачуццё меланхоліі ў мінулыя гады»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/music/2014/nov/28/frank-ocean-new-track-memrise|title=Listen to Frank Ocean's new track Memrise|website=[[The Guardian]]|date=2014-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190619020658/https://www.theguardian.com/music/2014/nov/28/frank-ocean-new-track-memrise|archive-date=2019-06-19|access-date=2016-08-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Афіцыйны рэліз ''Blonde'' прайшоў 20 жніўня [[2016 год у гісторыі музыкі|2016 года]].

== Камерцыйны поспех ==
''Blonde'' дасягнуў першага месца ў Вялікабрытаніі (№ 1 у {{Не перакладзена 3|UK Albums Chart|3=ru|4=UK Albums Chart}}), Аўстраліі, Бельгіі, Новай Зеландыі, Нарвегіі, Шатландыі. 10 верасня 2016 года альбом заняў пазіцыю №1 у амерыканскім хіт-парадзе {{Не перакладзена 3|Billboard 200|3=ru|4=Billboard 200}} з дэбютным тыражом 276 тыс. эквівалентных адзінак (уключаючы 232 тыс. традыцыйных альбомных продажаў і 44 тыс. стрымінгавых эквівалентных альбомаў). Гэта стала трэцім самым магутным дэбютам у 2016 годзе пасля альбома ''{{Не перакладзена 3|Views|3=ru|4=Views}}'' рэпера {{Не перакладзена 3|Дрэйк (рэпер)|Дрэйка|ru|Дрейк (рэпер)}} (1,04 млн адзінак, у тым ліку 852 тыс. традыцыйных продажаў) і [[Беёнсэ|Beyonce]] ''{{Не перакладзена 3|Lemonade (альбом)|Lemonade|ru|Lemonade (альбом)}}'' (653 тыс. і 485 тыс., адпаведна). Пры гэтым стрымінг ішоў толькі праз інтэрнэт-крамы [[Apple Music]], а продажы праз [[iTunes Store]] (і толькі поўным альбомам, а не асобнымі трэкамі)&lt;ref name=&quot;FrankOcean1&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7487876/frank-ocean-blonde-bows-at-no-1-on-billboard-200-album-chart-endless|title=Frank Ocean's 'Blonde' Bows at No. 1 on Billboard 200 With Third-Largest Debut of 2016|date=2016-08-28|publisher=''[[Billboard]]''|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221004700/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7487876/frank-ocean-blonde-bows-at-no-1-on-billboard-200-album-chart-endless|archive-date=2016-12-21|access-date=2016-08-28|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

== Сінглы ==
Адначасова з альбомам у амерыканскім хіт-парадзе [[Billboard Hot 100|Hot 100]] дэбютавалі адразу пяць сінглаў з яго:  № 79 — «Nikes», № 80 — «Ivy», № 84 — «Pink + White», № 96 — «Solo», № 98 — «Nights»&lt;ref name=&quot;FrankOcean5&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7495425/frank-ocean-5-songs-blonde-billboard-hot-100?curator=MusicREDEF|title=Frank Ocean Debuts 5 Songs From 'Blonde' on Billboard Hot 100|date=2016-09-01|publisher=''[[Billboard]]''|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008193552/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7495425/frank-ocean-5-songs-blonde-billboard-hot-100?curator=MusicREDEF|archive-date=2016-10-08|access-date=2016-09-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Водгукі ==
{{Цытата|аўтар=— Цім Джонзэ (''[[The Guardian]]'')&lt;ref name=&quot;Jonze&quot;/&gt;|тэкст=«Запіс загадкавай прыгажосці, ап'яняльнай глыбіні і моцных эмоцый».}}
Альбом атрымаў шырокую адабрэнне і практычна адназначна станоўчыя водгукі музычнай крытыкі і інтэрнэт-выданняў  . Цім Джонзэ з газеты ''[[The Guardian]]'' назваў альбом адной з лепшых запісаў, калі-небудзь зробленых і параўнаў яго музычныя эксперыменты і тэксты з дыскамі ''{{Не перакладзена 3|Kid A|3=ru|4=Kid A}}'' ([[Radiohead]], 2000) і ''[[:en:Third (Big Star album)|Third]]'' ({{Не перакладзена 3|Big Star|3=ru|4=Big Star}}, 1974). Джонзэ падсумаваў, што гэта «запіс загадкавай прыгажосці, якая ап'яняе глыбіні і моцных эмоцый»&lt;ref name=&quot;Jonze&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/music/2016/aug/25/frank-ocean-blonde-review-a-baffling-and-brilliant-five-star-triumph|title=Frank Ocean: Blonde review – a baffling and brilliant five-star triumph|first=Tim|last=Jonze|author-link=Tim Jonze|website=[[The Guardian]]|date=2016-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826193335/https://www.theguardian.com/music/2016/aug/25/frank-ocean-blonde-review-a-baffling-and-brilliant-five-star-triumph|archive-date=2016-08-26|access-date=2016-08-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сайт [[Metacritic]] даў рэйтынг у 87 балаў на аснове 31 рэцэнзій&lt;ref name=&quot;MC&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.metacritic.com/music/blonde/frank-ocean|title=Reviews for Blonde by Frank Ocean|publisher=[[Metacritic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160912131232/http://www.metacritic.com/music/blonde/frank-ocean|archive-date=2016-09-12|access-date=2012-08-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Часопіс ''[[New Musical Express|NME]]'' уключыў ''Blonde'' у свой спіс 50 лепшых альбомаў 2016 года на пазіцыі №10&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.nme.com/list/nme-best-albums-2016-1869261|title=NME's Albums of the Year 2016|website=[[NME]]|date=2016-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119062313/http://www.nme.com/list/nme-best-albums-2016-1869261|archive-date=2017-01-19|access-date=2016-11-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Выніковыя гадавыя спісы ===
Па выніках 2016 года альбом ''Blonde'' прызнаны адным з лепшых, сайт Metacritic назваў яго трэцім самым значным альбомам года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.metacritic.com/feature/critics-pick-top-10-best-albums-of-2016|title=Best of 2016: Music Critic Top Ten Lists|first=Jason|last=Dietz|website=Metacritic|date=2016-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913153320/http://www.metacritic.com/feature/critics-pick-top-10-best-albums-of-2016|archive-date=2017-09-13|access-date=2016-12-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У студзені 2025 года альбом заняў 3-е месца ў спісе ''The 250 Greatest Albums of the 21st Century So Far''&lt;ref name=&quot;Albums21stCentury&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-21st-century-1235177256/frank-ocean-blonde-7-1235188720/|title=The 250 Greatest Albums of the 21st Century So Far|website=[[Rolling Stone|Rollingstone.com]]|date=2025-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121022458/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-21st-century-1235177256/frank-ocean-blonde-7-1235188720/|archive-date=2025-01-21|access-date=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
!Выданне
!Спіс
!Ранг
! class=&quot;unsortable&quot; |Спасылки
|-
|''Complex''
|The 50 Best Albums of 2016
|{{Center|6}}
|{{Center|&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.complex.com/music/2016/12/best-albums-of-2016/frank-ocean-blonde|title =The 50 Best Albums of 2016 |work= [[Complex]] |date=2016-12-05 |access-date=2016-12-05}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|''Consequence of Sound''
|Top 50 Albums of 2016
|{{Center|4}}
|{{Center|&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://consequenceofsound.net/2016/11/top-50-albums-of-2016/6/|title = Top 50 Albums of 2016|work = [[Consequence of Sound]]|date = 2016-11-27|access-date = 2016-12-04|archive-date = 2016-11-30|archive-url = https://web.archive.org/web/20161130035638/http://consequenceofsound.net/2016/11/top-50-albums-of-2016/6/|url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|''[[The Guardian]]''
|The 40 Best Albums of 2016
|{{Center|2}}
|{{Center|&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.theguardian.com/music/2016/nov/30/the-best-albums-of-2016|title = The Best Albums of 2016|lang = en|work = [[The Guardian]]|date = 2016-11-30|access-date = 2016-12-15|archive-date = 2017-03-15|archive-url = https://web.archive.org/web/20170315225333/https://www.theguardian.com/music/2016/nov/30/the-best-albums-of-2016|url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|''[[The Independent]]''
|The 20 Best Albums of 2016
|{{Center|5}}
|{{Center|&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/best-albums-2016-beyonce-anderson-paak-frank-ocean-leonard-cohen-chance-the-rapper-a7446336.html|title = Best Albums of 2016|lang = en|work = [[The Independent]]|date = 2016-11-30|access-date = 2016-12-04|archive-date = 2016-12-01|archive-url = https://web.archive.org/web/20161201014124/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/best-albums-2016-beyonce-anderson-paak-frank-ocean-leonard-cohen-chance-the-rapper-a7446336.html|url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|''Mojo''
|The 50 Best Albums of 2016
|{{Center|7}}
|{{Center|&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.albumoftheyear.org/list/578-mojos-top-50-albums-of-2016/|title = The 50 Best Albums of 2016|work = [[Mojo]]|date = 2016-11-22|access-date = 2016-12-04|archive-date = 2016-11-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20161122074958/http://www.albumoftheyear.org/list/578-mojos-top-50-albums-of-2016|url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|''[[New Musical Express|NME]]''
|The 50 Best Albums of 2016
|{{Center|10}}
|{{Center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nme.com/list/nme-best-albums-2016-1869261|title=NME's Albums of the Year 2016|lang=en|work=[[NME]]|date=2016-11-24|access-date=2016-12-04|archive-date=2017-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119062313/http://www.nme.com/list/nme-best-albums-2016-1869261|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|''Paste''
|The 50 Best Albums of 2016
|{{Center|10}}
|{{Center|&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.pastemagazine.com/articles/2016/11/the-50-best-albums-of-2016.html?p=5|title = The 50 Best Albums of 2016|work = [[Paste (журнал)|Paste]]|date = 2016-11-30|access-date = 2016-12-04|archive-date = 2016-12-01|archive-url = https://web.archive.org/web/20161201015906/https://www.pastemagazine.com/articles/2016/11/the-50-best-albums-of-2016.html?p=5|url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|''Pitchfork''
|The 50 Best Albums of 2016
|{{Center|2}}
|{{Center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pitchfork.com/features/lists-and-guides/9980-the-50-best-albums-of-2016/?page=5|title=The 50 Best Albums of 2016|lang=en|work=[[Pitchfork]]|access-date=2016-12-13|archive-date=2016-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20161213222904/http://pitchfork.com/features/lists-and-guides/9980-the-50-best-albums-of-2016/?page=5|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|''[[Rolling Stone]]''
|The 50 Best Albums of 2016
|{{Center|5}}
|{{Center|&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.rollingstone.com/music/lists/50-best-albums-of-2016-w451265/frank-ocean-blonde-w451347|title = 50 Best Albums of 2016|lang = en|work = [[Rolling Stone]]|date = 2016-11-29|access-date = 2016-12-04|archive-date = 2016-12-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20161202213259/http://www.rollingstone.com/music/lists/50-best-albums-of-2016-w451265/frank-ocean-blonde-w451347|url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|''The Skinny''
|The 50 Best Albums of 2016
|{{Center|1}}
|{{Center|&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.theskinny.co.uk/music/opinion/albums-of-the-year/top-50-albums-of-2016|title = Top 50 Albums of 2016|work = [[The Skinny (журнал)|The Skinny]]|date = 2016-12-01|access-date = 2016-12-04|archive-date = 2016-12-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20161202122601/http://www.theskinny.co.uk/music/opinion/albums-of-the-year/top-50-albums-of-2016|url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|''Stereogum''
|The 50 Best Albums of 2016
|{{Center|2}}
|{{Center|&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.stereogum.com/featured/the-50-best-albums-of-2016/|title = The 50 Best Albums of 2016|work = [[Stereogum]]|date = 2016-12-01|access-date = 2016-12-04|archive-date = 2016-12-03|archive-url = https://web.archive.org/web/20161203170433/http://www.stereogum.com/featured/the-50-best-albums-of-2016/|url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|''Spin''
|The 50 Best Albums of 2016
|{{Center|2}}
|{{Center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.spin.com/featured/the-50-best-albums-of-2016/|title=The 50 Best Albums of 2016|date=2016-12-12|work=[[Spin (журнал)|Spin]]|access-date=2016-12-15|archive-date=2017-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824134229/https://www.spin.com/featured/the-50-best-albums-of-2016/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|''[[Time]]''
|The Top 10 Best Albums
|{{Center|1}}
|{{Center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://time.com/4577061/top-10-best-albums-2016/|title=The Top 10 Best Albums|lang=en|work=[[Time]]|date=2016-11-22|access-date=2016-12-04|archive-date=2016-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128143048/http://time.com/4577061/top-10-best-albums-2016/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
|}

== Спіс кампазіцый ==
{{Track listing|extra_column=Продюсары|title1=[[:en:Nikes (song)|Nikes]]|note1=|length1=5:14|writer1=[[Frank Ocean]]|extra1={{hlist|Frank Ocean|[[:en:Malay (record producer)|Malay Ho]]|[[:en:Om'Mas Keith|Om'Mas Keith]]}}|title2=Ivy|note2=|length2=4:09|writer2={{hlist|Ocean|Ho}}|extra2={{hlist|Ocean|Keith|[[Батманглидж, Ростам|Ростам Батманглидж]]}}|title3=Pink + White|note3=|length3=3:04|writer3={{hlist|Ocean||[[Pharrell Williams]]}}|extra3={{hlist|Ocean|Williams}}|title4=Be Yourself|note4=|length4=1:26|writer4=Rosie Watson|extra4=Buddy Ross|title5=Solo|length5=4:17|writer5={{hlist|Ocean|Ho}}|extra5={{hlist|Ocean|[[Блейк, Джеймс (музыкант)|James Blake]]}}|title6=Skyline To|note6=|length6=3:04|writer6={{hlist|Ocean|[[Tyler, the Creator|Tyler Okonma]]|[[:fr:Christophe Chassol|Christophe Chassol]]}}|extra6={{hlist|Ocean|Ho|Keith}}|title7=Self Control|note7=|length7=4:09|writer7=Ocean|extra7={{hlist|Ocean|Ho|[[Джон Брайон|Jon Brion]]}}|title8=Good Guy|length8=1:06|writer8=Ocean|extra8=Ocean|title9=Nights|length9=5:07|writer9={{hlist|Ocean|Joe Thornalley|[[Michael Uzowuru]]}}|extra9={{hlist|Ocean|Joe Thornalley|[[Michael Uzowuru]]|Buddy Ross}}|title10=Solo (Reprise)|note10=|length10=1:18|writer10={{hlist|[[André 3000|André Benjamin]]|Blake|Ocean}}|extra10={{hlist|Ocean|Blake|Brion}}|title11=Pretty Sweet|length11=2:37|writer11=Ocean|extra11={{hlist|Ocean|Ho|Keith}}|title12=Facebook Story|note12=|length12=1:08|writer12={{hlist|[[SebastiAn|Sebastian Akchoté-Bozovi]]|Ross}}|extra12=Ocean|title13=Close to You|length13=1:25|writer13={{hlist|Ocean|Ross|[[Burt Bacharach]]|[[Hal David|Harold David]]}}|extra13={{hlist|Ocean|Ross|[[:en:Francis and the Lights|Francis Starlite]]}}|title14=White Ferrari|note14=|length14=4:08|writer14={{hlist|Ocean|[[Канье Уэст|Kanye West]]|Ho|[[John Lennon]]|[[Paul McCartney]]}}|extra14={{hlist|Ocean|Brion|Keith}}|title15=Seigfried|length15=5:34|writer15={{hlist|Ocean|Ho|Batmanglij|[[Эллиотт Смит|Elliott Smith]]}}|extra15={{hlist|Ocean|Ho}}|title16=Godspeed|note16=|length16=2:57|writer16={{hlist|Ocean|Ho}}|extra16={{hlist|Ocean|Keith|Ho|Blake}}|title17=Futura Free|length17=9:24|writer17={{hlist|Ocean|[[:en:Dave Allen (English musician)|Dave Allen]]||[[Hugo Burnham]]|[[Andy Gill]]|[[Jon King]]}}|extra17={{hlist|Ocean|Keith|Ho}}|total_length=60:08|writing_credits=Yes}}

* {{Sup|{{note|a|a}}}}супрадзюсар.
* {{Sup|{{note|b|b}}}}дадатковы прадзюсар.
* «Nikes» з удзелам вакалу {{Не перакладзена 3|Эмбер Кофман|3=ru|4=Коффман, Эмбер}}.
* «Pink + White» з удзелам вакалу [[Беёнсэ]].
* «Be Yourself» з удзелам вакалу Rosie Watson.
* «Skyline To» з удзелам вакалу [[Кендрык Ламар|Кендрыка Ламара]].
* «Self Control» з удзелам вакалу Austin Feinstein і {{Не перакладзена 3|Yung Lean|3=ru|4=Yung Lean}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://genius.com/Frank-ocean-self-control-lyrics|title=Frank Ocean (Ft. Austin Feinstein &amp; Yung Lean) – Self Control|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218021353/https://genius.com/Frank-ocean-self-control-lyrics|archive-date=2019-02-18|access-date=2019-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* «Solo (Reprise)» з удзелам вакалу {{Не перакладзена 3|André 3000|3=ru|4=André 3000}}.
* «Facebook Story» з удзелам вакалу {{Не перакладзена 3|SebastiAn|3=ru|4=SebastiAn}}.
* «White Ferrari» з удзелам вакалу [[Канье Уэст|Канье Уэста]]
* «Seigfried» з аранжыроўкамі струнных [[Джоні Грынвуд|Джоні Грынвуда]] (гітарыста гурта [[Radiohead]]), выкананых [[:en:London Contemporary Orchestra|London Contemporary Orchestra]]
* «Godspeed» з удзелам вакалу [[:en:Kim Burrell|Kim Burrell]] і Yung Lean.
== Зноскі ==
{{Крыніцы|2}}

== Спасылкі ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=XAPeE_6cA8M Nights] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=XAPeE_6cA8M|date=20160902232845}}  
* [https://www.youtube.com/watch?v=Lil6YUmxm0c Frank Ocean (Full Album)] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=Lil6YUmxm0c|date=20160809213707}}   .
[[Катэгорыя:Альбомы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Альбомы 2016 года]]
[[Катэгорыя:Альбомы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Альбомы, выдадзеныя самастойна]]</text>
      <sha1>fb4b97uzfy2jidgsb7q8s209qelr620</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удзельнік:Etažy/Чарнавік</title>
    <ns>2</ns>
    <id>815151</id>
    <revision>
      <id>5204497</id>
      <parentid>5204098</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рэарганізацыя абласцей (1944) */</comment>
      <origin>5204497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="211449" sha1="3w5szgw8gt2afn3i6etwd2vnkdlsajx" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі сабой усталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, згодна з якой адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел павінен будавацца зыходзячы з эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і прыцягненне тэрыторый да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] адбываецца адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе ажыццяўляецца ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова намячаецца лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прыводзіць да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікае неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбываецца частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе на ўсёй тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] уводзіцца абласны падзел. З гэтага часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намячаецца паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбываецца канчатковы разварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбываецца паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе скасоўваецца [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набывае свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбываецца адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знаходзіць адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прыводзіць да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікаюць праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбываецца адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны аднаўляюцца ў 1965 і 1966 гадах. Гэта становіцца апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямлі, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваліся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікае мноства [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не адказваў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і не акупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх не акупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была уключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Некалькімі днямі пазней, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгараюцца [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку займаюць [[Вільня|Вільню]], што прымушае літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а не акупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскі]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет|Віленскага]], [[Дзісненскі павет|Дзісненскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]], [[Пінскі павет|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет|Пружанскага]], [[Слонімскі павет|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісненскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], [[Старадубскі павет|Старадубскі]] і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністратыўная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|ru|Міхаілам Уладзімірскім}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэдніх праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак ўлічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу сталі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформаў, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных дадзеных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры разбіўцы акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя дадзеныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! tyle=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет]]ы [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Дзеля дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акрвыканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачынаецца адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавала ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прымаюць пастанову «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якой усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго пару дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прымае пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася закрыць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набываюць выключна адміністрацыйны характар і становяцца інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак становіцца эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час паднімаў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і валодалі дэфіцытам бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць у УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]], як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам, атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялізарныя плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, у склад якіх увайшлі тэрыторыі [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]] адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за нязручнасцяў у кіраванні пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі сказвацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Булаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элементу», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачынаецца працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу былі здзейснены змены ў класіфікацыі гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскіх пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторый [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваных часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, дало ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

Пачынаючы з 14 лістапада 1939 года, па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР, была распачата работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была ўзята былая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш чым 1000 км², а ў 24 % — пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць у істотным пераглядзе раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці сыходзіла ад [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкова]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе ў склад [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бобруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Барановичская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З-за моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] ўзбураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны таксама былі разбураныя і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх самавольна перанеслі ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна не былі іх цэнтрамі{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне падобнага становішча з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Акрамя пераносу адміністрацыйных цэнтраў, з-за разбурэнняў у 1948 годзе былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай, як і раней, зазначалася, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне і скараціць кіруючы апарат, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. Хаця гэтыя меры ўскосна датычыліся адміністрацыйнага падзелу, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем зрабіць кіруючы апарат больш кваліфікаваным шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у тых, што засталіся{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Таксама ставілася задача скараціць выдаткі на дзяржаўнае кіраванне і вызваліць сродкі на сацыяльную сферу. Дзеля дасягнення гэтых мэтаў адносна адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачынаецца новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё у студзені 1954 года скасоўваюцца адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідуемых абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння згаданых абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Пасля ліквідацыі некалькіх абласцей пачынаецца таксама і ўзбуйненне [[сельсавет]]аў, якое планавалася яшчэ з 1947 года. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Дзеля пераадольвання гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне [[калгас]]аў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх. У сваю чаргу, узбуйненне калгасаў прывяло да сітуацый, калі ў межах шмат якіх сельсаветаў заставаўся адзін калгас ці не заставалася іх зусім{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Нягледзячы на гэта, прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў Маскве. І толькі ў 1952 годзе зноў уздымаецца пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР выдае сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Напрыканцы 1955 года пачынаецца абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Аднак скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за іх «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата». Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у БССР былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года ліквідуецца [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны былі пераразмеркаваныя паміж Віцебскай, Гродзенскай і Мінскай абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе быў ліквідаваны [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі, з-за чаго яна фактычна прыняла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

Напрыканцы 1950-х гадоў адбываецца адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знаходзіць адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэарганізацыі тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (Саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года дзеля рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, якія з’яўляліся міжраённымі органамі, пад юрысдыкцыяй якіх аб’ядноўвалася па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла апошнія якіх-небудзь эканамічных функцый і надало ім выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі зносінамі між раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было зменшыць кіруючы апарат, і, адпаведна, выдаткі на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да гэткага радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады, у рамках крытыкі ягонага «валюнтарызму і суб’ектывізму», партыйнае кіраўніцтва афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года была здзейснена апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сістэмы: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады, і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будоўляй буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш, востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Круглашов, Анатолий Николаевич|Круглашов А. Н.}}, {{аўтар|Коцкая, Юлия Владимировна|Коцкая Ю. В}} | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Институт Европы РАН|ИЕ РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.
== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч У. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}</text>
      <sha1>3w5szgw8gt2afn3i6etwd2vnkdlsajx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204498</id>
      <parentid>5204497</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>/* Узбуйненне Беларускай ССР (1924) */</comment>
      <origin>5204498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="211507" sha1="ikcnfqjs4v6w3ory5ng4wjj4cu2n9dv" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі сабой усталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, згодна з якой адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел павінен будавацца зыходзячы з эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і прыцягненне тэрыторый да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] адбываецца адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе ажыццяўляецца ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова намячаецца лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прыводзіць да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікае неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбываецца частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе на ўсёй тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] уводзіцца абласны падзел. З гэтага часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намячаецца паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбываецца канчатковы разварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбываецца паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе скасоўваецца [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набывае свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбываецца адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знаходзіць адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прыводзіць да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікаюць праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбываецца адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны аднаўляюцца ў 1965 і 1966 гадах. Гэта становіцца апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямлі, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваліся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікае мноства [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не адказваў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і не акупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх не акупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была уключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Некалькімі днямі пазней, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгараюцца [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку займаюць [[Вільня|Вільню]], што прымушае літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а не акупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскі]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет|Віленскага]], [[Дзісненскі павет|Дзісненскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]], [[Пінскі павет|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет|Пружанскага]], [[Слонімскі павет|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісненскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], [[Старадубскі павет|Старадубскі]] і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністратыўная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэдніх праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак ўлічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу сталі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформаў, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных дадзеных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры разбіўцы акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя дадзеныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! tyle=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет]]ы [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Дзеля дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акрвыканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачынаецца адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавала ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прымаюць пастанову «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якой усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго пару дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прымае пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася закрыць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набываюць выключна адміністрацыйны характар і становяцца інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак становіцца эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час паднімаў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і валодалі дэфіцытам бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць у УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]], як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам, атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялізарныя плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, у склад якіх увайшлі тэрыторыі [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]] адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за нязручнасцяў у кіраванні пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі сказвацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Булаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элементу», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачынаецца працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу былі здзейснены змены ў класіфікацыі гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскіх пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторый [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваных часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, дало ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

Пачынаючы з 14 лістапада 1939 года, па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР, была распачата работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была ўзята былая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш чым 1000 км², а ў 24 % — пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць у істотным пераглядзе раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці сыходзіла ад [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкова]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе ў склад [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бобруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Барановичская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З-за моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] ўзбураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны таксама былі разбураныя і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх самавольна перанеслі ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна не былі іх цэнтрамі{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне падобнага становішча з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Акрамя пераносу адміністрацыйных цэнтраў, з-за разбурэнняў у 1948 годзе былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай, як і раней, зазначалася, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне і скараціць кіруючы апарат, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. Хаця гэтыя меры ўскосна датычыліся адміністрацыйнага падзелу, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем зрабіць кіруючы апарат больш кваліфікаваным шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у тых, што засталіся{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Таксама ставілася задача скараціць выдаткі на дзяржаўнае кіраванне і вызваліць сродкі на сацыяльную сферу. Дзеля дасягнення гэтых мэтаў адносна адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачынаецца новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё у студзені 1954 года скасоўваюцца адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідуемых абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння згаданых абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Пасля ліквідацыі некалькіх абласцей пачынаецца таксама і ўзбуйненне [[сельсавет]]аў, якое планавалася яшчэ з 1947 года. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Дзеля пераадольвання гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне [[калгас]]аў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх. У сваю чаргу, узбуйненне калгасаў прывяло да сітуацый, калі ў межах шмат якіх сельсаветаў заставаўся адзін калгас ці не заставалася іх зусім{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Нягледзячы на гэта, прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў Маскве. І толькі ў 1952 годзе зноў уздымаецца пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР выдае сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Напрыканцы 1955 года пачынаецца абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Аднак скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за іх «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата». Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у БССР былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года ліквідуецца [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны былі пераразмеркаваныя паміж Віцебскай, Гродзенскай і Мінскай абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе быў ліквідаваны [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі, з-за чаго яна фактычна прыняла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

Напрыканцы 1950-х гадоў адбываецца адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знаходзіць адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэарганізацыі тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (Саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года дзеля рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, якія з’яўляліся міжраённымі органамі, пад юрысдыкцыяй якіх аб’ядноўвалася па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла апошнія якіх-небудзь эканамічных функцый і надало ім выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі зносінамі між раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было зменшыць кіруючы апарат, і, адпаведна, выдаткі на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да гэткага радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады, у рамках крытыкі ягонага «валюнтарызму і суб’ектывізму», партыйнае кіраўніцтва афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года была здзейснена апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сістэмы: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады, і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будоўляй буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш, востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Круглашов, Анатолий Николаевич|Круглашов А. Н.}}, {{аўтар|Коцкая, Юлия Владимировна|Коцкая Ю. В}} | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Институт Европы РАН|ИЕ РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.
== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч У. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}</text>
      <sha1>ikcnfqjs4v6w3ory5ng4wjj4cu2n9dv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204501</id>
      <parentid>5204498</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:40:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>/* Перанос адміністрацыйных цэнтраў */</comment>
      <origin>5204501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="211466" sha1="l9mj00n4autbv5srg15varb22tdoouc" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі сабой усталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, згодна з якой адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел павінен будавацца зыходзячы з эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і прыцягненне тэрыторый да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] адбываецца адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе ажыццяўляецца ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова намячаецца лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прыводзіць да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікае неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбываецца частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе на ўсёй тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] уводзіцца абласны падзел. З гэтага часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намячаецца паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбываецца канчатковы разварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбываецца паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе скасоўваецца [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набывае свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбываецца адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знаходзіць адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прыводзіць да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікаюць праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбываецца адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны аднаўляюцца ў 1965 і 1966 гадах. Гэта становіцца апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямлі, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваліся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікае мноства [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не адказваў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і не акупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх не акупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была уключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Некалькімі днямі пазней, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгараюцца [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку займаюць [[Вільня|Вільню]], што прымушае літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а не акупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскі]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет|Віленскага]], [[Дзісненскі павет|Дзісненскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]], [[Пінскі павет|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет|Пружанскага]], [[Слонімскі павет|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісненскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], [[Старадубскі павет|Старадубскі]] і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністратыўная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэдніх праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак ўлічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу сталі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформаў, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных дадзеных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры разбіўцы акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя дадзеныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! tyle=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет]]ы [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Дзеля дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акрвыканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачынаецца адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавала ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прымаюць пастанову «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якой усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго пару дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прымае пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася закрыць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набываюць выключна адміністрацыйны характар і становяцца інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак становіцца эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час паднімаў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і валодалі дэфіцытам бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць у УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]], як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам, атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялізарныя плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, у склад якіх увайшлі тэрыторыі [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]] адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за нязручнасцяў у кіраванні пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі сказвацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Булаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элементу», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачынаецца працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу былі здзейснены змены ў класіфікацыі гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскіх пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторый [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваных часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, дало ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

Пачынаючы з 14 лістапада 1939 года, па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР, была распачата работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была ўзята былая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш чым 1000 км², а ў 24 % — пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць у істотным пераглядзе раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці сыходзіла ад [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкова]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе ў склад [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бобруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Барановичская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] ўзбураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна не былі іх цэнтрамі{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай, як і раней, зазначалася, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне і скараціць кіруючы апарат, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. Хаця гэтыя меры ўскосна датычыліся адміністрацыйнага падзелу, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем зрабіць кіруючы апарат больш кваліфікаваным шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у тых, што засталіся{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Таксама ставілася задача скараціць выдаткі на дзяржаўнае кіраванне і вызваліць сродкі на сацыяльную сферу. Дзеля дасягнення гэтых мэтаў адносна адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачынаецца новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё у студзені 1954 года скасоўваюцца адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідуемых абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння згаданых абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Пасля ліквідацыі некалькіх абласцей пачынаецца таксама і ўзбуйненне [[сельсавет]]аў, якое планавалася яшчэ з 1947 года. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Дзеля пераадольвання гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне [[калгас]]аў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх. У сваю чаргу, узбуйненне калгасаў прывяло да сітуацый, калі ў межах шмат якіх сельсаветаў заставаўся адзін калгас ці не заставалася іх зусім{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Нягледзячы на гэта, прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў Маскве. І толькі ў 1952 годзе зноў уздымаецца пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР выдае сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Напрыканцы 1955 года пачынаецца абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Аднак скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за іх «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата». Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у БССР былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года ліквідуецца [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны былі пераразмеркаваныя паміж Віцебскай, Гродзенскай і Мінскай абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе быў ліквідаваны [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі, з-за чаго яна фактычна прыняла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

Напрыканцы 1950-х гадоў адбываецца адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знаходзіць адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэарганізацыі тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (Саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года дзеля рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, якія з’яўляліся міжраённымі органамі, пад юрысдыкцыяй якіх аб’ядноўвалася па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла апошнія якіх-небудзь эканамічных функцый і надало ім выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі зносінамі між раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было зменшыць кіруючы апарат, і, адпаведна, выдаткі на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да гэткага радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады, у рамках крытыкі ягонага «валюнтарызму і суб’ектывізму», партыйнае кіраўніцтва афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года была здзейснена апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сістэмы: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады, і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будоўляй буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш, востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Круглашов, Анатолий Николаевич|Круглашов А. Н.}}, {{аўтар|Коцкая, Юлия Владимировна|Коцкая Ю. В}} | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Институт Европы РАН|ИЕ РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.
== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч У. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}</text>
      <sha1>l9mj00n4autbv5srg15varb22tdoouc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204502</id>
      <parentid>5204501</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:47:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>/* Адмова ад палітыкі разбуйнення */</comment>
      <origin>5204502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="211485" sha1="egzrjnpvapmxd17xij2n4j6h089igko" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі сабой усталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, згодна з якой адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел павінен будавацца зыходзячы з эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і прыцягненне тэрыторый да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] адбываецца адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе ажыццяўляецца ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова намячаецца лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прыводзіць да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікае неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбываецца частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе на ўсёй тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] уводзіцца абласны падзел. З гэтага часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намячаецца паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбываецца канчатковы разварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбываецца паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе скасоўваецца [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набывае свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбываецца адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знаходзіць адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прыводзіць да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікаюць праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбываецца адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны аднаўляюцца ў 1965 і 1966 гадах. Гэта становіцца апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямлі, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваліся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікае мноства [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не адказваў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і не акупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх не акупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была уключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Некалькімі днямі пазней, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгараюцца [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку займаюць [[Вільня|Вільню]], што прымушае літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а не акупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскі]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет|Віленскага]], [[Дзісненскі павет|Дзісненскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]], [[Пінскі павет|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет|Пружанскага]], [[Слонімскі павет|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісненскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], [[Старадубскі павет|Старадубскі]] і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністратыўная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэдніх праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак ўлічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу сталі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформаў, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных дадзеных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры разбіўцы акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя дадзеныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! tyle=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет]]ы [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Дзеля дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акрвыканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачынаецца адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавала ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прымаюць пастанову «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якой усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго пару дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прымае пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася закрыць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набываюць выключна адміністрацыйны характар і становяцца інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак становіцца эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час паднімаў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і валодалі дэфіцытам бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць у УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]], як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам, атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялізарныя плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, у склад якіх увайшлі тэрыторыі [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]] адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за нязручнасцяў у кіраванні пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі сказвацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Булаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элементу», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачынаецца працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу былі здзейснены змены ў класіфікацыі гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскіх пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторый [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваных часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, дало ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

Пачынаючы з 14 лістапада 1939 года, па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР, была распачата работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была ўзята былая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш чым 1000 км², а ў 24 % — пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць у істотным пераглядзе раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці сыходзіла ад [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкова]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе ў склад [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бобруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Барановичская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] ўзбураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна не былі іх цэнтрамі{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, зазначалася, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем зрабіць кіруючы апарат больш кваліфікаваным шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у тых, што засталіся{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Таксама ставілася задача скараціць выдаткі на дзяржаўнае кіраванне і вызваліць сродкі на сацыяльную сферу. Дзеля дасягнення гэтых мэтаў адносна адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачынаецца новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё у студзені 1954 года скасоўваюцца адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідуемых абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння згаданых абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Пасля ліквідацыі некалькіх абласцей пачынаецца таксама і ўзбуйненне [[сельсавет]]аў, якое планавалася яшчэ з 1947 года. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Дзеля пераадольвання гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне [[калгас]]аў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх. У сваю чаргу, узбуйненне калгасаў прывяло да сітуацый, калі ў межах шмат якіх сельсаветаў заставаўся адзін калгас ці не заставалася іх зусім{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Нягледзячы на гэта, прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў Маскве. І толькі ў 1952 годзе зноў уздымаецца пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР выдае сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Напрыканцы 1955 года пачынаецца абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Аднак скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за іх «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата». Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у БССР былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года ліквідуецца [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны былі пераразмеркаваныя паміж Віцебскай, Гродзенскай і Мінскай абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе быў ліквідаваны [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі, з-за чаго яна фактычна прыняла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

Напрыканцы 1950-х гадоў адбываецца адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знаходзіць адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэарганізацыі тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (Саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года дзеля рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, якія з’яўляліся міжраённымі органамі, пад юрысдыкцыяй якіх аб’ядноўвалася па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла апошнія якіх-небудзь эканамічных функцый і надало ім выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі зносінамі між раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было зменшыць кіруючы апарат, і, адпаведна, выдаткі на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да гэткага радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады, у рамках крытыкі ягонага «валюнтарызму і суб’ектывізму», партыйнае кіраўніцтва афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года была здзейснена апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сістэмы: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады, і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будоўляй буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш, востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Круглашов, Анатолий Николаевич|Круглашов А. Н.}}, {{аўтар|Коцкая, Юлия Владимировна|Коцкая Ю. В}} | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Институт Европы РАН|ИЕ РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.
== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч У. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}</text>
      <sha1>egzrjnpvapmxd17xij2n4j6h089igko</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204503</id>
      <parentid>5204502</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою */</comment>
      <origin>5204503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="211523" sha1="6b8mn73cj17whlwb0luc8t4yn5of940" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі сабой усталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, згодна з якой адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел павінен будавацца зыходзячы з эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і прыцягненне тэрыторый да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] адбываецца адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе ажыццяўляецца ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова намячаецца лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прыводзіць да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікае неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбываецца частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе на ўсёй тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] уводзіцца абласны падзел. З гэтага часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намячаецца паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбываецца канчатковы разварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбываецца паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе скасоўваецца [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набывае свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбываецца адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знаходзіць адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прыводзіць да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікаюць праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбываецца адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны аднаўляюцца ў 1965 і 1966 гадах. Гэта становіцца апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямлі, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваліся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікае мноства [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не адказваў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і не акупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх не акупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была уключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Некалькімі днямі пазней, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгараюцца [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку займаюць [[Вільня|Вільню]], што прымушае літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а не акупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскі]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет|Віленскага]], [[Дзісненскі павет|Дзісненскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]], [[Пінскі павет|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет|Пружанскага]], [[Слонімскі павет|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісненскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], [[Старадубскі павет|Старадубскі]] і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністратыўная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэдніх праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак ўлічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу сталі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформаў, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных дадзеных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры разбіўцы акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя дадзеныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! tyle=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет]]ы [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Дзеля дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акрвыканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачынаецца адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавала ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прымаюць пастанову «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якой усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго пару дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прымае пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася закрыць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набываюць выключна адміністрацыйны характар і становяцца інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак становіцца эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час паднімаў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і валодалі дэфіцытам бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць у УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]], як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам, атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялізарныя плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, у склад якіх увайшлі тэрыторыі [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]] адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за нязручнасцяў у кіраванні пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі сказвацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Булаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элементу», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачынаецца працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу былі здзейснены змены ў класіфікацыі гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскіх пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторый [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваных часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, дало ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

Пачынаючы з 14 лістапада 1939 года, па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР, была распачата работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была ўзята былая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш чым 1000 км², а ў 24 % — пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць у істотным пераглядзе раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці сыходзіла ад [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкова]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе ў склад [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бобруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Барановичская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] ўзбураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна не былі іх цэнтрамі{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, зазначалася, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем зрабіць кіруючы апарат больш кваліфікаваным шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную сферу]]. Дзеля дасягнення гэтых мэтаў адносна адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачынаецца новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё у студзені 1954 года скасоўваюцца адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідуемых абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння згаданых абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Пасля ліквідацыі некалькіх абласцей пачынаецца таксама і ўзбуйненне [[сельсавет]]аў, якое планавалася яшчэ з 1947 года. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Дзеля пераадольвання гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне [[калгас]]аў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх. У сваю чаргу, узбуйненне калгасаў прывяло да сітуацый, калі ў межах шмат якіх сельсаветаў заставаўся адзін калгас ці не заставалася іх зусім{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Нягледзячы на гэта, прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў Маскве. І толькі ў 1952 годзе зноў уздымаецца пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР выдае сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Напрыканцы 1955 года пачынаецца абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Аднак скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за іх «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата». Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у БССР былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года ліквідуецца [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны былі пераразмеркаваныя паміж Віцебскай, Гродзенскай і Мінскай абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе быў ліквідаваны [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі, з-за чаго яна фактычна прыняла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

Напрыканцы 1950-х гадоў адбываецца адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знаходзіць адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэарганізацыі тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (Саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года дзеля рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, якія з’яўляліся міжраённымі органамі, пад юрысдыкцыяй якіх аб’ядноўвалася па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла апошнія якіх-небудзь эканамічных функцый і надало ім выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі зносінамі між раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было зменшыць кіруючы апарат, і, адпаведна, выдаткі на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да гэткага радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады, у рамках крытыкі ягонага «валюнтарызму і суб’ектывізму», партыйнае кіраўніцтва афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года была здзейснена апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сістэмы: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады, і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будоўляй буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш, востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Круглашов, Анатолий Николаевич|Круглашов А. Н.}}, {{аўтар|Коцкая, Юлия Владимировна|Коцкая Ю. В}} | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Институт Европы РАН|ИЕ РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.
== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч У. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}</text>
      <sha1>6b8mn73cj17whlwb0luc8t4yn5of940</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204533</id>
      <parentid>5204503</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>/* Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 */</comment>
      <origin>5204533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216396" sha1="9wukxkaohusf3intttcljf20on6ronn" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі сабой усталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, згодна з якой адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел павінен будавацца зыходзячы з эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і прыцягненне тэрыторый да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] адбываецца адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе ажыццяўляецца ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова намячаецца лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прыводзіць да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікае неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбываецца частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе на ўсёй тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] уводзіцца абласны падзел. З гэтага часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намячаецца паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбываецца канчатковы разварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбываецца паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе скасоўваецца [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набывае свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбываецца адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знаходзіць адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прыводзіць да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікаюць праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбываецца адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны аднаўляюцца ў 1965 і 1966 гадах. Гэта становіцца апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямлі, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваліся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікае мноства [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не адказваў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і не акупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх не акупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была уключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Некалькімі днямі пазней, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгараюцца [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку займаюць [[Вільня|Вільню]], што прымушае літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а не акупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскі]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет|Віленскага]], [[Дзісненскі павет|Дзісненскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]], [[Пінскі павет|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет|Пружанскага]], [[Слонімскі павет|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісненскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], [[Старадубскі павет|Старадубскі]] і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністратыўная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэдніх праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак ўлічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу сталі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформаў, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных дадзеных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры разбіўцы акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя дадзеныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! tyle=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет]]ы [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Дзеля дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акрвыканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачынаецца адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавала ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прымаюць пастанову «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якой усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго пару дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прымае пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася закрыць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набываюць выключна адміністрацыйны характар і становяцца інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак становіцца эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час паднімаў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і валодалі дэфіцытам бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць у УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]], як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам, атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялізарныя плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, у склад якіх увайшлі тэрыторыі [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]] адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за нязручнасцяў у кіраванні пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі сказвацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Булаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элементу», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачынаецца працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу былі здзейснены змены ў класіфікацыі гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскіх пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторый [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваных часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, дало ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

Пачынаючы з 14 лістапада 1939 года, па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР, была распачата работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была ўзята былая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш чым 1000 км², а ў 24 % — пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць у істотным пераглядзе раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці сыходзіла ад [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкова]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе ў склад [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бобруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Барановичская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] ўзбураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна не былі іх цэнтрамі{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, зазначалася, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем зрабіць кіруючы апарат больш кваліфікаваным шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную сферу]]. Дзеля дасягнення гэтых мэтаў адносна адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачынаецца новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідуемых абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Пасля ліквідацыі некалькіх абласцей у 1947 годзе таксама пачынае планавацца ўзбуйненне [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Дзеля пераадольвання гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе зноў уздымаецца пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдае сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

[[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br /&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br /&gt; тыс. чал.&lt;ref name=&quot;белстат&quot;&gt;{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br /&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 3
| 9
| 13
| 29
| {{невядома|—}}
| 290
| 1 142,0
| 33,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 16
| 23
| 3
| 246
| 1 243,3
| 28,5
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 3
| 6
| 20
| 31
| 3
| 348
| 1 284,6
| 40,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 3
| 18
| 23
| {{невядома|—}}
| 240
| 1 102,8
| 19,4
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 401,7
| {{N/a}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 6
| 20
| 26
| {{невядома|—}}
| 296
| 1 449,8
| 34,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 11
| 8
| 20
| {{невядома|—}}
| 242
| 1 133,0
| 26,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 8
| 6
| 23
| {{невядома|—}}
| 261
| {{N/a}}
| 23,7
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''17'''
| '''48'''
| '''101'''
| '''175'''
| '''11'''
| '''1923'''
| '''7757,2'''
| '''207,6'''
|}

Напрыканцы 1955 года пачынаецца абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе ліквідуецца [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123{. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

Напрыканцы 1950-х гадоў адбываецца адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знаходзіць адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэарганізацыі тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (Саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года дзеля рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, якія з’яўляліся міжраённымі органамі, пад юрысдыкцыяй якіх аб’ядноўвалася па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла апошнія якіх-небудзь эканамічных функцый і надало ім выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі зносінамі між раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было зменшыць кіруючы апарат, і, адпаведна, выдаткі на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да гэткага радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады, у рамках крытыкі ягонага «валюнтарызму і суб’ектывізму», партыйнае кіраўніцтва афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года была здзейснена апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сістэмы: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады, і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будоўляй буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш, востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Круглашов, Анатолий Николаевич|Круглашов А. Н.}}, {{аўтар|Коцкая, Юлия Владимировна|Коцкая Ю. В}} | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Институт Европы РАН|ИЕ РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.
== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч У. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}</text>
      <sha1>9wukxkaohusf3intttcljf20on6ronn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204534</id>
      <parentid>5204533</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>/* Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 */</comment>
      <origin>5204534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216396" sha1="0s500r6h0h2wic48lrw1zx5zn5rmgtm" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі сабой усталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, згодна з якой адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел павінен будавацца зыходзячы з эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і прыцягненне тэрыторый да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] адбываецца адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе ажыццяўляецца ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова намячаецца лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прыводзіць да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікае неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбываецца частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе на ўсёй тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] уводзіцца абласны падзел. З гэтага часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намячаецца паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбываецца канчатковы разварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбываецца паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе скасоўваецца [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набывае свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбываецца адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знаходзіць адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прыводзіць да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікаюць праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбываецца адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны аднаўляюцца ў 1965 і 1966 гадах. Гэта становіцца апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямлі, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваліся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікае мноства [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не адказваў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і не акупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх не акупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была уключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Некалькімі днямі пазней, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгараюцца [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку займаюць [[Вільня|Вільню]], што прымушае літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а не акупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскі]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет|Віленскага]], [[Дзісненскі павет|Дзісненскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]], [[Пінскі павет|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет|Пружанскага]], [[Слонімскі павет|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісненскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], [[Старадубскі павет|Старадубскі]] і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністратыўная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэдніх праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак ўлічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу сталі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформаў, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных дадзеных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры разбіўцы акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя дадзеныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! tyle=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет]]ы [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Дзеля дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акрвыканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачынаецца адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавала ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прымаюць пастанову «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якой усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго пару дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прымае пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася закрыць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набываюць выключна адміністрацыйны характар і становяцца інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак становіцца эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час паднімаў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і валодалі дэфіцытам бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць у УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]], як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам, атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялізарныя плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, у склад якіх увайшлі тэрыторыі [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]] адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за нязручнасцяў у кіраванні пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі сказвацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Булаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элементу», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачынаецца працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу былі здзейснены змены ў класіфікацыі гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскіх пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторый [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваных часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, дало ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

Пачынаючы з 14 лістапада 1939 года, па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР, была распачата работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была ўзята былая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш чым 1000 км², а ў 24 % — пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць у істотным пераглядзе раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці сыходзіла ад [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкова]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе ў склад [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бобруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Барановичская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] ўзбураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна не былі іх цэнтрамі{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, зазначалася, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем зрабіць кіруючы апарат больш кваліфікаваным шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную сферу]]. Дзеля дасягнення гэтых мэтаў адносна адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачынаецца новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідуемых абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Пасля ліквідацыі некалькіх абласцей у 1947 годзе таксама пачынае планавацца ўзбуйненне [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Дзеля пераадольвання гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе зноў уздымаецца пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдае сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

[[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br /&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br /&gt; тыс. чал.&lt;ref name=&quot;белстат&quot;&gt;{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br /&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 3
| 9
| 13
| 29
| {{невядома|—}}
| 290
| 1 142,0
| 33,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 16
| 23
| 3
| 246
| 1 243,3
| 28,5
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 3
| 6
| 20
| 31
| 3
| 348
| 1 284,6
| 40,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 3
| 18
| 23
| {{невядома|—}}
| 240
| 1 102,8
| 19,4
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 11
| 8
| 20
| {{невядома|—}}
| 242
| 1 133,0
| 26,9
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 8
| 6
| 23
| {{невядома|—}}
| 261
| {{N/a}}
| 23,7
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 401,7
| {{N/a}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 6
| 20
| 26
| {{невядома|—}}
| 296
| 1 449,8
| 34,8
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''17'''
| '''48'''
| '''101'''
| '''175'''
| '''11'''
| '''1923'''
| '''7757,2'''
| '''207,6'''
|}

Напрыканцы 1955 года пачынаецца абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе ліквідуецца [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123{. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

Напрыканцы 1950-х гадоў адбываецца адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знаходзіць адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэарганізацыі тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (Саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года дзеля рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, якія з’яўляліся міжраённымі органамі, пад юрысдыкцыяй якіх аб’ядноўвалася па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла апошнія якіх-небудзь эканамічных функцый і надало ім выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі зносінамі між раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было зменшыць кіруючы апарат, і, адпаведна, выдаткі на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да гэткага радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады, у рамках крытыкі ягонага «валюнтарызму і суб’ектывізму», партыйнае кіраўніцтва афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года была здзейснена апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сістэмы: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады, і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будоўляй буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш, востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Круглашов, Анатолий Николаевич|Круглашов А. Н.}}, {{аўтар|Коцкая, Юлия Владимировна|Коцкая Ю. В}} | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Институт Европы РАН|ИЕ РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.
== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч У. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}</text>
      <sha1>0s500r6h0h2wic48lrw1zx5zn5rmgtm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204538</id>
      <parentid>5204534</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:58:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>/* Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 */</comment>
      <origin>5204538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220457" sha1="iwm0yo71up1p8pg9efsf2eibsb0cplt" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі сабой усталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, згодна з якой адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел павінен будавацца зыходзячы з эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і прыцягненне тэрыторый да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] адбываецца адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе ажыццяўляецца ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова намячаецца лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прыводзіць да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікае неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбываецца частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе на ўсёй тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] уводзіцца абласны падзел. З гэтага часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намячаецца паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбываецца канчатковы разварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбываецца паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе скасоўваецца [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набывае свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбываецца адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знаходзіць адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прыводзіць да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікаюць праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбываецца адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны аднаўляюцца ў 1965 і 1966 гадах. Гэта становіцца апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямлі, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваліся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікае мноства [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не адказваў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і не акупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх не акупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была уключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Некалькімі днямі пазней, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгараюцца [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку займаюць [[Вільня|Вільню]], што прымушае літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а не акупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскі]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет|Віленскага]], [[Дзісненскі павет|Дзісненскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]], [[Пінскі павет|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет|Пружанскага]], [[Слонімскі павет|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісненскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], [[Старадубскі павет|Старадубскі]] і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністратыўная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэдніх праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак ўлічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу сталі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформаў, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных дадзеных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры разбіўцы акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя дадзеныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! tyle=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет]]ы [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Дзеля дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акрвыканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачынаецца адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавала ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прымаюць пастанову «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якой усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго пару дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прымае пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася закрыць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набываюць выключна адміністрацыйны характар і становяцца інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак становіцца эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час паднімаў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і валодалі дэфіцытам бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць у УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]], як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам, атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялізарныя плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, у склад якіх увайшлі тэрыторыі [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]] адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за нязручнасцяў у кіраванні пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі сказвацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Булаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элементу», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачынаецца працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу былі здзейснены змены ў класіфікацыі гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскіх пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторый [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваных часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, дало ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

Пачынаючы з 14 лістапада 1939 года, па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР, была распачата работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была ўзята былая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш чым 1000 км², а ў 24 % — пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць у істотным пераглядзе раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці сыходзіла ад [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкова]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе ў склад [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бобруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Барановичская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] ўзбураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна не былі іх цэнтрамі{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, зазначалася, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем зрабіць кіруючы апарат больш кваліфікаваным шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную сферу]]. Дзеля дасягнення гэтых мэтаў адносна адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачынаецца новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідуемых абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Пасля ліквідацыі некалькіх абласцей у 1947 годзе таксама пачынае планавацца ўзбуйненне [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Дзеля пераадольвання гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе зноў уздымаецца пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдае сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

[[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br /&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br /&gt; тыс. чал.&lt;ref name=&quot;белстат&quot;&gt;{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br /&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 3
| 9
| 13
| 29
| {{невядома|—}}
| 290
| 1 142,0
| 33,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 16
| 23
| 3
| 246
| 1 243,3
| 28,5
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 3
| 6
| 20
| 31
| 3
| 348
| 1 284,6
| 40,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 3
| 18
| 23
| {{невядома|—}}
| 240
| 1 102,8
| 19,4
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 11
| 8
| 20
| {{невядома|—}}
| 242
| 1 133,0
| 26,9
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 8
| 6
| 23
| {{невядома|—}}
| 261
| {{N/a}}
| 23,7
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 401,7
| {{N/a}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 6
| 20
| 26
| {{невядома|—}}
| 296
| 1 449,8
| 34,8
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''17'''
| '''48'''
| '''101'''
| '''175'''
| '''11'''
| '''1923'''
| '''7757,2'''
| '''207,6'''
|}

Напрыканцы 1955 года пачынаецца абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе ліквідуецца [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123{. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

У канцы 1950-х гадоў адбываецца адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знаходзіць адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэформы тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года для рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, якія з’яўляліся міжраённымі органамі, пад юрысдыкцыяй якіх аб’ядноўвалася па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла апошнія якіх-небудзь эканамічных функцый і надало ім выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі зносінамі між раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было зменшыць кіруючы апарат, і, адпаведна, выдаткі на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да гэткага радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады, у рамках крытыкі ягонага «валюнтарызму і суб’ектывізму», партыйнае кіраўніцтва афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года была здзейснена апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сістэмы: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;160px&quot; caption=&quot;Змены ў сетцы раёнаў у 1962—1989&quot;&gt;
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1962 (be).svg |Адміністрацыйны падзел БССР пасля ўзбуйнення раёнаў у снежні 1962
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1965 (be).svg |…і пасля яго частковага скасавання ў 1965
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1966 (be).svg |Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1987
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1989 (be).svg |Утварэнне Дрыбінскага раёна ў 1989
&lt;/gallery&gt;

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1965&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на январь 1965 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Известия Советов депутатов трудящихся СССР им. И. И. Скворцова-Степанова | год = 1965 | старонкі = 329—348 | старонак = 703 | тыраж  = 153000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|административный}} центр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 5
| 7
| 17
| 14
| {{невядома|—}}
| 232
| 1222
| 32,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 5
| 10
| 25
| 18
| 3
| 253
| 1311
| 40,1
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 7
| 3
| 24
| 18
| 3
| 314
| 1446
| 40,4
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 5
| 4
| 23
| 15
| {{невядома|—}}
| 232
| 1102
| 25,2
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 9
| 10
| 16
| 2
| 180
| 1195
| 28,7
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 1
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 688
| {{N/a}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Минская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 6
| 8
| 25
| 19
| {{невядома|—}}
| 310
| 1504
| 40,5
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''32'''
| '''41'''
| '''125'''
| '''100'''
| '''13'''
| '''1521'''
| '''8455'''
| '''207,6'''
|}

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады, і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будоўляй буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш, востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Круглашов, Анатолий Николаевич|Круглашов А. Н.}}, {{аўтар|Коцкая, Юлия Владимировна|Коцкая Ю. В}} | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Институт Европы РАН|ИЕ РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.
== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч У. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}</text>
      <sha1>iwm0yo71up1p8pg9efsf2eibsb0cplt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204539</id>
      <parentid>5204538</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>/* Познесавецкі перыяд (1966—1991) */</comment>
      <origin>5204539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220387" sha1="i0d0kotfddmg0pie1o7yktuzscjla1g" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі сабой усталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, згодна з якой адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел павінен будавацца зыходзячы з эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і прыцягненне тэрыторый да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] адбываецца адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе ажыццяўляецца ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова намячаецца лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прыводзіць да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікае неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбываецца частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе на ўсёй тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] уводзіцца абласны падзел. З гэтага часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намячаецца паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбываецца канчатковы разварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбываецца паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе скасоўваецца [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набывае свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбываецца адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знаходзіць адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прыводзіць да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікаюць праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбываецца адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны аднаўляюцца ў 1965 і 1966 гадах. Гэта становіцца апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямлі, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваліся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікае мноства [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не адказваў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і не акупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх не акупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была уключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Некалькімі днямі пазней, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгараюцца [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку займаюць [[Вільня|Вільню]], што прымушае літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а не акупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскі]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет|Віленскага]], [[Дзісненскі павет|Дзісненскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]], [[Пінскі павет|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет|Пружанскага]], [[Слонімскі павет|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісненскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], [[Старадубскі павет|Старадубскі]] і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністратыўная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэдніх праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак ўлічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу сталі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформаў, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных дадзеных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры разбіўцы акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя дадзеныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! tyle=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет]]ы [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Дзеля дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акрвыканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачынаецца адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавала ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прымаюць пастанову «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якой усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго пару дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прымае пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася закрыць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набываюць выключна адміністрацыйны характар і становяцца інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак становіцца эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час паднімаў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і валодалі дэфіцытам бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць у УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]], як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам, атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялізарныя плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, у склад якіх увайшлі тэрыторыі [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]] адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за нязручнасцяў у кіраванні пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі сказвацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Булаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элементу», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачынаецца працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу былі здзейснены змены ў класіфікацыі гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскіх пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторый [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваных часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, дало ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

Пачынаючы з 14 лістапада 1939 года, па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР, была распачата работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была ўзята былая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш чым 1000 км², а ў 24 % — пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць у істотным пераглядзе раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці сыходзіла ад [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкова]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе ў склад [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бобруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Барановичская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] ўзбураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна не былі іх цэнтрамі{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, зазначалася, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем зрабіць кіруючы апарат больш кваліфікаваным шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную сферу]]. Дзеля дасягнення гэтых мэтаў адносна адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачынаецца новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідуемых абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Пасля ліквідацыі некалькіх абласцей у 1947 годзе таксама пачынае планавацца ўзбуйненне [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Дзеля пераадольвання гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе зноў уздымаецца пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдае сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

[[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br /&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br /&gt; тыс. чал.&lt;ref name=&quot;белстат&quot;&gt;{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br /&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 3
| 9
| 13
| 29
| {{невядома|—}}
| 290
| 1 142,0
| 33,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 16
| 23
| 3
| 246
| 1 243,3
| 28,5
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 3
| 6
| 20
| 31
| 3
| 348
| 1 284,6
| 40,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 3
| 18
| 23
| {{невядома|—}}
| 240
| 1 102,8
| 19,4
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 11
| 8
| 20
| {{невядома|—}}
| 242
| 1 133,0
| 26,9
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 8
| 6
| 23
| {{невядома|—}}
| 261
| {{N/a}}
| 23,7
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 401,7
| {{N/a}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 6
| 20
| 26
| {{невядома|—}}
| 296
| 1 449,8
| 34,8
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''17'''
| '''48'''
| '''101'''
| '''175'''
| '''11'''
| '''1923'''
| '''7757,2'''
| '''207,6'''
|}

Напрыканцы 1955 года пачынаецца абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе ліквідуецца [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123{. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

У канцы 1950-х гадоў адбываецца адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знаходзіць адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэформы тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года для рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, якія з’яўляліся міжраённымі органамі, пад юрысдыкцыяй якіх аб’ядноўвалася па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла апошнія якіх-небудзь эканамічных функцый і надало ім выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі зносінамі між раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было зменшыць кіруючы апарат, і, адпаведна, выдаткі на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да гэткага радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады, у рамках крытыкі ягонага «валюнтарызму і суб’ектывізму», партыйнае кіраўніцтва афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года была здзейснена апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сістэмы: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;160px&quot; caption=&quot;Змены ў сетцы раёнаў у 1962—1989&quot;&gt;
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1962 (be).svg |Адміністрацыйны падзел БССР пасля ўзбуйнення раёнаў у снежні 1962
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1965 (be).svg |…і пасля яго частковага скасавання ў 1965
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1966 (be).svg |Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1987
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1989 (be).svg |Утварэнне Дрыбінскага раёна ў 1989
&lt;/gallery&gt;

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1965&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на январь 1965 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Известия Советов депутатов трудящихся СССР им. И. И. Скворцова-Степанова | год = 1965 | старонкі = 329—348 | старонак = 703 | тыраж  = 153000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|административный}} центр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 5
| 7
| 17
| 14
| {{невядома|—}}
| 232
| 1222
| 32,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 5
| 10
| 25
| 18
| 3
| 253
| 1311
| 40,1
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 7
| 3
| 24
| 18
| 3
| 314
| 1446
| 40,4
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 5
| 4
| 23
| 15
| {{невядома|—}}
| 232
| 1102
| 25,2
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 9
| 10
| 16
| 2
| 180
| 1195
| 28,7
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 1
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 688
| {{N/a}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Минская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 6
| 8
| 25
| 19
| {{невядома|—}}
| 310
| 1504
| 40,5
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''32'''
| '''41'''
| '''125'''
| '''100'''
| '''13'''
| '''1521'''
| '''8455'''
| '''207,6'''
|}

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады, і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будоўляй буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш, востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Круглашов, Анатолий Николаевич|Круглашов А. Н.}}, {{аўтар|Коцкая, Юлия Владимировна|Коцкая Ю. В}} | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Институт Европы РАН|ИЕ РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.
== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч У. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}</text>
      <sha1>i0d0kotfddmg0pie1o7yktuzscjla1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204540</id>
      <parentid>5204539</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:03:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сучаснасць */</comment>
      <origin>5204540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220311" sha1="ss53fkray2wbameg9afmt3fzrpoe3aq" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі сабой усталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, згодна з якой адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел павінен будавацца зыходзячы з эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і прыцягненне тэрыторый да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] адбываецца адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе ажыццяўляецца ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова намячаецца лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прыводзіць да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікае неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбываецца частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе на ўсёй тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] уводзіцца абласны падзел. З гэтага часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намячаецца паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбываецца канчатковы разварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбываецца паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе скасоўваецца [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набывае свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбываецца адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знаходзіць адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прыводзіць да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікаюць праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбываецца адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны аднаўляюцца ў 1965 і 1966 гадах. Гэта становіцца апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямлі, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваліся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікае мноства [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не адказваў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і не акупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх не акупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была уключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Некалькімі днямі пазней, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгараюцца [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку займаюць [[Вільня|Вільню]], што прымушае літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а не акупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскі]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет|Віленскага]], [[Дзісненскі павет|Дзісненскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]], [[Пінскі павет|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет|Пружанскага]], [[Слонімскі павет|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісненскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], [[Старадубскі павет|Старадубскі]] і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністратыўная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэдніх праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак ўлічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу сталі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформаў, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных дадзеных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры разбіўцы акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя дадзеныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! tyle=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет]]ы [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Дзеля дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акрвыканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачынаецца адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавала ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прымаюць пастанову «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якой усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго пару дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прымае пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася закрыць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набываюць выключна адміністрацыйны характар і становяцца інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак становіцца эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час паднімаў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і валодалі дэфіцытам бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць у УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]], як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам, атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялізарныя плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, у склад якіх увайшлі тэрыторыі [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]] адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за нязручнасцяў у кіраванні пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі сказвацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Булаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элементу», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачынаецца працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу былі здзейснены змены ў класіфікацыі гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскіх пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторый [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваных часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, дало ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

Пачынаючы з 14 лістапада 1939 года, па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР, была распачата работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была ўзята былая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш чым 1000 км², а ў 24 % — пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць у істотным пераглядзе раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці сыходзіла ад [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкова]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе ў склад [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бобруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Барановичская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] ўзбураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна не былі іх цэнтрамі{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, зазначалася, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем зрабіць кіруючы апарат больш кваліфікаваным шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную сферу]]. Дзеля дасягнення гэтых мэтаў адносна адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачынаецца новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідуемых абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Пасля ліквідацыі некалькіх абласцей у 1947 годзе таксама пачынае планавацца ўзбуйненне [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Дзеля пераадольвання гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе зноў уздымаецца пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдае сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

[[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br /&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br /&gt; тыс. чал.&lt;ref name=&quot;белстат&quot;&gt;{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br /&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 3
| 9
| 13
| 29
| {{невядома|—}}
| 290
| 1 142,0
| 33,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 16
| 23
| 3
| 246
| 1 243,3
| 28,5
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 3
| 6
| 20
| 31
| 3
| 348
| 1 284,6
| 40,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 3
| 18
| 23
| {{невядома|—}}
| 240
| 1 102,8
| 19,4
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 11
| 8
| 20
| {{невядома|—}}
| 242
| 1 133,0
| 26,9
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 8
| 6
| 23
| {{невядома|—}}
| 261
| {{N/a}}
| 23,7
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 401,7
| {{N/a}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 6
| 20
| 26
| {{невядома|—}}
| 296
| 1 449,8
| 34,8
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''17'''
| '''48'''
| '''101'''
| '''175'''
| '''11'''
| '''1923'''
| '''7757,2'''
| '''207,6'''
|}

Напрыканцы 1955 года пачынаецца абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе ліквідуецца [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123{. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

У канцы 1950-х гадоў адбываецца адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знаходзіць адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэформы тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года для рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, якія з’яўляліся міжраённымі органамі, пад юрысдыкцыяй якіх аб’ядноўвалася па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла апошнія якіх-небудзь эканамічных функцый і надало ім выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі зносінамі між раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было зменшыць кіруючы апарат, і, адпаведна, выдаткі на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да гэткага радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады, у рамках крытыкі ягонага «валюнтарызму і суб’ектывізму», партыйнае кіраўніцтва афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года была здзейснена апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сістэмы: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;160px&quot; caption=&quot;Змены ў сетцы раёнаў у 1962—1989&quot;&gt;
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1962 (be).svg |Адміністрацыйны падзел БССР пасля ўзбуйнення раёнаў у снежні 1962
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1965 (be).svg |…і пасля яго частковага скасавання ў 1965
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1966 (be).svg |Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1987
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1989 (be).svg |Утварэнне Дрыбінскага раёна ў 1989
&lt;/gallery&gt;

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1965&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на январь 1965 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Известия Советов депутатов трудящихся СССР им. И. И. Скворцова-Степанова | год = 1965 | старонкі = 329—348 | старонак = 703 | тыраж  = 153000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|административный}} центр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 5
| 7
| 17
| 14
| {{невядома|—}}
| 232
| 1222
| 32,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 5
| 10
| 25
| 18
| 3
| 253
| 1311
| 40,1
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 7
| 3
| 24
| 18
| 3
| 314
| 1446
| 40,4
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 5
| 4
| 23
| 15
| {{невядома|—}}
| 232
| 1102
| 25,2
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 9
| 10
| 16
| 2
| 180
| 1195
| 28,7
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 1
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 688
| {{N/a}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Минская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 6
| 8
| 25
| 19
| {{невядома|—}}
| 310
| 1504
| 40,5
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''32'''
| '''41'''
| '''125'''
| '''100'''
| '''13'''
| '''1521'''
| '''8455'''
| '''207,6'''
|}

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады, і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будоўляй буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш, востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Круглашов А. Н., Коцкая Ю. В. | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Інстытут Еўропы [[Расійская акадэмія навук|РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127{{sfn|Кучиц|2023}}.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч У. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}</text>
      <sha1>ss53fkray2wbameg9afmt3fzrpoe3aq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204541</id>
      <parentid>5204540</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <origin>5204541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220252" sha1="3e0o9x8jr2xp9snq5pw8rd7j2dp55ol" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі сабой усталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, згодна з якой адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел павінен будавацца зыходзячы з эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і прыцягненне тэрыторый да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] адбываецца адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе ажыццяўляецца ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова намячаецца лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прыводзіць да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікае неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбываецца частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе на ўсёй тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] уводзіцца абласны падзел. З гэтага часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намячаецца паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбываецца канчатковы разварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбываецца паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе скасоўваецца [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набывае свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбываецца адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знаходзіць адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прыводзіць да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікаюць праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбываецца адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны аднаўляюцца ў 1965 і 1966 гадах. Гэта становіцца апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямель, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваліся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікае мноства [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не адказваў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і неакупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх не акупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была уключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Праз некалькі дзён, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгараюцца [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку займаюць [[Вільня|Вільню]], што прымушае літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а не акупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскага]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет|Віленскага]], [[Дзісненскі павет|Дзісненскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]], [[Пінскі павет|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет|Пружанскага]], [[Слонімскі павет|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісненскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], [[Старадубскі павет|Старадубскі]] і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністратыўная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэдніх праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак улічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу сталі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформаў, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных даных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры разбіўцы акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя дадзеныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет]]ы [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Дзеля дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акрвыканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачынаецца адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавала ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прымаюць пастанову «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якой усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго пару дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прымае пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася закрыць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набываюць выключна адміністрацыйны характар і становяцца інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак становіцца эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час паднімаў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і валодалі дэфіцытам бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць у УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]], як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам, атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялізарныя плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, у склад якіх увайшлі тэрыторыі [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]] адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за нязручнасцяў у кіраванні пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі адчувацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Балаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элементу», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое, што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачынаецца працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку таго года [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу былі здзейснены змены ў класіфікацыі гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскія пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторый [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваных часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, накіравала ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

Пачынаючы з 14 лістапада 1939 года, па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР, была распачата работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была ўзята былая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш чым 1000 км², а ў 24 % — пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць у істотным пераглядзе раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці належала [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкову]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе ў склад [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] ўзбураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна не былі іх цэнтрамі{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, тлумачылася, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем зрабіць кіруючы апарат больш кваліфікаваным шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную сферу]]. Дзеля дасягнення гэтых мэтаў адносна адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачынаецца новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідуемых абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

З 1947 года таксама пачынае планавацца ўзбуйненне [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Дзеля пераадольвання гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе зноў уздымаецца пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдае сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

[[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br /&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br /&gt; тыс. чал.&lt;ref name=&quot;белстат&quot;&gt;{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br /&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 3
| 9
| 13
| 29
| {{невядома|—}}
| 290
| 1 142,0
| 33,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 16
| 23
| 3
| 246
| 1 243,3
| 28,5
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 3
| 6
| 20
| 31
| 3
| 348
| 1 284,6
| 40,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 3
| 18
| 23
| {{невядома|—}}
| 240
| 1 102,8
| 19,4
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 11
| 8
| 20
| {{невядома|—}}
| 242
| 1 133,0
| 26,9
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 8
| 6
| 23
| {{невядома|—}}
| 261
| {{N/a}}
| 23,7
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 401,7
| {{N/a}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 6
| 20
| 26
| {{невядома|—}}
| 296
| 1 449,8
| 34,8
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''17'''
| '''48'''
| '''101'''
| '''175'''
| '''11'''
| '''1923'''
| '''7757,2'''
| '''207,6'''
|}

Напрыканцы 1955 года пачынаецца абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе ліквідуецца [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

У канцы 1950-х гадоў адбываецца адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знаходзіць адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэформы тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года для рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, якія з’яўляліся міжраённымі органамі, пад юрысдыкцыяй якіх аб’ядноўвалася па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла апошнія якіх-небудзь эканамічных функцый і надало ім выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі зносінамі між раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было зменшыць кіруючы апарат, і, адпаведна, выдаткі на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да гэткага радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады, у рамках крытыкі ягонага «валюнтарызму і суб’ектывізму», партыйнае кіраўніцтва афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года была здзейснена апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сістэмы: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;160px&quot; caption=&quot;Змены ў сетцы раёнаў у 1962—1989&quot;&gt;
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1962 (be).svg |Адміністрацыйны падзел БССР пасля ўзбуйнення раёнаў у снежні 1962
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1965 (be).svg |…і пасля яго частковага скасавання ў 1965
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1966 (be).svg |Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1987
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1989 (be).svg |Утварэнне Дрыбінскага раёна ў 1989
&lt;/gallery&gt;

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1965&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на январь 1965 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Известия Советов депутатов трудящихся СССР им. И. И. Скворцова-Степанова | год = 1965 | старонкі = 329—348 | старонак = 703 | тыраж  = 153000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|административный}} центр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 5
| 7
| 17
| 14
| {{невядома|—}}
| 232
| 1222
| 32,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 5
| 10
| 25
| 18
| 3
| 253
| 1311
| 40,1
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 7
| 3
| 24
| 18
| 3
| 314
| 1446
| 40,4
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 5
| 4
| 23
| 15
| {{невядома|—}}
| 232
| 1102
| 25,2
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 9
| 10
| 16
| 2
| 180
| 1195
| 28,7
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 1
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 688
| {{N/a}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 6
| 8
| 25
| 19
| {{невядома|—}}
| 310
| 1504
| 40,5
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''32'''
| '''41'''
| '''125'''
| '''100'''
| '''13'''
| '''1521'''
| '''8455'''
| '''207,6'''
|}

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады, і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будоўляй буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш, востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Круглашов А. Н., Коцкая Ю. В. | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Інстытут Еўропы [[Расійская акадэмія навук|РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127{{sfn|Кучиц|2023}}.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч У. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}</text>
      <sha1>3e0o9x8jr2xp9snq5pw8rd7j2dp55ol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204542</id>
      <parentid>5204541</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <origin>5204542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220179" sha1="e7lf6bs07h75gzsjpj67ms6u7jt26kh" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі ўсталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, згодна з якой адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел павінен будавацца зыходзячы з эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і прыцягненне тэрыторый да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] адбываецца адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе ажыццяўляецца ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова намячаецца лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прыводзіць да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікае неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбываецца частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе на ўсёй тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] уводзіцца абласны падзел. З гэтага часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намячаецца паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбываецца канчатковы разварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбываецца паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе скасоўваецца [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набывае свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбываецца адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знаходзіць адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прыводзіць да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікаюць праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбываецца адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны аднаўляюцца ў 1965 і 1966 гадах. Гэта становіцца апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямель, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваліся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікае мноства [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не адказваў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і неакупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр быў перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх неакупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была ўключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Праз некалькі дзён, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгарэліся [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку займаюць [[Вільня|Вільню]], што прымушае літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а неакупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскага]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет|Віленскага]], [[Дзісненскі павет|Дзісненскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]], [[Пінскі павет|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет|Пружанскага]], [[Слонімскі павет|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісненскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], [[Старадубскі павет|Старадубскі]] і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністратыўная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэднія праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак улічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу былі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформаў, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных даных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры падзеле акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя дадзеныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет]]ы [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Дзеля дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акруговым выканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачаўся адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавала ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прынялі пастановы «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якой усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго некалькі дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прымае пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася запоўніць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набываюць выключна адміністрацыйны характар і становяцца інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак становіцца эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час паднімаў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і валодалі дэфіцытам бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць у УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]] як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам, атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялікія плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, да складу якіх далучылі тэрыторыі скасаваных [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за цяжасцей кіравання пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі адчувацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Балаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элементу», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое, што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачынаецца працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку таго года [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу былі здзейснены змены ў класіфікацыі гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскія пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторыі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваных часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, накіравала ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

14 лістапада 1939 года па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР пачалася работа работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была ўзята былая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш чым 1000 км², а ў 24 % раёнаў пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць істотнага перагляду раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці належала [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкову]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе да складу [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] абураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна не былі іх цэнтрамі{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, называлася тое, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем павысіць кваліфікацыю кіруючага апарату шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную палітыку]]. Для дасягнення гэтых мэтаў у сферы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачалася новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідаваных абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

З 1947 года таксама пачынае планавацца ўзбуйненне [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Для пераадолення гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе было зноў узнята пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдаў сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

[[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br /&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br /&gt; тыс. чал.&lt;ref name=&quot;белстат&quot;&gt;{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br /&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 3
| 9
| 13
| 29
| {{невядома|—}}
| 290
| 1 142,0
| 33,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 16
| 23
| 3
| 246
| 1 243,3
| 28,5
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 3
| 6
| 20
| 31
| 3
| 348
| 1 284,6
| 40,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 3
| 18
| 23
| {{невядома|—}}
| 240
| 1 102,8
| 19,4
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 11
| 8
| 20
| {{невядома|—}}
| 242
| 1 133,0
| 26,9
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 8
| 6
| 23
| {{невядома|—}}
| 261
| {{N/a}}
| 23,7
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 401,7
| {{N/a}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 6
| 20
| 26
| {{невядома|—}}
| 296
| 1 449,8
| 34,8
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''17'''
| '''48'''
| '''101'''
| '''175'''
| '''11'''
| '''1923'''
| '''7757,2'''
| '''207,6'''
|}

Напрыканцы 1955 года пачынаецца абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе ліквідуецца [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

У канцы 1950-х гадоў адбываецца адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знаходзіць адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэформы тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года для рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, што з’яўляліся міжраённымі органамі, якім падпарадкоўвалася па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла апошнія якіх-небудзь эканамічных функцый і надало ім выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі сувязямі паміж раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было зменшыць кіруючы апарат, і, адпаведна, выдаткі на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да такога радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады, у рамках крытыкі ягонага «валюнтарызму і суб’ектывізму», партыйнае кіраўніцтва афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года адбылася апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сеткі: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;160px&quot; caption=&quot;Змены ў сетцы раёнаў у 1962—1989&quot;&gt;
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1962 (be).svg |Адміністрацыйны падзел БССР пасля ўзбуйнення раёнаў у снежні 1962
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1965 (be).svg |…і пасля яго частковага скасавання ў 1965
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1966 (be).svg |Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1987
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1989 (be).svg |Утварэнне Дрыбінскага раёна ў 1989
&lt;/gallery&gt;

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1965&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на январь 1965 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Известия Советов депутатов трудящихся СССР им. И. И. Скворцова-Степанова | год = 1965 | старонкі = 329—348 | старонак = 703 | тыраж  = 153000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|административный}} центр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 5
| 7
| 17
| 14
| {{невядома|—}}
| 232
| 1222
| 32,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 5
| 10
| 25
| 18
| 3
| 253
| 1311
| 40,1
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 7
| 3
| 24
| 18
| 3
| 314
| 1446
| 40,4
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 5
| 4
| 23
| 15
| {{невядома|—}}
| 232
| 1102
| 25,2
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 9
| 10
| 16
| 2
| 180
| 1195
| 28,7
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 1
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 688
| {{N/a}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 6
| 8
| 25
| 19
| {{невядома|—}}
| 310
| 1504
| 40,5
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''32'''
| '''41'''
| '''125'''
| '''100'''
| '''13'''
| '''1521'''
| '''8455'''
| '''207,6'''
|}

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будоўляй буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Круглашов А. Н., Коцкая Ю. В. | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Інстытут Еўропы [[Расійская акадэмія навук|РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127{{sfn|Кучиц|2023}}.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч У. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}</text>
      <sha1>e7lf6bs07h75gzsjpj67ms6u7jt26kh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204543</id>
      <parentid>5204542</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:09:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <origin>5204543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220104" sha1="5h34ioekk44luds09s6clrmwa0alnve" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі ўсталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, згодна з якой адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел павінен будавацца зыходзячы з эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і прыцягненне тэрыторый да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] пачаўся адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе ажыццёўлена ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова немецілася лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прывяло да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікала неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбылося частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе на ўсёй тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] уводзіцца абласны падзел. З гэтага часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намеціўся паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбыўся канчатковы разварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбылася паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе была скасавана [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набыў свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбылося адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знайшло адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прывяло да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікалі праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбылося адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны былі адноўлены ў 1965 і 1966 гадах. Гэта становіцца апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямель, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваліся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікае мноства [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не адказваў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і неакупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр быў перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх неакупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была ўключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Праз некалькі дзён, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгарэліся [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку займаюць [[Вільня|Вільню]], што прымушае літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а неакупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскага]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет|Віленскага]], [[Дзісненскі павет|Дзісненскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]], [[Пінскі павет|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет|Пружанскага]], [[Слонімскі павет|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісненскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], [[Старадубскі павет|Старадубскі]] і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністратыўная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэднія праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак улічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу былі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформаў, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных даных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры падзеле акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя дадзеныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет]]ы [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Дзеля дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акруговым выканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачаўся адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавала ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прынялі пастановы «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якой усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго некалькі дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прыняў пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася запоўніць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набылі выключна адміністрацыйны характар і сталі інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак становіцца эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час паднімаў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і валодалі дэфіцытам бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць у УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]] як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам, атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялікія плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, да складу якіх далучылі тэрыторыі скасаваных [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за цяжасцей кіравання пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі адчувацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Балаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элементу», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое, што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачаўся працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку таго года [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу былі здзейснены змены ў класіфікацыі гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскія пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторыі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваных часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, накіравала ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

14 лістапада 1939 года па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР пачалася работа работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была ўзята былая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш чым 1000 км², а ў 24 % раёнаў пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць істотнага перагляду раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці належала [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкову]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе да складу [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] абураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна не былі іх цэнтрамі{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, называлася тое, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем павысіць кваліфікацыю кіруючага апарату шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную палітыку]]. Для дасягнення гэтых мэтаў у сферы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачалася новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідаваных абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

З 1947 года таксама пачалося планаванне ўзбуйненне [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Для пераадолення гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе было зноў узнята пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдаў сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

[[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br /&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br /&gt; тыс. чал.&lt;ref name=&quot;белстат&quot;&gt;{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br /&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 3
| 9
| 13
| 29
| {{невядома|—}}
| 290
| 1 142,0
| 33,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 16
| 23
| 3
| 246
| 1 243,3
| 28,5
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 3
| 6
| 20
| 31
| 3
| 348
| 1 284,6
| 40,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 3
| 18
| 23
| {{невядома|—}}
| 240
| 1 102,8
| 19,4
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 11
| 8
| 20
| {{невядома|—}}
| 242
| 1 133,0
| 26,9
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 8
| 6
| 23
| {{невядома|—}}
| 261
| {{N/a}}
| 23,7
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 401,7
| {{N/a}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 6
| 20
| 26
| {{невядома|—}}
| 296
| 1 449,8
| 34,8
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''17'''
| '''48'''
| '''101'''
| '''175'''
| '''11'''
| '''1923'''
| '''7757,2'''
| '''207,6'''
|}

Напрыканцы 1955 года пачалося абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе быў ліквідаваны [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

У канцы 1950-х гадоў адбылося адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знайшло адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэформы тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года для рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, што з’яўляліся міжраённымі органамі, якім падпарадкоўвалася па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла апошнія якіх-небудзь эканамічных функцый і надало ім выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі сувязямі паміж раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было зменшыць кіруючы апарат, і, адпаведна, выдаткі на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да такога радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады, у рамках крытыкі ягонага «валюнтарызму і суб’ектывізму», партыйнае кіраўніцтва афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года адбылася апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сеткі: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;160px&quot; caption=&quot;Змены ў сетцы раёнаў у 1962—1989&quot;&gt;
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1962 (be).svg |Адміністрацыйны падзел БССР пасля ўзбуйнення раёнаў у снежні 1962
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1965 (be).svg |…і пасля яго частковага скасавання ў 1965
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1966 (be).svg |Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1987
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1989 (be).svg |Утварэнне Дрыбінскага раёна ў 1989
&lt;/gallery&gt;

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1965&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на январь 1965 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Известия Советов депутатов трудящихся СССР им. И. И. Скворцова-Степанова | год = 1965 | старонкі = 329—348 | старонак = 703 | тыраж  = 153000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|административный}} центр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 5
| 7
| 17
| 14
| {{невядома|—}}
| 232
| 1222
| 32,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 5
| 10
| 25
| 18
| 3
| 253
| 1311
| 40,1
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 7
| 3
| 24
| 18
| 3
| 314
| 1446
| 40,4
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 5
| 4
| 23
| 15
| {{невядома|—}}
| 232
| 1102
| 25,2
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 9
| 10
| 16
| 2
| 180
| 1195
| 28,7
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 1
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 688
| {{N/a}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 6
| 8
| 25
| 19
| {{невядома|—}}
| 310
| 1504
| 40,5
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''32'''
| '''41'''
| '''125'''
| '''100'''
| '''13'''
| '''1521'''
| '''8455'''
| '''207,6'''
|}

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будоўляй буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Круглашов А. Н., Коцкая Ю. В. | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Інстытут Еўропы [[Расійская акадэмія навук|РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127{{sfn|Кучиц|2023}}.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч У. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}</text>
      <sha1>5h34ioekk44luds09s6clrmwa0alnve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204544</id>
      <parentid>5204543</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <origin>5204544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220109" sha1="smnsp7t1jpth5qe8i7bg648yaf1z9yo" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі ўсталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, згодна з якой адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел павінен будавацца зыходзячы з эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і прыцягненне тэрыторый да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] пачаўся адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе ажыццёўлена ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова немецілася лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прывяло да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікала неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбылося частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе на ўсёй тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] быў уведезны абласны падзел. З гэтага часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намеціўся паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбыўся канчатковы разварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбылася паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе была скасавана [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набыў свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбылося адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знайшло адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прывяло да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікалі праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбылося адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны былі адноўлены ў 1965 і 1966 гадах. Гэта становіцца апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямель, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваліся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікае мноства [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не адказваў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і неакупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр быў перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх неакупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была ўключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Праз некалькі дзён, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгарэліся [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку займаюць [[Вільня|Вільню]], што прымушае літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а неакупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскага]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет|Віленскага]], [[Дзісненскі павет|Дзісненскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]], [[Пінскі павет|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет|Пружанскага]], [[Слонімскі павет|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісненскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], [[Старадубскі павет|Старадубскі]] і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністратыўная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэднія праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак улічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу былі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформаў, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных даных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры падзеле акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя дадзеныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет]]ы [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Дзеля дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акруговым выканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачаўся адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавала ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прынялі пастановы «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якой усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго некалькі дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прыняў пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася запоўніць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набылі выключна адміністрацыйны характар і сталі інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак становіцца эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час паднімаў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і валодалі дэфіцытам бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць у УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]] як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам, атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялікія плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, да складу якіх далучылі тэрыторыі скасаваных [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за цяжасцей кіравання пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі адчувацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Балаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элементу», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое, што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачаўся працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку таго года [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу былі здзейснены змены ў класіфікацыі гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскія пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторыі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваных часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, накіравала ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

14 лістапада 1939 года па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР пачалася работа работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была ўзята былая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш чым 1000 км², а ў 24 % раёнаў пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць істотнага перагляду раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці належала [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкову]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе да складу [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] абураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна не былі іх цэнтрамі{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, называлася тое, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем павысіць кваліфікацыю кіруючага апарату шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную палітыку]]. Для дасягнення гэтых мэтаў у сферы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачалася новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідаваных абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

З 1947 года таксама пачалося планаванне ўзбуйненне [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Для пераадолення гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе было зноў узнята пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдаў сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

[[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br /&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br /&gt; тыс. чал.&lt;ref name=&quot;белстат&quot;&gt;{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br /&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 3
| 9
| 13
| 29
| {{невядома|—}}
| 290
| 1 142,0
| 33,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 16
| 23
| 3
| 246
| 1 243,3
| 28,5
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 3
| 6
| 20
| 31
| 3
| 348
| 1 284,6
| 40,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 3
| 18
| 23
| {{невядома|—}}
| 240
| 1 102,8
| 19,4
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 11
| 8
| 20
| {{невядома|—}}
| 242
| 1 133,0
| 26,9
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 8
| 6
| 23
| {{невядома|—}}
| 261
| {{N/a}}
| 23,7
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 401,7
| {{N/a}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 6
| 20
| 26
| {{невядома|—}}
| 296
| 1 449,8
| 34,8
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''17'''
| '''48'''
| '''101'''
| '''175'''
| '''11'''
| '''1923'''
| '''7757,2'''
| '''207,6'''
|}

Напрыканцы 1955 года пачалося абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе быў ліквідаваны [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

У канцы 1950-х гадоў адбылося адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знайшло адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэформы тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года для рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, што з’яўляліся міжраённымі органамі, якім падпарадкоўвалася па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла апошнія якіх-небудзь эканамічных функцый і надало ім выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі сувязямі паміж раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было зменшыць кіруючы апарат, і, адпаведна, выдаткі на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да такога радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады, у рамках крытыкі ягонага «валюнтарызму і суб’ектывізму», партыйнае кіраўніцтва афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года адбылася апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сеткі: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;160px&quot; caption=&quot;Змены ў сетцы раёнаў у 1962—1989&quot;&gt;
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1962 (be).svg |Адміністрацыйны падзел БССР пасля ўзбуйнення раёнаў у снежні 1962
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1965 (be).svg |…і пасля яго частковага скасавання ў 1965
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1966 (be).svg |Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1987
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1989 (be).svg |Утварэнне Дрыбінскага раёна ў 1989
&lt;/gallery&gt;

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1965&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на январь 1965 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Известия Советов депутатов трудящихся СССР им. И. И. Скворцова-Степанова | год = 1965 | старонкі = 329—348 | старонак = 703 | тыраж  = 153000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|административный}} центр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 5
| 7
| 17
| 14
| {{невядома|—}}
| 232
| 1222
| 32,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 5
| 10
| 25
| 18
| 3
| 253
| 1311
| 40,1
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 7
| 3
| 24
| 18
| 3
| 314
| 1446
| 40,4
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 5
| 4
| 23
| 15
| {{невядома|—}}
| 232
| 1102
| 25,2
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 9
| 10
| 16
| 2
| 180
| 1195
| 28,7
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 1
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 688
| {{N/a}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 6
| 8
| 25
| 19
| {{невядома|—}}
| 310
| 1504
| 40,5
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''32'''
| '''41'''
| '''125'''
| '''100'''
| '''13'''
| '''1521'''
| '''8455'''
| '''207,6'''
|}

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будоўляй буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Круглашов А. Н., Коцкая Ю. В. | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Інстытут Еўропы [[Расійская акадэмія навук|РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127{{sfn|Кучиц|2023}}.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч У. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}</text>
      <sha1>smnsp7t1jpth5qe8i7bg648yaf1z9yo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204545</id>
      <parentid>5204544</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:34:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <origin>5204545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220063" sha1="gu2etlwaj74d9av1fsayolj7i0hnxgu" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі ўсталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, згодна з якой адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел павінен будавацца зыходзячы з эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і прыцягненне тэрыторый да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] пачаўся адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе ажыццёўлена ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова немецілася лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прывяло да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікала неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбылося частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе на ўсёй тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] быў уведзены абласны падзел. З гэтага часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намеціўся паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбыўся канчатковы разварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбылася паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе была скасавана [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набыў свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбылося адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знайшло адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прывяло да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікалі праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбылося адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны былі адноўлены ў 1965 і 1966 гадах. Гэта стала апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямель, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваліся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікае мноства [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не адказваў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і неакупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр быў перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх неакупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была ўключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Праз некалькі дзён, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгарэліся [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку занялі [[Вільня|Вільню]], што прымусіла літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а неакупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскага]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет|Віленскага]], [[Дзісненскі павет|Дзісненскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]], [[Пінскі павет|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет|Пружанскага]], [[Слонімскі павет|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісненскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], [[Старадубскі павет|Старадубскі]] і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністратыўная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэднія праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак улічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу былі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформаў, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных даных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры падзеле акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя дадзеныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет]]ы [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Дзеля дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акруговым выканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачаўся адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавалі ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прынялі пастановы «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якой усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго некалькі дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прыняў пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася запоўніць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набылі выключна адміністрацыйны характар і сталі інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак стала эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час паднімаў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і валодалі дэфіцытам бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць у УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]] як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялікія плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, да складу якіх далучылі тэрыторыі скасаваных [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за цяжасцей кіравання пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі адчувацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Балаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элементу», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое, што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачаўся працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку таго года [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу была зменена класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскія пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторыі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваная часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, накіравала ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

14 лістапада 1939 года па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР пачалася работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была пакладзена ранейшая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш за 1000 км², а ў 24 % раёнаў пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць істотнага перагляду раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці належала [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкову]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе да складу [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] абураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна такімі не лічыліся{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, называлася тое, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем павысіць кваліфікацыю кіруючага апарату шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную палітыку]]. Для дасягнення гэтых мэтаў у сферы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачалася новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідаваных абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

З 1947 года таксама пачалося планаванне ўзбуйнення [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Для пераадолення гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе было зноў узнята пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдаў сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

[[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br /&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br /&gt; тыс. чал.&lt;ref name=&quot;белстат&quot;&gt;{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br /&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 3
| 9
| 13
| 29
| {{невядома|—}}
| 290
| 1 142,0
| 33,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 16
| 23
| 3
| 246
| 1 243,3
| 28,5
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 3
| 6
| 20
| 31
| 3
| 348
| 1 284,6
| 40,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 3
| 18
| 23
| {{невядома|—}}
| 240
| 1 102,8
| 19,4
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 11
| 8
| 20
| {{невядома|—}}
| 242
| 1 133,0
| 26,9
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 8
| 6
| 23
| {{невядома|—}}
| 261
| {{N/a}}
| 23,7
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 401,7
| {{N/a}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 6
| 20
| 26
| {{невядома|—}}
| 296
| 1 449,8
| 34,8
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''17'''
| '''48'''
| '''101'''
| '''175'''
| '''11'''
| '''1923'''
| '''7757,2'''
| '''207,6'''
|}

Напрыканцы 1955 года пачалося абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе быў ліквідаваны [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

У канцы 1950-х гадоў адбылося адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знайшло адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэформы тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года для рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, што з’яўляліся міжраённымі органамі, якім падпарадкоўвалася па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла іх якіх-небудзь эканамічных функцый і надало раёнам выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі сувязямі паміж раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было скарачэнне кіруючага апарату і адпаведна выдаткаў на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да такога радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады партыйнае кіраўніцтва, крытыкуючы ягоны «валюнтарызм і суб’ектывізм», афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года адбылася апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сеткі: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;160px&quot; caption=&quot;Змены ў сетцы раёнаў у 1962—1989&quot;&gt;
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1962 (be).svg |Адміністрацыйны падзел БССР пасля ўзбуйнення раёнаў у снежні 1962
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1965 (be).svg |…і пасля яго частковага скасавання ў 1965
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1966 (be).svg |Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1987
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1989 (be).svg |Утварэнне Дрыбінскага раёна ў 1989
&lt;/gallery&gt;

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1965&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на январь 1965 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Известия Советов депутатов трудящихся СССР им. И. И. Скворцова-Степанова | год = 1965 | старонкі = 329—348 | старонак = 703 | тыраж  = 153000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|административный}} центр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 5
| 7
| 17
| 14
| {{невядома|—}}
| 232
| 1222
| 32,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 5
| 10
| 25
| 18
| 3
| 253
| 1311
| 40,1
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 7
| 3
| 24
| 18
| 3
| 314
| 1446
| 40,4
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 5
| 4
| 23
| 15
| {{невядома|—}}
| 232
| 1102
| 25,2
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 9
| 10
| 16
| 2
| 180
| 1195
| 28,7
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 1
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 688
| {{N/a}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 6
| 8
| 25
| 19
| {{невядома|—}}
| 310
| 1504
| 40,5
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''32'''
| '''41'''
| '''125'''
| '''100'''
| '''13'''
| '''1521'''
| '''8455'''
| '''207,6'''
|}

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будаўніцтвам буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Круглашов А. Н., Коцкая Ю. В. | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Інстытут Еўропы [[Расійская акадэмія навук|РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127{{sfn|Кучиц|2023}}.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч У. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}</text>
      <sha1>gu2etlwaj74d9av1fsayolj7i0hnxgu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204546</id>
      <parentid>5204545</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:45:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <origin>5204546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220042" sha1="3pt9szvh3mw8ed90yy7fb0of2hhh7au" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі ўсталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, згодна з якой адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел павінен будавацца зыходзячы з эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і прыцягненне тэрыторый да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] пачаўся адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе ажыццёўлена ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова немецілася лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прывяло да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікала неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбылося частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе на ўсёй тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] быў уведзены абласны падзел. З гэтага часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намеціўся паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбыўся канчатковы разварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбылася паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе была скасавана [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набыў свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбылося адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знайшло адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прывяло да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікалі праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбылося адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны былі адноўлены ў 1965 і 1966 гадах. Гэта стала апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямель, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваўся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікую колькасць [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не апавядаў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і неакупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр быў перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх неакупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была ўключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Праз некалькі дзён, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгарэліся [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку занялі [[Вільня|Вільню]], што прымусіла літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а неакупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскага]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет|Віленскага]], [[Дзісненскі павет|Дзісненскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]], [[Пінскі павет|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет|Пружанскага]], [[Слонімскі павет|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісненскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], [[Старадубскі павет|Старадубскі]] і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністратыўная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэднія праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак улічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу былі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформ, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных даных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры падзеле акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя даныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет]]ы [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Дзеля дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акруговым выканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачаўся адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавалі ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прынялі пастановы «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якімі усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго некалькі дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прыняў пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася запоўніць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набылі выключна адміністрацыйны характар і сталі інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак стала эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час ставіў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і мелі дэфіцыт бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць ва УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]] як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялікія плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, да складу якіх далучылі тэрыторыі скасаваных [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за цяжасцей кіравання пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі адчувацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Балаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элемента», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое, што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачаўся працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку таго года [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу была зменена класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскія пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторыі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваная часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго, як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, накіравала ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

14 лістапада 1939 года па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР пачалася работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была пакладзена ранейшая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш за 1000 км², а ў 24 % раёнаў пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць істотнага перагляду раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці належала [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкову]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе да складу [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] абураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна такімі не лічыліся{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, называлася тое, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем павысіць кваліфікацыю кіруючага апарату шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную палітыку]]. Для дасягнення гэтых мэтаў у сферы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачалася новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідаваных абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

З 1947 года таксама пачалося планаванне ўзбуйнення [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Для пераадолення гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе было зноў узнята пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдаў сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

[[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br /&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br /&gt; тыс. чал.&lt;ref name=&quot;белстат&quot;&gt;{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br /&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 3
| 9
| 13
| 29
| {{невядома|—}}
| 290
| 1 142,0
| 33,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 16
| 23
| 3
| 246
| 1 243,3
| 28,5
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 3
| 6
| 20
| 31
| 3
| 348
| 1 284,6
| 40,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 3
| 18
| 23
| {{невядома|—}}
| 240
| 1 102,8
| 19,4
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 11
| 8
| 20
| {{невядома|—}}
| 242
| 1 133,0
| 26,9
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 8
| 6
| 23
| {{невядома|—}}
| 261
| {{N/a}}
| 23,7
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 401,7
| {{N/a}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 6
| 20
| 26
| {{невядома|—}}
| 296
| 1 449,8
| 34,8
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''17'''
| '''48'''
| '''101'''
| '''175'''
| '''11'''
| '''1923'''
| '''7757,2'''
| '''207,6'''
|}

Напрыканцы 1955 года пачалося абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе быў ліквідаваны [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

У канцы 1950-х гадоў адбылося адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знайшло адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэформы тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года для рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, што з’яўляліся міжраённымі органамі, якім падпарадкоўваліся па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла іх якіх-небудзь эканамічных функцый і надало раёнам выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі сувязямі паміж раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было скарачэнне кіруючага апарату і адпаведна выдаткаў на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да такога радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады партыйнае кіраўніцтва, крытыкуючы ягоны «валюнтарызм і суб’ектывізм», афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года адбылася апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сеткі: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;160px&quot; caption=&quot;Змены ў сетцы раёнаў у 1962—1989&quot;&gt;
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1962 (be).svg |Адміністрацыйны падзел БССР пасля ўзбуйнення раёнаў у снежні 1962
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1965 (be).svg |…і пасля яго частковага скасавання ў 1965
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1966 (be).svg |Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1987
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1989 (be).svg |Утварэнне Дрыбінскага раёна ў 1989
&lt;/gallery&gt;

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1965&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на январь 1965 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Известия Советов депутатов трудящихся СССР им. И. И. Скворцова-Степанова | год = 1965 | старонкі = 329—348 | старонак = 703 | тыраж  = 153000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|административный}} центр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 5
| 7
| 17
| 14
| {{невядома|—}}
| 232
| 1222
| 32,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 5
| 10
| 25
| 18
| 3
| 253
| 1311
| 40,1
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 7
| 3
| 24
| 18
| 3
| 314
| 1446
| 40,4
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 5
| 4
| 23
| 15
| {{невядома|—}}
| 232
| 1102
| 25,2
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 9
| 10
| 16
| 2
| 180
| 1195
| 28,7
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 1
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 688
| {{N/a}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 6
| 8
| 25
| 19
| {{невядома|—}}
| 310
| 1504
| 40,5
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''32'''
| '''41'''
| '''125'''
| '''100'''
| '''13'''
| '''1521'''
| '''8455'''
| '''207,6'''
|}

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будаўніцтвам буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Круглашов А. Н., Коцкая Ю. В. | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Інстытут Еўропы [[Расійская акадэмія навук|РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127{{sfn|Кучиц|2023}}.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч У. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}</text>
      <sha1>3pt9szvh3mw8ed90yy7fb0of2hhh7au</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204547</id>
      <parentid>5204546</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T21:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>Выдаленне ўсяго зместу старонкі</comment>
      <origin>5204547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сент-Джон (Барбадас)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815204</id>
    <revision>
      <id>5204593</id>
      <parentid>5204165</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T08:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5204593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1354" sha1="m73mppnnuf34jvjo6v0xvilpyliknjh" xml:space="preserve">{{значэнні2|Сент-Джон}}
{{Адміністрацыйная адзінка}}
'''Сент-Джон''' ({{lang-en|Saint John}}) — прыход ва ўсходняй частцы [[Барбадас]]а. 

На тэрыторыі прыхода знаходзіцца сярэдняя школа «The Lodge School», а таксама прыходская царква Св. Джона, з вокнаў якой адкрываецца маляўнічы від на Атлантычны акіян&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://barbados.org/|title=Historic Churches of Barbados - St.John Parish Church|publisher=|access-date=2016-06-08|archive-date=20 верасня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260920213227/https://barbados.org/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;. На паўднёвым усходзе прыхода берагавая лінія паварочвае на поўнач, утвараючы невялікі [[заліў Консет]]&lt;ref&gt;Plotting location as given by [http://barbados.org this] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091227145733/http://barbados.org/ |date=27 снежня 2009 }} map onto [[:Файл:Barbados.gif|this]] image&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Прыходы Барбадаса]]
[[Катэгорыя:Барбадас]]</text>
      <sha1>m73mppnnuf34jvjo6v0xvilpyliknjh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сафія Ягелонка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815241</id>
    <revision>
      <id>5204412</id>
      <parentid>5204329</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:06:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Удоўства */</comment>
      <origin>5204412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15168" sha1="iuo5ik22cbi9dq4u6sszj7e27ont3e5" xml:space="preserve">'''Соф'я Ягелонка''' ( {{Lang-pl|Zofia Jagiellonka}}, {{Lang-lt|Sofija Jogailaitė}} ), таксама '''Сафія Польская'''; [[13 ліпеня]] [[1522|1522 г]].— [[28 мая]] [[1575|1575 г.]] )&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Małgorzata Duczmal, Jagiellonowie. Leksykon biograficzny, Kraków — Poznań 1996, s. 509—520}}&lt;/ref&gt;— [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|польская]] каралеўна і літоўская вялікая княжна з дынастыі [[Ягелоны|Ягелонаў]], дачка караля [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I Старога]] і княжны [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]], жонка герцага [[Генріх II (герцог Брауншвейг-Вольфенбюттелю)|Генрыха II]] [[Браўншвайг-Люнебург (курфюрства)|Брауншвейг-Люнебургскага]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Almut Bues: Zofia Jagiellonka, Herzogin von Braunschweig-Wolfenbüttel (1522–1575). Akten zu Heirat, Tod und Erbe, Braunschweig: Appelhans 2018 (Quellen und Forschungen zur braunschweigischen Landesgeschichte; 53), ISBN 978-3-944939-37-7}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Workshop of Lucas Cranach (II) - Sophia Jagiellon (Czartoryski Museum).jpg|міні|Сафія Ягелонка. каля 1565 г. майстэрня Лукаса Кранаха малодшага.]]

== Біяграфія ==

=== Маладыя гады ===
[[Файл:Jagiellon Family.jpg|міні|Сям'я Ягелонаў. Лукас Кранах малодшы.]]
Сафія нарадзілася 13 ліпеня 1522 года ў [[Кракаў|Кракаве]]. Яна была чацвёртым дзіцем і другой дачкой караля [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|польскага]] і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I]] і яго другой жонкі [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]]. У дзяўчынкі быў старэйшы брат[[Жыгімонт II Аўгуст|, Жыгімонт Аўгуст]], і сястра, [[Ізабела Ягелонка|Ізабэла]]. Яшчэ адзін брат, Альбрэхт, памёр да яе нараджэння. Пазней у сям'і нарадзіліся малодшыя дочкі[[Ганна Ягелонка|, Ганна]] і [[Кацярына Ягелонка|Кацярына]]. Ад першага шлюбу бацькі ў Соф'і таксама была зводная сястра Ядзвіга.

Каралева вырасла на [[Вавель|Вавелі]] разам са сваімі малодшымі сёстрамі. Яе бацька памёр у 1548 годзе. Яе маці, якая была моцнай і энергічнай жанчынай, эфектыўна кіравала дзяржавай у апошнія гады яго праўлення. Яна спрабавала захаваць свой уплыў і падчас праўлення сына, але [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] не падтрымаў яе амбіцый. Малодшая сястра прымала бок маці. З-за канфлікту з ім [[Бона Сфорца|Бонай Сфорца]] і яе дочкі з'ехалі ў [[Мазовія|Мазовію]], дзе жылі ва [[Уяздоўскі палац|Уяздоўскім замку]].

Соф'ю лічылі самай разумнай з трох малодшых сясцёр новага караля. Першым жаніхом за яе руку быў герцаг [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхт]] Прускі, які нядаўна аўдавеў. Але Жыгімонт Аўгуст баяўся росту яго ўплыву ў Польшчы. Кароль таксама адмовіў італьянскім дваранам, якія імкнуліся атрымаць руку Сафіі. Чакаючы чаргі выдачы сёстраў, яна стала &quot;старой дзевай&quot;. У 1555 годзе прапанова паступіла ад пажылога ўдаўца-герцага [[Браўншвайг-Люнебург (курфюрства)|Брауншвейг-Люнебургскага]].

=== Сямейнае жыццё ===
[[Файл:Heinrich_II._(der_Jüngere)_1489-1568_01.jpg|міні|227x227пкс| Генрых II]]
У 1556 годзе 33-гадовая Сафія выйшла замуж за 66-гадовага герцага Брауншвейг-Люнебургскага Генрыха II.  Аб'яднанне было палітычна спланаванае. Каталіцкая царква, верагодна, хацела замацаваць свае пазіцыі ў нямецкім герцагстве, дзе распаўсюджваліся ідэі Рэфармацыі, і ўзмацніць уплыў каталіцкага герцага, уладанні якога акружалі землі лютэранскіх кіраўнікоў.  Шлюб па даверанасці быў заключаны ў [[Варшава|Варшаве]]. Шлюбны кантракт быў падпісаны 30 лістапада 1555 года. Ён даў Соф'і пасаг у памеры 32 000 гульдэнаў і «ранішні падарунак» у памеры 10 000 гульдэнаў.

Да Вольфенбютеля яе суправаджаў біскуп [[:uk:Іван_Дрогойовський_(єпископ)|Іван Драгаёўскі]]. У карэтах перавозілі вялікую колькасць ювелірных вырабаў. Маладую жонку герцага і суправаджаючых яе дваран сустрэлі з вялікай пышнасцю. Вяселле адбылося паміж 22 і 25 лютага. Гэта быў другі шлюб мужа; ад першага ў яго было чацвёра дарослых дзяцей.

За некалькі гадоў да вяселля Генрых адрамантаваў замак Вольфенбютэль і пабудаваў новы жылы палац. У пары не было агульных дзяцей. [[Бона Сфорца]] пакінула Польшчу і паехала на радзіму ў тым жа годзе, калі Соф'я выйшла замуж.

Герцагіню апісвалі як разумную, добра адукаваную жанчыну з разнастайнымі інтарэсамі. Яна ведала польскую, італьянскую і лацінскую мовы. Пазней яна вывучыла нямецкую мову. Гэта стала вядома галоўным чынам з яе перапіскі. Соф'я старалася падтрымліваць добрыя адносіны з сям'ёй мужа і згладжваць яго спрэчкі з сынам Юліям— заўзятым прыхільнікам лютэранства. Зрабіла ўнёсак у развіццё культурнага жыцця ў краіне. Яна купляла кнігі і творы мастацтва для Юліуса ў Польшчы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Jan Pirożyński, Zofia Jagiellonka (1522-1575) i jej księgozbiór, Kraków: Polska Akademia Umiejętności 2004, s. 22 i 35, il. 1 i 4}}&lt;/ref&gt;.

=== Удоўства ===

11 чэрвеня 1568 года Генрых II памёр. Затым Соф'я пераехала ў свой маёнтак у Шёнінгене і пачала падтрымліваць кантакты з пратэстанцкімі тэолагамі. Вясной 1570 года княгіня прыняла лютэранства, стаўшы адзінай некатолічкай у родзе [[Ягелоны|Ягелонаў]].

Пазней у яе ўзнікла спрэчка са сваім пасербам Юліусам з-за кіравання Шёнінгенам. Канфлікт быў скончаны пагадненнем, падпісаным 17 студзеня 1572 года. Аднак Юлій не выканаў умоў дагавора, і Соф'і давялося звярнуцца да імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліяна II]] па абарону сваіх правоў. У сваіх лістах герцагіня называла сябе «пакінутай, беднай удавой сярод невядомых людзей гэтай зямлі».

Яе брат [[Жыгімонт II Аўгуст]] памёр у ліпені 1572 года. Соф'я была вельмі расчараваная тым, што польская шляхта афіцыйна ёй пра гэта не паведаміла. Пасля гэтага яна лічыла сябе галоўнай дынастыі Ягелонаў, турбавалася аб арганізацыі шлюбу сваёй сястры Ганны і загадала ўсталяваць мармуровыя пліты з эпітафіямі Ягелонам у [[Сабор Святых Станіслава і Вацлава|Кракаўскім саборы]] і пліту з іх радаводам гербам у капліцы Святога Крыжа. Яна таксама паабяцала імператару [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліяну ІІ]] падтрымаць эрцгерцага Эрнста ў абранні караля на польскі трон. Апошні верыў у вялікі аўтарытэт Соф'і ў Польшчы. Аднак Габсбургі пераацанілі магчымасці яе ўплыву. Пасланцы герцагіні на сустрэчах перамаўляліся пераважна па асабістых пытаннях. 

[[Файл:Schloss_Schöningen_Merian_1654.jpg|справа|міні|250x250пкс| Замак Шёнінген, гравюра [[Матэўс Мерыян (старэйшы)|Матэуса Мерыяна Старэйшага]]]]
Да канца жыцця Сафія заставалася энергічным і актыўным чалавекам. Яна бліскуча кіравала сваёй новай маёмасцю, ператварыўшы яе з правінцыйнага мястэчка ў сельскай мясцовасці ў цэнтр культурнага жыцця. Яна перабудавала палац у стылі эпохі Адраджэння і разбіла вакол яго сад. Яна падтрымлівала жывую перапіску з Кракавам і Вільняй і вялікай колькасцю княжацкіх дамоў у Германіі, духавенствам і нават прафесарамі. Яго карэспандэнтамі былі больш за 184 чалавекі. Фінансавыя справы герцагіні таксама квітнелі, пра што сведчаць яе пазыкі гарадам [[Лейпцыг|Лейпцыгу]] і [[Магдэбург|Магдэбургу]], а таксама многім прыватным асобам, у тым ліку нямецкім князям. Яе двор складаўся ўсяго з 90 чалавек.

Сафія памерла ва ўзросце 52 гадоў 28 мая 1575 года ў [[Шонінген|Шонінгене]]. Пахаваны ў крыпце касцёла Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў [[Вольфенбютэль|Вольфенбютэлі]]. Насуперак звычаю, пахавальная пропаведзь, прачытаная Лазарам Арнольдзі, не была надрукавана.

У сваім завяшчанні яна пакінула 6000 талераў на адкрыццё ўніверсітэта ў Хельмштаце, 6000 талераў на шпіталь у Шонінгене і 2000 талераў на царкву і школу ў Шонінгене. Пасля яе смерці Юліус перавёз яе калекцыі габеленаў, карцін, каштоўнасцей і старажытных кніг у свой дом у [[Вольфенбютэль|Вольфенбютэлі]]. Паколькі часткова яны былі прывезеныя не як пасаг, а як асабістыя рэчы, аплочаныя з дзяржаўных уладанняў Ягелонаў, або заробленыя ёй асабіста а не Браўншвегам, спрэчкі за яе спадчыну - т.зв. &quot;[[Браўшвейскія сумы]]&quot; працягваліся больш за сто гадоў.
== Спасылкі ==
&lt;references /&gt;

== Літаратура ==

** Małgorzata Duczmal, Jagiellonowie. Leksykon biograficzny, Kraków&amp;#x20;— Poznań 1996, стр. 509—520.
** Andrea Lilienthal, Die Fürstin und die Macht: welfische Herzoginnen im 16. Jahrhundert: Elisabeth, Sidonia, Sophia. Hannover 2007.
** Jan Pirożyński, Die Herzogin Sophie von Braunschweig-Wolfenbüttel aus dem Hause der Jagiellonen (1522—1575) und ihre Bibliothek. Ein Beitrag zur Geschichte der deutsch-polnischen Kulturbeziehungen in der Renaissancezeit. Wiesbaden 1992.
** Jan Pirożyński, Der internationale Korrespondentenkreis der Herzogin Sophie aus dem Hause der Jagiellonen (1522—1575). Ein Beitrag zur kulturellen Vermittlung einer polnischen Prinzessin. Popp, Dietmar; Suckale, Robert [Hrsg.]: Die Jagiellonen. Kunst und Kultur einer europäischen Dynastie an der Wende zur Neuzeit. Nürnberg 2002.
** Jan Pirożyński, Die Rolle der Herzogin Sophie von Braunschweig-Wolfenbüttel aus dem Hause der Jagiellonen angesichts der Habsburgischen Kandidatur für den polnischen Thron während des ersten Interregnums in Polen (1572—1574). Studia Austro Polonica (1996) 5, стор. 59-80.
** Aleksander Przeździerecki, Jagiellonki polskie w XVI. wieku, t. I—V, Kraków 1880.

[[Катэгорыя:Памерлі ў Бадэн-Вюртэмбергу]]
[[Катэгорыя:Вельфы]]
[[Катэгорыя:Ягелоны]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кракаве]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1575 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 28 мая]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1522 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 ліпеня]]</text>
      <sha1>iuo5ik22cbi9dq4u6sszj7e27ont3e5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Інталы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815252</id>
    <redirect title="Ынталы (Жанааркински раён)" />
    <revision>
      <id>5204370</id>
      <timestamp>2026-09-23T12:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Інталы]] у [[Ынталы (Жанааркински раён)]]: памылка ў назве, ёсць 4 НП з правильнай назвай. На хуткае выдаленне</comment>
      <origin>5204370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="ef3svkzymdtj72kwpjm726n3c7r18zd" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ынталы (Жанааркински раён)]]</text>
      <sha1>ef3svkzymdtj72kwpjm726n3c7r18zd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ынталы (Жанааркински раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815253</id>
    <revision>
      <id>5204372</id>
      <timestamp>2026-09-23T12:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Ынталы (Жанааркински раён)]] у [[Ынталы (Жанааркінскі раён)]]: памылка</comment>
      <origin>5204372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="2hxwe2bezl1ao4t582imc98r34y4z3y" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ынталы (Жанааркінскі раён)]]</text>
      <sha1>2hxwe2bezl1ao4t582imc98r34y4z3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204373</id>
      <parentid>5204372</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:46:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Ынталы (Жанааркінскі раён)]]</comment>
      <origin>5204373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="4vmk1cm0j27onemkzta2xdchhmevjac" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Ынталы (Жанааркінскі раён)]]</text>
      <sha1>4vmk1cm0j27onemkzta2xdchhmevjac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ынталы (Карагандзінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815254</id>
    <redirect title="Ынталы" />
    <revision>
      <id>5204379</id>
      <timestamp>2026-09-23T12:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Ынталы (Карагандзінская вобласць)]] у [[Ынталы (Каркаралінскі раён)]]: у Карагандзінскай вобласці 2 НП з такой назвай</comment>
      <origin>5204379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="140lgsco9zzzs55b3jf5tx58kf53fv2" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ынталы (Каркаралінскі раён)]]</text>
      <sha1>140lgsco9zzzs55b3jf5tx58kf53fv2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204380</id>
      <parentid>5204379</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Мэта перасылкі зменена з [[Ынталы (Каркаралінскі раён)]] на [[Ынталы]]</comment>
      <origin>5204380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="lbx1powddim4jororm2ydamamabbgw8" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ынталы]]</text>
      <sha1>lbx1powddim4jororm2ydamamabbgw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кезен (сяло)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815255</id>
    <redirect title="Кезен (аул)" />
    <revision>
      <id>5204386</id>
      <timestamp>2026-09-23T12:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Кезен (сяло)]] у [[Кезен (аул)]]</comment>
      <origin>5204386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="p1snrgrpupys2yh7l7clo70t7a85obb" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Кезен (аул)]]</text>
      <sha1>p1snrgrpupys2yh7l7clo70t7a85obb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клыч (сяло)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815256</id>
    <revision>
      <id>5204393</id>
      <timestamp>2026-09-23T12:58:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Клыч (сяло)]] у [[Кылыш]]: памылка ў назве</comment>
      <origin>5204393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="7njireeswunnwhjkv6bekjg2upomywp" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Кылыш]]</text>
      <sha1>7njireeswunnwhjkv6bekjg2upomywp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204394</id>
      <parentid>5204393</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T12:58:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>памылка, на хуткае выдаленне</comment>
      <origin>5204394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="hjjq6aifgra3o5og0iocg3y3hi4wz55" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Кылыш]]</text>
      <sha1>hjjq6aifgra3o5og0iocg3y3hi4wz55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кірава (Карагандзінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815257</id>
    <redirect title="Кірава (Улытаўская вобласць)" />
    <revision>
      <id>5204409</id>
      <timestamp>2026-09-23T13:05:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Кірава (Карагандзінская вобласць)]] у [[Кірава (Улытаўская вобласць)]]</comment>
      <origin>5204409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="ry0vijcoalxr1vumott6ne7do82akgx" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Кірава (Улытаўская вобласць)]]</text>
      <sha1>ry0vijcoalxr1vumott6ne7do82akgx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уркендэу (Карагандзінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815258</id>
    <redirect title="Уркендэу (Улытаўская вобласць)" />
    <revision>
      <id>5204415</id>
      <timestamp>2026-09-23T13:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Уркендэу (Карагандзінская вобласць)]] у [[Уркендэу (Улытаўская вобласць)]]</comment>
      <origin>5204415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="bpixbf7o13a94fk9y6lbidgn9izoz8k" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Уркендэу (Улытаўская вобласць)]]</text>
      <sha1>bpixbf7o13a94fk9y6lbidgn9izoz8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Дзіцячае Еўрабачанне</title>
    <ns>10</ns>
    <id>815259</id>
    <revision>
      <id>5204421</id>
      <timestamp>2026-09-23T13:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Duduusi</username>
        <id>174481</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навігацыйная табліца |імя        	            = Дзіцячае Еўрабачанне |navbar                    	= |state                     	= &lt;includeonly&gt;collapsed&lt;/includeonly&gt; |стыль_асноўнага_загалоўка 	= |загаловак  			    = &lt;center&gt;'''[[Дзіцячае Еўрабачанне]]'''&lt;/center&gt; |выява             		    = |стыль_цела 			    = |стыль_загалоўкаў...»</comment>
      <origin>5204421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4520" sha1="cjfqjj3llss7yyml9ks3p90l5i3szon" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя        	            = Дзіцячае Еўрабачанне
|navbar                    	=
|state                     	= &lt;includeonly&gt;collapsed&lt;/includeonly&gt;
|стыль_асноўнага_загалоўка 	=
|загаловак  			    = &lt;center&gt;'''[[Дзіцячае Еўрабачанне]]'''&lt;/center&gt;
|выява             		    =
|стыль_цела 			    =
|стыль_загалоўкаў         	=
|стыль_спісаў              	=
|клас_спісаў                = hlist

|загаловак2 			= Конкурсы
|спіс2      			=

* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2003|2003]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2004|2004]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2005|2005]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2006|2006]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2007|2007]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2008|2008]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2009|2009]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2010|2010]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2011|2011]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2012|2012]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2013|2013]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2014|2014]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2015|2015]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2016|2016]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2017|2017]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2018|2018]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2019|2019]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2020|2020]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2021|2021]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2022|2022]]
* {{Не перакладзена 5|Дзіцячае Еўрабачанне-2023|2023|ru|Детское Евровидение — 2023}}
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2024|2024]]
* [[Дзіцячае Еўрабачанне-2025|2025]]
* ''[[Дзіцячае Еўрабачанне-2026|2026]]''

|загаловак4 			= [[Спіс краін-удзельніц «Дзіцячага Еўрабачання»|Краіны]]
|спіс4      			= {{Навігацыйная табліца|child
|загаловак5    			= Дзейныя
|спіс5				=

* {{JESC|Албанія}}
* {{JESC|Арменія}}
* {{JESC|Грузія}}
* {{JESC|Ірландыя}}
* {{JESC|Іспанія}}
* {{JESC|Італія}}
* {{JESC|Кіпр}}
* {{JESC|Мальта}}
* {{JESC|Нідэрланды}}
* {{JESC|Польшча}}
* {{JESC|Партугалія}}
* {{JESC|Паўночная Македонія}}
* {{JESC|Сан-Марына}}
* {{JESC|Украіна}}
* {{JESC|Францыя}}
* {{JESC|Чарнагорыя}}

|загаловак6    			= Нядзейныя
|спіс6				=

* {{JESC|Азербайджан}}
* {{JESC|Аўстралія}}
* {{JESC|Балгарыя}}
* {{JESC|Беларусь}}
* {{JESC|Бельгія}}
* {{JESC|Вялікабрытанія}}
* {{JESC|Германія}}
* {{JESC|Грэцыя}}
* {{JESC|Данія}}
* {{JESC|Ізраіль}}
* {{JESC|Казахстан}}
* {{JESC|Латвія}}
* {{JESC|Літва}}
* {{JESC|Малдова}}
* {{JESC|Нарвегія}}
* {{JESC|Расія}}
* {{JESC|Румынія}}
* {{JESC|Сербія}}
* {{JESC|Славенія}}
* {{Сцяг Уэльса}} [[Уэльс на «Еўрабачанні»|Уэльс]]
* {{JESC|Харватыя}}
* {{JESC|Швейцарыя}}
* {{JESC|Швецыя}}
* {{JESC|Эстонія}}

|загаловак7    			= Былыя
|спіс7				= {{JESC|Сербія і Чарнагорыя}}
}}

|загаловак8 			= Гарады
|спіс8      			= {{Навігацыйная табліца|child
|загаловак15    		= 2000-я
|спіс15   			=

* [[Капенгаген]]
* [[Лілехамер]]
* [[Хаселт]]
* [[Бухарэст]]
* [[Ротэрдам]]
* [[Лімасол]]
* [[Кіеў]]

|загаловак16    		= 2010-я
|спіс16   			=

* [[Мінск]]
* [[Ерэван]]
* [[Амстэрдам]]
* [[Кіеў]]
* [[Марса]]
* [[Сафія]]
* [[Валета]]
* [[Тбілісі]]
* [[Мінск]]
* [[Глівіцы]]

|загаловак17    		= 2020-я
|спіс17   			=

* [[Варшава]]
* [[Парыж]]
* [[Ерэван]]
* [[Ніца]]
* [[Мадрыд]]
* [[Тбілісі]]
* Та-Калі
  }}
  }}
  &lt;noinclude&gt;
  [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Еўрабачанне| ]]
  &lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cjfqjj3llss7yyml9ks3p90l5i3szon</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэнге (пасёлак)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815260</id>
    <redirect title="Тэнгэ (аул)" />
    <revision>
      <id>5204424</id>
      <timestamp>2026-09-23T13:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Тэнге (пасёлак)]] у [[Тэнгэ (аул)]]</comment>
      <origin>5204424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="dl9ilxqtk2woxtd1ml2b0ye8orfpbt7" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Тэнгэ (аул)]]</text>
      <sha1>dl9ilxqtk2woxtd1ml2b0ye8orfpbt7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Есет (сяло)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815261</id>
    <redirect title="Есет (аул)" />
    <revision>
      <id>5204434</id>
      <timestamp>2026-09-23T13:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Есет (сяло)]] у [[Есет (аул)]]</comment>
      <origin>5204434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="4x105fn325i6mtuozfh5ipq91gm9zxw" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Есет (аул)]]</text>
      <sha1>4x105fn325i6mtuozfh5ipq91gm9zxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксей Фёдаравіч Адашаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815262</id>
    <revision>
      <id>5204446</id>
      <timestamp>2026-09-23T13:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Аляксей Фёдаравіч Адашаў''' () — расійскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат.  == Біяграфія == З канца 1540-х г. адзін з кіраўнікоў Выбранай рады. У 1550-я гады давераная асоба цара Івана IV Грознага, кіраваў унутранай і знешняй палітыкай дзяржавы. Пры ўдзеле Ада...»</comment>
      <origin>5204446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1148" sha1="0ez2nj18jgrudyrpug98jc29fctc2cu" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Аляксей Фёдаравіч Адашаў''' () — расійскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат.

== Біяграфія ==
З канца 1540-х г. адзін з кіраўнікоў Выбранай рады. У 1550-я гады давераная асоба цара Івана IV Грознага, кіраваў унутранай і знешняй палітыкай дзяржавы. Пры ўдзеле Адашава да Расіі далучаны [[Казанскае ханства|Казанскае]] (1552) і [[Астраханскае ханства|Астраханскае]] (1556) ханствы. У 1560 годзе пасланы ваяводам у [[Лівонія|Лівонію]]. Прыхільнік экспансіі на ўсход і поўдзень, Адашаў быў супраць актывізацыі Лівонскай вайны 1558—83. Трапіў у няміласць да цара, зняволены ў Юр’еве (цяпер [[Тарту]]), дзе і памёр.


{{DEFAULTSORT:Адашаў}}
[[Катэгорыя:Дыпламаты Расіі]]</text>
      <sha1>0ez2nj18jgrudyrpug98jc29fctc2cu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204447</id>
      <parentid>5204446</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1214" sha1="iev5lg6w09gsifiqa5swzetx5svo2l1" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Аляксей Фёдаравіч Адашаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат.

== Біяграфія ==
З канца 1540-х г. адзін з кіраўнікоў Выбранай рады. У 1550-я гады давераная асоба цара Івана IV Грознага, кіраваў унутранай і знешняй палітыкай дзяржавы. Пры ўдзеле Адашава да Расіі далучаны [[Казанскае ханства|Казанскае]] (1552) і [[Астраханскае ханства|Астраханскае]] (1556) ханствы. У 1560 годзе пасланы ваяводам у [[Лівонія|Лівонію]]. Прыхільнік экспансіі на ўсход і поўдзень, Адашаў быў супраць актывізацыі Лівонскай вайны 1558—83. Трапіў у няміласць да цара, зняволены ў Юр’еве (цяпер [[Тарту]]), дзе і памёр.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Адашаў}}
[[Катэгорыя:Дыпламаты Расіі]]</text>
      <sha1>iev5lg6w09gsifiqa5swzetx5svo2l1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204449</id>
      <parentid>5204447</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1324" sha1="b4kym3p0cwxalyr7ytol6o1n7d182w8" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Аляксей Фёдаравіч Адашаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат.

== Біяграфія ==
З канца 1540-х г. адзін з кіраўнікоў Выбранай рады. У 1550-я гады давераная асоба цара Івана IV Грознага, кіраваў унутранай і знешняй палітыкай дзяржавы. Пры ўдзеле Адашава да Расіі далучаны [[Казанскае ханства|Казанскае]] (1552) і [[Астраханскае ханства|Астраханскае]] (1556) ханствы. У 1560 годзе пасланы ваяводам у [[Лівонія|Лівонію]]. Прыхільнік экспансіі на ўсход і поўдзень, Адашаў быў супраць актывізацыі Лівонскай вайны 1558—83. Трапіў у няміласць да цара, зняволены ў Юр’еве (цяпер [[Тарту]]), дзе і памёр.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адашаў Аляксей Фёдаравіч|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Адашаў}}
[[Катэгорыя:Дыпламаты Расіі]]</text>
      <sha1>b4kym3p0cwxalyr7ytol6o1n7d182w8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204450</id>
      <parentid>5204449</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1353" sha1="fvl4zu2w5cx1009g1ydbyfpzhtw3okk" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Аляксей Фёдаравіч Адашаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат.

== Біяграфія ==
З канца 1540-х г. адзін з кіраўнікоў Выбранай рады. У 1550-я гады давераная асоба цара [[Іван IV Грозны|Івана IV Грознага]], кіраваў унутранай і знешняй палітыкай дзяржавы. Пры ўдзеле Адашава да Расіі далучаны [[Казанскае ханства|Казанскае]] (1552) і [[Астраханскае ханства|Астраханскае]] (1556) ханствы. У 1560 годзе пасланы ваяводам у [[Лівонія|Лівонію]]. Прыхільнік экспансіі на ўсход і поўдзень, Адашаў быў супраць актывізацыі Лівонскай вайны 1558—83. Трапіў у няміласць да цара, зняволены ў Юр’еве (цяпер [[Тарту]]), дзе і памёр.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адашаў Аляксей Фёдаравіч|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Адашаў}}
[[Катэгорыя:Дыпламаты Расіі]]</text>
      <sha1>fvl4zu2w5cx1009g1ydbyfpzhtw3okk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксей Адашаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815263</id>
    <redirect title="Аляксей Фёдаравіч Адашаў" />
    <revision>
      <id>5204448</id>
      <timestamp>2026-09-23T13:41:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Аляксей Фёдаравіч Адашаў]]</comment>
      <origin>5204448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="05y4nrdndk7ezmpkzn0imlq15s4apc8" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Аляксей Фёдаравіч Адашаў]]</text>
      <sha1>05y4nrdndk7ezmpkzn0imlq15s4apc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Іванавіч Гнедзіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815264</id>
    <revision>
      <id>5204451</id>
      <timestamp>2026-09-23T13:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Мікалай Іванавіч Гнедзіч''' () — расійскі [[паэт]], [[перакладчык]].  == Біяграфія == Скончыў Харкаўскі калегіум (1800), вучыўся ў Маскоўскім універсітэцкім пансіёне (1800 — 02). Член-карэспандэнт Пецярбургскай АН з 1826 года. Уваходзіў у таварыства «Бяседа...»</comment>
      <origin>5204451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1569" sha1="iev6fjmqh6chgih1phbj8m8ekir60cm" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Мікалай Іванавіч Гнедзіч''' () — расійскі [[паэт]], [[перакладчык]].

== Біяграфія ==
Скончыў Харкаўскі калегіум (1800), вучыўся ў Маскоўскім універсітэцкім пансіёне (1800 — 02). Член-карэспандэнт Пецярбургскай АН з 1826 года. Уваходзіў у таварыства «Бяседа аматараў рускага слова», зблізіўся з Вольным таварыствам аматараў расійскай славеснасці; падтрымліваў сувязі з [[дзекабрысты|дзекабрыстамі]]. Вольналюбівыя матывы ў вершах «Інтэрнат» (1804), «Перуанец да іспанца» (1805). Аўтар аповесці «Морыц, альбо Ахвяра помсты» (1802), паэмы «Нараджэнне Гамера» (1817), ідыліі «Рыбакі» (1822) і інш. У 1829 года апублікаваў поўны пераклад «[[Іліяда|Іліяды]]» [[Гамер]]а, над якім працаваў больш за 20 гадоў. Перакладаў таксама творы [[Фрыдрых Шылер|Фрыдрыха ​Шылера]], [[Вальтэр]]а, [[Уільям Шэкспір|Уільяма ​Шэкспіра]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Гнедзіч Мікалай}}
[[Катэгорыя:Паэты Расіі]]</text>
      <sha1>iev6fjmqh6chgih1phbj8m8ekir60cm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204453</id>
      <parentid>5204451</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:48:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1596" sha1="5r0wz5odpk5oi3xmsovk6sasesjo7er" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Мікалай Іванавіч Гнедзіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[паэт]], [[перакладчык]].

== Біяграфія ==
Скончыў Харкаўскі калегіум (1800), вучыўся ў Маскоўскім універсітэцкім пансіёне (1800 — 02). Член-карэспандэнт Пецярбургскай АН з 1826 года. Уваходзіў у таварыства «Бяседа аматараў рускага слова», зблізіўся з Вольным таварыствам аматараў расійскай славеснасці; падтрымліваў сувязі з [[дзекабрысты|дзекабрыстамі]]. Вольналюбівыя матывы ў вершах «Інтэрнат» (1804), «Перуанец да іспанца» (1805). Аўтар аповесці «Морыц, альбо Ахвяра помсты» (1802), паэмы «Нараджэнне Гамера» (1817), ідыліі «Рыбакі» (1822) і інш. У 1829 года апублікаваў поўны пераклад «[[Іліяда|Іліяды]]» [[Гамер]]а, над якім працаваў больш за 20 гадоў. Перакладаў таксама творы [[Фрыдрых Шылер|Фрыдрыха ​Шылера]], [[Вальтэр]]а, [[Уільям Шэкспір|Уільяма ​Шэкспіра]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Гнедзіч Мікалай}}
[[Катэгорыя:Паэты Расіі]]</text>
      <sha1>5r0wz5odpk5oi3xmsovk6sasesjo7er</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204454</id>
      <parentid>5204453</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1706" sha1="oez09kqt83vaow6731xukdivip35j0g" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Мікалай Іванавіч Гнедзіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[паэт]], [[перакладчык]].

== Біяграфія ==
Скончыў Харкаўскі калегіум (1800), вучыўся ў Маскоўскім універсітэцкім пансіёне (1800 — 02). Член-карэспандэнт Пецярбургскай АН з 1826 года. Уваходзіў у таварыства «Бяседа аматараў рускага слова», зблізіўся з Вольным таварыствам аматараў расійскай славеснасці; падтрымліваў сувязі з [[дзекабрысты|дзекабрыстамі]]. Вольналюбівыя матывы ў вершах «Інтэрнат» (1804), «Перуанец да іспанца» (1805). Аўтар аповесці «Морыц, альбо Ахвяра помсты» (1802), паэмы «Нараджэнне Гамера» (1817), ідыліі «Рыбакі» (1822) і інш. У 1829 года апублікаваў поўны пераклад «[[Іліяда|Іліяды]]» [[Гамер]]а, над якім працаваў больш за 20 гадоў. Перакладаў таксама творы [[Фрыдрых Шылер|Фрыдрыха ​Шылера]], [[Вальтэр]]а, [[Уільям Шэкспір|Уільяма ​Шэкспіра]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|5|Гнедзіч Мікалай Іванавіч|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Гнедзіч Мікалай}}
[[Катэгорыя:Паэты Расіі]]</text>
      <sha1>oez09kqt83vaow6731xukdivip35j0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Гнедзіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815265</id>
    <redirect title="Мікалай Іванавіч Гнедзіч" />
    <revision>
      <id>5204452</id>
      <timestamp>2026-09-23T13:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Мікалай Іванавіч Гнедзіч]]</comment>
      <origin>5204452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="09whhdimpxd4i4a9eqyllfonq7runtm" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Мікалай Іванавіч Гнедзіч]]</text>
      <sha1>09whhdimpxd4i4a9eqyllfonq7runtm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>М. І. Гнедзіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815266</id>
    <redirect title="Мікалай Іванавіч Гнедзіч" />
    <revision>
      <id>5204458</id>
      <timestamp>2026-09-23T13:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Мікалай Іванавіч Гнедзіч]]</comment>
      <origin>5204458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="09whhdimpxd4i4a9eqyllfonq7runtm" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Мікалай Іванавіч Гнедзіч]]</text>
      <sha1>09whhdimpxd4i4a9eqyllfonq7runtm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Іванавіч Варатынскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815267</id>
    <revision>
      <id>5204459</id>
      <timestamp>2026-09-23T13:58:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Міхаіл Іванавіч Варатынскі''' () - рускі палкаводзец, князь, баярын.   Вызначыўся ў 1552 годзе пры ўзяцці Казані, у 1550—60-я гады перыядычна кіраваў рускай арміяй на паўднёвай граніцы. Летам 1572 года разбіў крымскіх татараў у бітве пры Моладзях (непада...»</comment>
      <origin>5204459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="668" sha1="cgft95ajhbs0ip4uej9d3udcegyako0" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Міхаіл Іванавіч Варатынскі''' () - рускі палкаводзец, князь, баярын. 

Вызначыўся ў 1552 годзе пры ўзяцці Казані, у 1550—60-я гады перыядычна кіраваў рускай арміяй на паўднёвай граніцы. Летам 1572 года разбіў крымскіх татараў у бітве пры Моладзях (непадалёку ад Масквы). У 1573 годзе арыштаваны па даносе, абвінавачаны ў здрадзе і закатаваны.

{{DEFAULTSORT:Варатынскі Міхаіл}}</text>
      <sha1>cgft95ajhbs0ip4uej9d3udcegyako0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204461</id>
      <parentid>5204459</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:59:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="707" sha1="4ts46qd25xjaghthm0z9jxbeqmn2zl5" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Міхаіл Іванавіч Варатынскі''' () - рускі палкаводзец, князь, баярын. 

Вызначыўся ў 1552 годзе пры ўзяцці Казані, у 1550—60-я гады перыядычна кіраваў рускай арміяй на паўднёвай граніцы. Летам 1572 года разбіў крымскіх татараў у бітве пры Моладзях (непадалёку ад Масквы). У 1573 годзе арыштаваны па даносе, абвінавачаны ў здрадзе і закатаваны.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Варатынскі Міхаіл}}</text>
      <sha1>4ts46qd25xjaghthm0z9jxbeqmn2zl5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204462</id>
      <parentid>5204461</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="823" sha1="jh14v3qxqerap9vyanrapdr04m29qhu" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Міхаіл Іванавіч Варатынскі''' () - рускі палкаводзец, князь, баярын. 

Вызначыўся ў 1552 годзе пры ўзяцці Казані, у 1550—60-я гады перыядычна кіраваў рускай арміяй на паўднёвай граніцы. Летам 1572 года разбіў крымскіх татараў у бітве пры Моладзях (непадалёку ад Масквы). У 1573 годзе арыштаваны па даносе, абвінавачаны ў здрадзе і закатаваны.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|5|Варатынскі Міхаіл Іванавіч|||}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Варатынскі Міхаіл}}</text>
      <sha1>jh14v3qxqerap9vyanrapdr04m29qhu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204463</id>
      <parentid>5204462</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="823" sha1="cosok9jo69dzcoowuamcktp97cj47wo" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Міхаіл Іванавіч Варатынскі''' () - рускі палкаводзец, князь, баярын. 

Вызначыўся ў 1552 годзе пры ўзяцці Казані, у 1550—60-я гады перыядычна кіраваў рускай арміяй на паўднёвай граніцы. Летам 1572 года разбіў крымскіх татараў у бітве пры Моладзях (непадалёку ад Масквы). У 1573 годзе арыштаваны па даносе, абвінавачаны ў здрадзе і закатаваны.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Варатынскі Міхаіл Іванавіч|||}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Варатынскі Міхаіл}}</text>
      <sha1>cosok9jo69dzcoowuamcktp97cj47wo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204464</id>
      <parentid>5204463</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="853" sha1="j8wfkh9qx8hqb665rpradji7kup4zqq" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Міхаіл Іванавіч Варатынскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — рускі палкаводзец, князь, баярын. 

Вызначыўся ў 1552 годзе пры ўзяцці Казані, у 1550—60-я гады перыядычна кіраваў рускай арміяй на паўднёвай граніцы. Летам 1572 года разбіў крымскіх татараў у бітве пры Моладзях (непадалёку ад Масквы). У 1573 годзе арыштаваны па даносе, абвінавачаны ў здрадзе і закатаваны.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Варатынскі Міхаіл Іванавіч|||}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Варатынскі Міхаіл}}</text>
      <sha1>j8wfkh9qx8hqb665rpradji7kup4zqq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204465</id>
      <parentid>5204464</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="861" sha1="sgubqs1vcnmvadjc4ftzvu3219x173z" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Міхаіл Іванавіч Варатынскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — маскоўскі палкаводзец, князь, баярын. 

Вызначыўся ў 1552 годзе пры ўзяцці Казані, у 1550—60-я гады перыядычна кіраваў рускай арміяй на паўднёвай граніцы. Летам 1572 года разбіў крымскіх татараў у бітве пры Моладзях (непадалёку ад Масквы). У 1573 годзе арыштаваны па даносе, абвінавачаны ў здрадзе і закатаваны.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Варатынскі Міхаіл Іванавіч|||}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Варатынскі Міхаіл}}</text>
      <sha1>sgubqs1vcnmvadjc4ftzvu3219x173z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Варатынскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815268</id>
    <redirect title="Міхаіл Іванавіч Варатынскі" />
    <revision>
      <id>5204460</id>
      <timestamp>2026-09-23T13:59:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Міхаіл Іванавіч Варатынскі]]</comment>
      <origin>5204460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="02okk21cbzcbiravsgyweqhiosz2fwe" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Міхаіл Іванавіч Варатынскі]]</text>
      <sha1>02okk21cbzcbiravsgyweqhiosz2fwe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міжнародны аэрапорт Грантлі Адамса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815269</id>
    <revision>
      <id>5204472</id>
      <timestamp>2026-09-23T14:46:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maksonkaa</username>
        <id>174158</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Аэрапорт | назва = Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса  | арыгінальная назва = {{lang-en|Grantley Adams International Airport}} | выява = Grantley Adams International Airport.jpg | шырыня выявы = 250 | выява2 = Sir Grantley Adams Int Airport, Barbados-04.jpg | IATA = BGI | ICAO = TBPB | WMO = 78954 | тып = Грамадзянскі  | уласнік = {{iw|Урад Б...»</comment>
      <origin>5204472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2954" sha1="mu957rforhuayr01c5w83tzavzrewwb" xml:space="preserve">{{Аэрапорт
| назва = Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса

| арыгінальная назва = {{lang-en|Grantley Adams International Airport}}
| выява = Grantley Adams International Airport.jpg
| шырыня выявы = 250
| выява2 = Sir Grantley Adams Int Airport, Barbados-04.jpg
| IATA = BGI
| ICAO = TBPB
| WMO = 78954
| тып = Грамадзянскі

| уласнік = {{iw|Урад Барбадаса|Урад Барбадаса|en|Government of Barbados}}
| аператар = GAIA Inc.
| горад = [[Брыджтаўн]]

| размяшчэнне = {{сцяг|Барбадас}} {{iw|Сівел (Барбадас)|Сівел|en|Seawell, Barbados}}, [[Крайст-Чэрч (Барбадас)|Крайст-Чэрч]], [[Барбадас]]
| вышыня-ф = 170
| вышыня-м = 52

| каардынаты = {{coord|13|04|29|N|059|29|33|W|region:BB|display=inline,title}}
| сайт = [http://www.gaia.bb/ gaia.bb]
| карта = Барбадас
| подпіс карты = 
| ЗПП1-нумар = 09/27
| ЗПП1-даўжыня-ф = 11,000
| ЗПП1-даўжыня-м = 3,353
| ЗПП1-пакрыццё = [[Асфальт]]
| статыстыка-год = &lt;small&gt;2019&lt;/small&gt;
| статыстыка1-назва = Усяго пасажыраў
| статыстыка1-даныя = 2,298,491

| статыстыка2-назва = Пасажырапаток [[2018|18]]-[[2019|19]]
| статыстыка2-даныя = {{increase}}7.16%
| статыстыка3-назва = Самалёты
| статыстыка3-даныя = 32,854

| статыстыка4-назва = Рух самалётаў [[2018|18]]-[[2019|19]]
| статыстыка4-даныя = {{decrease}}1.37%
| заўвагі = 
}}
'''Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса''' — гэта адзіны грамадзянскі [[міжнародны аэрапорт]] на [[Барбадас]]е, размешчаны каля [[Сталіца|сталіцы]] [[Брыджтаўн]].

== Аварыі і катастрофы ==
* [[6 кастрычніка]] [[1976|1976 года]] неўзабаве пасля ўзлёту з аэрапорта Брыджтаўн у выніку [[Выбух DC-8 над Барбадасам|выбуху бомбы на борце разбіўся]] [[Douglas DC-8]]. Загінулі 73 чалавекі.

== Спасылкі ==
* [http://www.worldaerodata.com/wad.cgi?airport=TBPB Airport information for TBPB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806070716/http://www.worldaerodata.com/wad.cgi?airport=TBPB |date=2011-08-06 }} from [[DAFIF]] (effective October 2006)
* [[Міжнародны савет аэрапортаў|ACI]]'s 2014 World Airport Traffic Report.

[[Катэгорыя:Барбадас]]
[[Катэгорыя:Транспарт Барбадаса]]
[[Катэгорыя:Брыджтаўн]]</text>
      <sha1>mu957rforhuayr01c5w83tzavzrewwb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204566</id>
      <parentid>5204472</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T00:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>хв</comment>
      <origin>5204566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3055" sha1="t5u399zpt0wbhtkfk5l2lywvq5h9oxu" xml:space="preserve">{{хв|памылка ў назве? + ужо існуе [[Брыджтаўн (аэрапорт)]]}}
{{Аэрапорт
| назва = Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса

| арыгінальная назва = {{lang-en|Grantley Adams International Airport}}
| выява = Grantley Adams International Airport.jpg
| шырыня выявы = 250
| выява2 = Sir Grantley Adams Int Airport, Barbados-04.jpg
| IATA = BGI
| ICAO = TBPB
| WMO = 78954
| тып = Грамадзянскі

| уласнік = {{iw|Урад Барбадаса|Урад Барбадаса|en|Government of Barbados}}
| аператар = GAIA Inc.
| горад = [[Брыджтаўн]]

| размяшчэнне = {{сцяг|Барбадас}} {{iw|Сівел (Барбадас)|Сівел|en|Seawell, Barbados}}, [[Крайст-Чэрч (Барбадас)|Крайст-Чэрч]], [[Барбадас]]
| вышыня-ф = 170
| вышыня-м = 52

| каардынаты = {{coord|13|04|29|N|059|29|33|W|region:BB|display=inline,title}}
| сайт = [http://www.gaia.bb/ gaia.bb]
| карта = Барбадас
| подпіс карты = 
| ЗПП1-нумар = 09/27
| ЗПП1-даўжыня-ф = 11,000
| ЗПП1-даўжыня-м = 3,353
| ЗПП1-пакрыццё = [[Асфальт]]
| статыстыка-год = &lt;small&gt;2019&lt;/small&gt;
| статыстыка1-назва = Усяго пасажыраў
| статыстыка1-даныя = 2,298,491

| статыстыка2-назва = Пасажырапаток [[2018|18]]-[[2019|19]]
| статыстыка2-даныя = {{increase}}7.16%
| статыстыка3-назва = Самалёты
| статыстыка3-даныя = 32,854

| статыстыка4-назва = Рух самалётаў [[2018|18]]-[[2019|19]]
| статыстыка4-даныя = {{decrease}}1.37%
| заўвагі = 
}}
'''Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса''' — гэта адзіны грамадзянскі [[міжнародны аэрапорт]] на [[Барбадас]]е, размешчаны каля [[Сталіца|сталіцы]] [[Брыджтаўн]].

== Аварыі і катастрофы ==
* [[6 кастрычніка]] [[1976|1976 года]] неўзабаве пасля ўзлёту з аэрапорта Брыджтаўн у выніку [[Выбух DC-8 над Барбадасам|выбуху бомбы на борце разбіўся]] [[Douglas DC-8]]. Загінулі 73 чалавекі.

== Спасылкі ==
* [http://www.worldaerodata.com/wad.cgi?airport=TBPB Airport information for TBPB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806070716/http://www.worldaerodata.com/wad.cgi?airport=TBPB |date=2011-08-06 }} from [[DAFIF]] (effective October 2006)
* [[Міжнародны савет аэрапортаў|ACI]]'s 2014 World Airport Traffic Report.

[[Катэгорыя:Барбадас]]
[[Катэгорыя:Транспарт Барбадаса]]
[[Катэгорыя:Брыджтаўн]]</text>
      <sha1>t5u399zpt0wbhtkfk5l2lywvq5h9oxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Выбух DC-8 над Барбадасам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815270</id>
    <revision>
      <id>5204476</id>
      <timestamp>2026-09-23T15:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maksonkaa</username>
        <id>174158</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Авіякатастрофа | Назва = Рэйс 455 Cubana de Aviación | Выява = Gedenkstaette Flug Cubana 455.jpg | Опіс выявы = Мемарыял рэйса 455 | Выява1 = Cubana Douglas DC-8-43 CU-T1201.jpg  | Опіс выявы1 = [[Тэрарыстычны акт|Узарваны самалёт]] за 5 месяцаў да катастрофы ў [[Мадрыд|мадрыд]]скім Аэрапорт Мадрыд-Барах...»</comment>
      <origin>5204476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10361" sha1="7bn8uqogi8afma8qkvtir3sa56lbqfu" xml:space="preserve">{{Авіякатастрофа
| Назва = Рэйс 455 Cubana de Aviación
| Выява = Gedenkstaette Flug Cubana 455.jpg
| Опіс выявы = Мемарыял рэйса 455
| Выява1 = Cubana Douglas DC-8-43 CU-T1201.jpg

| Опіс выявы1 = [[Тэрарыстычны акт|Узарваны самалёт]] за 5 месяцаў да катастрофы ў [[Мадрыд|мадрыд]]скім [[Аэрапорт Мадрыд-Барахас|аэрапорце Барахас]] ([[Іспанія]]).
| Дата = [[6 кастрычніка]] [[1976]]
| Час = 17:24 [[GMT]]
| Характар = Катастрофа пасля ўзлёту
| Прычына = [[Тэрарыстычны акт]]

| Месца = {{сцяг|Барбадас}} У 8&amp;nbsp;км ад [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|аэрапорта Сівел]], [[Брыджтаўн]] ([[Барбадас]])
| Краіна = Барбадас

| Каардынаты = {{coord|13|03|32|N|59|33|51|W|type:event|display=inline,title}}
| Авіякампанія = {{сцяг|Куба}} {{iw|Cubana de Aviación||en|Cubana de Aviación}} ({{сцяг|Канада}} [[Air Canada]])
| Мадэль = [[Douglas DC-8|Douglas DC-8-43]]
| Бортавы нумар = CU-T1201
| Серыйны нумар = 127
| Заводскі нумар = 45611

| Дата выпуску = [[Студзень]] [[1961|1961 года]]
| Першы палёт = 
| Рэйс = CU455

| Пункт вылету = {{сцяг|Galana}} {{iw|Міжнародны аэрапорт імя Чэдзі Джагана|Тымеры|en|Cheddi Jagan International Airport}}, [[Джорджтаўн]] ([[Гаяна]])
| Прыпынак = 

| Прыпынак1 = {{сцяг|Трынідад і Табага}} {{iw|Міжнародны аэрапорт Піярка|Піярка|en|Piarco International Airport}}, [[Порт-оф-Спейн]] ([[Трынідад і Табага]])
| Прыпынак2 = {{сцяг|Барбадас}} [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|Сівел]], [[Брыджтаўн]] ([[Барбадас]])
| Прыпынак3 = {{сцяг|Ямайка}} [[Міжнародны аэрапорт імя Нормана Мэнлі|Палісадас]], [[Кінгстан (Ямайка)|Кінгстан]] ([[Ямайка]])
| Прыпынак0 = 

| Пункт прызначэння = {{сцяг|Куба}} {{iw|Міжнародны аэрапорт імя Хасэ Марці||en|José Martí International Airport}}, [[Гавана]] ([[Куба]])
| Экіпаж = 25
| Пасажыры = 48
| Выжыла = 0
| Паранена = 0
| Загінула = 73 (усе)
| Альтэрнатыўная_карта = Барбадас
}}
'''Выбух DC-8 над Брыджтаўнам'''&amp;nbsp;— буйная [[авіацыйная катастрофа]] ў выніку [[Тэрарызм|тэракту]], якая адбылася ў [[Серада|верасені]] [[6 кастрычніка]] [[1976|1976 года]]. Пасажырскі авіялайнер [[Douglas DC-8|Douglas DC-8-43]] [[Куба|кубінскага]] [[Авіякампанія|нацыянальнага авіяперавозчыка]] {{iw|Cubana de Aviación||en|Cubana de Aviación}} выконваў planaвы рэгулярны рэйс CU455 па маршруце [[Джорджтаўн]]&amp;nbsp;— [[Порт-оф-Спейн]]&amp;nbsp;— [[Брыджтаўн]]&amp;nbsp;— [[Кінгстан (Ямайка)|Кінгстан]]&amp;nbsp;— [[Гавана]], але праз 8 хвілін пасля вылету з [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|аэрапорта Брыджтаўна «Сівел»]] на яго борце адбыўся [[вибух]]. Экіпаж развярнуў самалёт для пасадкі ў аэрапорце Брыджтаўна, але затым у хвасце самалёта адбыўся другі выбух, пасля якога лайнер перайшоў у імклівае зніжэнне і ўпаў у [[Карыбскае мора]] за 8 кіламетраў ад [[узбярэжжа]]. Загінулі ўсе 73 чалавекі, якія знаходзіліся на яго борце (48 пасажыраў і 25 членаў экіпажа).

[[Файл:Cubana flight 455 document2.JPG|thumb|250px|Афіцыйная справаздача [[ФБР]]]]
Па стане на 2022 год катастрофа рэйса 455 застаецца найбуйнейшай авіякатастрофай у гісторыі [[Барбадас]]а.

Прычынай катастрофы сталі дзве закладзеныя на борт самалёта [[Самаробная выбуховая прылада|бомбы]]. У выніку расследавання была ўстаноўлена датычнасць да тэрактаў чатырох кубінскіх эмігрантаў-антыкамуністаў. У 2005 годзе [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]] рассекрэціла дакументы, якія сведчаць пра тое, што ў іх (ЦРУ) была інфармацыя пра падрыхтоўку выбуху самалёта кубінскімі эмігрантамі, але для прадухілення тэракту нічога не было зроблена.

Гэта найбуйнейшы тэракт у гісторыі [[Карыбскі рэгіён|Карыбскага рэгіёна]].

== Самалёт ==
[[Файл:Douglas DC-8-43, Air Canada AN0173769.jpg|thumb|250px|Самалёт [[Douglas DC-8|Douglas DC-8-43]] [[Авіякампанія|авіякампаніі]] [[Air Canada]], падобны па канструкцыі на той, што [[Тэрарыстычны акт|узарваўся]].]]
Douglas DC-8-43 ([[Рэгістрацыя паветраных суднаў|бартавы нумар]] CU-T1201, заводскі 45611, серыйны 127) быў выпушчаны ў студзені 1961 года. 2 лютага таго ж года яго перадалі [[Канада|канадскай]] авіякампаніі {{iw|Trans-Canada Air Lines}}, дзе ён атрымаў бартавы нумар CF-TJI і лётны нумар 809 (стаўшы 9-м па ліку Douglas DC-8 у яе авіяпарку). 1 чэрвеня 1964 года Trans-Canada Air Lines была ператворана ў авіякампанію [[Air Canada]]; 1 студзеня 1974 года ў сувязі з перарэгістрацыяй яго б/н змяніўся на C-FTJI. 28 лютага 1976 года авіялайнер быў узяты ў {{iw|Авіяцыйны лізінг|лізінг|en|Aircraft finance}} авіякампаніяй Cubana de Aviación, дзе атрымаў бартавы нумар CU-T1201. Аснашчаны чатырма [[Турбавентылятарны рухавік|турбавентылятарнымі рухавікамі]] [[Rolls-Royce Conway|Rolls-Royce Conway 508-12]].

== Экіпаж і пасажыры ==
Склад экіпажа рэйса CU455 быў наступным:

* [[Камандзір паветранага судна|Камандзір паветранага судна (КПС)]]&amp;nbsp;— 36-гадовы Вільфрэда Перэс Перэс ({{Lang-es|Wilfredo Pérez Pérez}}).
* [[Другі пілот]]&amp;nbsp;— 47-гадовы Мігель Эспіноса Кабрэра ({{Lang-es|Miguel Espinosa Cabrera}}).
* [[Борцінжынер]]&amp;nbsp;— 40-гадовы Эрнеста Мачын Гусман ({{Lang-es|Ernesto Machín Guzmán}}).
У салоне самалёта працавала 10 [[бортправаднік]]оў:

* Рамон Дж. Фернандзіс Лефебр ({{Lang-es|Ramón J. Fernandiz Lefebre}}), 39 гадоў&amp;nbsp;— старэйшы бортправаднік.
* Мірыям Рэмедыяс дэ ла Пенья ({{Lang-es|Miriam Remedios de la Peña}}), 24 гады.
* Гільерма Валенсія Гіно ({{Lang-es|Guillermo Valencia Guinot}}), 53 гады.
* Марыя Алена Радрыгес дэль Рэй Бакаландра ({{Lang-es|Maria Elena Rodríguez del Rey Bocalandro}}), 28 гадоў.
* Лазара Серрана Мерыда ({{Lang-es|Lázaro Serrano Mérida}}), 32 гады.
* Магалі Грэйв дэ Перальта Ферэр ({{Lang-es|Magaly Grave de Peralta Ferrer}}), 33 гады.
* Марайма Гансалес Прыета ({{Lang-es|Moraima González Prieto}}), 21 год.
* Марлен Гансалес Арыяс ({{Lang-es|Marlene González Arias}}), 23 гады.
* Сільвія Марыя Перэйра Хорхе ({{Lang-es|Silvia Marta Pereira Jorge}}), 28 гадоў.
* Эйсебіа Санчэс Дамінгес ({{Lang-es|Eusebio Sánchez Domínguez}}), 25 гадоў.

{|class=&quot;wikitable&quot;
!Грамадзянства||Пасажыры||Экіпаж||Усяго
|-

|{{сцяг|Куба}} [[Куба]]||35||13||48
|-

|{{сцяг|Гаяна}} [[Гаяна]]||11||0||11
|-

|{{сцяг|КНДР}} [[КНДР]]||5||0||5
|-

|{{сцяг|Барбадас}} [[Барбадас]]||2||0||2
|-

|{{сцяг|Трынідад і Табага}} [[Трынідад і Табага]]||1||0||1
|-

|{{сцяг|Ямайка}} [[Ямайка]]||1||0||1
|-

|{{сцяг|Венесуэла}} [[Венесуэла]]||1||0||1
|-

|{{сцяг|ЗША}} [[ЗША]]||1||0||1
|-

|'''Усяго'''||'''57'''||'''13'''||'''70'''
|}

== Храналогія падзей ==
{{У планах}}

== Арышты і суды ==
{{У планах}}

== Гл. таксама ==
* [[Выбух A321 над Сінайскім паўвостравам]]
* [[Тэракт над Локербі]]
* [[Выбух Boeing 747 над Атлантычным акіянам]]
* [[Выбух Boeing 727 над Багатой]]
* [[Выбух DC-10 над Тэнэрэ]]
* [[Выбух DC-6 пад Лонгмантам]]
* [[Выбухі на расійскіх самалётах (2004)]]
* [[Выбух Boeing 707 над Андаманскім морам]]
* [[Катастрофа DC-8 у Гандэрэ]]</text>
      <sha1>7bn8uqogi8afma8qkvtir3sa56lbqfu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204477</id>
      <parentid>5204476</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maksonkaa</username>
        <id>174158</id>
      </contributor>
      <origin>5204477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10248" sha1="o1rfpc3zf3nfc74tbudnlmfid5gpiel" xml:space="preserve">{{Авіякатастрофа
| Назва = Рэйс 455 Cubana de Aviación
| Выява = Gedenkstaette Flug Cubana 455.jpg
| Опіс выявы = Мемарыял рэйса 455
| Выява1 = Cubana Douglas DC-8-43 CU-T1201.jpg

| Опіс выявы1 = [[Тэрарыстычны акт|Узарваны самалёт]] за 5 месяцаў да катастрофы ў [[Мадрыд|мадрыд]]скім [[Аэрапорт Мадрыд-Барахас|аэрапорце Барахас]] ([[Іспанія]]).
| Дата = [[6 кастрычніка]] [[1976]]
| Час = 17:24 [[GMT]]
| Характар = Катастрофа пасля ўзлёту
| Прычына = [[Тэрарыстычны акт]]

| Месца = {{сцяг|Барбадас}} У 8&amp;nbsp;км ад [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|аэрапорта Сівел]], [[Брыджтаўн]] ([[Барбадас]])
| Краіна = Барбадас

| Каардынаты = {{coord|13|03|32|N|59|33|51|W|type:event|display=inline,title}}
| Авіякампанія = {{сцяг|Куба}} {{iw|Cubana de Aviación||en|Cubana de Aviación}} ({{сцяг|Канада}} [[Air Canada]])
| Мадэль = [[Douglas DC-8|Douglas DC-8-43]]
| Бортавы нумар = CU-T1201
| Серыйны нумар = 127
| Заводскі нумар = 45611

| Дата выпуску = [[Студзень]] [[1961|1961 года]]
| Першы палёт = 
| Рэйс = CU455

| Пункт вылету = {{сцяг|Galana}} {{iw|Міжнародны аэрапорт імя Чэдзі Джагана|Тымеры|en|Cheddi Jagan International Airport}}, [[Джорджтаўн]] ([[Гаяна]])
| Прыпынак = 

| Прыпынак1 = {{сцяг|Трынідад і Табага}} {{iw|Міжнародны аэрапорт Піярка|Піярка|en|Piarco International Airport}}, [[Порт-оф-Спейн]] ([[Трынідад і Табага]])
| Прыпынак2 = {{сцяг|Барбадас}} [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|Сівел]], [[Брыджтаўн]] ([[Барбадас]])
| Прыпынак3 = {{сцяг|Ямайка}} [[Міжнародны аэрапорт імя Нормана Мэнлі|Палісадас]], [[Кінгстан (Ямайка)|Кінгстан]] ([[Ямайка]])
| Прыпынак0 = 

| Пункт прызначэння = {{сцяг|Куба}} {{iw|Міжнародны аэрапорт імя Хасэ Марці||en|José Martí International Airport}}, [[Гавана]] ([[Куба]])
| Экіпаж = 25
| Пасажыры = 48
| Выжыла = 0
| Паранена = 0
| Загінула = 73 (усе)
| Альтэрнатыўная_карта = Барбадас
}}
'''Выбух DC-8 над Брыджтаўнам'''&amp;nbsp;— буйная [[авіацыйная катастрофа]] ў выніку [[Тэрарызм|тэракту]], якая адбылася ў [[Серада|верасені]] [[6 кастрычніка]] [[1976|1976 года]]. Пасажырскі авіялайнер [[Douglas DC-8|Douglas DC-8-43]] [[Куба|кубінскага]] [[Авіякампанія|нацыянальнага авіяперавозчыка]] {{iw|Cubana de Aviación||en|Cubana de Aviación}} выконваў planaвы рэгулярны рэйс CU455 па маршруце [[Джорджтаўн]]&amp;nbsp;— [[Порт-оф-Спейн]]&amp;nbsp;— [[Брыджтаўн]]&amp;nbsp;— [[Кінгстан (Ямайка)|Кінгстан]]&amp;nbsp;— [[Гавана]], але праз 8 хвілін пасля вылету з [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|аэрапорта Брыджтаўна «Сівел»]] на яго борце адбыўся [[вибух]]. Экіпаж развярнуў самалёт для пасадкі ў аэрапорце Брыджтаўна, але затым у хвасце самалёта адбыўся другі выбух, пасля якога лайнер перайшоў у імклівае зніжэнне і ўпаў у [[Карыбскае мора]] за 8 кіламетраў ад [[узбярэжжа]]. Загінулі ўсе 73 чалавекі, якія знаходзіліся на яго борце (48 пасажыраў і 25 членаў экіпажа).

[[Файл:Cubana flight 455 document2.JPG|thumb|250px|Афіцыйная справаздача [[ФБР]]]]
Па стане на 2022 год катастрофа рэйса 455 застаецца найбуйнейшай авіякатастрофай у гісторыі [[Барбадас]]а.

Прычынай катастрофы сталі дзве закладзеныя на борт самалёта [[Самаробная выбуховая прылада|бомбы]]. У выніку расследавання была ўстаноўлена датычнасць да тэрактаў чатырох кубінскіх эмігрантаў-антыкамуністаў. У 2005 годзе [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]] рассекрэціла дакументы, якія сведчаць пра тое, што ў іх (ЦРУ) была інфармацыя пра падрыхтоўку выбуху самалёта кубінскімі эмігрантамі, але для прадухілення тэракту нічога не было зроблена.

Гэта найбуйнейшы тэракт у гісторыі [[Карыбскі рэгіён|Карыбскага рэгіёна]].

== Самалёт ==
[[Файл:Douglas DC-8-43, Air Canada AN0173769.jpg|thumb|250px|Самалёт [[Douglas DC-8|Douglas DC-8-43]] [[Авіякампанія|авіякампаніі]] [[Air Canada]], падобны па канструкцыі на той, што [[Тэрарыстычны акт|узарваўся]].]]
Douglas DC-8-43 ([[Рэгістрацыя паветраных суднаў|бартавы нумар]] CU-T1201, заводскі 45611, серыйны 127) быў выпушчаны ў студзені 1961 года. 2 лютага таго ж года яго перадалі [[Канада|канадскай]] авіякампаніі {{iw|Trans-Canada Air Lines}}, дзе ён атрымаў бартавы нумар CF-TJI і лётны нумар 809 (стаўшы 9-м па ліку Douglas DC-8 у яе авіяпарку). 1 чэрвеня 1964 года Trans-Canada Air Lines была ператворана ў авіякампанію [[Air Canada]]; 1 студзеня 1974 года ў сувязі з перарэгістрацыяй яго б/н змяніўся на C-FTJI. 28 лютага 1976 года авіялайнер быў узяты ў {{iw|Авіяцыйны лізінг|лізінг|en|Aircraft finance}} авіякампаніяй Cubana de Aviación, дзе атрымаў бартавы нумар CU-T1201. Аснашчаны чатырма [[Турбавентылятарны рухавік|турбавентылятарнымі рухавікамі]] [[Rolls-Royce Conway|Rolls-Royce Conway 508-12]].

== Экіпаж і пасажыры ==
Склад экіпажа рэйса CU455 быў наступным:

* [[Камандзір паветранага судна|Камандзір паветранага судна (КПС)]]&amp;nbsp;— 36-гадовы Вільфрэда Перэс Перэс ({{Lang-es|Wilfredo Pérez Pérez}}).
* [[Другі пілот]]&amp;nbsp;— 47-гадовы Мігель Эспіноса Кабрэра ({{Lang-es|Miguel Espinosa Cabrera}}).
* [[Борцінжынер]]&amp;nbsp;— 40-гадовы Эрнеста Мачын Гусман ({{Lang-es|Ernesto Machín Guzmán}}).
У салоне самалёта працавала 10 [[бортправаднік]]оў:

* Рамон Дж. Фернандзіс Лефебр ({{Lang-es|Ramón J. Fernandiz Lefebre}}), 39 гадоў&amp;nbsp;— старэйшы бортправаднік.
* Мірыям Рэмедыяс дэ ла Пенья ({{Lang-es|Miriam Remedios de la Peña}}), 24 гады.
* Гільерма Валенсія Гіно ({{Lang-es|Guillermo Valencia Guinot}}), 53 гады.
* Марыя Алена Радрыгес дэль Рэй Бакаландра ({{Lang-es|Maria Elena Rodríguez del Rey Bocalandro}}), 28 гадоў.
* Лазара Серрана Мерыда ({{Lang-es|Lázaro Serrano Mérida}}), 32 гады.
* Магалі Грэйв дэ Перальта Ферэр ({{Lang-es|Magaly Grave de Peralta Ferrer}}), 33 гады.
* Марайма Гансалес Прыета ({{Lang-es|Moraima González Prieto}}), 21 год.
* Марлен Гансалес Арыяс ({{Lang-es|Marlene González Arias}}), 23 гады.
* Сільвія Марыя Перэйра Хорхе ({{Lang-es|Silvia Marta Pereira Jorge}}), 28 гадоў.
* Эйсебіа Санчэс Дамінгес ({{Lang-es|Eusebio Sánchez Domínguez}}), 25 гадоў.

{|class=&quot;wikitable&quot;
!Грамадзянства||Пасажыры||Экіпаж||Усяго
|-

|{{сцяг|Куба}} [[Куба]]||35||13||48
|-

|{{сцяг|Гаяна}} [[Гаяна]]||11||0||11
|-

|{{сцяг|КНДР}} [[КНДР]]||5||0||5
|-

|{{сцяг|Барбадас}} [[Барбадас]]||2||0||2
|-

|{{сцяг|Трынідад і Табага}} [[Трынідад і Табага]]||1||0||1
|-

|{{сцяг|Ямайка}} [[Ямайка]]||1||0||1
|-

|{{сцяг|Венесуэла}} [[Венесуэла]]||1||0||1
|-

|{{сцяг|ЗША}} [[ЗША]]||1||0||1
|-

|'''Усяго'''||'''57'''||'''13'''||'''70'''
|}

== Гл. таксама ==
* [[Выбух A321 над Сінайскім паўвостравам]]
* [[Тэракт над Локербі]]
* [[Выбух Boeing 747 над Атлантычным акіянам]]
* [[Выбух Boeing 727 над Багатой]]
* [[Выбух DC-10 над Тэнэрэ]]
* [[Выбух DC-6 пад Лонгмантам]]
* [[Выбухі на расійскіх самалётах (2004)]]
* [[Выбух Boeing 707 над Андаманскім морам]]
* [[Катастрофа DC-8 у Гандэрэ]]</text>
      <sha1>o1rfpc3zf3nfc74tbudnlmfid5gpiel</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204478</id>
      <parentid>5204477</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T15:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maksonkaa</username>
        <id>174158</id>
      </contributor>
      <origin>5204478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9702" sha1="nwem72vcpuie8bnq5rme354ngv1ml4o" xml:space="preserve">{{Авіякатастрофа
| Назва = Рэйс 455 Cubana de Aviación
| Выява = Gedenkstaette Flug Cubana 455.jpg
| Опіс выявы = Мемарыял рэйса 455
| Выява1 = Cubana Douglas DC-8-43 CU-T1201.jpg

| Опіс выявы1 = [[Тэрарыстычны акт|Узарваны самалёт]] за 5 месяцаў да катастрофы ў [[Мадрыд|мадрыд]]скім [[Аэрапорт Мадрыд-Барахас|аэрапорце Барахас]] ([[Іспанія]]).
| Дата = [[6 кастрычніка]] [[1976]]
| Час = 17:24 [[GMT]]
| Характар = Катастрофа пасля ўзлёту
| Прычына = [[Тэрарыстычны акт]]

| Месца = {{сцяг|Барбадас}} У 8&amp;nbsp;км ад [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|аэрапорта Сівел]], [[Брыджтаўн]] ([[Барбадас]])
| Краіна = Барбадас

| Каардынаты = {{coord|13|03|32|N|59|33|51|W|type:event|display=inline,title}}
| Авіякампанія = {{сцяг|Куба}} {{iw|Cubana de Aviación||en|Cubana de Aviación}} ({{сцяг|Канада}} [[Air Canada]])
| Мадэль = [[Douglas DC-8|Douglas DC-8-43]]
| Бортавы нумар = CU-T1201
| Серыйны нумар = 127
| Заводскі нумар = 45611

| Дата выпуску = [[Студзень]] [[1961|1961 года]]
| Першы палёт = 
| Рэйс = CU455

| Пункт вылету = {{сцяг|Galana}} {{iw|Міжнародны аэрапорт імя Чэдзі Джагана|Тымеры|en|Cheddi Jagan International Airport}}, [[Джорджтаўн]] ([[Гаяна]])
| Прыпынак = 

| Прыпынак1 = {{сцяг|Трынідад і Табага}} {{iw|Міжнародны аэрапорт Піярка|Піярка|en|Piarco International Airport}}, [[Порт-оф-Спейн]] ([[Трынідад і Табага]])
| Прыпынак2 = {{сцяг|Барбадас}} [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|Сівел]], [[Брыджтаўн]] ([[Барбадас]])
| Прыпынак3 = {{сцяг|Ямайка}} [[Міжнародны аэрапорт імя Нормана Мэнлі|Палісадас]], [[Кінгстан (Ямайка)|Кінгстан]] ([[Ямайка]])
| Прыпынак0 = 

| Пункт прызначэння = {{сцяг|Куба}} {{iw|Міжнародны аэрапорт імя Хасэ Марці||en|José Martí International Airport}}, [[Гавана]] ([[Куба]])
| Экіпаж = 25
| Пасажыры = 48
| Выжыла = 0
| Паранена = 0
| Загінула = 73 (усе)
| Альтэрнатыўная_карта = Барбадас
}}
'''Выбух DC-8 над Брыджтаўнам'''&amp;nbsp;— буйная [[авіацыйная катастрофа]] ў выніку [[Тэрарызм|тэракту]], якая адбылася ў [[Серада|верасені]] [[6 кастрычніка]] [[1976|1976 года]]. Пасажырскі авіялайнер [[Douglas DC-8|Douglas DC-8-43]] [[Куба|кубінскага]] [[Авіякампанія|нацыянальнага авіяперавозчыка]] {{iw|Cubana de Aviación||en|Cubana de Aviación}} выконваў planaвы рэгулярны рэйс CU455 па маршруце [[Джорджтаўн]]&amp;nbsp;— [[Порт-оф-Спейн]]&amp;nbsp;— [[Брыджтаўн]]&amp;nbsp;— [[Кінгстан (Ямайка)|Кінгстан]]&amp;nbsp;— [[Гавана]], але праз 8 хвілін пасля вылету з [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|аэрапорта Брыджтаўна «Сівел»]] на яго борце адбыўся [[вибух]]. Экіпаж развярнуў самалёт для пасадкі ў аэрапорце Брыджтаўна, але затым у хвасце самалёта адбыўся другі выбух, пасля якога лайнер перайшоў у імклівае зніжэнне і ўпаў у [[Карыбскае мора]] за 8 кіламетраў ад [[узбярэжжа]]. Загінулі ўсе 73 чалавекі, якія знаходзіліся на яго борце (48 пасажыраў і 25 членаў экіпажа).

[[Файл:Cubana flight 455 document2.JPG|thumb|250px|Афіцыйная справаздача [[ФБР]]]]
Па стане на 2022 год катастрофа рэйса 455 застаецца найбуйнейшай авіякатастрофай у гісторыі [[Барбадас]]а.

Прычынай катастрофы сталі дзве закладзеныя на борт самалёта [[Самаробная выбуховая прылада|бомбы]]. У выніку расследавання была ўстаноўлена датычнасць да тэрактаў чатырох кубінскіх эмігрантаў-антыкамуністаў. У 2005 годзе [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]] рассекрэціла дакументы, якія сведчаць пра тое, што ў іх (ЦРУ) была інфармацыя пра падрыхтоўку выбуху самалёта кубінскімі эмігрантамі, але для прадухілення тэракту нічога не было зроблена.

Гэта найбуйнейшы тэракт у гісторыі [[Карыбскі рэгіён|Карыбскага рэгіёна]].

== Самалёт ==
[[Файл:Douglas DC-8-43, Air Canada AN0173769.jpg|thumb|250px|Самалёт [[Douglas DC-8|Douglas DC-8-43]] [[Авіякампанія|авіякампаніі]] [[Air Canada]], падобны па канструкцыі на той, што [[Тэрарыстычны акт|узарваўся]].]]
Douglas DC-8-43 ([[Рэгістрацыя паветраных суднаў|бартавы нумар]] CU-T1201, заводскі 45611, серыйны 127) быў выпушчаны ў студзені 1961 года. 2 лютага таго ж года яго перадалі [[Канада|канадскай]] авіякампаніі {{iw|Trans-Canada Air Lines}}, дзе ён атрымаў бартавы нумар CF-TJI і лётны нумар 809 (стаўшы 9-м па ліку Douglas DC-8 у яе авіяпарку). 1 чэрвеня 1964 года Trans-Canada Air Lines была ператворана ў авіякампанію [[Air Canada]]; 1 студзеня 1974 года ў сувязі з перарэгістрацыяй яго б/н змяніўся на C-FTJI. 28 лютага 1976 года авіялайнер быў узяты ў {{iw|Авіяцыйны лізінг|лізінг|en|Aircraft finance}} авіякампаніяй Cubana de Aviación, дзе атрымаў бартавы нумар CU-T1201. Аснашчаны чатырма [[Турбавентылятарны рухавік|турбавентылятарнымі рухавікамі]] [[Rolls-Royce Conway|Rolls-Royce Conway 508-12]].

== Экіпаж і пасажыры ==
Склад экіпажа рэйса CU455 быў наступным:

* [[Камандзір паветранага судна|Камандзір паветранага судна (КПС)]]&amp;nbsp;— 36-гадовы Вільфрэда Перэс Перэс ({{Lang-es|Wilfredo Pérez Pérez}}).
* [[Другі пілот]]&amp;nbsp;— 47-гадовы Мігель Эспіноса Кабрэра ({{Lang-es|Miguel Espinosa Cabrera}}).
* [[Борцінжынер]]&amp;nbsp;— 40-гадовы Эрнеста Мачын Гусман ({{Lang-es|Ernesto Machín Guzmán}}).
У салоне самалёта працавала 10 [[бортправаднік]]оў:

* Рамон Дж. Фернандзіс Лефебр ({{Lang-es|Ramón J. Fernandiz Lefebre}}), 39 гадоў&amp;nbsp;— старэйшы бортправаднік.
* Мірыям Рэмедыяс дэ ла Пенья ({{Lang-es|Miriam Remedios de la Peña}}), 24 гады.
* Гільерма Валенсія Гіно ({{Lang-es|Guillermo Valencia Guinot}}), 53 гады.
* Марыя Алена Радрыгес дэль Рэй Бакаландра ({{Lang-es|Maria Elena Rodríguez del Rey Bocalandro}}), 28 гадоў.
* Лазара Серрана Мерыда ({{Lang-es|Lázaro Serrano Mérida}}), 32 гады.
* Магалі Грэйв дэ Перальта Ферэр ({{Lang-es|Magaly Grave de Peralta Ferrer}}), 33 гады.
* Марайма Гансалес Прыета ({{Lang-es|Moraima González Prieto}}), 21 год.
* Марлен Гансалес Арыяс ({{Lang-es|Marlene González Arias}}), 23 гады.
* Сільвія Марыя Перэйра Хорхе ({{Lang-es|Silvia Marta Pereira Jorge}}), 28 гадоў.
* Эйсебіа Санчэс Дамінгес ({{Lang-es|Eusebio Sánchez Domínguez}}), 25 гадоў.

{|class=&quot;wikitable&quot;
!Грамадзянства||Пасажыры||Экіпаж||Усяго
|-

|{{сцяг|Куба}} [[Куба]]||35||13||48
|-

|{{сцяг|Гаяна}} [[Гаяна]]||11||0||11
|-

|{{сцяг|КНДР}} [[КНДР]]||5||0||5
|-

|{{сцяг|Барбадас}} [[Барбадас]]||2||0||2
|-

|{{сцяг|Трынідад і Табага}} [[Трынідад і Табага]]||1||0||1
|-

|{{сцяг|Ямайка}} [[Ямайка]]||1||0||1
|-

|{{сцяг|Венесуэла}} [[Венесуэла]]||1||0||1
|-

|{{сцяг|ЗША}} [[ЗША]]||1||0||1
|-

|'''Усяго'''||'''57'''||'''13'''||'''70'''
|}</text>
      <sha1>nwem72vcpuie8bnq5rme354ngv1ml4o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204561</id>
      <parentid>5204478</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T00:11:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вычытка, афармленне</comment>
      <origin>5204561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9553" sha1="k047hp6c6nkqavcdqh2933c7dl4puvp" xml:space="preserve">{{Авіякатастрофа
| Назва = Рэйс 455 Cubana de Aviación
| Выява = Gedenkstaette Flug Cubana 455.jpg
| Опіс выявы = Мемарыял рэйса 455
| Выява1 = Cubana Douglas DC-8-43 CU-T1201.jpg

| Опіс выявы1 = [[Тэрарыстычны акт|Узарваны самалёт]] за 5 месяцаў да катастрофы ў [[Мадрыд|мадрыд]]скім [[Аэрапорт Мадрыд-Барахас|аэрапорце Барахас]] ([[Іспанія]]).
| Дата = [[6 кастрычніка]] [[1976]]
| Час = 17:24 [[GMT]]
| Характар = Катастрофа пасля ўзлёту
| Прычына = [[Тэрарыстычны акт]]

| Месца = {{сцяг|Барбадас}} У 8&amp;nbsp;км ад [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|аэрапорта Сівел]], [[Брыджтаўн]] ([[Барбадас]])
| Краіна = Барбадас

| Каардынаты = {{coord|13|03|32|N|59|33|51|W|type:event|display=inline,title}}
| Авіякампанія = {{сцяг|Куба}} {{iw|Cubana de Aviación||en|Cubana de Aviación}} ({{сцяг|Канада}} [[Air Canada]])
| Мадэль = [[Douglas DC-8|Douglas DC-8-43]]
| Бортавы нумар = CU-T1201
| Серыйны нумар = 127
| Заводскі нумар = 45611

| Дата выпуску = [[Студзень]] [[1961|1961 года]]
| Першы палёт = 
| Рэйс = CU455

| Пункт вылету = {{сцяг|Galana}} {{iw|Міжнародны аэрапорт імя Чэдзі Джагана|Тымеры|en|Cheddi Jagan International Airport}}, [[Джорджтаўн]] ([[Гаяна]])
| Прыпынак = 

| Прыпынак1 = {{сцяг|Трынідад і Табага}} {{iw|Міжнародны аэрапорт Піярка|Піярка|en|Piarco International Airport}}, [[Порт-оф-Спейн]] ([[Трынідад і Табага]])
| Прыпынак2 = {{сцяг|Барбадас}} [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|Сівел]], [[Брыджтаўн]] ([[Барбадас]])
| Прыпынак3 = {{сцяг|Ямайка}} [[Міжнародны аэрапорт імя Нормана Мэнлі|Палісадас]], [[Кінгстан (Ямайка)|Кінгстан]] ([[Ямайка]])
| Прыпынак0 = 

| Пункт прызначэння = {{сцяг|Куба}} {{iw|Міжнародны аэрапорт імя Хасэ Марці||en|José Martí International Airport}}, [[Гавана]] ([[Куба]])
| Экіпаж = 25
| Пасажыры = 48
| Выжыла = 0
| Паранена = 0
| Загінула = 73 (усе)
| Альтэрнатыўная_карта = Барбадас
}}
'''Выбух DC-8 над Брыджтаўнам''' — буйная [[авіяцыйная катастрофа]] ў выніку [[Тэрарызм|тэракту]], якая адбылася 6 кастрычніка 1976 года. Пасажырскі авіялайнер [[Douglas DC-8|Douglas DC-8-43]] [[Куба|кубінскага]] [[Авіякампанія|нацыянальнага авіяперавозчыка]] {{iw|Cubana de Aviación||en|Cubana de Aviación}} выконваў планавы рэгулярны рэйс CU455 па маршруце [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўн]] — [[Порт-оф-Спейн]] — [[Брыджтаўн]] — [[Кінгстан (Ямайка)|Кінгстан]] — [[Гавана]], але праз 8 хвілін пасля вылету з [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|аэрапорта Брыджтаўна «Сівел»]] на яго борце адбыўся [[выбух]]. Экіпаж развярнуў самалёт для пасадкі ў аэрапорце Брыджтаўна, але затым у хвасце самалёта адбыўся другі выбух, пасля якога лайнер перайшоў у імклівае зніжэнне і ўпаў у [[Карыбскае мора]] за 8 кіламетраў ад [[узбярэжжа]]. Загінулі ўсе 73 чалавекі, якія знаходзіліся на яго борце (48 пасажыраў і 25 членаў экіпажа).

[[Файл:Cubana flight 455 document2.JPG|thumb|250px|Афіцыйная справаздача [[ФБР]]]]
Па стане на 2022 год катастрофа рэйса 455 застаецца найбуйнейшай авіякатастрофай у гісторыі [[Барбадас]]а.

Прычынай катастрофы сталі дзве закладзеныя на борт самалёта бомбы. У выніку расследавання была ўстаноўлена датычнасць да тэрактаў чатырох кубінскіх эмігрантаў-антыкамуністаў. У 2005 годзе [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]] рассекрэціла дакументы, якія сведчаць пра тое, што ў ЦРУ была інфармацыя пра падрыхтоўку выбуху самалёта кубінскімі эмігрантамі, але для прадухілення тэракту нічога не было зроблена.

Гэта найбуйнейшы тэракт у гісторыі [[Карыбскі рэгіён|Карыбскага рэгіёна]].

== Самалёт ==
[[Файл:Douglas DC-8-43, Air Canada AN0173769.jpg|thumb|250px|Самалёт [[Douglas DC-8|Douglas DC-8-43]] [[Авіякампанія|авіякампаніі]] [[Air Canada]], падобны па канструкцыі на узарваны.]]
Douglas DC-8-43 ([[Рэгістрацыя паветраных суднаў|бартавы нумар]] CU-T1201, заводскі 45611, серыйны 127) быў выпушчаны ў студзені 1961 года. 2 лютага таго ж года яго перадалі [[Канада|канадскай]] авіякампаніі {{iw|Trans-Canada Air Lines}}, дзе ён атрымаў бартавы нумар CF-TJI і лётны нумар 809 (стаўшы 9-м па ліку Douglas DC-8 у яе авіяпарку). 1 чэрвеня 1964 года Trans-Canada Air Lines была ператворана ў авіякампанію [[Air Canada]]; 1 студзеня 1974 года ў сувязі з перарэгістрацыяй яго бартавы нумар змяніўся на C-FTJI. 28 лютага 1976 года авіялайнер быў узяты ў {{iw|Авіяцыйны лізінг|лізінг|en|Aircraft finance}} авіякампаніяй Cubana de Aviación, дзе атрымаў бартавы нумар CU-T1201. Аснашчаны чатырма [[Турбавентылятарны рухавік|турбавентылятарнымі рухавікамі]] [[Rolls-Royce Conway|Rolls-Royce Conway 508-12]].

== Экіпаж і пасажыры ==
Склад экіпажа рэйса CU455 быў наступным:

* [[Камандзір паветранага судна|Камандзір паветранага судна (КПС)]] — 36-гадовы Вільфрэда Перэс Перэс ({{Lang-es|Wilfredo Pérez Pérez}}).
* [[Другі пілот]] — 47-гадовы Мігель Эспіноса Кабрэра ({{Lang-es|Miguel Espinosa Cabrera}}).
* [[Бортінжынер]] — 40-гадовы Эрнеста Мачын Гусман ({{Lang-es|Ernesto Machín Guzmán}}).

У салоне самалёта працавала 10 [[бортправаднік]]оў:
* Рамон Дж. Фернандзіс Лефебр ({{Lang-es|Ramón J. Fernandiz Lefebre}}), 39 гадоў&amp;nbsp;— старэйшы бортправаднік.
* Мірыям Рэмедыяс дэ ла Пенья ({{Lang-es|Miriam Remedios de la Peña}}), 24 гады.
* Гільерма Валенсія Гіно ({{Lang-es|Guillermo Valencia Guinot}}), 53 гады.
* Марыя Алена Радрыгес дэль Рэй Бакаландра ({{Lang-es|Maria Elena Rodríguez del Rey Bocalandro}}), 28 гадоў.
* Лазара Серрана Мерыда ({{Lang-es|Lázaro Serrano Mérida}}), 32 гады.
* Магалі Грэйв дэ Перальта Ферэр ({{Lang-es|Magaly Grave de Peralta Ferrer}}), 33 гады.
* Марайма Гансалес Прыета ({{Lang-es|Moraima González Prieto}}), 21 год.
* Марлен Гансалес Арыяс ({{Lang-es|Marlene González Arias}}), 23 гады.
* Сільвія Марыя Перэйра Хорхе ({{Lang-es|Silvia Marta Pereira Jorge}}), 28 гадоў.
* Эйсебіа Санчэс Дамінгес ({{Lang-es|Eusebio Sánchez Domínguez}}), 25 гадоў.

{|class=&quot;wikitable&quot;
!Грамадзянства||Пасажыры||Экіпаж||Усяго
|-

|{{сцяг|Куба}} [[Куба]]||35||13||48
|-

|{{сцяг|Гаяна}} [[Гаяна]]||11||0||11
|-

|{{сцяг|КНДР}} [[КНДР]]||5||0||5
|-

|{{сцяг|Барбадас}} [[Барбадас]]||2||0||2
|-

|{{сцяг|Трынідад і Табага}} [[Трынідад і Табага]]||1||0||1
|-

|{{сцяг|Ямайка}} [[Ямайка]]||1||0||1
|-

|{{сцяг|Венесуэла}} [[Венесуэла]]||1||0||1
|-

|{{сцяг|ЗША}} [[ЗША]]||1||0||1
|-

|'''Усяго'''||'''57'''||'''13'''||'''70'''
|}</text>
      <sha1>k047hp6c6nkqavcdqh2933c7dl4puvp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204562</id>
      <parentid>5204561</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T00:13:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5204562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9582" sha1="ff3p8hy0i2kx8unyj228no8gro14qnv" xml:space="preserve">{{Авіякатастрофа
| Назва = Рэйс 455 Cubana de Aviación
| Выява = Gedenkstaette Flug Cubana 455.jpg
| Опіс выявы = Мемарыял рэйса 455
| Выява1 = Cubana Douglas DC-8-43 CU-T1201.jpg

| Опіс выявы1 = [[Тэрарыстычны акт|Узарваны самалёт]] за 5 месяцаў да катастрофы ў [[Мадрыд|мадрыд]]скім [[Аэрапорт Мадрыд-Барахас|аэрапорце Барахас]] ([[Іспанія]]).
| Дата = [[6 кастрычніка]] [[1976]]
| Час = 17:24 [[GMT]]
| Характар = Катастрофа пасля ўзлёту
| Прычына = [[Тэрарыстычны акт]]

| Месца = {{сцяг|Барбадас}} У 8 км ад [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|аэрапорта Сівел]], [[Брыджтаўн]] ([[Барбадас]])
| Краіна = Барбадас

| Каардынаты = {{coord|13|03|32|N|59|33|51|W|type:event|display=inline,title}}
| Авіякампанія = {{сцяг|Куба}} {{iw|Cubana de Aviación||en|Cubana de Aviación}} ({{сцяг|Канада}} [[Air Canada]])
| Мадэль = [[Douglas DC-8|Douglas DC-8-43]]
| Бортавы нумар = CU-T1201
| Серыйны нумар = 127
| Заводскі нумар = 45611

| Дата выпуску = [[Студзень]] [[1961|1961 года]]
| Першы палёт = 
| Рэйс = CU455

| Пункт вылету = {{сцяг|Galana}} {{iw|Міжнародны аэрапорт імя Чэдзі Джагана|Тымеры|en|Cheddi Jagan International Airport}}, [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўн]] ([[Гаяна]])
| Прыпынак = 

| Прыпынак1 = {{сцяг|Трынідад і Табага}} {{iw|Міжнародны аэрапорт Піярка|Піярка|en|Piarco International Airport}}, [[Порт-оф-Спейн]] ([[Трынідад і Табага]])
| Прыпынак2 = {{сцяг|Барбадас}} [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|Сівел]], [[Брыджтаўн]] ([[Барбадас]])
| Прыпынак3 = {{сцяг|Ямайка}} [[Міжнародны аэрапорт імя Нормана Мэнлі|Палісадас]], [[Кінгстан (Ямайка)|Кінгстан]] ([[Ямайка]])
| Прыпынак0 = 

| Пункт прызначэння = {{сцяг|Куба}} {{iw|Міжнародны аэрапорт імя Хасэ Марці||en|José Martí International Airport}}, [[Гавана]] ([[Куба]])
| Экіпаж = 25
| Пасажыры = 48
| Выжыла = 0
| Паранена = 0
| Загінула = 73 (усе)
| Альтэрнатыўная_карта = Барбадас
}}
'''Выбух DC-8 над Брыджтаўнам''' — буйная [[авіяцыйная катастрофа]] ў выніку [[Тэрарызм|тэракту]], якая адбылася 6 кастрычніка 1976 года. Пасажырскі авіялайнер [[Douglas DC-8|Douglas DC-8-43]] [[Куба|кубінскага]] [[Авіякампанія|нацыянальнага авіяперавозчыка]] {{iw|Cubana de Aviación||en|Cubana de Aviación}} выконваў планавы рэгулярны рэйс CU455 па маршруце [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўн]] — [[Порт-оф-Спейн]] — [[Брыджтаўн]] — [[Кінгстан (Ямайка)|Кінгстан]] — [[Гавана]], але праз 8 хвілін пасля вылету з [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|аэрапорта Брыджтаўна «Сівел»]] на яго борце адбыўся [[выбух]]. Экіпаж развярнуў самалёт для пасадкі ў аэрапорце Брыджтаўна, але затым у хвасце самалёта адбыўся другі выбух, пасля якога лайнер перайшоў у імклівае зніжэнне і ўпаў у [[Карыбскае мора]] за 8 кіламетраў ад [[узбярэжжа]]. Загінулі ўсе 73 чалавекі, якія знаходзіліся на яго борце (48 пасажыраў і 25 членаў экіпажа).

[[Файл:Cubana flight 455 document2.JPG|thumb|250px|Афіцыйная справаздача [[ФБР]]]]
Па стане на 2022 год катастрофа рэйса 455 застаецца найбуйнейшай авіякатастрофай у гісторыі [[Барбадас]]а.

Прычынай катастрофы сталі дзве закладзеныя на борт самалёта бомбы. У выніку расследавання была ўстаноўлена датычнасць да тэрактаў чатырох кубінскіх эмігрантаў-антыкамуністаў. У 2005 годзе [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]] рассекрэціла дакументы, якія сведчаць пра тое, што ў ЦРУ была інфармацыя пра падрыхтоўку выбуху самалёта кубінскімі эмігрантамі, але для прадухілення тэракту нічога не было зроблена.

Гэта найбуйнейшы тэракт у гісторыі [[Карыбскі рэгіён|Карыбскага рэгіёна]].

== Самалёт ==
[[Файл:Douglas DC-8-43, Air Canada AN0173769.jpg|thumb|250px|Самалёт [[Douglas DC-8|Douglas DC-8-43]] [[Авіякампанія|авіякампаніі]] [[Air Canada]], падобны па канструкцыі на узарваны.]]
Douglas DC-8-43 ([[Рэгістрацыя паветраных суднаў|бартавы нумар]] CU-T1201, заводскі 45611, серыйны 127) быў выпушчаны ў студзені 1961 года. 2 лютага таго ж года яго перадалі [[Канада|канадскай]] авіякампаніі {{iw|Trans-Canada Air Lines}}, дзе ён атрымаў бартавы нумар CF-TJI і лётны нумар 809 (стаўшы 9-м па ліку Douglas DC-8 у яе авіяпарку). 1 чэрвеня 1964 года Trans-Canada Air Lines была ператворана ў авіякампанію [[Air Canada]]; 1 студзеня 1974 года ў сувязі з перарэгістрацыяй яго бартавы нумар змяніўся на C-FTJI. 28 лютага 1976 года авіялайнер быў узяты ў {{iw|Авіяцыйны лізінг|лізінг|en|Aircraft finance}} авіякампаніяй Cubana de Aviación, дзе атрымаў бартавы нумар CU-T1201. Аснашчаны чатырма [[Турбавентылятарны рухавік|турбавентылятарнымі рухавікамі]] [[Rolls-Royce Conway|Rolls-Royce Conway 508-12]].

== Экіпаж і пасажыры ==
Склад экіпажа рэйса CU455 быў наступным:

* [[Камандзір паветранага судна|Камандзір паветранага судна (КПС)]] — 36-гадовы Вільфрэда Перэс Перэс ({{Lang-es|Wilfredo Pérez Pérez}}).
* [[Другі пілот]] — 47-гадовы Мігель Эспіноса Кабрэра ({{Lang-es|Miguel Espinosa Cabrera}}).
* [[Бортінжынер]] — 40-гадовы Эрнеста Мачын Гусман ({{Lang-es|Ernesto Machín Guzmán}}).

У салоне самалёта працавала 10 [[бортправаднік]]оў:
* Рамон Дж. Фернандзіс Лефебр ({{Lang-es|Ramón J. Fernandiz Lefebre}}), 39 гадоў&amp;nbsp;— старэйшы бортправаднік.
* Мірыям Рэмедыяс дэ ла Пенья ({{Lang-es|Miriam Remedios de la Peña}}), 24 гады.
* Гільерма Валенсія Гіно ({{Lang-es|Guillermo Valencia Guinot}}), 53 гады.
* Марыя Алена Радрыгес дэль Рэй Бакаландра ({{Lang-es|Maria Elena Rodríguez del Rey Bocalandro}}), 28 гадоў.
* Лазара Серрана Мерыда ({{Lang-es|Lázaro Serrano Mérida}}), 32 гады.
* Магалі Грэйв дэ Перальта Ферэр ({{Lang-es|Magaly Grave de Peralta Ferrer}}), 33 гады.
* Марайма Гансалес Прыета ({{Lang-es|Moraima González Prieto}}), 21 год.
* Марлен Гансалес Арыяс ({{Lang-es|Marlene González Arias}}), 23 гады.
* Сільвія Марыя Перэйра Хорхе ({{Lang-es|Silvia Marta Pereira Jorge}}), 28 гадоў.
* Эйсебіа Санчэс Дамінгес ({{Lang-es|Eusebio Sánchez Domínguez}}), 25 гадоў.

{|class=&quot;wikitable&quot;
!Грамадзянства||Пасажыры||Экіпаж||Усяго
|-

|{{сцяг|Куба}} [[Куба]]||35||13||48
|-

|{{сцяг|Гаяна}} [[Гаяна]]||11||0||11
|-

|{{сцяг|КНДР}} [[КНДР]]||5||0||5
|-

|{{сцяг|Барбадас}} [[Барбадас]]||2||0||2
|-

|{{сцяг|Трынідад і Табага}} [[Трынідад і Табага]]||1||0||1
|-

|{{сцяг|Ямайка}} [[Ямайка]]||1||0||1
|-

|{{сцяг|Венесуэла}} [[Венесуэла]]||1||0||1
|-

|{{сцяг|ЗША}} [[ЗША]]||1||0||1
|-

|'''Усяго'''||'''57'''||'''13'''||'''70'''
|}</text>
      <sha1>ff3p8hy0i2kx8unyj228no8gro14qnv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шпіталь каралевы Лізаветы (Барбадас)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815271</id>
    <revision>
      <id>5204483</id>
      <timestamp>2026-09-23T15:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maksonkaa</username>
        <id>174158</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Бальніца | Назва                   = Шпіталь каралевы Лізаветы | Лагатып                 =  | Фота                    = Barbados Queen Elizabeth Hospital, Bridgetown-1.jpg | Шырыня                  = 250 | Подпіс                  = Галоўны ўваход  | Размяшчэнне             = [[Барбадас]], [[Брыджтаўн]], Сент-Майкл (Барбадас)|прыход...»</comment>
      <origin>5204483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8425" sha1="0yfpl0wm3qsdzvvvw5fhf209vaema7p" xml:space="preserve">{{Бальніца
| Назва                   = Шпіталь каралевы Лізаветы
| Лагатып                 = 
| Фота                    = Barbados Queen Elizabeth Hospital, Bridgetown-1.jpg
| Шырыня                  = 250
| Подпіс                  = Галоўны ўваход

| Размяшчэнне             = [[Барбадас]], [[Брыджтаўн]], [[Сент-Майкл (Барбадас)|прыход Сент-Майкл]]
| Падпарадкаванне         = Дзяржаўнае
| Тып                     = Агульны шпіталь
| Форма                   = 
| Профіль                 = 
| Заснавана               = 
| Ранейшыя назвы          = 
| Пасада кіраўніка        = 
| ПІБ кіраўніка           = 
| База                    = 
| Карпусоў                = 
| Аддзяленняў             = 
| Клінічных аддзяленняў   = 
| Дапаможных аддзяленняў  = 
| Участкаў                = 
| Супрацоўнікі            = 
| Урачы                   = 
| Медпрацаўнікі           = 
| Вядомыя                 = 
| Насельніцтва            = 
| Коек                    = 519
| Абслужана               = 
| Адрас                   = [[Брыджтаўн]]
| Узнагароды              = 
| Сайт                    = http://www.qehconnect.com/
}}
'''Шпіталь каралевы Лізаветы''' ({{lang-en|Queen Elizabeth Hospital}}, скарочана '''QEH''') размешчаны ў сталіцы [[Барбадас]]а [[Брыджтаўн]]е, які знаходзіцца ў [[Сент-Майкл (Барбадас)|прыходзе Сент-Майкл]]. Шпіталь з’яўляецца галоўнай агульнай [[Шпіталь|бальніцай]] для паўднёвай часткі вострава. Панамерыканская арганізацыя аховы здароўя (PAHO) прысвоіла гэтай медыцынскай установе рэйтынг катэгорыі B.&lt;ref&gt;[http://www.barbadosadvocate.com/newsitem.asp?more=local&amp;NewsID=20682 Dr. James weighs in on challenges at the QEH] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512133856/http://www.barbadosadvocate.com/newsitem.asp?more=local&amp;NewsID=20682|date=12 May 2012}}&lt;/ref&gt;

'''QEH''' уяўляе сабой комплекс на 519 коек, які размяшчаецца ва ўсходняй частцы [[Брыджтаўн]]а на паўднёва-ўсходнім беразе ракі Канстытуцыя. Сучасны будынак шпіталя быў узведзены ў 1963–1964 гадах і афіцыйна адкрыты 14 лістапада 1964 года.

У шпіталі выконваецца большасць відаў хірургічных аперацый, а спецыялізаваная медыцынская дапамога ахоплівае наступныя кірункі: гінекалогія, педыятрыя, акушэрства, кардыяхірургія, plasticная хірургія, отарыналарынгалогія, псіхатэрапія, радыялогія, радыяграфія і афтальмалогія.

Аддзяленне хуткай і неадкладнай дапамогі (англ.: Accident and Emergency Department), раней вядомае як ''QEH Casualty'', у 1990 годзе было рэарганізавана ў новае аддзяленне A&amp;E. Першапраходцамі ў стварэнні аддзялення сталі доктар Ірвін Бранкер і доктар Ван Тайн. Першапачаткова яно адкрылася камандай з 12 малодшых урачоў і 2 кансультантаў. Зараз у аддзяленні працуюць 20 урачоў. Будучы самым загружаным падраздзяленнем шпіталя, яно штогод прымае каля 45 000 пацыентаў.

У 2006 годзе паведамлялася, што [[Урад Барбадаса]] штогод выдаткоўвае 112 мільёнаў барбадоскіх долараў (56 мільёнаў долараў ЗША) на ўтрыманне шпіталя.

У 2008 годзе былы міністр аховы здароўя Джэром Уолкат заявіть, што цяперашні шпіталь, якому ўжо больш за 40 гадоў, неабходна замяніць новым ультрасучасным шпітальным комплексам. Ён назваў недарэчным намер выдаткаваць больш за 400 мільёнаў барбадоскіх долараў (200 мільёнаў долараў ЗША) на пашырэнне існуючага аб’екта, адзначыўшы, што ў выніку кошт можа перавысіць 600 мільёнаў долараў (300 мільёнаў долараў ЗША). Ён таксама выказаў меркаванне, што цяперашні будынак QEH было б мэтазгодней перапрафіляваць у дом састарэлых.&lt;ref name=&quot;NationNews&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nationnews.com/life/312026470044740.php |title=New hospital way to go, says Walcott |access-date=2008-10-29 |date=29 October 2008 |work=[[The Daily Nation (Barbados)|Nation Newspaper]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526024313/http://www.nationnews.com/life/312026470044740.php |archive-date=26 May 2011 }}&lt;/ref&gt; Пазней, у 2011 годзе, прадстаўнік урада Донвіл Ініс назваў суму каля 800 мільёнаў долараў для будаўніцтва новага шпіталя на Барбадосе.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111029233801/http://www.nationnews.com/articles/view/a-new-hospital-for-barbados/ A new hospital for Barbados]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.barbadosadvocate.com/newsitem.asp?NewsID=20620 The Barbados Advocate – Green light for new hospital] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120512133758/http://www.barbadosadvocate.com/newsitem.asp?NewsID=20620 |date=12 May 2012 }}&lt;/ref&gt; Паведамлялася, што ўраду спатрэбіцца пераглядзець шэраг фактараў, уключаючы фінансавыя выдаткі і магчымыя месцы для размяшчэння.&lt;ref&gt;[http://www.barbadosadvocate.com/newsitem.asp?NewsID=6834 Plans for new hospital] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120512133833/http://www.barbadosadvocate.com/newsitem.asp?NewsID=6834 |date=12 May 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.barbadosadvocate.com/newsitem.asp?more%3D%26NewsID%3D20650 |title=The Barbados Advocate - Finally, bipartisan agreement |access-date=9 November 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111106124104/http://www.barbadosadvocate.com/newsitem.asp?more=&amp;NewsID=20650 |archive-date=6 November 2011 }}&lt;/ref&gt;

У 2024 годзе былая міністр аховы здароўя доктар Соня Браўн паўтарыла ранейшыя выказванні Уолката, заклікаўшы пабудаваць на Барбадосе новы шпіталь, а QEH мадэрнізаваць пад дом састарэлых.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parris |first=Dawne |date=2024-03-21 |title=New hospital needed, says Dr Browne |url=https://barbadostoday.bb/2024/03/21/new-hospital-needed-says-dr-browne/ |access-date=2025-02-18 |website=Barbados Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Зноскі ==
{{Reflist}}

== Спасылкі ==
{{Commons category|Queen Elizabeth Hospital, Bridgetown}}
* {{Official website|http://www.qehconnect.com/}} — Шпіталь каралевы Лізаветы (Брыджтаўн, Барбадас)
* [https://web.archive.org/web/20070310215952/http://www.barbadosadvocate.com/NewViewNewsleft.cfm?Record=24288 Навінавы артыкул пра QEH]

[[Катэгорыя:Бальніцы, заснаваныя ў 1964 годзе]]
[[Катэгорыя:Бальніцы Барбадаса]]</text>
      <sha1>0yfpl0wm3qsdzvvvw5fhf209vaema7p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>17-ы батальён шуцманшафта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815272</id>
    <revision>
      <id>5204484</id>
      <timestamp>2026-09-23T15:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Вайсковае фарміраванне}} '''17-ы латышскі батальён шуцманшафта «Відзэмэс»''' ({{lang-de|17 Lettische Schutzmannschafts Bataillon &quot;Vidzeme&quot;}}, {{lang-lv|17. Vidzemes policijas bataljons}}) — латышскае калабарацыянісцкае ваенізаванае фарміраванне часоў [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]],...»</comment>
      <origin>5204484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6534" sha1="nmvhkae1vc7nmujetq8ws2z1ebo7vu6" xml:space="preserve">{{Вайсковае фарміраванне}}
'''17-ы латышскі батальён шуцманшафта «Відзэмэс»''' ({{lang-de|17 Lettische Schutzmannschafts Bataillon &quot;Vidzeme&quot;}}, {{lang-lv|17. Vidzemes policijas bataljons}}) — латышскае калабарацыянісцкае ваенізаванае фарміраванне часоў [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], якое супрацоўнічала з нямецкімі акупацыйнымі ўладамі.
== Гісторыя ==
Утвораны 21 снежня 1941 года ў [[Рыга|Рызе]], стаўшы адным з першых [[латышскія паліцэйскія батальёны|латышскіх паліцэйскіх батальёнаў]]. Камандзірам прызначаны капітан Альфонс Ф. Скрауя. Першапачаткова налічваў 279 салдат, 47 малодшых афіцэраў і 10 старэйшых афіцэраў. 28 снежня быў адпраўлены цягніком у Беларусь. З 1 студзеня 1942 года па сярэдзіну сакавіка 1942 года дыслакаваўся ў [[Лепель|Лепелі]] у былых казармах [[РСЧА]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://shtetle.com/Shtetls/lepel/ginzburgi.html|title=Мое местечко\Лепель|publisher=shtetle.com|lang=ru|access-date=2018-08-28|archive-date=2018-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911045444/http://shtetle.com/Shtetls/lepel/ginzburgi.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Афіцыйную назву «Відзэмэс» ([[Відзэмэ|Відзэмскі]]) атрымаў 9 студзеня 1942. Пасля завяршэння навучання пачаў несці службу ў раёне гарадоў [[Полацк]] і [[Віцебск]]. На працягу службы батальёнам камандаваў капітан Карліс Герберс, трыма ротамі батальёна кіравалі капітан Пурмаліс і старэйшыя лейтэнанты Суна і Вілкс адпаведна. Падпарадкоўваўся непасрэдна кіраўніцтву [[Рэйхскамісарыят Остланд|рэйхскамісарыята Остланд]], а таксама вышэйшаму кіраўніцтву СС і акупацыйнай паліцыі.

Асноўнымі задачамі батальёна былі барацьба з партызанамі і [[Халакост у Беларусі|вынішчэнне яўрэйскага насельніцтва]]. У лютым 1942 года камандзіраваны ў Полацк, 1-я рота ахоўвала чыгунку Віцебск—Полацк. Па вяртанні ў Лепель 28 лютага 1942 года прымаў удзел у ліквідацыі [[Лепельскае гета|Лепельскага гета]], калі было забіта больш за 1500 яўрэяў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 9 сакавіка батальён уступіў у першыя баі з беларускімі партызанамі ў балотах Лепеля і на працягу месяца вёў супраць іх там упартыя і кровапралітныя баі. 

У маі 1942 года ўвесь батальён быў перабазаваны ва Украіну, у [[Днепрапятроўск]], на працягу першых тыдняў ён нёс каравульную службу. Пасля баёў пад Харкавам падраздзяленне прыйшлося фактычна расцягнуць на некалькі кіламетраў, каб падрыхтаваць яго на выпадак магчымага прасоўвання савецкіх войск на Украіну. Аднак неўзабаве пагроза наступлення была ліквідаваная. 21 ліпеня батальён вярнуўся ў Днепрапятроўск, дзе яго камандзірам стаў падпалкоўнік Яніс Ніканс. Батальён працягнуў несці службу аж да мая 1943 года.

Пастаянныя сутычкі з партызанамі аслабілі і так не занадта моцны батальён, і ў рэшце рэшт асабовы склад быў перапраўлены спачатку ў [[Кіеў]], потым у [[Оўруч]], дзе яго далучылі да [[25-ы батальён шуцманшафта|25-га латышскага батальёна шуцманшафта «Абавас»]], які знаходзіўся паблізу Беларусі&lt;ref&gt;Латышский солдат во время Второй мировой войны = Latviešu karavīrs Otra Pasaules kara laikā (латыш.) / Освалд Фрейвалд. — Воспоминания и документы. — Мюнстер: Даугавас ванаги, 1972. — Т. 2. — С. 172-173. — 408 с.&lt;/ref&gt;.

==Узбраенне і забеспячэнне ==
Першапачаткова батальён адчуваў сур’ёзны дэфіцыт узбраення і абмундзіравання, аднак гэтую праблему немцам удалося вырашыць да канца снежня. Аднак цяжкае ўзбраенне не пастаўлялася нават пасля заканчэння навучання яго вайскоўцаў. Кожны баец насіў нарукаўныя павязкі з кветкамі латышскага нацыянальнага сцяга.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Daugavas Vanagu Centrālās Pārvaldes Izdevums - Latviešu kaŗavīrs Otra pasaules kaŗa laikā, Toronto: 1972, 2.sējums, 169. lpp
* Phil Nix, George Jerome, The Uniformed Police Forces of the Third Reich 1933-1945, 2006

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20031124130648/http://www.lacplesis.com/570_latvian_battalion_in_poland_and.htm LATVIAN BATTALION IN POLAND AND WHITE RUSSIA. 17th VIDZEMES BATTALION]{{ref|en}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Шуцманшафт]][[Катэгорыя:Калабарацыянізм у Вялікай Айчыннай вайне]]</text>
      <sha1>nmvhkae1vc7nmujetq8ws2z1ebo7vu6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фермонт Роял Павільён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815273</id>
    <revision>
      <id>5204513</id>
      <timestamp>2026-09-23T17:41:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maksonkaa</username>
        <id>174158</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Гатэль  |назва                  = Фермонт Роял Павільён  |арыгінальная назва     = The Fairmont Royal Pavilion  |выява                  = Fairmont Royal Pavilion.jpg  |памер выявы            =   |подпіс выявы           =   |заснаваны              = 1987  |зачынены               =   |архітэктар             =   |аператар               = Fairmont Hote...»</comment>
      <origin>5204513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3268" sha1="tu9hzb0ikctwubobq7ti2hx1qsd0c0j" xml:space="preserve">{{Гатэль
 |назва                  = Фермонт Роял Павільён
 |арыгінальная назва     = The Fairmont Royal Pavilion
 |выява                  = Fairmont Royal Pavilion.jpg
 |памер выявы            = 
 |подпіс выявы           = 
 |заснаваны              = 1987
 |зачынены               = 
 |архітэктар             = 
 |аператар               = [[Fairmont Hotels and Resorts]]
 |уладальнік             = 

 |месцазнаходжанне       = [[Сент-Джэймс (Барбадас)|Сент-Джэймс]], [[Барбадас]]
 |каардынаты             = {{coord|13.2028|-59.6404|display=inline,title|type:landmark}}
 |Пазіцыйная карта       = Барбадас
 |колькасць нумароў      = 75
 |колькасць рэстаранаў   = 
 |сайт                   = [http://fairmont.com ://fairmont.com]
}}
'''Фермонт Роял Павільён''' (англ.: The Fairmont Royal Pavilion) — пляжны [[гатэль]] у акрузе [[Сент-Джэймс (Барбадас)|Сент-Джэймс]], [[Барбадас]]. Ён размешчаны за 29 км (17 міль) ад [[Міжнародны аэрапорт імя Грантлі Адамса|Міжнароднага аэрапорта імя Грантлі Адамса]], за 14 км (8 міль) ад сталіцы краіны, горада [[Брыджтаўн]], і за паўмілі ад бліжэйшага гандлёвага цэнтра ў [[Хоўлтаўн|Хоўлтаўне]].

== Гісторыя і архітэктура ==
Першапачаткова гатэль называўся «Мірамар» (англ.: The Miramar Hotel). Ён быў пабудаваны ў 1940-х гадах і стаў першым гатэлем на заходнім узбярэжжы Барбадаса. Першапачатковы будынак меў усяго 12 нумароў. Цяпер у ім размяшчаецца рэстаран «Палм Тэрас» (Palm Terrace). Рэстаран «Табарас» (Taboras) калісьці быў бунгала кіраўніка, а прыватная віла з трыма спальнямі была часткай комплексу, вядомага як «Гардэн Румс» (Garden Rooms).

У наступныя гады комплекс пашырыўся, ператварыўшыся ў гатэль і маёнтак з прыватнымі рэзідэнцыямі. У красавіку 1987 года гатэль «Мірамар» быў набыты прыватным інвестарам, які адразу пачаў рэстаўрацыйныя работы. Гатэль адчыніў свае дзверы ў снежні 1987 года.

Сёння Фермонт Роял Павільён размешчаны ў маёнтку плошчай 11 акраў (каля 4,5 га) з трапічнымі садамі.

== Спасылкі ==
* [http://fairmont.com Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:Гатэлі Барбадаса]]
[[Катэгорыя:Гатэлі, заснаваныя ў 1987 годзе]]</text>
      <sha1>tu9hzb0ikctwubobq7ti2hx1qsd0c0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204515</id>
      <parentid>5204513</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T17:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maksonkaa</username>
        <id>174158</id>
      </contributor>
      <origin>5204515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3137" sha1="5dwizydpgmxwousdqoz73ekhmyesktx" xml:space="preserve">{{Славутасць
 | Тып                     = [[Гатэль]]
 | Беларуская назва        = Фермонт Роял Павільён
 | Арыгінальная назва      = The Fairmont Royal Pavilion
 | Выява                   = Fairmont Royal Pavilion.jpg
 | Подпіс выявы            = 
 | Шырыня выявы            = 
 | Статус                  = Дзеючы
 | Краіна                  = Барбадас
 | Назва месцазнаходжання  = Акруга

 | Месцазнаходжанне        = [[Сент-Джэймс (Барбадас)|Сент-Джэймс]]
 | lat_dir = N | lat_deg = 13 | lat_min = 12 | lat_sec = 10
 | lon_dir = W | lon_deg = 59 | lon_min = 38 | lon_sec = 25
 | CoordScale              = 2000
 | Заснаванне              = 1987
}}

'''Фермонт Роял Павільён''' (англ.: The Fairmont Royal Pavilion) — пляжны [[гатэль]] у акрузе [[Сент-Джэймс (Барбадас)|Сент-Джэймс]], [[Барбадас]]. Ён размешчаны за 29 км (17 міль) ад [[Міжнародны аэрапорт Грантлі Адамса|Міжнароднага аэрапорта імя Грантлі Адамса]], за 14 км (8 міль) ад сталіцы краіны, горада [[Брыджтаўн]], і за паўмілі ад бліжэйшага гандлёвага цэнтра ў [[Холтаўн|Холтаўне]].

== Гісторыя і архітэктура ==
Першапачаткова гатэль называўся «Мірамар» (англ.: The Miramar Hotel). Ён быў пабудаваны ў 1940-х гадах і стаў першым гатэлем на заходнім узбярэжжы Барбадаса. Першапачатковы будынак меў усяго 12 нумароў. Цяпер у ім размяшчаецца рэстаран «Палм Тэрас» (Palm Terrace). Рэстаран «Табарас» (Taboras) калісьці быў бунгала кіраўніка, а прыватная віла з трыма спальнямі была часткай комплексу, вядомага як «Гардэн Румс» (Garden Rooms).

У наступныя гады комплекс пашырыўся, ператварыўшыся ў гатэль і маёнтак з прыватнымі рэзідэнцыямі. У красавіку 1987 года гатэль «Мірамар» быў набыты прыватным інвестарам, які адразу пачаў рэстаўрацыйныя работы. Гатэль адчыніў свае дзверы ў снежні 1987 года.

Сёння Фермонт Роял Павільён размешчаны ў маёнтку плошчай 11 акраў (каля 4,5 га) з трапічнымі садамі.

== Спасылкі ==
* [http://fairmont.com Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:Гатэлі Барбадаса]]
[[Катэгорыя:Гатэлі, заснаваныя ў 1987 годзе]]</text>
      <sha1>5dwizydpgmxwousdqoz73ekhmyesktx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская мова (значэнні)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815274</id>
    <revision>
      <id>5204532</id>
      <timestamp>2026-09-23T19:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Антон 740</username>
        <id>76022</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''[[Беларуская мова|Белару{{subst:націск}}ская мо{{subst:націск}}ва]]''' — нацыянальная мова [[беларусы|беларусаў]], належыць да ўсходнеславянскай падгрупы славянскай моўнай групы. Таксама назву маюць: * «[[Беларуская мова (зборнік)|Беларуская мова]]» — міжведама...»</comment>
      <origin>5204532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="803" sha1="1yd68i1lng4dp4gozpwvtsb7z3p1759" xml:space="preserve">'''[[Беларуская мова|Белару́ская мо́ва]]''' — нацыянальная мова [[беларусы|беларусаў]], належыць да ўсходнеславянскай падгрупы славянскай моўнай групы. Таксама назву маюць:
* «[[Беларуская мова (зборнік)|Беларуская мова]]» — міжведамасны зборнік Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, заснаваны ў 1973 годзе.
* «[[Беларуская мова (энцыклапедыя)|Беларуская мова]]» — галіновая энцыклапедыя, выдадзеная ў 1994 годзе ў Мінску.

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>1yd68i1lng4dp4gozpwvtsb7z3p1759</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гісторыя адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815275</id>
    <revision>
      <id>5204548</id>
      <timestamp>2026-09-23T22:14:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>новы артыкул</comment>
      <origin>5204548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220729" sha1="mr0qms20ojo6f8sw84kuhpwwpdqogd6" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі ўсталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, паводле якой тэрытарыяльнае раянаванне павінна будавацца з улікам эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і іх прыцягненне да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] пачаўся адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе здзейснены ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова немецілася лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прывяло да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікала неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбылося частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе ўся тэрыторыя [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] была падзелена на вобласці. З таго часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намеціўся паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбыўся канчатковы паварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбылася паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе была скасавана [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набыў свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбылося адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знайшло адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прывяло да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікалі праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбылося адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны былі адноўлены ў 1965 і 1966 гадах. Гэта стала апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямель, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваўся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікую колькасць [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не апавядаў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і неакупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр быў перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх неакупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была ўключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Праз некалькі дзён, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгарэліся [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку занялі [[Вільня|Вільню]], што прымусіла літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а неакупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскага]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага]], [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага]], [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісенскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], {{не перакладзена 5|Старадубскі павет (Расійская імперыя)|Старадубскі|ru|Стародубский уезд}} і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністрацыйная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэднія праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак улічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу былі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформ, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных даных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры падзеле акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя даныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі паветы]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Дзеля дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акруговым выканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачаўся адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавалі ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прынялі пастановы «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якімі усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго некалькі дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прыняў пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася запоўніць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набылі выключна адміністрацыйны характар і сталі інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак стала эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час ставіў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і мелі дэфіцыт бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць ва УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]] як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялікія плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, да складу якіх далучылі тэрыторыі скасаваных [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за цяжасцей кіравання пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі адчувацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Балаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элемента», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое, што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачаўся працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку таго года [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу была зменена класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскія пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторыі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваная часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, накіравала ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

14 лістапада 1939 года па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР пачалася работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была пакладзена ранейшая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет (1919—1939)|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш за 1000 км², а ў 24 % раёнаў пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць істотнага перагляду раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці належала [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкову]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе да складу [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] абураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна такімі не лічыліся{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён (БССР)|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, называлася тое, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем павысіць кваліфікацыю кіруючага апарату шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную палітыку]]. Для дасягнення гэтых мэтаў у сферы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачалася новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідаваных абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

З 1947 года таксама пачалося планаванне ўзбуйнення [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Для пераадолення гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе было зноў узнята пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдаў сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

[[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br /&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br /&gt; тыс. чал.&lt;ref name=&quot;белстат&quot;&gt;{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br /&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 3
| 9
| 13
| 29
| {{невядома|—}}
| 290
| 1 142,0
| 33,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 16
| 23
| 3
| 246
| 1 243,3
| 28,5
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 3
| 6
| 20
| 31
| 3
| 348
| 1 284,6
| 40,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 3
| 18
| 23
| {{невядома|—}}
| 240
| 1 102,8
| 19,4
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 11
| 8
| 20
| {{невядома|—}}
| 242
| 1 133,0
| 26,9
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 8
| 6
| 23
| {{невядома|—}}
| 261
| {{N/a}}
| 23,7
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 401,7
| {{N/a}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 6
| 20
| 26
| {{невядома|—}}
| 296
| 1 449,8
| 34,8
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''17'''
| '''48'''
| '''101'''
| '''175'''
| '''11'''
| '''1923'''
| '''7757,2'''
| '''207,6'''
|}

Напрыканцы 1955 года пачалося абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе быў ліквідаваны [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

У канцы 1950-х гадоў адбылося адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знайшло адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэформы тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года для рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, што з’яўляліся міжраённымі органамі, якім падпарадкоўваліся па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла іх якіх-небудзь эканамічных функцый і надало раёнам выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі сувязямі паміж раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было скарачэнне кіруючага апарату і адпаведна выдаткаў на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да такога радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады партыйнае кіраўніцтва, крытыкуючы ягоны «валюнтарызм і суб’ектывізм», афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года адбылася апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сеткі: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;160px&quot; caption=&quot;Змены ў сетцы раёнаў у 1962—1989&quot;&gt;
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1962 (be).svg |Адміністрацыйны падзел БССР пасля ўзбуйнення раёнаў у снежні 1962
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1965 (be).svg |…і пасля яго частковага скасавання ў 1965
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1966 (be).svg |Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1987
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1989 (be).svg |Утварэнне Дрыбінскага раёна ў 1989
&lt;/gallery&gt;

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1965&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на январь 1965 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Известия Советов депутатов трудящихся СССР им. И. И. Скворцова-Степанова | год = 1965 | старонкі = 329—348 | старонак = 703 | тыраж  = 153000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|административный}} центр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 5
| 7
| 17
| 14
| {{невядома|—}}
| 232
| 1222
| 32,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 5
| 10
| 25
| 18
| 3
| 253
| 1311
| 40,1
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 7
| 3
| 24
| 18
| 3
| 314
| 1446
| 40,4
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 5
| 4
| 23
| 15
| {{невядома|—}}
| 232
| 1102
| 25,2
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 9
| 10
| 16
| 2
| 180
| 1195
| 28,7
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 1
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 688
| {{N/a}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 6
| 8
| 25
| 19
| {{невядома|—}}
| 310
| 1504
| 40,5
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''32'''
| '''41'''
| '''125'''
| '''100'''
| '''13'''
| '''1521'''
| '''8455'''
| '''207,6'''
|}

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будаўніцтвам буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Круглашов А. Н., Коцкая Ю. В. | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Інстытут Еўропы [[Расійская акадэмія навук|РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127{{sfn|Кучиц|2023}}.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч У. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}</text>
      <sha1>mr0qms20ojo6f8sw84kuhpwwpdqogd6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204549</id>
      <parentid>5204548</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>катэгорыі, шаблон</comment>
      <origin>5204549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220969" sha1="nzy1qrgp8xqqv1k6srm3a4htj975hga" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі ўсталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, паводле якой тэрытарыяльнае раянаванне павінна будавацца з улікам эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і іх прыцягненне да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] пачаўся адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе здзейснены ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова немецілася лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прывяло да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікала неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбылося частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе ўся тэрыторыя [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] была падзелена на вобласці. З таго часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намеціўся паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбыўся канчатковы паварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбылася паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе была скасавана [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набыў свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбылося адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знайшло адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прывяло да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікалі праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбылося адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны былі адноўлены ў 1965 і 1966 гадах. Гэта стала апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямель, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваўся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікую колькасць [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не апавядаў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і неакупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр быў перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх неакупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была ўключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Праз некалькі дзён, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгарэліся [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку занялі [[Вільня|Вільню]], што прымусіла літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а неакупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскага]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага]], [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага]], [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісенскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], {{не перакладзена 5|Старадубскі павет (Расійская імперыя)|Старадубскі|ru|Стародубский уезд}} і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністрацыйная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэднія праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак улічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу былі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформ, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных даных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры падзеле акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя даныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі паветы]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Дзеля дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акруговым выканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачаўся адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавалі ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прынялі пастановы «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якімі усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго некалькі дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прыняў пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася запоўніць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набылі выключна адміністрацыйны характар і сталі інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак стала эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час ставіў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і мелі дэфіцыт бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць ва УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]] як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялікія плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, да складу якіх далучылі тэрыторыі скасаваных [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за цяжасцей кіравання пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі адчувацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Балаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элемента», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое, што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачаўся працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку таго года [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу была зменена класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскія пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторыі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваная часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, накіравала ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

14 лістапада 1939 года па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР пачалася работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была пакладзена ранейшая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет (1919—1939)|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш за 1000 км², а ў 24 % раёнаў пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць істотнага перагляду раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці належала [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкову]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе да складу [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] абураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна такімі не лічыліся{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён (БССР)|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, называлася тое, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем павысіць кваліфікацыю кіруючага апарату шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную палітыку]]. Для дасягнення гэтых мэтаў у сферы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачалася новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідаваных абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

З 1947 года таксама пачалося планаванне ўзбуйнення [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Для пераадолення гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе было зноў узнята пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдаў сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

[[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br /&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br /&gt; тыс. чал.&lt;ref name=&quot;белстат&quot;&gt;{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br /&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 3
| 9
| 13
| 29
| {{невядома|—}}
| 290
| 1 142,0
| 33,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 16
| 23
| 3
| 246
| 1 243,3
| 28,5
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 3
| 6
| 20
| 31
| 3
| 348
| 1 284,6
| 40,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 3
| 18
| 23
| {{невядома|—}}
| 240
| 1 102,8
| 19,4
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 11
| 8
| 20
| {{невядома|—}}
| 242
| 1 133,0
| 26,9
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 8
| 6
| 23
| {{невядома|—}}
| 261
| {{N/a}}
| 23,7
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 401,7
| {{N/a}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 6
| 20
| 26
| {{невядома|—}}
| 296
| 1 449,8
| 34,8
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''17'''
| '''48'''
| '''101'''
| '''175'''
| '''11'''
| '''1923'''
| '''7757,2'''
| '''207,6'''
|}

Напрыканцы 1955 года пачалося абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе быў ліквідаваны [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

У канцы 1950-х гадоў адбылося адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знайшло адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэформы тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года для рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, што з’яўляліся міжраённымі органамі, якім падпарадкоўваліся па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла іх якіх-небудзь эканамічных функцый і надало раёнам выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі сувязямі паміж раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было скарачэнне кіруючага апарату і адпаведна выдаткаў на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да такога радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады партыйнае кіраўніцтва, крытыкуючы ягоны «валюнтарызм і суб’ектывізм», афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года адбылася апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сеткі: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;160px&quot; caption=&quot;Змены ў сетцы раёнаў у 1962—1989&quot;&gt;
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1962 (be).svg |Адміністрацыйны падзел БССР пасля ўзбуйнення раёнаў у снежні 1962
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1965 (be).svg |…і пасля яго частковага скасавання ў 1965
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1966 (be).svg |Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1987
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1989 (be).svg |Утварэнне Дрыбінскага раёна ў 1989
&lt;/gallery&gt;

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1965&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на январь 1965 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Известия Советов депутатов трудящихся СССР им. И. И. Скворцова-Степанова | год = 1965 | старонкі = 329—348 | старонак = 703 | тыраж  = 153000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|административный}} центр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 5
| 7
| 17
| 14
| {{невядома|—}}
| 232
| 1222
| 32,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 5
| 10
| 25
| 18
| 3
| 253
| 1311
| 40,1
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 7
| 3
| 24
| 18
| 3
| 314
| 1446
| 40,4
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 5
| 4
| 23
| 15
| {{невядома|—}}
| 232
| 1102
| 25,2
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 9
| 10
| 16
| 2
| 180
| 1195
| 28,7
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 1
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 688
| {{N/a}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 6
| 8
| 25
| 19
| {{невядома|—}}
| 310
| 1504
| 40,5
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''32'''
| '''41'''
| '''125'''
| '''100'''
| '''13'''
| '''1521'''
| '''8455'''
| '''207,6'''
|}

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будаўніцтвам буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Круглашов А. Н., Коцкая Ю. В. | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Інстытут Еўропы [[Расійская акадэмія навук|РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127{{sfn|Кучиц|2023}}.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч У. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}

{{Адміністрацыйны падзел Беларусі}}
{{БССР}}

[[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Беларусі]]
[[Катэгорыя:Змяненне тэрыторыі Беларусі]]</text>
      <sha1>nzy1qrgp8xqqv1k6srm3a4htj975hga</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204551</id>
      <parentid>5204549</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T22:55:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>/* Змены ў 1924—1930 */</comment>
      <origin>5204551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220965" sha1="rrfqcs2fk0hmb3nj1bkrfgqgkeetris" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі ўсталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, паводле якой тэрытарыяльнае раянаванне павінна будавацца з улікам эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і іх прыцягненне да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] пачаўся адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе здзейснены ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова немецілася лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прывяло да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікала неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбылося частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе ўся тэрыторыя [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] была падзелена на вобласці. З таго часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намеціўся паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбыўся канчатковы паварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбылася паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе была скасавана [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набыў свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбылося адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знайшло адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прывяло да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікалі праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбылося адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны былі адноўлены ў 1965 і 1966 гадах. Гэта стала апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямель, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваўся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікую колькасць [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не апавядаў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і неакупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр быў перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх неакупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была ўключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Праз некалькі дзён, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгарэліся [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку занялі [[Вільня|Вільню]], што прымусіла літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а неакупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскага]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага]], [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага]], [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісенскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], {{не перакладзена 5|Старадубскі павет (Расійская імперыя)|Старадубскі|ru|Стародубский уезд}} і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністрацыйная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэднія праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак улічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу былі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформ, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных даных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры падзеле акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя даныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі паветы]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Для дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акруговым выканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачаўся адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавалі ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прынялі пастановы «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якімі усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго некалькі дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прыняў пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася запоўніць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набылі выключна адміністрацыйны характар і сталі інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак стала эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час ставіў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і мелі дэфіцыт бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць ва УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]] як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялікія плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, да складу якіх далучылі тэрыторыі скасаваных [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за цяжасцей кіравання пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі адчувацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Балаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элемента», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое, што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачаўся працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку таго года [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу была зменена класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскія пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторыі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваная часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, накіравала ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

14 лістапада 1939 года па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР пачалася работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была пакладзена ранейшая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет (1919—1939)|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш за 1000 км², а ў 24 % раёнаў пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць істотнага перагляду раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці належала [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкову]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе да складу [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] абураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна такімі не лічыліся{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён (БССР)|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, называлася тое, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем павысіць кваліфікацыю кіруючага апарату шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную палітыку]]. Для дасягнення гэтых мэтаў у сферы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачалася новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідаваных абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

З 1947 года таксама пачалося планаванне ўзбуйнення [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Для пераадолення гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе было зноў узнята пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдаў сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

[[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br /&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br /&gt; тыс. чал.&lt;ref name=&quot;белстат&quot;&gt;{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br /&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 3
| 9
| 13
| 29
| {{невядома|—}}
| 290
| 1 142,0
| 33,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 16
| 23
| 3
| 246
| 1 243,3
| 28,5
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 3
| 6
| 20
| 31
| 3
| 348
| 1 284,6
| 40,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 3
| 18
| 23
| {{невядома|—}}
| 240
| 1 102,8
| 19,4
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 11
| 8
| 20
| {{невядома|—}}
| 242
| 1 133,0
| 26,9
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 8
| 6
| 23
| {{невядома|—}}
| 261
| {{N/a}}
| 23,7
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 401,7
| {{N/a}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 6
| 20
| 26
| {{невядома|—}}
| 296
| 1 449,8
| 34,8
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''17'''
| '''48'''
| '''101'''
| '''175'''
| '''11'''
| '''1923'''
| '''7757,2'''
| '''207,6'''
|}

Напрыканцы 1955 года пачалося абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе быў ліквідаваны [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

У канцы 1950-х гадоў адбылося адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знайшло адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэформы тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года для рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, што з’яўляліся міжраённымі органамі, якім падпарадкоўваліся па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла іх якіх-небудзь эканамічных функцый і надало раёнам выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі сувязямі паміж раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было скарачэнне кіруючага апарату і адпаведна выдаткаў на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да такога радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады партыйнае кіраўніцтва, крытыкуючы ягоны «валюнтарызм і суб’ектывізм», афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года адбылася апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сеткі: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;160px&quot; caption=&quot;Змены ў сетцы раёнаў у 1962—1989&quot;&gt;
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1962 (be).svg |Адміністрацыйны падзел БССР пасля ўзбуйнення раёнаў у снежні 1962
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1965 (be).svg |…і пасля яго частковага скасавання ў 1965
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1966 (be).svg |Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1987
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1989 (be).svg |Утварэнне Дрыбінскага раёна ў 1989
&lt;/gallery&gt;

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1965&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на январь 1965 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Известия Советов депутатов трудящихся СССР им. И. И. Скворцова-Степанова | год = 1965 | старонкі = 329—348 | старонак = 703 | тыраж  = 153000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|административный}} центр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 5
| 7
| 17
| 14
| {{невядома|—}}
| 232
| 1222
| 32,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 5
| 10
| 25
| 18
| 3
| 253
| 1311
| 40,1
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 7
| 3
| 24
| 18
| 3
| 314
| 1446
| 40,4
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 5
| 4
| 23
| 15
| {{невядома|—}}
| 232
| 1102
| 25,2
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 9
| 10
| 16
| 2
| 180
| 1195
| 28,7
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 1
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 688
| {{N/a}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 6
| 8
| 25
| 19
| {{невядома|—}}
| 310
| 1504
| 40,5
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''32'''
| '''41'''
| '''125'''
| '''100'''
| '''13'''
| '''1521'''
| '''8455'''
| '''207,6'''
|}

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будаўніцтвам буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Круглашов А. Н., Коцкая Ю. В. | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Інстытут Еўропы [[Расійская акадэмія навук|РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127{{sfn|Кучиц|2023}}.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч У. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}

{{Адміністрацыйны падзел Беларусі}}
{{БССР}}

[[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Беларусі]]
[[Катэгорыя:Змяненне тэрыторыі Беларусі]]</text>
      <sha1>rrfqcs2fk0hmb3nj1bkrfgqgkeetris</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204570</id>
      <parentid>5204551</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T02:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5204570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221173" sha1="0vtbzt2b2nx1tt3i1msey45d2ivw6oa" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі ўсталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, паводле якой тэрытарыяльнае раянаванне павінна будавацца з улікам эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і іх прыцягненне да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] пачаўся адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе здзейснены ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова немецілася лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прывяло да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікала неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбылося частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе ўся тэрыторыя [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] была падзелена на вобласці. З таго часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намеціўся паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбыўся канчатковы паварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбылася паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе была скасавана [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набыў свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбылося адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знайшло адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прывяло да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікалі праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбылося адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны былі адноўлены ў 1965 і 1966 гадах. Гэта стала апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямель, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваўся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікую колькасць [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не апавядаў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і неакупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр быў перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх неакупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была ўключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Праз некалькі дзён, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгарэліся [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку занялі [[Вільня|Вільню]], што прымусіла літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а неакупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскага]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага]], [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага]], [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісенскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], {{не перакладзена 5|Старадубскі павет (Расійская імперыя)|Старадубскі|ru|Стародубский уезд}} і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністрацыйная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэднія праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак улічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу былі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформ, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных даных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры падзеле акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя даныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі паветы]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Для дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акруговым выканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачаўся адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавалі ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прынялі пастановы «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якімі усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго некалькі дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прыняў пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася запоўніць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набылі выключна адміністрацыйны характар і сталі інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак стала эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час ставіў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і мелі дэфіцыт бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць ва УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]] як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялікія плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, да складу якіх далучылі тэрыторыі скасаваных [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за цяжасцей кіравання пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі адчувацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Балаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элемента», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое, што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачаўся працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку таго года [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу была зменена класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскія пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторыі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваная часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Разам з гэтым шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Разам з гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, накіравала ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

14 лістапада 1939 года па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР пачалася работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была пакладзена ранейшая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет (1919—1939)|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш за 1000 км², а ў 24 % раёнаў пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць істотнага перагляду раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці належала [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкову]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе да складу [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] абураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна такімі не лічыліся{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён (БССР)|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, называлася тое, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем павысіць кваліфікацыю кіруючага апарату шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную палітыку]]. Для дасягнення гэтых мэтаў у сферы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачалася новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідаваных абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

З 1947 года таксама пачалося планаванне ўзбуйнення [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Для пераадолення гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе было зноў узнята пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдаў сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

[[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br /&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br /&gt; тыс. чал.&lt;ref name=&quot;белстат&quot;&gt;{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br /&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 3
| 9
| 13
| 29
| {{невядома|—}}
| 290
| 1 142,0
| 33,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 16
| 23
| 3
| 246
| 1 243,3
| 28,5
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 3
| 6
| 20
| 31
| 3
| 348
| 1 284,6
| 40,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 3
| 18
| 23
| {{невядома|—}}
| 240
| 1 102,8
| 19,4
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 11
| 8
| 20
| {{невядома|—}}
| 242
| 1 133,0
| 26,9
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 8
| 6
| 23
| {{невядома|—}}
| 261
| {{N/a}}
| 23,7
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 401,7
| {{N/a}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 6
| 20
| 26
| {{невядома|—}}
| 296
| 1 449,8
| 34,8
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''17'''
| '''48'''
| '''101'''
| '''175'''
| '''11'''
| '''1923'''
| '''7757,2'''
| '''207,6'''
|}

Напрыканцы 1955 года пачалося абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе быў ліквідаваны [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

У канцы 1950-х гадоў адбылося адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знайшло адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэформы тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года для рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, што з’яўляліся міжраённымі органамі, якім падпарадкоўваліся па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла іх якіх-небудзь эканамічных функцый і надало раёнам выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі сувязямі паміж раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было скарачэнне кіруючага апарату і адпаведна выдаткаў на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да такога радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады партыйнае кіраўніцтва, крытыкуючы ягоны «валюнтарызм і суб’ектывізм», афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года адбылася апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сеткі: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;160px&quot; caption=&quot;Змены ў сетцы раёнаў у 1962—1989&quot;&gt;
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1962 (be).svg |Адміністрацыйны падзел БССР пасля ўзбуйнення раёнаў у снежні 1962
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1965 (be).svg |…і пасля яго частковага скасавання ў 1965
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1966 (be).svg |Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1987
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1989 (be).svg |Утварэнне Дрыбінскага раёна ў 1989
&lt;/gallery&gt;

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1965&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на январь 1965 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Известия Советов депутатов трудящихся СССР им. И. И. Скворцова-Степанова | год = 1965 | старонкі = 329—348 | старонак = 703 | тыраж  = 153000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|административный}} центр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 5
| 7
| 17
| 14
| {{невядома|—}}
| 232
| 1222
| 32,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 5
| 10
| 25
| 18
| 3
| 253
| 1311
| 40,1
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 7
| 3
| 24
| 18
| 3
| 314
| 1446
| 40,4
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 5
| 4
| 23
| 15
| {{невядома|—}}
| 232
| 1102
| 25,2
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 9
| 10
| 16
| 2
| 180
| 1195
| 28,7
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 1
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 688
| {{N/a}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 6
| 8
| 25
| 19
| {{невядома|—}}
| 310
| 1504
| 40,5
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''32'''
| '''41'''
| '''125'''
| '''100'''
| '''13'''
| '''1521'''
| '''8455'''
| '''207,6'''
|}

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будаўніцтвам буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Круглашов А. Н., Коцкая Ю. В. | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Інстытут Еўропы [[Расійская акадэмія навук|РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127{{sfn|Кучиц|2023}}.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}
* {{Крыніцы/БелЭн|18-2|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|{{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|724—729}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}

{{Адміністрацыйны падзел Беларусі}}
{{БССР}}

[[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Беларусі]]
[[Катэгорыя:Змяненне тэрыторыі Беларусі]]</text>
      <sha1>0vtbzt2b2nx1tt3i1msey45d2ivw6oa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204571</id>
      <parentid>5204570</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T02:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Etažy</username>
        <id>61699</id>
      </contributor>
      <comment>/* Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР */ стыль</comment>
      <origin>5204571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221162" sha1="53nn8q0negko9k3ksbvoqy31ovgtuej" xml:space="preserve">'''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі ўсталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}.

У аснову новага адміністрацыйнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, паводле якой тэрытарыяльнае раянаванне павінна будавацца з улікам эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і іх прыцягненне да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}.

Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] пачаўся адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе здзейснены ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова немецілася лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прывяло да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікала неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}.

У 1935 годзе адбылося частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе ўся тэрыторыя [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] была падзелена на вобласці. З таго часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}.

Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}.

Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намеціўся паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}.

З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбыўся канчатковы паварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбылася паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе была скасавана [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набыў свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}.

У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбылося адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знайшло адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прывяло да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікалі праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}.

У 1964 годзе адбылося адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны былі адноўлены ў 1965 і 1966 гадах. Гэта стала апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}.

== Перадгісторыя ==

=== У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай ===
{{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}}
[[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]]
У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}.

З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямель, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваўся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]]
Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}.

У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікую колькасць [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}&lt;/ref&gt; і не апавядаў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}.

Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 ==

=== Утварэнне ССРБ ===
[[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]]
У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і неакупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр быў перанесены ў [[Смаленск]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}&lt;/ref&gt;. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх неакупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}.

Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была ўключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Буевич|2022|с=1}}{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Праз некалькі дзён, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва  = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}.

У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]&lt;ref&gt;{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}.

=== Польска-савецкая вайна (1919—1921) ===
[[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]]
У студзені 1919 года разгарэліся [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}&lt;/ref&gt;, якія ў красавіку занялі [[Вільня|Вільню]], што прымусіла літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а неакупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}.

Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}&lt;/ref&gt;, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскага]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага]], [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага]], [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}.

Рыжская прэлімінарная дамова, якая была падпісана 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталявала перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка  = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}&lt;/ref&gt;, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісенскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}.

=== Утварэнне Гомельскай губерні (1919) ===

Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}.

Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], {{не перакладзена 5|Старадубскі павет (Расійская імперыя)|Старадубскі|ru|Стародубский уезд}} і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}.

У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}&lt;/ref&gt;. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}.

=== Змены ў пачатку 1920-х ===

У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}.

У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}.

== Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 ==

=== Узбуйненне Беларускай ССР (1924) ===
{{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}}
[[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]]
Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністрацыйная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэднія праекта эканамічнага раянавання&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак улічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}.

У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}.

Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}.

=== Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 ===

Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу былі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформ, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных даных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}.

Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры падзеле акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}.

Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя даныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}.

Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}.

Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926&lt;ref&gt;{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 3
| 10
| 108
| {{num|411737}}
| {{num|7639}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 3
| 12
| 148
| {{num|507606}}
| {{num|15152}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Барысаў]]
| 2
| 9
| 106
| {{num|369385}}
| {{num|12140}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 12
| 132
| {{num|584968}}
| {{num|8459}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калінінская акруга|Калінінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Клімавічы]]
| 3
| 10
| 126
| {{num|412495}}
| {{num|8430}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 10
| 161
| {{num|552394}}
| {{num|11674}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 10
| 114
| {{num|325349}}
| {{num|15632}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 11
| 121
| {{num|502410}}
| {{num|10981}}
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 9
| 98
| {{num|311355}}
| {{num|9732}}
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| 7
| 88
| {{num|284750}}
| {{num|8327}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''25'''
| '''100'''
| '''1202'''
| '''{{num|4262449}}'''
| '''{{num|108166}}'''
|}

=== Змены ў 1924—1930 ===

У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}&lt;/ref&gt;. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}.

6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі паветы]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}&lt;ref name=&quot;демоскоп&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}.

Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Для дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}.

Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}.

Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акруговым выканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}.

[[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадскіх паселішчаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал. (1926)
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадоў}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|мяст.|мястэчак}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аршанская акруга|Аршанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Орша]]
| 4
| 8
| 14
| 147
| {{num|572286}}
| {{num|11725}}
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 4
| 7
| 13
| 209
| {{num|717860}}
| {{num|19655}}
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская акруга|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 11
| 132
| {{num|583391}}
| {{num|11360}}
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская акруга|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 4
| 5
| 11
| 224
| {{num|675159}}
| {{num|16084}}
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 6
| 7
| 16
| 258
| {{num|827901}}
| {{num|18713}}
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| 4
| 10
| 124
| {{num|352811}}
| {{num|16722}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская акруга|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 13
| 17
| 215
| {{num|879656}}
| {{num|21669}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 2
| 4
| 9
| 110
| {{num|374176}}
| {{num|10864}}
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''53'''
| '''101'''
| '''1419'''
| '''{{num|4983240}}'''
| '''{{num|126792}}'''
|}

== Адміністрацыйны падзел у 1930-я ==

=== Адмова ад эканамічнага раянавання ===
==== Ліквідацыя акруг (1930) ====

З 1930-х гадоў пачаўся адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}.

Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавалі ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прынялі пастановы «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якімі усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}.

Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго некалькі дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прыняў пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася запоўніць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}.

Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набылі выключна адміністрацыйны характар і сталі інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак стала эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час ставіў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і мелі дэфіцыт бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць ва УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў&lt;ref&gt;{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}.

==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ====

У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]] як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялікія плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}.

У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, да складу якіх далучылі тэрыторыі скасаваных [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за цяжасцей кіравання пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}.

==== Стварэнне памежных акруг (1935) ====

Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі адчувацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Балаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элемента», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}.

У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Акруга
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гор.|гарады}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лепельская акруга|Лепельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Лепель]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 4
| 60
| {{N/a}}
| 5,6
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мазырская акруга|Мазырская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 3
| {{невядома|—}}
| 3
| 9
| 128
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая акруга|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| 74
| {{N/a}}
| 7,3
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Слуцк]]
| 1
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 6
| 86
| {{N/a}}
| 7,2
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ''у падпарадкаванні ЦВК''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 23
| 3
| 11
| 64
| 1123
| {{N/a}}
| 90,9
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''29'''
| '''3'''
| '''14'''
| '''88'''
| '''1471'''
| {{N/a}}
| '''126,8'''
|}

=== Згортванне каранізацыі ===

У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}.

Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое, што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}&lt;/ref&gt;.

Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачаўся працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку таго года [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}.

Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі&lt;ref&gt;{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России  | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}.

=== Увядзенне абласнога падзелу (1938) ===

У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}.

15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]&lt;ref&gt;[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]&lt;/ref&gt;. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}.

Акрамя ўвядзення абласнога падзелу была зменена класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскія пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}&lt;/ref&gt;}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 4
| 22
| 20
| 317
| {{num|1281238}}
| 27,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 9
| 14
| 240
| {{num|908449}}
| 16,3
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 9
| 13
| 21
| 363
| {{num|1401020}}
| 28,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 2
| 21
| 20
| 285
| {{num|1305937}}
| 27,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 17
| 15
| 215
| {{num|672350}}
| 25,6
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''11'''
| '''21'''
| '''82'''
| '''90'''
| '''1420'''
| '''{{num|5568994}}'''
| '''126,8'''
|}

== Падчас Другой сусветнай вайны ==

=== Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР ===
{{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}}
[[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]]
У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторыі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваная часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact  |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status =  |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}&lt;/ref&gt;]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}&lt;/ref&gt;. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Адначасова шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна&lt;ref&gt;{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}&lt;/ref&gt;}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}.

Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, накіравала ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}.

Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}&lt;/ref&gt;, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}&lt;/ref&gt;.

14 лістапада 1939 года па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР пачалася работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}.

За аснову новага падзелу была пакладзена ранейшая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет (1919—1939)|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}.

Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш за 1000 км², а ў 24 % раёнаў пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}.

15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}.

У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года  дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы&lt;ref&gt;{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&amp;gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}&lt;/ref&gt;}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}.

У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}}
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 2
| 7
| 15
| 26
| {{невядома|—}}
| 375
| 1184,4
| 23,3
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Беласток]]
| 3
| 10
| 26
| 23
| 3
| 334
| 1368,8
| 20,9
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 7
| 10
| 18
| {{невядома|—}}
| 234
| 790,4
| 17,2
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вілейская вобласць|Вілейская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Вілейка]]
| 1
| 8
| 9
| 20
| {{невядома|—}}
| 304
| 938,3
| 20,7
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 19
| 20
| 3
| 309
| 1293,0
| 28,3
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 235
| 971,1
| 15,8
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 10
| 11
| 21
| {{невядома|—}}
| 359
| 1402,1
| 28,9
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 3
| 3
| 16
| 21
| 3
| 288
| 1347,2
| 28,3
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 11
| 17
| {{невядома|—}}
| 211
| 680,0
| 26,0
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 159
| 533,6
| 16,3
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''19'''
| '''59'''
| '''131'''
| '''192'''
| '''12'''
| '''2808'''
| '''10 454,9'''
| '''225,7'''
|}

=== Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) ===

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў&lt;ref name=&quot;БелЭн-ВОВ&quot;/&gt;.

У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== У пасляваенныя гады (1944—1948) ==

=== Рэарганізацыя абласцей (1944) ===

Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}.

Неабходнасць істотнага перагляду раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці належала [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкову]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе да складу [[РСФСР]]&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]&lt;ref&gt;{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}&lt;/ref&gt;. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}.

[[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Бабруйск]]
| 2
| 2
| 12
| 14
| {{невядома|—}}
| 191
| 654,9 &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}&lt;/ref&gt;
| 19,7
|-
| 2 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Баранавічы]]
| 1
| 6
| 8
| 15
| {{невядома|—}}
| 219
| {{N/a}}
| 13,7
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 1
| 5
| 8
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 13,5
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 2
| 4
| 17
| 14
| 3
| 221
| {{N/a}}
| 19,6
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 2
| 4
| 8
| 15
| 3
| 236
| {{N/a}}
| 15,8
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 1
| 13
| 15
| {{невядома|—}}
| 211
| {{N/a}}
| 13,0
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 1
| 10
| 4
| 16
| {{невядома|—}}
| 279
| {{N/a}}
| 20,7
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 4
| 6
| 14
| {{невядома|—}}
| 222
| {{N/a}}
| 14,8
|-
| 9
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 2
| 13
| 15
| 3
| 201
| {{N/a}}
| 20,8
|-
| 10
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Палеская вобласць|Палеская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мазыр]]
| 1
| 2
| 9
| 14
| {{невядома|—}}
| 184
| {{N/a}}
| 21,7
|-
| 11
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пінская вобласць|Пінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Пінск]]
| 1
| 3
| 6
| 11
| {{невядома|—}}
| 160
| {{N/a}}
| 16,3
|-
| 12
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Полацкая вобласць|Полацкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Полацк]]
| 1
| 5
| 6
| 15
| {{невядома|—}}
| 218
| 394,6 &lt;small&gt;(1947)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}&lt;/ref&gt;
| 18,0
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''18'''
| '''48'''
| '''110'''
| '''172'''
| '''9'''
| '''2526'''
| '''7709,0''' &lt;small&gt;(1950)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;белстат&quot;/&gt;
| '''207,6'''
|}

=== Перанос адміністрацыйных цэнтраў ===

З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] абураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}.

Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна такімі не лічыліся{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}.

=== Адмова ад палітыкі разбуйнення ===

У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён (БССР)|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, называлася тое, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}.

Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}.

== Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою ==

Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем павысіць кваліфікацыю кіруючага апарату шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную палітыку]]. Для дасягнення гэтых мэтаў у сферы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачалася новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

=== Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 ===

Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідаваных абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}.

З 1947 года таксама пачалося планаванне ўзбуйнення [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Для пераадолення гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе было зноў узнята пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдаў сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}.

[[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]]

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955&lt;ref&gt;{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br /&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br /&gt; тыс. чал.&lt;ref name=&quot;белстат&quot;&gt;{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br /&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 3
| 9
| 13
| 29
| {{невядома|—}}
| 290
| 1 142,0
| 33,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 3
| 5
| 16
| 23
| 3
| 246
| 1 243,3
| 28,5
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 3
| 6
| 20
| 31
| 3
| 348
| 1 284,6
| 40,6
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 2
| 3
| 18
| 23
| {{невядома|—}}
| 240
| 1 102,8
| 19,4
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 2
| 11
| 8
| 20
| {{невядома|—}}
| 242
| 1 133,0
| 26,9
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Маладзечна]]
| 2
| 8
| 6
| 23
| {{невядома|—}}
| 261
| {{N/a}}
| 23,7
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 401,7
| {{N/a}}
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 2
| 6
| 20
| 26
| {{невядома|—}}
| 296
| 1 449,8
| 34,8
|-
|
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''17'''
| '''48'''
| '''101'''
| '''175'''
| '''11'''
| '''1923'''
| '''7757,2'''
| '''207,6'''
|}

Напрыканцы 1955 года пачалося абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}.

На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

Дадаткова ў 1961 годзе быў ліквідаваны [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}.

=== Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 ===

У канцы 1950-х гадоў адбылося адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знайшло адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Дзеля ажыццяўлення гэтай рэформы тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года для рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, што з’яўляліся міжраённымі органамі, якім падпарадкоўваліся па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла іх якіх-небудзь эканамічных функцый і надало раёнам выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}.

Для здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі сувязямі паміж раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было скарачэнне кіруючага апарату і адпаведна выдаткаў на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да такога радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}.

Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}.

Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады партыйнае кіраўніцтва, крытыкуючы ягоны «валюнтарызм і суб’ектывізм», афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

30 ліпеня 1966 года адбылася апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сеткі: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;160px&quot; caption=&quot;Змены ў сетцы раёнаў у 1962—1989&quot;&gt;
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1962 (be).svg |Адміністрацыйны падзел БССР пасля ўзбуйнення раёнаў у снежні 1962
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1965 (be).svg |…і пасля яго частковага скасавання ў 1965
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1966 (be).svg |Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1987
 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1989 (be).svg |Утварэнне Дрыбінскага раёна ў 1989
&lt;/gallery&gt;

{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;&quot;
|+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1965&lt;ref&gt;{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на январь 1965 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Известия Советов депутатов трудящихся СССР им. И. И. Скворцова-Степанова | год = 1965 | старонкі = 329—348 | старонак = 703 | тыраж  = 153000}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Вобласць
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|Адм.|административный}} центр
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Гарадоў
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Раёнаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Сель- &lt;br&gt; саветаў
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Насельніцтва, &lt;br&gt; тыс. чал.
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:90%&quot; | Плошча, &lt;br&gt; тыс. км²
|-
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|сел.|сельскіх}}
! style=&quot;font-size:90%&quot; | {{Comment|гар.|гарадскіх}}
|-
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Брэст]]
| 5
| 7
| 17
| 14
| {{невядома|—}}
| 232
| 1222
| 32,7
|-
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Віцебская вобласць|Віцебская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Віцебск]]
| 5
| 10
| 25
| 18
| 3
| 253
| 1311
| 40,1
|-
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гомельская вобласць|Гомельская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гомель]]
| 7
| 3
| 24
| 18
| 3
| 314
| 1446
| 40,4
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Гродна]]
| 5
| 4
| 23
| 15
| {{невядома|—}}
| 232
| 1102
| 25,2
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Магілёў]]
| 4
| 9
| 10
| 16
| 2
| 180
| 1195
| 28,7
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| {{невядома|—}}
| 1
| {{невядома|—}}
| 5
| {{невядома|—}}
| 688
| {{N/a}}
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінская вобласць|Мінская]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | г. [[Мінск]]
| 6
| 8
| 25
| 19
| {{невядома|—}}
| 310
| 1504
| 40,5
|-
| 
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''Усяго'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; | '''г. [[Мінск]]'''
| '''32'''
| '''41'''
| '''125'''
| '''100'''
| '''13'''
| '''1521'''
| '''8455'''
| '''207,6'''
|}

=== Познесавецкі перыяд (1966—1991) ===

З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будаўніцтвам буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}.

Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}.

== Сучаснасць ==

З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Круглашов А. Н., Коцкая Ю. В. | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Інстытут Еўропы [[Расійская акадэмія навук|РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127{{sfn|Кучиц|2023}}.

Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}.

У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці&lt;ref&gt;{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/  |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}&lt;/ref&gt;. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе&lt;ref&gt;{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
; Каментарыі
{{notelist}}

; Крыніцы
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
; Кнігі і манаграфіі
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}}
* {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}}
* {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}}

; Навуковыя публікацыі
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}}
* {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып  = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}}

; Дадатковая літаратура
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}}
* {{Крыніцы/БелЭн|18-2|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|{{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|724—729}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Кучиц Т. Г |url = https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |title = Административно-территориальное устройство |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] &lt;small&gt;[эл. рэсурс]&lt;/small&gt; |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20250421111649/https://belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=405 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучиц}}
* {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-05-17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-05-03}}

{{Адміністрацыйны падзел Беларусі}}
{{БССР}}

[[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Беларусі]]
[[Катэгорыя:Змяненне тэрыторыі Беларусі]]</text>
      <sha1>53nn8q0negko9k3ksbvoqy31ovgtuej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мінскі іпадром</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815276</id>
    <revision>
      <id>5204552</id>
      <timestamp>2026-09-23T23:07:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Мінскі іпадром імя Будзённага''' — былы [[іпадром]] у [[Кашары (гістарычная мясцовасць)|Кашарскім прадмесці]] [[Мінск]]а. Быў пабудаваны ў 1925 годзе і названы ў гонар [[Сямён Будзённы|Сямёна Будзённага]]. Пасля Вялікай Айчыннай вайны паступова прыходзіў у за...»</comment>
      <origin>5204552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3465" sha1="2yy3xgudz9ysyfs6nr6phxippcrxfg1" xml:space="preserve">'''Мінскі іпадром імя Будзённага''' — былы [[іпадром]] у [[Кашары (гістарычная мясцовасць)|Кашарскім прадмесці]] [[Мінск]]а. Быў пабудаваны ў 1925 годзе і названы ў гонар [[Сямён Будзённы|Сямёна Будзённага]]. Пасля Вялікай Айчыннай вайны паступова прыходзіў у заняпад. У 1957 годзе на месцы іпадрома быў закладзены [[парк імя 40-годдзя Кастрычніка]].

== Гісторыя ==
Мінскі іпадром быў пабудаваны па прапанове камітэта выпрабавання коней пры [[Народны камісарыят земляробства БССР|Народным камісарыяце земляробства]] для трэніровак кавалерыстаў і навуковай селекцыі коней.&lt;ref&gt;{{cite web|author = Сергей Кирик|date = 2021-05-23|url = https://1prof.by/news/stil-zhizni/minskij-ippodrom-bega-i-skachki-nashej-istorii/|title = Минский ипподром. Бега и скачки нашей истории|publisher = 1prof.by|access-date = 2026-09-23|language = ru }}&lt;/ref&gt; Назву атрымаў у гонар камандарма Першай коннай арміі [[Сямён Будзённы|Сямёна Будзённага]]. 

Адкрыццё іпадрома адбылося 30 мая 1925 года. Ён выкарыстоўваўся як месца адпачынку гараджан, на скачках дзейнічаў таталізатар. Таксама на іпадроме ладзіліся спартыўныя мерапрыемствы, канцэрты, выстаўкі.

15 мая 1934 года на Мінскім іпадроме прайшлі вялікія спаборніцтвы, на якіх прысутнічаў сам Сямён Будзённы.

16 ліпеня 1944 года ў вызваленым горадзе на тэрыторыі іпадрома адбыўся мітынг. У ім удзельнічалі месцічы, партызаны, дэлегацыі ваяроў Чырвонай арміі на чале з камандуючым 3–м Беларускім фронтам [[Іван Чарняхоўскі|Іванам Чарняхоўскім]]. На мітынгу выступіў 1-ы сакратар ЦК КП(б)Б [[Панцеляймон Панамарэнка]]. Затым адбыўся гістарычны [[партызанскі парад]] з колькасцю ўдзельнікаў звыш 30 тысяч. Падзея транслявалася па радыё, здымалася на кінастужку.

30 студзеня 1946 года на тэрыторыі іпадрома адбылося пакаранне смерцю [[Мінскі працэс 1946 года|асуджаных нацысцкіх ваенных злачынцаў]]. Паступова пасля вайны іпадром прыходзіў у заняпад, у 1957 годзе на яго месцы быў створаны парк імя 40-годдзя Кастрычніка.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

[[Катэгорыя:Іпадромы]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]]</text>
      <sha1>2yy3xgudz9ysyfs6nr6phxippcrxfg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Іпадромы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815277</id>
    <revision>
      <id>5204553</id>
      <timestamp>2026-09-23T23:12:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Catmain|Іпадром}}  [[Катэгорыя:Спартыўныя збудаванні]] [[Катэгорыя:Конны спорт]] [[Катэгорыя:Конегадоўля]]»</comment>
      <origin>5204553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="183" sha1="gywq39pvcttk0yurz2vz4s0i2koii9r" xml:space="preserve">{{Catmain|Іпадром}}

[[Катэгорыя:Спартыўныя збудаванні]]
[[Катэгорыя:Конны спорт]]
[[Катэгорыя:Конегадоўля]]</text>
      <sha1>gywq39pvcttk0yurz2vz4s0i2koii9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815278</id>
    <redirect title="Брыджтаўн (аэрапорт)" />
    <revision>
      <id>5204565</id>
      <timestamp>2026-09-24T00:29:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <comment>старонка-перасылка</comment>
      <origin>5204565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="eu04xjplrasz5jha8e0za74yyw38j98" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Брыджтаўн (аэрапорт)]]</text>
      <sha1>eu04xjplrasz5jha8e0za74yyw38j98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ПЗРК</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815279</id>
    <redirect title="Пераносны зенітна-ракетны комплекс" />
    <revision>
      <id>5204574</id>
      <timestamp>2026-09-24T03:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Пераносны зенітна-ракетны комплекс]]</comment>
      <origin>5204574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="4qotnwi25ia7s80jxpb8sexsjtjkl9u" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Пераносны зенітна-ракетны комплекс]]</text>
      <sha1>4qotnwi25ia7s80jxpb8sexsjtjkl9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сямібаяршчына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815280</id>
    <revision>
      <id>5204603</id>
      <timestamp>2026-09-24T10:08:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1277787305|Seven Boyars]]»</comment>
      <origin>5204603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4929" sha1="il92smlp054t5eyjssgy5kzudfv5wdy" xml:space="preserve">
'''Сямібаяршчына'''  - умоўная, спрошчаная у гістарыяграфіі назва групы вышэйшай маскоўскай  арстакратыі, якая  зрынула [[Цар|цара]] [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] 27 чэрвеня / 17 ліпеня 1610 г. пасля таго, як яго войскі прайгралі Клушынскую бітву падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў]]. Пасля перамоваў пагадзілася на ўваход войскаў С. Жалкеўскага ў Маскву , далучыўшы іх да гарнізона і сваіх сілаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Dunning, Chester S. L. (2001). Russia's First Civil War: The Time of Troubles and the Founding of the Romanov Dynasty. University Park, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press. p. 411. ISBN 978-0-271-02074-7}}&lt;/ref&gt;. Перадалі маскоўскія царскія сімвалы і прызналі сваім гаспадаром і вялікім князем маскоўскім Уладзіслава Жыгімонтавіча Вазу. Ад яго імя, як абсалютна легальны і прызнаны большай часткай тэрыторый ўрад - афіцыйна кіравалі ў Маскоўскай дзяржаве 1610 - 1613 г.

Пярэднюю лаву маскоўскай Баярскай думы якая зрабілася. Сямібаяршчынай, складалі старэйшыны маскоўскіх баярскіх родаў:  князі Фёдар Мсціслаўскі (кіраўнік ураду), Іван [[Варатынскія|Варатынскі]], Іван Трубяцкі, Андрэй Галіцын, Барыс Лыкаў Абаленскі, а таксама [[баяры]] [[Іван Мікіціч Раманаў|Іван Раманаў]] і Фёдар Шарамецьеў . З-за хваляванняў і рабавання усімі ўзброеннымі бакамі простага насельніцтва падчас [[Смутны час|Смутнага часу]] з 1598 па 1613 год В. Шуйскі (1606–1610 ) ніколі не быў вельмі папулярным і не мог эфектыўна кіраваць па-за межамі самой сталіцы. Сямёра скінулі яго з пасада, і ён быў гвалтоўна пастрыжаны ў манахі ў Чудаўскім манастыры [[Маскоўскі Крэмль|Крамля]]. Пазней [[Станіслаў Жалкеўскі]] вывез Шуйскага ў Польшчу, дзе той памёр у [[Гастынін|Гостыніне]] каля Варшавы ў 1612 годзе.

27 жніўня 1610 г. Сямёра баярскіх родаў пагадзілася прызнаць [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]], старэйшага сына караля Польшчы [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], царом і вялікім князем [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы.]] Польска-літоўскія роты ўвайшлі ў горад 1 кастрычніка/ 21 верасня.  Сямібаяршчнына прызнала  улада працягвалася да таго часу, пакуль гарнізон Рэчы Паспалітай не быў выгнаны з Масквы народным рухам на чале з Кузьмай Мініным і князямі [[Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі|Дзмітрыем Пажарскім]] і Дзмітрыем Трубяцкім у 1612 годзе. Адбіваючыся ад канкурэнтаў да апошняга разам з войскамі Рэчы Паспалітай, камендант М. Струсь Крамля выпусціў маскоўскіх баяр уключна з будучым царом, [[Міхаіл Фёдаравіч|Міхаілам Раманавым]] за дзень да ўласнай капітауляцыі.

Большасць удзельнікаў Сямібаяршчыны і ўлўельнікаў абароны Масквы ад сілаў другога паспалітага рушання захавалі  свае жыцце і сацыяльныя пазіцыі пры Раманавых.

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:Смутны час]]
[[Катэгорыя:Баяры]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>il92smlp054t5eyjssgy5kzudfv5wdy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204608</id>
      <parentid>5204603</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5204608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6165" sha1="52gn2shpb4gmg7h5ocmogctj1kmlw5p" xml:space="preserve">
'''Сямібаяршчына'''  - умоўная, спрошчаная у гістарыяграфіі назва групы вышэйшай маскоўскай  арстакратыі, якая  зрынула [[Цар|цара]] [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] 27 чэрвеня / 17 ліпеня 1610 г. пасля таго, як яго войскі прайгралі [[Клушынская бітва|Клушынскую бітву]] падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў]].&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20260519172442/https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/3547534|загаловак=«Семибоярщина» : [арх. 18 октября 2022] // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017}}&lt;/ref&gt; Пасля перамоваў дума пагадзілася на ўваход войскаў С. Жалкеўскага ў Маскву, далучыўшы іх да гарнізона і сваіх сілаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Dunning, Chester S. L. (2001). Russia's First Civil War: The Time of Troubles and the Founding of the Romanov Dynasty. University Park, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press. p. 411. ISBN 978-0-271-02074-7}}&lt;/ref&gt;. Яны перадалі маскоўскія царскія сімвалы і прызналі сваім гаспадаром і вялікім князем маскоўскім Уладзіслава Жыгімонтавіча Вазу. Ад яго імя, як абсалютна легальны ўрад (пачаткова прызнаныя на большай частцы тэрыторый) афіцыйна кіравалі ў Маскоўскай дзяржаве 1610 - 1613 г.&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://inslav.ru/images/stories/pdf/2005_Flor'a_Pol'sko_litovskaja_intervencija_v_Rossii_i_russkoe_obschestvo.pdf|загаловак=Флоря Б. Н. Польско-литовская интервенция в России и русское общество / Институт славяноведения РАН. — М.: Индрик, 2005. — 416 с. ISBN 5-85759-303-4.}}&lt;/ref&gt;

Пярэднюю лаву маскоўскай Баярскай думы якая зрабілася. Сямібаяршчынай, складалі старэйшыны маскоўскіх баярскіх родаў:  князі [[Фёдар Мсціслаўскі]] (кіраўнік ураду, старэйшы з маскоўскіх [[Гедзімінавічы|Гедымінавічаў]]), Іван [[Варатынскія|Варатынскі]] (старэйшы з чарнігаўскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]), Іван Трубяцкі (Гедымінавіч), Андрэй Галіцын (Гедымінавіч), Барыс Лыкаў Абаленскі (падмаскоўскія чарнігаўскія Рурыкавічы), а таксама [[баяры]] [[Іван Мікіціч Раманаў|Іван Раманаў]] і Фёдар Шарамецьеў . З-за хваляванняў і рабавання усімі ўзброеннымі бакамі простага насельніцтва падчас [[Смутны час|Смутнага часу]] з 1598 па 1613 год В. Шуйскі (1606–1610 ) ніколі не быў вельмі папулярным і не мог эфектыўна кіраваць па-за межамі самой сталіцы. Сямёра скінулі яго з пасада, і ён быў гвалтоўна пастрыжаны ў манахі ў Чудаўскім манастыры [[Маскоўскі Крэмль|Крамля]]. Пазней [[Станіслаў Жалкеўскі]] вывез Шуйскага ў Польшчу, дзе той памёр у [[Гастынін|Гостыніне]] каля Варшавы ў 1612 годзе.

27 жніўня 1610 г. Сямёра баярскіх родаў пагадзілася прызнаць [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]], старэйшага сына караля Польшчы [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], царом і вялікім князем [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы.]] Польска-літоўскія роты ўвайшлі ў горад 1 кастрычніка/ 21 верасня.  Сямібаяршчнына прызнала  улада працягвалася да таго часу, пакуль гарнізон Рэчы Паспалітай не быў выгнаны з Масквы народным рухам на чале з Кузьмай Мініным і князямі [[Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі|Дзмітрыем Пажарскім]] і Дзмітрыем Трубяцкім у 1612 годзе. Адбіваючыся ад канкурэнтаў да апошняга разам з войскамі Рэчы Паспалітай, камендант М. Струсь Крамля выпусціў маскоўскіх баяр уключна з будучым царом, [[Міхаіл Фёдаравіч|Міхаілам Раманавым]] за дзень да ўласнай капітауляцыі.

Большасць удзельнікаў Сямібаяршчыны і ўлўельнікаў абароны Масквы ад сілаў другога паспалітага рушання захавалі  свае жыцце і сацыяльныя пазіцыі пры Раманавых.

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:Смутны час]]
[[Катэгорыя:Баяры]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>52gn2shpb4gmg7h5ocmogctj1kmlw5p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204610</id>
      <parentid>5204608</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:32:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5204610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6510" sha1="4udrymxnl9xgxz4drj4ndudrgma3vsk" xml:space="preserve">
'''Сямібаяршчына'''  - умоўная ([https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B_(%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B2-%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9) уведзеная з 1831 г].) назва групы вышэйшай маскоўскай  арстакратыі, якая  зрынула [[Цар|цара]] [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] 27 чэрвеня / 17 ліпеня 1610 г. пасля таго, як яго войскі прайгралі [[Клушынская бітва|Клушынскую бітву]] падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў]].&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20260519172442/https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/3547534|загаловак=«Семибоярщина» : [арх. 18 октября 2022] // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017}}&lt;/ref&gt; Пасля перамоваў дума пагадзілася на ўваход войскаў [[Станіслаў Жалкеўскі|С. Жалкеўскага]] ў Маскву, далучыўшы іх да гарнізона і сваіх сілаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Dunning, Chester S. L. (2001). Russia's First Civil War: The Time of Troubles and the Founding of the Romanov Dynasty. University Park, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press. p. 411. ISBN 978-0-271-02074-7}}&lt;/ref&gt;. Дэлегацыя ад Думы перадала маскоўскія царскія сімвалы, маскоўскія баяры і насельніцтва прысягнулі і прызналі сваім гаспадаром і вялікім князем маскоўскім [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Жыгімонтавіча Вазу]]. Ад яго імя, як абсалютна легальны ўрад (пачаткова прызнаныя на большай частцы тэрыторый) афіцыйна кіравалі ў Маскоўскай дзяржаве 1610 - 1613 г.&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://inslav.ru/images/stories/pdf/2005_Flor'a_Pol'sko_litovskaja_intervencija_v_Rossii_i_russkoe_obschestvo.pdf|загаловак=Флоря Б. Н. Польско-литовская интервенция в России и русское общество / Институт славяноведения РАН. — М.: Индрик, 2005. — 416 с. ISBN 5-85759-303-4.}}&lt;/ref&gt;

Пярэднюю лаву маскоўскай Баярскай думы якая зрабілася. Сямібаяршчынай, складалі старэйшыны маскоўскіх баярскіх родаў:  князі [[Фёдар Мсціслаўскі]] (кіраўнік ураду, старэйшы з маскоўскіх [[Гедзімінавічы|Гедымінавічаў]]), Іван [[Варатынскія|Варатынскі]] (старэйшы з чарнігаўскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]), Іван Трубяцкі (Гедымінавіч), Андрэй Галіцын (Гедымінавіч), Барыс Лыкаў Абаленскі (падмаскоўскія чарнігаўскія Рурыкавічы), а таксама [[баяры]] [[Іван Мікіціч Раманаў|Іван Раманаў]] і Фёдар Шарамецьеў . З-за хваляванняў і рабавання усімі ўзброеннымі бакамі простага насельніцтва падчас [[Смутны час|Смутнага часу]] з 1598 па 1613 год В. Шуйскі (1606–1610 ) ніколі не быў вельмі папулярным і не мог эфектыўна кіраваць па-за межамі самой сталіцы. Сямёра скінулі яго з пасада, і ён быў гвалтоўна пастрыжаны ў манахі ў Чудаўскім манастыры [[Маскоўскі Крэмль|Крамля]]. Пазней [[Станіслаў Жалкеўскі]] вывез Шуйскага ў Польшчу, дзе той памёр у [[Гастынін|Гостыніне]] каля Варшавы ў 1612 годзе.

27 жніўня 1610 г. Сямёра баярскіх родаў пагадзілася прызнаць [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]], старэйшага сына караля Польшчы [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], царом і вялікім князем [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы.]] Польска-літоўскія роты ўвайшлі ў горад 1 кастрычніка/ 21 верасня.  Сямібаяршчнына прызнала  улада працягвалася да таго часу, пакуль гарнізон Рэчы Паспалітай не быў выгнаны з Масквы народным рухам на чале з Кузьмай Мініным і князямі [[Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі|Дзмітрыем Пажарскім]] і Дзмітрыем Трубяцкім у 1612 годзе. Адбіваючыся ад канкурэнтаў да апошняга разам з войскамі Рэчы Паспалітай, камендант Крамля М. Струсь выпусціў маскоўскіх баяр уключна з будучым царом, [[Міхаіл Фёдаравіч|Міхаілам Раманавым]] за дзень да ўласнай капітауляцыі.

Большасць удзельнікаў Сямібаяршчыны і ўлўельнікаў абароны Масквы ад сілаў другога паспалітага рушання захавалі  свае жыцце і сацыяльныя пазіцыі пры Раманавых.

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:Смутны час]]
[[Катэгорыя:Баяры]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>4udrymxnl9xgxz4drj4ndudrgma3vsk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204612</id>
      <parentid>5204610</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5204612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8896" sha1="c4jrq3veea6u5ftlodeodnlc45n06b3" xml:space="preserve">
'''Сямібаяршчына'''  - умоўная ([https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B_(%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B2-%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9) уведзеная з 1831 г].) назва групы вышэйшай маскоўскай  арстакратыі, якая  зрынула [[Цар|цара]] [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] 27 чэрвеня / 17 ліпеня 1610 г. пасля таго, як яго войскі прайгралі [[Клушынская бітва|Клушынскую бітву]] падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў]].&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20260519172442/https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/3547534|загаловак=«Семибоярщина» : [арх. 18 октября 2022] // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017}}&lt;/ref&gt; Пасля перамоваў дума пагадзілася на ўваход войскаў [[Станіслаў Жалкеўскі|С. Жалкеўскага]] ў Маскву, далучыўшы іх да гарнізона і сваіх сілаў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Dunning, Chester S. L. (2001). Russia's First Civil War: The Time of Troubles and the Founding of the Romanov Dynasty. University Park, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press. p. 411. ISBN 978-0-271-02074-7}}&lt;/ref&gt;. Дэлегацыя ад Думы перадала маскоўскія царскія сімвалы, маскоўскія баяры і насельніцтва прысягнулі і прызналі сваім гаспадаром і вялікім князем маскоўскім [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Жыгімонтавіча Вазу]]. Ад яго імя, як абсалютна легальны ўрад (пачаткова прызнаныя на большай частцы тэрыторый) афіцыйна кіравалі ў Маскоўскай дзяржаве 1610 - 1613 г.&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://inslav.ru/images/stories/pdf/2005_Flor'a_Pol'sko_litovskaja_intervencija_v_Rossii_i_russkoe_obschestvo.pdf|загаловак=Флоря Б. Н. Польско-литовская интервенция в России и русское общество / Институт славяноведения РАН. — М.: Индрик, 2005. — 416 с. ISBN 5-85759-303-4.}}&lt;/ref&gt;

Пярэднюю лаву маскоўскай Баярскай думы якая зрабілася. Сямібаяршчынай, складалі старэйшыны маскоўскіх баярскіх родаў:  князі [[Фёдар Мсціслаўскі]] (кіраўнік ураду, старэйшы з маскоўскіх [[Гедзімінавічы|Гедымінавічаў]]), Іван [[Варатынскія|Варатынскі]] (старэйшы з чарнігаўскіх [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]), Іван Трубяцкі (Гедымінавіч), Андрэй Галіцын (Гедымінавіч), Барыс Лыкаў Абаленскі (падмаскоўскія чарнігаўскія Рурыкавічы), а таксама [[баяры]] [[Іван Мікіціч Раманаў|Іван Раманаў]] і Фёдар Шарамецьеў . З-за хваляванняў і рабавання усімі ўзброеннымі бакамі простага насельніцтва падчас [[Смутны час|Смутнага часу]] з 1598 па 1613 год В. Шуйскі (1606–1610 ) ніколі не быў вельмі папулярным і не мог эфектыўна кіраваць па-за межамі самой сталіцы. Сямёра скінулі яго з пасада, і ён быў гвалтоўна пастрыжаны ў манахі ў Чудаўскім манастыры [[Маскоўскі Крэмль|Крамля]]. Пазней [[Станіслаў Жалкеўскі]] вывез Шуйскага ў Польшчу, дзе той памёр у [[Гастынін|Гостыніне]] каля Варшавы ў 1612 годзе.

Спрабуючы атагнаць ад Масквы іншага прэтэндэнта, [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя ІІ]]&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/145484387/%D0%A3%D0%94%D0%97%D0%95%D0%9B_%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D_%D0%92%D0%AF%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%9D%D0%AF%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%8E_%D0%92%D0%90%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF%D0%A5_%D0%A0%D0%AD%D0%A7%D0%AB_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%9D%D0%90_%D0%A2%D0%AD%D0%A0%D0%AB%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%AB%D0%86_%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99_%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%92%D0%AB_1609_1613_%D0%93%D0%93|загаловак=Якубаў В. У. Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608—1610 г. // Przegąd Środkowo-Wschodni.- № 9, Warszawa, 2024. — s. 9-49}}&lt;/ref&gt;, 27 жніўня 1610 г. кіраўнікі  сямі баярскіх родаў пагадзілася прызнаць [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]], старэйшага сына караля Польшчы [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], царом і вялікім князем [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы.]] Польска-літоўскія роты ўвайшлі ў горад 1 кастрычніка/ 21 верасня.  Сямібаяршчнына прызнала  уладу каралевіча Рэчы Паспалітай і яе прадстаўніцтва, яго ўлады над Маскоўскай дзяржавай, працягвалася да таго часу, пакуль гарнізон Рэчы Паспалітай не быў выгнаны з Масквы народным рухам на чале з Кузьмай Мініным і князямі [[Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі|Дзмітрыем Пажарскім]] і Дзмітрыем Трубяцкім у 1612 годзе. Адбіваючыся ад канкурэнтаў да апошняга разам з войскамі Рэчы Паспалітай, яны выйшлі з абложанага Крамля, уключна з будучым царом [[Міхаіл Фёдаравіч|Міхаілам Раманавым]], за дзень да капітауляцыі літоўска-кароннай часткі гарнізона&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/145484387/%D0%A3%D0%94%D0%97%D0%95%D0%9B_%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D_%D0%92%D0%AF%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%9D%D0%AF%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%8E_%D0%92%D0%90%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF%D0%A5_%D0%A0%D0%AD%D0%A7%D0%AB_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%9D%D0%90_%D0%A2%D0%AD%D0%A0%D0%AB%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%AB%D0%86_%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99_%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%92%D0%AB_1609_1613_%D0%93%D0%93|аўтар=Якубаў В.У.|загаловак=УДЗЕЛ ГРАМАДЗЯН ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА Ў ВАЕННЫХ КАМПАНІЯХ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ НА ТЭРЫТОРЫІ МАСКОЎСКАЙ ДЗЯРЖАВЫ 1609–1613 ГГ //  Intercultural Studies of Central and Eastern Europe Volume: 18, 2025, s.3-40|выданне=}}&lt;/ref&gt;.

Большасць удзельнікаў Сямібаяршчыны і маскоўскіх ўдзеельнікаў абароны Масквы ад сілаў другога маскоўскага паспалітага рушання захавалі свае жыцце і сацыяльныя пазіцыі пры Раманавых.

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:Смутны час]]
[[Катэгорыя:Баяры]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>c4jrq3veea6u5ftlodeodnlc45n06b3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ападкамер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815281</id>
    <revision>
      <id>5204613</id>
      <timestamp>2026-09-24T10:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Файл:Rain Gauge crop-DSC 0003w.jpg|thumb|Ападкамер]] '''Ападкамер''' — прылада для вымярэння колькасці і інтэнсіўнасці [[ападкі|ападкаў]]. Уяўляе сабой дажджамернае вядро прыёмнай плошчай 200 см² з ахоўнай планкавай агароджай. Устанаўліваецца на вышыні 2 м над зямлёй. На...»</comment>
      <origin>5204613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="960" sha1="mxw4fdcu7kv1m1qeodjkqiwnllyzsv6" xml:space="preserve">[[Файл:Rain Gauge crop-DSC 0003w.jpg|thumb|Ападкамер]]
'''Ападкамер''' — прылада для вымярэння колькасці і інтэнсіўнасці [[ападкі|ападкаў]]. Уяўляе сабой дажджамернае вядро прыёмнай плошчай 200 см² з ахоўнай планкавай агароджай. Устанаўліваецца на вышыні 2 м над зямлёй. Назіранні вядуцца 2 разы ў суткі і пасля ападкаў. Выкарыстоўваюцца таксама сумарны ападкамер — цыліндр, у якім вада пакрываецца плёнкай тэхнічнага масла, каб пазбегнуць выпарэння, і ападкамер з [[тэрмастат]]амі (цвёрдыя ападкі пераводзіць у вадкія).
[[Катэгорыя:Метэаралогія]]</text>
      <sha1>mxw4fdcu7kv1m1qeodjkqiwnllyzsv6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204615</id>
      <parentid>5204613</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1043" sha1="hv1mtrc116thagt8m2vx795tvb5qk8e" xml:space="preserve">[[Файл:Rain Gauge crop-DSC 0003w.jpg|thumb|Ападкамер]]
'''Ападкамер''' — прылада для вымярэння колькасці і інтэнсіўнасці [[ападкі|ападкаў]]. Уяўляе сабой дажджамернае вядро прыёмнай плошчай 200 см² з ахоўнай планкавай агароджай. Устанаўліваецца на вышыні 2 м над зямлёй. Назіранні вядуцца 2 разы ў суткі і пасля ападкаў. Выкарыстоўваюцца таксама сумарны ападкамер — цыліндр, у якім вада пакрываецца плёнкай тэхнічнага масла, каб пазбегнуць выпарэння, і ападкамер з [[тэрмастат]]амі (цвёрдыя ападкі пераводзіць у вадкія).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Ападкамер|||}}
[[Катэгорыя:Метэаралогія]]</text>
      <sha1>hv1mtrc116thagt8m2vx795tvb5qk8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апалачскае плато</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815282</id>
    <revision>
      <id>5204617</id>
      <timestamp>2026-09-24T10:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Апалачскае плато''' — заходняе перадгорнае плато ў сістэме Паўднёвых Апалачаў, у [[ЗША]] (на поўдні называецца плато Камберленд). Даўжыня — каля 1500 км. Вышыня ад 500 м на З да 1500 м на паўночным усходзе, дзе Апалачскае плато набывае характар гор (Алеганы)....»</comment>
      <origin>5204617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="907" sha1="pygbsfn16y8k75k25mn58c4h8wqs1ro" xml:space="preserve">'''Апалачскае плато''' — заходняе перадгорнае плато ў сістэме Паўднёвых Апалачаў, у [[ЗША]] (на поўдні называецца плато Камберленд). Даўжыня — каля 1500 км. Вышыня ад 500 м на З да 1500 м на паўночным усходзе, дзе Апалачскае плато набывае характар гор (Алеганы). Складзена пераважна з [[вапнякі|вапнякоў]]. Глыбока расчлянёнае рэкамі сістэмы Агая. Пашыраны карставыя формы рэльефу (славутая [[Мамантава пячора]]). Буйныя радовішчы [[каменны вугаль|каменнага вугалю]]. Шыракалістыя лясы.

[[Катэгорыя:Плато ЗША]]</text>
      <sha1>pygbsfn16y8k75k25mn58c4h8wqs1ro</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204618</id>
      <parentid>5204617</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="974" sha1="6jo8wgaj9kytq5kujh9ciqvz029dpx9" xml:space="preserve">'''Апалачскае плато''' — заходняе перадгорнае плато ў сістэме Паўднёвых Апалачаў, у [[ЗША]] (на поўдні называецца плато Камберленд). Даўжыня — каля 1500 км. Вышыня ад 500 м на З да 1500 м на паўночным усходзе, дзе Апалачскае плато набывае характар гор (Алеганы). Складзена пераважна з [[вапняк]]оў. Глыбока расчлянёнае рэкамі сістэмы Агая. Пашыраны карставыя формы рэльефу (славутая [[Мамантава пячора]]). Буйныя радовішчы [[каменны вугаль|каменнага вугалю]]. Шыракалістыя лясы.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Ападкамер|||}}
[[Катэгорыя:Плато ЗША]]</text>
      <sha1>6jo8wgaj9kytq5kujh9ciqvz029dpx9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апалесцэнцыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815283</id>
    <revision>
      <id>5204621</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Апалесцэнцыя''' - 1) [[рассейванне святла]] калоіднай сістэмай. Інтэнсіўнасць рассеяння залежыць ад суадносін паміж памерамі часцінак і [[даўжыня хвалі|даўжынёй светлавой хвалі]]. Апалесцэнцыя назіраецца ў выглядзе конуса, які свеціцца на цёмным фоне, пр...»</comment>
      <origin>5204621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1408" sha1="3iubbiokv2i9puzxci6pqsxn5cvpq2b" xml:space="preserve">'''Апалесцэнцыя''' - 1) [[рассейванне святла]] калоіднай сістэмай. Інтэнсіўнасць рассеяння залежыць ад суадносін паміж памерамі часцінак і [[даўжыня хвалі|даўжынёй светлавой хвалі]]. Апалесцэнцыя назіраецца ў выглядзе конуса, які свеціцца на цёмным фоне, пры праходжанні святла праз калоідную сістэму, напрыклад табачны дым; крытычная апалесцэнцыя — у аптычна аднародных асяроддзях ва ўмовах фазавых пераходаў (памутненне раствораў палімераў каля крытычных тэмператур змешвання). 2) У [[мінералогія|мінералогіі]] аптычны эфект, найбольш выразны ў паўпразрыстай разнавіднасці мінералу [[апал]]. Выяўляецца як малочна-белае ці перламутравае святло, якое адлюстроўваецца ад апалу, [[месяцавы камень|месяцовага каменю]] і некаторых іншых мінералаў.

[[Катэгорыя:Аптычныя з’явы]]</text>
      <sha1>3iubbiokv2i9puzxci6pqsxn5cvpq2b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204622</id>
      <parentid>5204621</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1501" sha1="9gc0a0519rnpt7b3uzo2ge47oghcuum" xml:space="preserve">'''Апалесцэнцыя''' — 1) [[рассейванне святла]] калоіднай сістэмай. Інтэнсіўнасць рассеяння залежыць ад суадносін паміж памерамі часцінак і [[даўжыня хвалі|даўжынёй светлавой хвалі]]. Апалесцэнцыя назіраецца ў выглядзе конуса, які свеціцца на цёмным фоне, пры праходжанні святла праз калоідную сістэму, напрыклад табачны дым; крытычная апалесцэнцыя — у аптычна аднародных асяроддзях ва ўмовах фазавых пераходаў (памутненне раствораў палімераў каля крытычных тэмператур змешвання). 2) У [[мінералогія|мінералогіі]] аптычны эфект, найбольш выразны ў паўпразрыстай разнавіднасці мінералу [[апал]]. Выяўляецца як малочна-белае ці перламутравае святло, якое адлюстроўваецца ад апалу, [[месяцавы камень|месяцовага каменю]] і некаторых іншых мінералаў.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Апалесцэнцыя|||}}
[[Катэгорыя:Аптычныя з’явы]]</text>
      <sha1>9gc0a0519rnpt7b3uzo2ge47oghcuum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>(1862) Апалон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815284</id>
    <revision>
      <id>5204624</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:07:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''(1862) Апалон''' — малая планета. Дыяметр каля 1 км. Абарачаецца вакол [[Сонца]] па эліптычнай арбіце з перыядам 1,81 г. Адлегласць ад Сонца ў перыгеліі 0,645, у афеліі 2,327 а.а. Найменшая адлегласць ад [[планета Зямля|Зямлі]] 15 млн км. Адкрыта Карл Вільгельм Райнм...»</comment>
      <origin>5204624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="611" sha1="3phgl5s1mxep2j5tb9x3tzgu1nh6n9j" xml:space="preserve">'''(1862) Апалон''' — малая планета. Дыяметр каля 1 км. Абарачаецца вакол [[Сонца]] па эліптычнай арбіце з перыядам 1,81 г. Адлегласць ад Сонца ў перыгеліі 0,645, у афеліі 2,327 а.а. Найменшая адлегласць ад [[планета Зямля|Зямлі]] 15 млн км. Адкрыта [[Карл Вільгельм Райнмут|Карлам Вільгельмам ​Райнмутам]] (Германія, 1932).

[[Катэгорыя:Апалоны (астэроіды)]]</text>
      <sha1>3phgl5s1mxep2j5tb9x3tzgu1nh6n9j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204625</id>
      <parentid>5204624</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="680" sha1="qb1b3dlzy28bg7n42fjhdjj4wvpvksb" xml:space="preserve">{{Малая планета}}
'''(1862) Апалон''' — малая планета. Дыяметр каля 1 км. Абарачаецца вакол [[Сонца]] па эліптычнай арбіце з перыядам 1,81 г. Адлегласць ад Сонца ў перыгеліі 0,645, у афеліі 2,327 а.а. Найменшая адлегласць ад [[планета Зямля|Зямлі]] 15 млн км. Адкрыта [[Карл Вільгельм Райнмут|Карлам Вільгельмам ​Райнмутам]] (Германія, 1932).
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Апалоны (астэроіды)]]</text>
      <sha1>qb1b3dlzy28bg7n42fjhdjj4wvpvksb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204626</id>
      <parentid>5204625</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="797" sha1="jz68g17bbzuo8s9e1imoyizwaba8qhd" xml:space="preserve">{{Малая планета}}
'''(1862) Апалон''' — малая планета. Дыяметр каля 1 км. Абарачаецца вакол [[Сонца]] па эліптычнай арбіце з перыядам 1,81 г. Адлегласць ад Сонца ў [[перыгелій|перыгеліі]] 0,645, у [[афелій|афеліі]] 2,327 а.а. Найменшая адлегласць ад [[планета Зямля|Зямлі]] 15 млн км. Адкрыта [[Карл Вільгельм Райнмут|Карлам Вільгельмам ​Райнмутам]] (Германія, 1932).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Апалон|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Апалоны (астэроіды)]]</text>
      <sha1>jz68g17bbzuo8s9e1imoyizwaba8qhd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204627</id>
      <parentid>5204626</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="851" sha1="99t81dhfmam928amp67jb31vmrcmeez" xml:space="preserve">{{значэнні2|Апалон (значэнні)}}
{{Малая планета}}
'''(1862) Апалон''' — малая планета. Дыяметр каля 1 км. Абарачаецца вакол [[Сонца]] па эліптычнай арбіце з перыядам 1,81 г. Адлегласць ад Сонца ў [[перыгелій|перыгеліі]] 0,645, у [[афелій|афеліі]] 2,327 а.а. Найменшая адлегласць ад [[планета Зямля|Зямлі]] 15 млн км. Адкрыта [[Карл Вільгельм Райнмут|Карлам Вільгельмам ​Райнмутам]] (Германія, 1932).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Апалон|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Апалоны (астэроіды)]]</text>
      <sha1>99t81dhfmam928amp67jb31vmrcmeez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апалоній (скульптар з Афін)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815285</id>
    <revision>
      <id>5204630</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Апалоній з Афін''' - старажытнагрэчаскі [[скульптар]] 1 ст. да н.э. Паслядоўнік Лісіпа. Прадстаўнік натуралістычнага кірунку ў элінскім мастацтве. Аўтар скульптур «Бельведэрскі торс» і «Кулачны баец».»</comment>
      <origin>5204630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="364" sha1="reckfdrjme3ydtvdk6fkfuqyaxuj8xx" xml:space="preserve">'''Апалоній з Афін''' - старажытнагрэчаскі [[скульптар]] 1 ст. да н.э. Паслядоўнік Лісіпа. Прадстаўнік натуралістычнага кірунку ў элінскім мастацтве. Аўтар скульптур «Бельведэрскі торс» і «Кулачны баец».</text>
      <sha1>reckfdrjme3ydtvdk6fkfuqyaxuj8xx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204631</id>
      <parentid>5204630</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:16:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="464" sha1="m4ftxyugunlxhfldrnxd76zb1pd6zrq" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Апалоній з Афін''' — старажытнагрэчаскі [[скульптар]] 1 ст. да н.э. Паслядоўнік Лісіпа. Прадстаўнік натуралістычнага кірунку ў элінскім мастацтве. Аўтар скульптур «Бельведэрскі торс» і «Кулачны баец».

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Апалоній|||}}</text>
      <sha1>m4ftxyugunlxhfldrnxd76zb1pd6zrq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204632</id>
      <parentid>5204631</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:16:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="468" sha1="5gl23fu2swiw3equr2m1ql7gsenxoz8" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Апалоній з Афін''' — старажытнагрэчаскі [[скульптар]] 1 ст. да н.э. Паслядоўнік [[Лісіп]]а. Прадстаўнік натуралістычнага кірунку ў элінскім мастацтве. Аўтар скульптур «Бельведэрскі торс» і «Кулачны баец».

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Апалоній|||}}</text>
      <sha1>5gl23fu2swiw3equr2m1ql7gsenxoz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апалушкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815286</id>
    <redirect title="Ночвы" />
    <revision>
      <id>5204635</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Ночвы]]</comment>
      <origin>5204635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="0qqii99cqbiirdmat9g3cvulkx1f9mp" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ночвы]]</text>
      <sha1>0qqii99cqbiirdmat9g3cvulkx1f9mp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паланкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815287</id>
    <redirect title="Ночвы" />
    <revision>
      <id>5204636</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Ночвы]]</comment>
      <origin>5204636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="0qqii99cqbiirdmat9g3cvulkx1f9mp" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ночвы]]</text>
      <sha1>0qqii99cqbiirdmat9g3cvulkx1f9mp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Ртуць</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815288</id>
    <revision>
      <id>5204640</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:29:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі хімічных элементаў]] [[Катэгорыя:Металы]]»</comment>
      <origin>5204640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="171" sha1="penye9cmq0hbfc2ppvup49svgplq8xq" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}
{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Катэгорыі хімічных элементаў]]
[[Катэгорыя:Металы]]</text>
      <sha1>penye9cmq0hbfc2ppvup49svgplq8xq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апаліны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815289</id>
    <revision>
      <id>5204642</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Апаліны]] у [[Апаліны (вёска)]]: ёсць у біялогіі</comment>
      <origin>5204642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="2i84qf24fkz9xv14yyo45e32yl1qpis" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Апаліны (вёска)]]</text>
      <sha1>2i84qf24fkz9xv14yyo45e32yl1qpis</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204651</id>
      <parentid>5204642</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:36:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Апаліны (вёска)]]</comment>
      <origin>5204651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143" sha1="9um97v6uynhjaptmip0x05vur3xvuqe" xml:space="preserve">'''Апаліны''':
* [[Апаліны (вёска)]]
* [[Апаліны (клас эўкарыётаў)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>9um97v6uynhjaptmip0x05vur3xvuqe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Злучэнні ртуці</title>
    <ns>14</ns>
    <id>815290</id>
    <revision>
      <id>5204643</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:31:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя злучэнні паводле элементаў|Ртуць]] [[Катэгорыя:Ртуць]]»</comment>
      <origin>5204643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158" sha1="d0mfclazqpz8yuj93ozr8zdimqj4tsi" xml:space="preserve">{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Хімічныя злучэнні паводле элементаў|Ртуць]]
[[Катэгорыя:Ртуць]]</text>
      <sha1>d0mfclazqpz8yuj93ozr8zdimqj4tsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апаліны (клас эўкарыётаў)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815291</id>
    <revision>
      <id>5204644</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Таксон}} '''Апаліны''' (''Opalinata'') - клас паразітычных прасцейшых жывёл атраду эўгленавых. Жывуць у кішэчніку [[земнаводныя|земнаводных]], радзей рыб і [[паўзуны|паўзуноў]]. Больш за 100 відаў. Найбольш вядома [[Opalina ranarum]].  Даўжыня да 1 мм. Цела лістападобнае, плоск...»</comment>
      <origin>5204644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1198" sha1="rotkma0jnzvyxqh8icplc6m497wemdl" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Апаліны''' (''Opalinata'') - клас паразітычных прасцейшых жывёл атраду эўгленавых. Жывуць у кішэчніку [[земнаводныя|земнаводных]], радзей рыб і [[паўзуны|паўзуноў]]. Больш за 100 відаў. Найбольш вядома [[Opalina ranarum]].

Даўжыня да 1 мм. Цела лістападобнае, плоскае, несіметрычнае, укрытае тысячамі кароткіх жгуцікаў. Стрававальнай сістэмы няма, жывяцца ўсёй паверхняй цела. Ядзер ад 2 да некалькіх соцень. Размнажаюцца бясполым спосабам (дзяленнем) і палавым — парным зліццём аднаядравых мікра- і макрагамет з утварэннем цысты, што трапляе ў ваду і праглынаецца [[апалонік (лічынка)|апалонікамі]]. З цысты выходзіць маленькая апаліна, якая вырастае ў шмат’ядзерную.</text>
      <sha1>rotkma0jnzvyxqh8icplc6m497wemdl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204647</id>
      <parentid>5204644</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1315" sha1="penzz9yy1vpvbu4t6b5un8525stdg45" xml:space="preserve">{{значэнні2|Апаліны}}
{{Таксон}}
'''Апаліны''' (''Opalinata'') - клас паразітычных прасцейшых жывёл атраду эўгленавых. Жывуць у кішэчніку [[земнаводныя|земнаводных]], радзей рыб і [[паўзуны|паўзуноў]]. Больш за 100 відаў. Найбольш вядома [[Opalina ranarum]].

Даўжыня да 1 мм. Цела лістападобнае, плоскае, несіметрычнае, укрытае тысячамі кароткіх жгуцікаў. Стрававальнай сістэмы няма, жывяцца ўсёй паверхняй цела. Ядзер ад 2 да некалькіх соцень. Размнажаюцца бясполым спосабам (дзяленнем) і палавым — парным зліццём аднаядравых мікра- і макрагамет з утварэннем цысты, што трапляе ў ваду і праглынаецца [[апалонік (лічынка)|апалонікамі]]. З цысты выходзіць маленькая апаліна, якая вырастае ў шмат’ядзерную.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1| Апаліны|||}}</text>
      <sha1>penzz9yy1vpvbu4t6b5un8525stdg45</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204648</id>
      <parentid>5204647</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1321" sha1="5xic1aj9g4lmrbrwss52nuozcmfsf8u" xml:space="preserve">{{значэнні2|Апаліны}}
{{Таксон}}
'''Апаліны''' (''Opalinata'') — клас паразітычных прасцейшых жывёл атраду эўгленавых. Жывуць у кішэчніку [[земнаводныя|земнаводных]], радзей рыб і [[паўзуны|паўзуноў]]. Больш за 100 відаў. Найбольш вядома [[Opalina ranarum]].

Даўжыня да 1 мм. Цела лістападобнае, плоскае, несіметрычнае, укрытае тысячамі кароткіх жгуцікаў. Стрававальнай сістэмы няма, жывяцца ўсёй паверхняй цела. Ядзер ад 2 да некалькіх соцень. Размнажаюцца бясполым спосабам (дзяленнем) і палавым — парным зліццём аднаядравых мікра- і макрагамет з утварэннем цысты, што трапляе ў ваду і праглынаецца [[апалонік (лічынка)|апалонікамі]]. З цысты выходзіць маленькая апаліна, якая вырастае ў шмат’ядзерную.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1| Апаліны|||}}</text>
      <sha1>5xic1aj9g4lmrbrwss52nuozcmfsf8u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204650</id>
      <parentid>5204648</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1325" sha1="sf5yqny0ss43sfmlkbu6uzx4296xcrf" xml:space="preserve">{{значэнні2|Апаліны}}
{{Таксон}}
'''Апаліны''' (''Opalinata'') — клас паразітычных прасцейшых жывёл атраду эўгленавых. Жывуць у кішэчніку [[земнаводныя|земнаводных]], радзей рыб і [[паўзуны|паўзуноў]]. Больш за 100 відаў. Найбольш вядома ''[[Opalina ranarum]]''.

Даўжыня да 1 мм. Цела лістападобнае, плоскае, несіметрычнае, укрытае тысячамі кароткіх жгуцікаў. Стрававальнай сістэмы няма, жывяцца ўсёй паверхняй цела. Ядзер ад 2 да некалькіх соцень. Размнажаюцца бясполым спосабам (дзяленнем) і палавым — парным зліццём аднаядравых мікра- і макрагамет з утварэннем цысты, што трапляе ў ваду і праглынаецца [[апалонік (лічынка)|апалонікамі]]. З цысты выходзіць маленькая апаліна, якая вырастае ў шмат’ядзерную.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1| Апаліны|||}}</text>
      <sha1>sf5yqny0ss43sfmlkbu6uzx4296xcrf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Opalinata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815292</id>
    <redirect title="Апаліны (клас эўкарыётаў)" />
    <revision>
      <id>5204649</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:35:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Апаліны (клас эўкарыётаў)]]</comment>
      <origin>5204649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="ncfe3a1rx8b9b1ffsx13c9g4k676hfk" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Апаліны (клас эўкарыётаў)]]</text>
      <sha1>ncfe3a1rx8b9b1ffsx13c9g4k676hfk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бітва пад Клушынам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815293</id>
    <revision>
      <id>5204655</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79995613|Bitwa pod Kłuszynem]]»</comment>
      <origin>5204655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34239" sha1="rogk3fxvps7pnfv15pgm3coy96zpczu" xml:space="preserve">  

'''Бітва пад Клушынам''' — сутычка 4 ліпеня 1610 г.  падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў]] у раёне вёскі [[Клушына (Смаленская вобласць)|Клушына]] на ўсходзе Смаленшчыны.

Бітва вялася ў асноўным польскімі войскамі пад камандаваннем [[Гетман польны каронны|палявога гетмана кароны]] [[Станіслаў Жалкеўскі|Станіслава Жолкеўскага]] падмацаванага ротамі ВКЛ пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Гасеўскі|А. Гасеўскага]] супраць [[Маскоўская дзяржава|маскоўскі]]&lt;nowiki/&gt;х войскаў пад камандаваннем князя Дзмітрыя Шуйскага і [[Швецыя|шведскага]] корпуса еўрапейскіх наймітаў пад камандаваннем [[Якаб Понтусан Дэлагардзі|Якуба Панусана дэ ла Гардзі]].

Атака войскаў Жолкеўскага разбіла маскоўскія войскі, а затым прымусіла замежнікаў, якія падтрымлівалі Шуйскага, спыніць баявыя дзеянні. Бітва скончылася панічным уцёкам Д. Шуйскага і тых маскоўцаў, хто выжыў. Гэта прывяло да капітуляцыі заблакаванай арміі [[Grzegorz Wałujew|Рыгора Валуева]] ў [[Царова-Займішча (Смаленская вобласць)|Цараўскім займішчы]] (каля 8000 чалавек), звяржэннея [[Сямібаяршчына|Сямібаяршчынай]] [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] і абвяшчэння царом і вялікім князем маскоўскім [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]].


== Перад бітвай ==
Улетку 1610 года [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўска]] - [[Карона Каралеўства Польскага|каронныя]] войскі, [[Аблога Смаленска (1609—1611)|якія аклалі Смаленск,]] атрымалі вестку пра магутнае шведска-рускае войска пад камандаваннем Дзмітрыя Шуйскага, якое сканцэнтравалася пад [[Калуга|Калугай]], і пра войска, якое павінна было прыйсці на дапамогу Смаленску&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Henryk Wisner: Zygmunt III Waza. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2006, s. 143–144. ISBN 978-83-04-04801-0}}&lt;/ref&gt;.

Варожыя сілы, ацэньваемыя ў 30 000 чалавек. Рускія пад камандаваннем Дзмітрыя Шуйскага і 5000 Наёмных замежных войскаў (немцы, французы, валоны і інш.) пад камандаваннем Якаба дэ ла Гардзі і [[Evert Horn|Эверта Горна]] мелі колькасную значную перавагу над польскімі войскамі. Перад гэтым шведскі корпус абвучыў і з сіламі паўночна-расейскіх апалчэнцаў Шуйскіх адціснуў складзеныя збольшага з наймітаў палкі  [[Ян Пётр Сапега|Я.П. Сапегі]] гетмана [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя ІІ]] ад Масквы. Па прычыне  таго што большасць сілаў Рэчы Паспалітай пад Смаленскам складала шляхецкая кавалерыя, якая была непрыстасаваная і не жадала ўдзельнічаць у штармах, і назіраючы пастаянныя перамогі войска ВКЛ у бітвах са [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|шведскімі войскамі у Інфлянтах]] і магчымасць знішчыць іх частку у складзе асноўных сіл [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] была вельмі прывабнай для [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], які бачыў гэту вайну як частку свайго змагання за вяртанне кароны ў Швецыі. З польскага боку паміж камандзірамі ішлі спрэчкі адносна таго, хто павінен прыйсці на дапамогу.

6 чэрвеня з крэпасці выйшаў [[Гетман польны каронны|палявы гетман каронны]] [[Станіслаў Жалкеўскі|Станіслаў Жолкеўскі]], узяўшы з сабой 1630 кавалерыі і 597 пяхотнікаў. Аблогавымі работамі Смаленска застаўся кіраваць брацлаўскі ваявода Ян Патоцкі.

Жолкеўскі спадзяваўся, што па дарозе возьме пад сваё камандаванне частку сіл, якія дзейнічалі здалёк ад [[Смаленск|Смаленска]]. На момант яго ад'езду невялікія падраздзяленні сутыкнуліся з рускімі на мяжы: полк Марціна Казаноўскага колькасцю 800 салдат знаходзіўся каля [[Вязьма|Вязьмы]], а полк Людвіка Вейгера колькасцю 700 салдат пад камандаваннем Самуэля Дунікоўскага — у Царавым Займішчы. Неўзабаве Казаноўскі атрымаў падмацаванне ад [[Аляксандр Збароўскі|Аляксандра Збароўскага]], які прыбыў да караля з [[Ілжэдзмітрый II|войска Ілжэдзмітрыя ІІ]], а яго полк налічваў 1500 салдат. Пад [[Белы (горад)|Белай]] пад камандаваннем [[Веліж|веліжскага]] старосты палкоўніка [[Аляксандр Гасеўскі|Аляксандра Корвіна Гасеўскага]] знаходзілася 1000 [[Запарожскія казакі|запарожскіх казакоў]] і некалькі сотняў літвінаў. Жолкеўскі, які ішоў супраць шведска-расійскага войска, загадаў усім гэтым часткам сканцэнтравацца каля [[Szujsk|Шуйска]].

Расійскія войскі князя [[Iwan Chowański (Wielka Smuta)|Івана Хаванскага]], князя [[Jakub Boratyński|Якова Баратынскага]] і замежныя войскі пад камандаваннем [[Evert Horn|Эверта Горна,]] размешчаныя ў Белай, змагаліся супраць Гасеўскага, якому ўдалося адбіць ворага ад замка, але ён быў пазбаўлены харчавання і меў патрэбу ў дапамозе. Да Царскага Займішча набліжалася 8-тысячны авангард войска Дзмітрыя Шуйскага пад камандаваннем [[Hrehory Wałujew|ваяводы Рыгора Валуева]] і князя [[Fiodor Jelecki|Фёдара Ялецкага]]. Гэтым войскам было даручана пабудаваць умацаванні і спыніць там сілы Жалкеўскага. Аднак, калі Жалкеўскі абыдзе войскі Валуева і Ялецкага, тыя павінны былі падтрымаць смаленскі гарнізон.

Шведска-расійскае камандаванне меркавала, што польскія войскі, знясіленыя атакамі, будуць лёгка акружаныя. З гэтай мэтай Дзмітрый Шуйскі рушыў з асноўнымі сіламі з боку [[Мажайск|Мажайска]] . Адразу за ім з замежнымі войскамі наступаў шведскі генерал [[Якаб Понтусан Дэлагардзі|Якаб Панцюсон дэ ла Гардзі]], але пазней ён пакінуў яго з-за спрэчак з царом Васілём Шуйскім аб памеры яго жалавання. Расійцы мелі намер знішчыць войска Жолкеўскага, ачысціць мяжу ад польскіх войскаў і вызваліць абложаны Смаленск.


Спачатку Жолкеўскі меў намер ісці ў Вязьму і спачатку адправіў туды лагер, але, пачуўшы пра цяжкае становішча Гасеўскага, змяніў кірунак маршу, павярнуў вазы і накіраваўся на Бялу, што за 150 кіламетраў ад Смаленска. Гетман прыбыў 14 чэрвеня, але рускія войскі, якія змагаліся супраць Гасеўскага, пачуўшы пра яго паход, адышлі да [[Ржэў|Ржэва]] і пераправіліся праз [[Волга|Волгу]] . Тым часам войскі Эверта Горна далучыліся да войска Дзмітрыя Шуйскага. Затым войскі Гасеўскага рушылі ў Шуйск, дзе разбілі ўмацаваны лагер. Неўзабаве да іх далучыліся два палкі запарожскіх казакоў пад камандаваннем салдат [[Збаражскія|князёў Збараскага]], Пяскоўскага і Іваніша. Пасля двухдзённага адпачынку гетман таксама адправіўся ў раён канцэнтрацыі і 22 чэрвеня прыбыў у Шуйск.

Калі войскі Ялецкага і Валуева, якія стаялі за дзве мілі адсюль, пачалі будаваць умацаванні, каб перакрыць шлях Жоўквы на Мажайск і Маскву, гетман 23 чэрвеня рушыў супраць іх на Царава Займішча . Там на наступны дзень Жолкеўскі загнаў рускіх у кут. Аднак з набліжэннем асноўных сіл Шуйскага становішча польскіх войскаў было неспрыяльным. Бачачы нарастаючае хваляванне сярод сваіх салдат, гетман вырашыў часткай сіл блакаваць Валуева і Ялецкага, а з астатнімі рушыў супраць Шуйскага і знішчыў яго ў генеральнай бітве&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Jerzy Besala: Wielcy Hetmani Rzeczypospolitej. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1983, s. 35–37. ISBN 83-03-00160-4}}&lt;/ref&gt;.

Войскі Рэчы Паспалітай, якое блакавала Валуева ў Царава Займішчы, налічвала 7500 чалавек. кіраванне, 4 тысячы Запарожскія казакі і 1 тыс. пяхота. Калі 3 ліпеня некалькі нямецкіх наймітаў, якія ўцяклі, паведамілі Жолкеўскаму пра месцазнаходжанне войска Шуйскага, той адразу ж склікаў ваенную раду, пасля чаго ў той жа дзень, за дзве гадзіны да заходу сонца, выправіўся з Царова Займішча. Армія захоўвала абсалютную цішыню, таму абложаныя рускія не зразумелі, што асноўныя польскія сілы пакінулі лагер. Гетман, маскіруючы свой ад'езд, пакінуў 4000 чалавек пад кіраўніцтвам цара Займішча. Запарожцаў і 700 коннікаў, 800 пяхотнікаў і большая частка гармат.

Для паходу Жалкеўскі ўзяў з сабой 2500 кавалерыстаў, 400 запарожскіх кавалерыстаў, 200 пяхотнікаў і 2 лёгкія гарматы. Упэўнены ў сваёй колькаснай перавазе, Шуйскі нават не пасылаў набегі, будучы ўпэўненым, што Жолкеўскі ўсё яшчэ абложвае войскі Валуева і Ялецкага ў Цароўскім займішчы. Дэ ла Гардзі таксама быў упэўнены ў перамозе, бо памятаў, што калі яго ўзялі ў палон у [[Валміера|Вольмары]], ён атрымаў ад Жолкеўскага рысінае футра, а цяпер меў намер аддаць палоннаму Жолкеўскаму ўзамен [[Собаль|сабалінае]] футра.


== Бітва ==
Насуперак прагнозам рускіх і шведскіх камандзіраў, Жолкеўскі ў гэты час хутка набліжаўся да іх пазіцый. З-за вузкай і гразкай дарогі польскае войска рухалася доўгай калонай, даўжынёй у шмат кіламетраў. Пасля 4-мільнага начнога маршу пярэдні ўчастак польскай маршавай калоны (полк Збароўскага), на сваё здзіўленне, апынуўся супраць ворага, які спаў і не ўсведамляў пагрозы. У сваіх мемуарах Жолкеўскі пісаў, што калі б астатнія войскі прыбылі своечасова, яны маглі б атакаваць ворага, большасць салдат якога былі яшчэ голыя. Польскае наступленне было значна затрымана двума палоннымі [[Фальканет|сакольнікамі]], якія заблакавалі дарогу, не дазволіўшы частцы войскаў працягваць марш. Больш за тое, кавалерыя, якая рухалася ў камунікацыі, пакідала далёка ззаду павольна рухаючуюся пяхоту. Каля 3-й гадзіны ночы 4 ліпеня першыя польскія войскі, стомленыя маршам, дасягнулі Клушына.

Армія Шуйскага размясцілася бівакуам за агароджай вёскі Прэчыстае ў двух лагерах — справа, з поўначы, стаялі шведскія палкі пад камандаваннем дэ ла Гардзі, якія складаліся са шведаў, [[Французы|французаў]], [[Немцы|немцаў]], [[Іспанцы|іспанцаў]], [[Фламандцы|фламандцаў]], [[Англічане|англічан]] і [[Шатландцы|шатландцаў]], а злева, з поўдня, — рускія войскі. 19–20 расійскіх войскаў тысяча і 3300 шведскіх салдат. Усяго ў войска Шуйскага было 11 гармат.

Жалкеўскі прыйшоў да высновы, што найпрасцейшым шляхам будзе перамагчы шматлікія, але дрэнна ўзброеныя і падрыхтаваныя расійскія войскі, якія складаліся з [[Паспалітае рушэнне|простага апалчэння]] і многіх неўзброеных сялян, прызначаных для перамяшчэння кабыленаў і выканання земляных работ. Паколькі кавалерыя, якая прасоўвалася па маршруце, значна адстала ад пяхоты і артылерыі, гетман вырашыў, што для атакі на шведаў яму трэба будзе пачакаць іх прыбыцця. Жолкеўскі таксама мог адразу атакаваць спячы лагер, але расцягнутая калона польскіх войскаў прымусіла б усё больш і больш падраздзяленняў уступаць у бой па меры таго, як армія дасягала поля бою. З-за значнай колькаснай перавагі праціўніка і пагрозы паразы польскіх войскаў, Жолкеўскі пачакаў, пакуль усё яго войска зойме прызначаныя пазіцыі.

Драўляныя кабылы і рагаткі былі сур'ёзнай перашкодай для польскай кавалерыі; за імі знаходзіліся варожыя табары, якія складалі яго лінію абароны. Плот, які аддзяляў вёску Прэчыстае, што знаходзілася бліжэй да польскіх пазіцый, ад Пірнёва, быў часткова разабраны і спалены. Разборка і падпальванне платоў, што дало польскай кавалерыі магчымасць атакаваць, працягвалася амаль гадзіну. Тады трэба было спаліць вёску Прэчыстае, якая перакрывала палякам доступ да ворага. Пажар у будынках насцярожыў рускіх і шведаў. На правым крыле, дзе размяшчалася шведская армія, пяхота стаяла ў першым эшалоне, прыкрываючыся напаўабгарэлымі платамі. На левым крыле арміі Шуйскага стаяла змяшаная руская пяхота і кавалерыя.


Цэнтр каралеўскага войска, у які ўваходзілі палкі старасты Хмяльніцкага [[Mikołaj Struś (1560-1612)|Мікалая Струся]] і Аляксандра Збароўскага, якія складаліся ў асноўным з гусараў, стаяў у дзве лініі супраць рускіх. Падобным чынам, правы фланг, у два эшалоны, стаяў супраць рускіх і складаўся з казачых харугваў пад камандаваннем капітана Самуэля Дунікоўскага (полк Людвіка Вейгера) і палка Марціна Казаноўскага . Насупраць шведскай арміі стаяла левае крыло з Жолкеўскім кавалерыйскім палком пад камандаваннем валынскага князя [[Януш Парыцкі|Януша Парыцкага]], таксама размешчаным у два эшалоны. Злева ад палка Парыцкага, ля хмызняковай агароджы, стаяла казацкая пяхота (400 запарожскіх казакоў з [[Пагрэбішчэ|Пагрэбішча]], з маёнтка князёў Збаражскіх) пад камандаваннем Пяскоўскага. У тыле польскага фарміравання знаходзіўся моцны рэзерв, які складаўся з некалькіх кавалерыйскіх харугваў. Пяхота з 200 чалавек з 2 фальконетамі ўсё яшчэ была ў дарозе.

Лічачы, што разгром расейсскіх войскаў вырашыць лёс шведскай арміі, Жалкеўскі загадаў атакаваць рускіх да світання. Пасля 3 ці 5 гадзін  баёў войскі Рэчы Паспалітай прымусілі рускіх адступіць да Клушына. У гэты перыяд гусары атакавалі шмат разоў — паводле [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Самуэля Маскевіча,]] некаторыя [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугвы]] атакавалі ад 8 да 10 разоў. Жолкеўскі, неаднаразова кідаючы сцягі ў атаку, спрабаваў пераканаць рускіх, што на іх атакуе велізарная кавалерыя. Прафесійныя польскія салдаты значна пераўзыходзілі па падрыхтоўцы расійскія войскі, якія складаліся з простага апалчэння [[Баяры|баяраў]] і прыдворных, пяхотных стралкоў і дрэнна ўзброеных сялян. [[Райтарыя|Найміты-]]&lt;nowiki/&gt;рэйтары, якія служылі ў расейскай арміі, таксама не маглі параўнацца з палякамі. Менавіта іх няўдалы караколь стаў вырашальным момантам бітвы. Атакуючая кавалерыя Рэчы Паспалітай прымусіла рэйтараў уцякаць, і пры адступленні яны збянтэжылі фармаванне іх арміі. Неўзабаве ўсе маскоўцы ўцяклі — хто ў адкрытае поле, а адтуль у лес, хто ва ўмацаваны лагер. Польская кавалерыя правага крыла кінулася пераследваць уцякаючых рускіх. Толькі частка рускай пяхоты, якая стаяла ў будынках вёскі Пірнева, усё яшчэ захавала баяздольнасць.

У той час на левым крыле кавалерыя Парыцкага, якая стрымлівала шведаў атакамі, панесла значныя страты, бо не змагла знішчыць агароджы, якія абараняла пяхота. Кавалерыя Рэчы Паспалітай магла атакаваць там толькі з асобнымі харугвамі праз шчыліны ў плеце. Пяхота, якая стаяла ля плота, нанесла палякам значныя страты – [[мушкецёры]] стралялі па атакуючых вершніках з блізкай адлегласці, а пікінёры калолі коней. Сітуацыя на левым флангу рэзка змянілася, калі прыбыла польская пяхота з гарматамі. Да гэтага часу польскі і шведскі бакі страцілі каля 100 салдат на левым флангу.


Галіцын і Мезенскі сабралі некалькі сотняў вершнікаў з раскіданых у бітве падраздзяленняў і вярнуліся ў лагер, дзе спрабавалі ўгаварыць Шуйскага працягваць барацьбу. Дэ ла Гардзі і Хорн таксама вярнуліся, але не змаглі адгаварыць свае войскі ад капітуляцыі. Убачыўшы, што шведскія войскі здаліся, Шуйскі непрыкметна пакінуў лагер і ўцёк у лясы, накіроўваючыся да Калугі. Неўзабаве тое ж самае зрабілі іншыя камандзіры, а за імі і астатнія рускія войскі. Войскі Жолкеўскага рушылі ў пагоню за ўцекачамі. Паколькі большасць польскіх салдат пайшла ў пакінуты рускі лагер, каб забраць здабычу, толькі невялікая колькасць пераследвала рускіх, але, нягледзячы на гэта, яны нанеслі ім большыя страты, чым у папярэдняй бітве. У лагеры войска Шуйскага палякі знайшлі шматлікія скарбы, такія як залатыя і сярэбраныя пасудзіны, адзенне, [[Собаль|сабаліныя]] футра і сотні вазоў, а таксама грошы, прызначаныя для аплаты працы замежных войскаў, у памеры 20 000. [[Фларын (манета)|флорынаў]] і 30 тысяч рублёў . Пераможцы таксама захапілі некалькі дзясяткаў харугваў, у тым ліку і харугву Шуйскага з пазалотай, а таксама ўсю яго зброю: шлем, [[Шабля|шаблю]] і булаву . Велізарную здабычу павялічылі карэта Шуйскага і шматлікія павозкі.

Бітва працягвалася каля пяці гадзін. Паводле Жолкеўскага, у ёй загінула 1200 шведскіх салдат і яшчэ больш рускіх. Паводле некаторых польскіх крыніц, у бітве загінула каля 17 тысяч салдатаў рускай і шведскай армій. ''У справаздачы аб паспяховым паходзе польскага войска на Маскву'' гаворыцца, што шведскае войска страціла 700 чалавек, а расійскае — да 2000. Шведскі гісторык Відэкінг сцвярджае, што ў войску Дэ ла Гардзі загінула 500 чалавек, а ў войску Шуйскага — невядомая колькасць. Усім кіраўнікам разбітага войска ўдалося ўцячы. Дэ ла Гардзі, паводле Луны, уцёк у замак Ачэпаў, дзе яго цалкам абрабавалі, збілі палкамі і выгналі; з Горнам абышліся падобным чынам, паводле іншых крыніц шведам дазволілі і яны адышлі ў баявым парадку захаваўшы дысцыпліну.

Паводле Жолкеўскага,  страты яго сіл склалі больш за 100 забітых таварышаў. Колькасць забітых паштальёнаў звычайна складала 2-3 забітых на кожнага загінулага таварыша. Акрамя таго, польскае войска страціла 400 коней забітымі. Таксама была значная колькасць параненых

.

== Пасля бітвы ==
У той жа дзень Жалкеўскі вярнуўся ў Царава Займішча і ўгаварыў Валуева здацца, паказаўшы яму палонных. Польскае войска прадэманстравала незвычайную вынослівасць, бо пасля бяссоннай ночы і стомнага маршу яно правяло надзвычай цяжкую бітву, якая доўжылася шмат гадзін, а потым тым жа шляхам вярнулася ў зыходны пункт. Пасля заключэння пагаднення, якое прадугледжвала ўзвядзенне на царскі трон сына [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта III]], [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]], сілы Жолкеўскага былі ўзмоцнены прыкладна 8 тысячамі салдат. Валуеўскія салдаты. Другога рускага правадыра, князя Ялецкага, паслалі да цара ў Смаленск.

Паражэнне войска Шуйскага вырашальным чынам паспрыяла падзенню цара [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] . Усе яго ворагі, у тым ліку і другі Самазванец, паўсталі супраць яго. Імкнучыся скарыстацца сваёй перамогай, гетман 12 ліпеня рушыў на [[Масква|Маскву]], ігнаруючы нават параненых, якіх везлі на павозках і якія памерлі з-за цяжкіх умоў падчас паходу. Жолкеўскага падтрымлівала і насельніцтва Масквы і наваколля, бо яно чула пра пагадненне, заключанае паміж Жолкеўскім і Валуевым, якое прадугледжвала прызначэнне Уладзіслава на царскі трон. Універсалы, разасланыя насельніцтву, абяцалі доўгачаканы мір грамадству, стомленаму шматгадовай смутай.Жолкеўскі, які ішоў на Маскву, быў значна мацнейшым, бо ў яго распараджэнні цяпер было каля 19 500 салдат. 

У Расіі, якая была пагружана ў хаос, гэта была вырашальная сіла, таму другі Самазванец, пачуўшы пра набліжэнне гетмана, аддаў перавагу як мага хутчэй адступіць з Масквы. Жолкеўскі таксама ведаў, што баяры і прыдворныя, якім пагражалі як сацыяльныя хваляванні, так і Самазванец, лёгка прызнаюць Уладзіслава новым царом. Як і прадказваў Жолкеўскі, група баяраў і прыдворных на чале з [[Zachar Lapunow|Захарам Ляпунавым]] 27 ліпеня зрынула Васіля Шуйскага, змясціўшы яго ў манастыр {{Скарочаная зноска|Podhorodecki|1988}} . Уладу ў краіне ўзяла група з сямі найбольш уплывовых баяраў. 3 жніўня Жолкеўскі стаяў ля сцен Масквы, дзе яго ўрачыста сустрэлі новыя ўлады. Перамовы пачаліся 5 жніўня  і завяршыліся пагадненнем 27 жніўня, паводле якога князь Уладзіслаў быў прызнаны царом Расіі пры ўмове прыняцця ім [[Праваслаўе|праваслаўя]] . Цяпер цар павінен быў прарваць аблогу Смаленска і вярнуць захопленыя да гэтага часу рускія замкі. На наступны дзень на Дзявочым полі пад Масквой натоўпы жыхароў прысягнулі на вернасць Уладзіславу.


Польскія і літоўскія войскі ўвайшлі ў маскоўскія сцены 12 верасня, а 8 кастрычніка Жолкеўскі прыбыў у [[Маскоўскі Крэмль|Крамль]] . Цар Васіль Шуйскі і яго браты Дзмітрый Шуйскі і [[Iwan Szujski (ok. 1566–ok. 1638)|Іван Шуйскі]] сталі палоннымі гетмана.

Заключанае пагадненне праіснавала нядоўга, не столькі з-за ўключаных у яго ўмоў, якія загадвалі каронным і літоўскім войскам адысці са Смаленска, колькі з-за амбіцый Жыгімонта III, які хацеў царскую карону для сябе, каб пазней, аб'яднанымі сіламі Рэчы Паспалітай і Расіі, вярнуць сабе спадчынны шведскі трон. Значным было таксама жаданне караля распаўсюдзіць панаванне [[Каталіцтва|каталіцкай рэлігіі]] на Расію і Швецыю. Больш за тое, існавалі цалкам абгрунтаваныя асцярогі, што Уладзіслаў будзе забіты неўзабаве пасля ўзыходжання на трон, як і [[Ілжэдзмітрый I|першы прэтэндэнт]].

== Зноскі ==

[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>rogk3fxvps7pnfv15pgm3coy96zpczu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апалоны (матылькі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815294</id>
    <revision>
      <id>5204656</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Таксон}} '''Апалоны''' (''Parnassius'') - род дзённых матылёў сямейства паруснікаў, або кавалераў, атрад лускакрылых. Сустракаюцца пераважна ў горных раёнах [[Еўразія|Еўразіі]], лакальна на раўнінах. На [[Беларусь|Беларусі]] трапляюцца [[апалон чорны]] (''Parnassius mnemosyne...»</comment>
      <origin>5204656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1263" sha1="17d8ba595iy67e5sjgtcgzu9jdilmdx" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Апалоны''' (''Parnassius'') - род дзённых матылёў сямейства паруснікаў, або кавалераў, атрад лускакрылых. Сустракаюцца пераважна ў горных раёнах [[Еўразія|Еўразіі]], лакальна на раўнінах. На [[Беларусь|Беларусі]] трапляюцца [[апалон чорны]] (''[[Parnassius mnemosyne]]'') і [[апалон (матылёк)|апалон]] (''Parnassius apollo'') — рэдкія віды, занесеныя ў Чырв. кнігу.

Размах белых крылаў да 9 см, пярэднія крылы з 2—5 чорнымі плямкамі, заднія з чырвонымі. Апалон чорны па памерах меншы і без чырвоных плямак на крылах. Лёт у чэрвені—жніўні. [[вусень|Вусені]] чорныя з 2 радамі чырвоных плямак, кормяцца ў красавіку—маі лісцем чубаткі, скочак і заечай капусты. Жывуць групамі. [[кукалка|Кукалкі]] на глебе. Зімуюць у абалонцы яйца.</text>
      <sha1>17d8ba595iy67e5sjgtcgzu9jdilmdx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204657</id>
      <parentid>5204656</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:43:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1300" sha1="i5zqkblezek974cblftzcd55dzawu1q" xml:space="preserve">{{значэнні2|Апалоны}}
{{Таксон}}
'''Апалоны''' (''Parnassius'') - род дзённых матылёў сямейства паруснікаў, або кавалераў, атрад лускакрылых. Сустракаюцца пераважна ў горных раёнах [[Еўразія|Еўразіі]], лакальна на раўнінах. На [[Беларусь|Беларусі]] трапляюцца [[апалон чорны]] (''[[Parnassius mnemosyne]]'') і [[апалон (матылёк)|апалон]] (''Parnassius apollo'') — рэдкія віды, занесеныя ў Чырв. кнігу.

Размах белых крылаў да 9 см, пярэднія крылы з 2—5 чорнымі плямкамі, заднія з чырвонымі. Апалон чорны па памерах меншы і без чырвоных плямак на крылах. Лёт у чэрвені—жніўні. [[вусень|Вусені]] чорныя з 2 радамі чырвоных плямак, кормяцца ў красавіку—маі лісцем чубаткі, скочак і заечай капусты. Жывуць групамі. [[кукалка|Кукалкі]] на глебе. Зімуюць у абалонцы яйца.</text>
      <sha1>i5zqkblezek974cblftzcd55dzawu1q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204658</id>
      <parentid>5204657</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1419" sha1="l22miuivh7xolotlz4m6oxya6k9cshb" xml:space="preserve">{{значэнні2|Апалоны}}
{{Таксон}}
'''Апалоны''' (''Parnassius'') - род дзённых матылёў сямейства паруснікаў, або кавалераў, атрад лускакрылых. Сустракаюцца пераважна ў горных раёнах [[Еўразія|Еўразіі]], лакальна на раўнінах. На [[Беларусь|Беларусі]] трапляюцца [[апалон чорны]] (''[[Parnassius mnemosyne]]'') і [[апалон (матылёк)|апалон]] (''Parnassius apollo'') — рэдкія віды, занесеныя ў Чырв. кнігу.

Размах белых крылаў да 9 см, пярэднія крылы з 2—5 чорнымі плямкамі, заднія з чырвонымі. Апалон чорны па памерах меншы і без чырвоных плямак на крылах. Лёт у чэрвені—жніўні. [[вусень|Вусені]] чорныя з 2 радамі чырвоных плямак, кормяцца ў красавіку—маі лісцем чубаткі, скочак і заечай капусты. Жывуць групамі. [[кукалка|Кукалкі]] на глебе. Зімуюць у абалонцы яйца.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Апалоны|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}</text>
      <sha1>l22miuivh7xolotlz4m6oxya6k9cshb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204659</id>
      <parentid>5204658</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1461" sha1="1ddoiox7f8p9lce1n3gxx1tad52d21s" xml:space="preserve">{{значэнні2|Апалоны}}
{{Таксон}}
'''Апалоны''' (''Parnassius'') - род дзённых матылёў сямейства паруснікаў, або кавалераў, атрад лускакрылых. Сустракаюцца пераважна ў горных раёнах [[Еўразія|Еўразіі]], лакальна на раўнінах. На [[Беларусь|Беларусі]] трапляюцца [[апалон чорны]] (''[[Parnassius mnemosyne]]'') і [[апалон (матылёк)|апалон]] (''Parnassius apollo'') — рэдкія віды, занесеныя ў Чырв. кнігу.

Размах белых крылаў да 9 см, пярэднія крылы з 2—5 чорнымі плямкамі, заднія з чырвонымі. Апалон чорны па памерах меншы і без чырвоных плямак на крылах. Лёт у чэрвені—жніўні. [[вусень|Вусені]] чорныя з 2 радамі чырвоных плямак, кормяцца ў красавіку—маі лісцем чубаткі, скочак і заечай капусты. Жывуць групамі. [[кукалка|Кукалкі]] на глебе. Зімуюць у абалонцы яйца.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Апалоны|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Паруснікі]]</text>
      <sha1>1ddoiox7f8p9lce1n3gxx1tad52d21s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204663</id>
      <parentid>5204659</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1468" sha1="evie2on7akoy7h7x3w1ldm9ndbngy1m" xml:space="preserve">{{значэнні2|Апалоны}}
{{Таксон}}
'''Апалоны''' (''Parnassius'') — род дзённых матылёў сямейства паруснікаў, або кавалераў, атрад лускакрылых. Сустракаюцца пераважна ў горных раёнах [[Еўразія|Еўразіі]], лакальна на раўнінах. На [[Беларусь|Беларусі]] трапляюцца [[апалон чорны]] (''[[Parnassius mnemosyne]]'') і [[апалон (матылёк)|апалон]] (''Parnassius apollo'') — рэдкія віды, занесеныя ў Чырв. кнігу.

Размах белых крылаў да 9 см, пярэднія крылы з 2—5 чорнымі плямкамі, заднія з чырвонымі. Апалон чорны па памерах меншы і без чырвоных плямак на крылах. Лёт у чэрвені—жніўні. [[вусень|Вусені]] чорныя з 2 радамі чырвоных плямак, кормяцца ў красавіку—маі лісцем чубаткі, скочак і заечай капусты. Жывуць групамі. [[кукалка|Кукалкі]] на глебе. Зімуюць у абалонцы яйца.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Апалоны|||}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Паруснікі]]</text>
      <sha1>evie2on7akoy7h7x3w1ldm9ndbngy1m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204664</id>
      <parentid>5204663</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1492" sha1="tqqq1q2jglv5d9qlwhljis2jyfh89rn" xml:space="preserve">{{значэнні2|Апалоны}}
{{Таксон}}
'''Апалоны''' (''Parnassius'') — род дзённых матылёў сямейства паруснікаў, або кавалераў, атрад лускакрылых. Сустракаюцца пераважна ў горных раёнах [[Еўразія|Еўразіі]], лакальна на раўнінах. На [[Беларусь|Беларусі]] трапляюцца [[апалон чорны]] (''[[Parnassius mnemosyne]]'') і [[апалон (матылёк)|апалон]] (''Parnassius apollo'') — рэдкія віды, занесеныя ў Чырвоную кнігу Беларусі.

Размах белых крылаў да 9 см, пярэднія крылы з 2—5 чорнымі плямкамі, заднія з чырвонымі. Апалон чорны па памерах меншы і без чырвоных плямак на крылах. Лёт у чэрвені—жніўні. [[вусень|Вусені]] чорныя з 2 радамі чырвоных плямак, кормяцца ў красавіку—маі лісцем чубаткі, скочак і заечай капусты. Жывуць групамі. [[кукалка|Кукалкі]] на глебе. Зімуюць у абалонцы яйца.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Апалоны|||}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Паруснікі]]</text>
      <sha1>tqqq1q2jglv5d9qlwhljis2jyfh89rn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204667</id>
      <parentid>5204664</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1494" sha1="qx8vm6lm1zx246b259dijss1v9lsnbs" xml:space="preserve">{{значэнні2|Апалоны}}
{{Таксон}}
'''Апалоны''' (''Parnassius'') — род дзённых матылёў сямейства паруснікаў, або кавалераў, атрад лускакрылых. Сустракаюцца пераважна ў горных раёнах [[Еўразія|Еўразіі]], лакальна на раўнінах. На [[Беларусь|Беларусі]] трапляюцца [[апалон чорны]] (''[[Parnassius mnemosyne]]'') і [[апалон (матыль)|апалон]] (''[[Parnassius apollo]]'') — рэдкія віды, занесеныя ў Чырвоную кнігу Беларусі.

Размах белых крылаў да 9 см, пярэднія крылы з 2—5 чорнымі плямкамі, заднія з чырвонымі. Апалон чорны па памерах меншы і без чырвоных плямак на крылах. Лёт у чэрвені—жніўні. [[вусень|Вусені]] чорныя з 2 радамі чырвоных плямак, кормяцца ў красавіку—маі лісцем чубаткі, скочак і заечай капусты. Жывуць групамі. [[кукалка|Кукалкі]] на глебе. Зімуюць у абалонцы яйца.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Апалоны|||}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Паруснікі]]</text>
      <sha1>qx8vm6lm1zx246b259dijss1v9lsnbs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5204668</id>
      <parentid>5204667</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T11:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5204668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1585" sha1="hh4rum13mkbbg40q5zm87nw23d9y49t" xml:space="preserve">{{значэнні2|Апалоны}}
{{Таксон}}
'''Апалоны''' (''Parnassius'') — род дзённых матылёў сямейства паруснікаў, або кавалераў, атрад лускакрылых. Сустракаюцца пераважна ў горных раёнах [[Еўразія|Еўразіі]], лакальна на раўнінах. На [[Беларусь|Беларусі]] трапляюцца [[апалон чорны]] (''[[Parnassius mnemosyne]]'') і [[апалон (матыль)|апалон]] (''[[Parnassius apollo]]'') — рэдкія віды, занесеныя ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь]].

Размах белых крылаў да 9 см, пярэднія крылы з 2—5 чорнымі плямкамі, заднія з чырвонымі. Апалон чорны па памерах меншы і без чырвоных плямак на крылах. Лёт у чэрвені—жніўні. [[вусень|Вусені]] чорныя з 2 радамі чырвоных плямак, кормяцца ў красавіку—маі лісцем чубаткі, скочак і заечай капусты. Жывуць групамі. [[кукалка|Кукалкі]] на глебе. Зімуюць у абалонцы яйца.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Апалоны|||}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Паруснікі]]</text>
      <sha1>hh4rum13mkbbg40q5zm87nw23d9y49t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апалоны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815295</id>
    <redirect title="Апалон (значэнні)" />
    <revision>
      <id>5204660</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Апалон (значэнні)]]</comment>
      <origin>5204660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="gs8mwxmomqe9fepnapjyz9uyka00eyw" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Апалон (значэнні)]]</text>
      <sha1>gs8mwxmomqe9fepnapjyz9uyka00eyw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Parnassius</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815296</id>
    <redirect title="Апалоны (матылькі)" />
    <revision>
      <id>5204665</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Апалоны (матылькі)]]</comment>
      <origin>5204665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="f22p7ynejbia5gkgxzenwzvqsobz9x1" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Апалоны (матылькі)]]</text>
      <sha1>f22p7ynejbia5gkgxzenwzvqsobz9x1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апатэцый</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815297</id>
    <revision>
      <id>5204671</id>
      <timestamp>2026-09-24T11:58:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Апатэцый''' — адкрытае [[пладовае цела грыба|пладовае цела]] некаторых сумчатых грыбоў (дыскаміцэтаў) і дыскаміцэтных лішайнікаў. Звычайна мае сподка-, чаша-, дыскападобную і іншыя формы, зрэдку мае выгляд шапачкі на ножцы (напрыклад, у смаржкоў). Верхні...»</comment>
      <origin>5204671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1299" sha1="kss84slzstqm1z5lilo2spvrbnmmyd5" xml:space="preserve">'''Апатэцый''' — адкрытае [[пладовае цела грыба|пладовае цела]] некаторых сумчатых грыбоў (дыскаміцэтаў) і дыскаміцэтных лішайнікаў. Звычайна мае сподка-, чаша-, дыскападобную і іншыя формы, зрэдку мае выгляд шапачкі на ножцы (напрыклад, у смаржкоў). Верхні гіменіяльны слой (гіменій) афарбаваны ў розныя колеры і складаецца з парафізаў, сярод якіх знаходзяцца сумкі са [[споры|спорамі]]. Гіменій звычайна падсцілае тонкі слой пераплеценых гіфаў (субгіменій, або гіпатэцый). У [[лішайнікі|лішайнікаў]] у апатэцый часта ўключаецца ганідыяльны слой [[водарасці|водарасцяў]]. Асаблівасці будовы і колеру апатэцыю — важная сістэматычная прыкмета для вызначэння таксонаў у [[мікалогія|мікалогіі]].

[[Катэгорыя:Аскаміцэты]]</text>
      <sha1>kss84slzstqm1z5lilo2spvrbnmmyd5</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>